**Шјинџјианг** (ујгурски: شىنجاڭ; кинески: 新疆; пинјин: *Xīnjiāng*; наизменично романизиран како **Sinkiang**), официјално **Автономен регион Шјинџјианг Ујгур** или **Автономен регион Ујгурски Шјинџјианг**, е автономен регион на Народна Република Кина (НР Кина), сместен на северозапад на земјата близу Средна Азија. Шјинџјианг е најголемиот региони во Кина, Се протега на над 1,6 милиони км2 (640 000 квадратни милји) и има околу 25 милиони жители.

Шјинџјианг се граничи со државите Монголија, Русија, Казахстан, Киргистан, Таџикистан, Авганистан, Пакистан и Индија. Грубите планински масиви Каракорум, Кунлун и Тјеншан заземаат голем дел од границите на Шјинџјианг, како и неговите западни и јужни региони. Регионот Аксаи Чин, управуван од Кина претежно како дел од префектурата Хотан во Шјинџјианг, Индија го смета како дел од својата територија. Шјинџјианг исто така се граничи со автономниот регион Тибет и покраините Гансу и Ќингхај. Најпознатата траса на историскиот Пат на свилата поминуваше низ територијата од исток до нејзината северозападна граница.

Во него живеат голем број етнички групи, вклучувајќи ги Турците Ујгури, Казаците Киргизи, Хан кинезите, Тибеќаните, Хуи, Таџиците, Монголците, Русите и др. Повеќе од десетина автономни префектури и окрузи за малцинства се во Шјинџјианг. Шјинџјианг се нарекува и кинески **Туркестан**, **Источен Туркестан** и **Источен Туркистан**. Шјинџјианг е поделен на басенот Ѕунгарија на север и басенот Тарим на југ со планински венец. Само околу 9,7% од површината на Шјинџјианг е погодна за живеење.

Со документирана историја од најмалку 2.500 години, голем број на луѓе и империи се натпреваруваа за контрола над целата или делови од оваа територија. Територијата е под власт на династијата Чинг во 18 век, подоцна заменета со влада на Република Кина. Од 1949 година, таа е дел од Народна Република Кина по Кинеската граѓанска војна. Во 1954 година, Шјинџјианг Бингтуан беше формиран за зајакнување на границата и одбрана од Советскиот Сојуз и исто така за унапредување на локалната економија. Во 1955 година, Шјинџјианг беше административно сменет од покраина во автономен регион. Во последниве децении, изобилни резерви на нафта и минерали се пронајдени во Шјинџјианг и тој во моментов е најголемиот регион за производство на природен гас во Кина. Во 90-тите и 2000-тите, движењето за независност на Источен Туркестан, сепаратистички конфликт и влијанието на радикалниот ислам резултираше во немири во регионот со повремени терористички напади и судири меѓу сепаратистичките и владините сили.

Име и етимологија
-----------------

Општиот регион на Шјинџјианг е познат под многу различни имиња во минатото, на автохтони јазици, како и на други јазици. Овие имиња вклучуваат Алтишахр, историско ујгурско име за јужната половина на регионот што се однесува на „*шесте градови*" на Таримскиот басен, како и на Котан, Хотај, Кинески Тартеј, Горен Тартеј, Источен Чагатај (бил источен дел од Чагатајски Ханат), Могулистан („земја на Монголците"), Кашгарија, Малата Бохара, Сериндија (поради индиското културно влијание)  и на кинески „Западните региони". [24]

На кинески јазик, под династијата Хан, Шјинџјианг бил познат како Ксију (西域), што во превод значи „Западни региони". Помеѓу 2 век п.н.е. и 2 век о.н.е. Династијата Хан го основало Заштитениот регион на Западните региони или Протекторатот Ксију (iy 府) во обид да ги обезбеди профитабилните патишта на Патот на свилата. Западните региони за време на империјата Танг биле познати како Чикси (磧 西). Чи се однесува на пустината Гоби, додека Кси се однесува на запад. Империјата Танг го основа Генералниот протекторат за пацифицирање на Западот или Протекторат Анкси (x 都 護 府) во 640 година за да го контролира регионот. За време на династијата Ќинг, северниот дел на Шјинџјианг, Ѕунгарија беше позната како Џунбу (準 部, „регионот на Џунгар") и јужниот басен Тарим беше познат како Хуиџианг (回疆, „Муслиманска граница") пред да се спојат двата региона и да станат регионот на „Ксију Шјинџјианг", подоцна поедноставен како „Шјинџјианг".

Актуелното име добиено од мандарински јазик Шјинџјианг (Синкијанг), што буквално значи „Нова граница" или „Нова територија", беше дадено за време на династијата Чинг од страна на императорот Кјанлонг. Според извештајот на кинескиот државник Зуо Зонгтанг до императорот на Ќинг, Шјинџјианг значи „стара земја, скоро вратена" (故土 新 歸) или „ново стара земја".

Терминот беше даден и на други области освоени од кинеските империи, на пример, денешната област Чинчуан тогаш беше позната како „Чинчуан Шјинџјианг". На ист начин, денешен Шјинџјианг бил познат како Ксију Шјинџјианг (кинески: 西域 新疆; превод: „нова граница на западните региони") и Гансу Шјинџјианг (кинески: 甘肅 新疆; превод: „Нова граница на покраината Гансу", особено за денешен источен Шјинџјианг).

Во 1955 година, покраината Шјинџјианг беше преименувана во „Автономен регион Ујгурски Шјинџјианг". Името што првично беше предложено беше едноставно „Шјинџјианг автономен регион". Саифудин Азизи, првиот претседател на Шјинџјианг, ги поднесе своите силни забелешки за предложеното име кај Мао Це Тунг, тврдејќи дека „автономијата не им се дава на планините и реките, им се дава на посебните националности". Како резултат, административниот регион ќе биде именуван како „Автономен регион Ујгурски Шјинџјианг".

Географија
----------

Шјинџјианг е најголемиот регион во Кина, која опфаќа повеќе од една шестина од вкупната територија на Кина и една четвртина од нејзината должина. Шјинџјианг е претежно покриен со пустини кои не се погодни за живеење и суви пасишта, како и мал број на оази кои сочинувале 9,7% од вкупната површина на Шјинџјианг во 2015 година во подножјето на Тјеншан, планините Кунлун и Алтајските планини, соодветно.

### Опис

Ѕунгарија (Црвено) и Таримската котлина или Алтишар (Сино)
Северен Шјинџјианг (Жолто), Источен Шјинџјианг - Турпанска депресија (Црвено) и Таримската котлина (Сино)
Шјинџјианг се состои од два главни географски, историски и етнички различни региони со различни историски имиња, Ѕунгарија северно од планините Тјеншан и Таримската котлина јужно од планините Тјеншан, пред династијата Чинг да ги обедини во еден политички ентитет наречен покраина Шјинџјианг во 1884 година. За време на освојувањето од страна на Чинг во 1759 година, Ѕунгарија била населена со степско население, тибетски будистички номади Ѕунгари, додека Таримската котлина била населена со муслимански земјоделци со турско потекло, сега познати како Ујгури. Тие беа управувани одделно, како два посебни региона до 1884 година. Родното име на Ујгурите за Таримската котлина е Алтишар.

Династијата Чинг била добро свесна за разликите помеѓу поранешната будистичко монголска област на север од Тјеншан и турската муслиманска област јужно од Тјеншан и во почетокот владееше со нив во одделни административни единици. Сепак, луѓето од Чинг почнаа да размислуваат за двете области како дел од еден посебен регион наречен Шјинџјианг. Самиот концепт на Шјинџјианг како еден посебен географски идентитет е создаден од Ќинг. За време на владеењето на Ќинг, обичните луѓе од Шјинџјианг немаа чувство за „регионален идентитет"; Поточно, посебниот идентитет на Шјинџјиангго доби регионот од страна на Ќинг, бидејќи имаше различна географија, историја и култура, додека во исто време беше создаден од Кинезите, мултикултурен, населен од Хан и Хуи и одделен од Средна Азија повеќе од век и половина.

Кон крајот на 19 век, некои луѓе сè уште предлагаа да се создадат два одделни региони надвор од Шјинџјианг , област северно од Тјеншани област јужно од Тјеншан, додека се преговараше дали да се претвори Шјинџјианг во покраина.

Шјинџјианг е голема, ретко населена област, која зафаќа над 1,6 милиони км2 (споредлива по големина со Иран), која зазема околу една шестина од територијата на земјата. Шјинџјианг се граничи со Тибетскиот автономен регион и Индија на југ, со Монголија на исток, со руската Република Алтај на север и со Казахстан, Киргистан, Таџикистан, Авганистан и Пакистан на запад.

Ланецот исток-запад на Тјеншан ја одделува Ѕунгарија на север од Таримската котлина на југ. Ѕунгарија е сува степа, а Таримската котлина ја содржи масивната пустина Такла Макан, опкружена со оази. На исток е депресијата Турпан. На запад, Тјеншан се дели, формирајќи ја долината на реката Или.

### Планински масиви и басени

Планинскиот венец Памир и Мустаг Ата
Пустина Такла Макан
Шјинџјианг е поделен со планинскиот венец Тјеншан (تەڭرى تاغ, Тенгри Таг, Тәңри Тағ), кој го дели на два големи басени: басенот Ѕунгарија на север и басенот Тарим на југ. Мал клин во облик на V помеѓу овие два големи басени, ограничен со главниот опсег на Тјеншан на југ и планините Борохоро на север, е сливот на реката Или, која се влева во казашкото езеро Балхаш; уште помал клин подалеку на север е долината Емин.

Други големи планински масиви на Шјинџјианг вклучуваат планините Памир и Каракорум на југозапад, планините Кунлун на југ (долж границата со Тибет) и Алтајските планини на североисток (споделени со Монголија). Највисоката точка во регионот е планината К2, осум илјади метри сместена 8.611 метри (28.251 стапки) надморска височина во планините Каракорум на границата со Пакистан.

Во голем дел од Таримската котлина доминира пустината Такла Макан. Северно од неа е депресијата Турпан, која ја содржи најниската точка во Шјинџјианг и во НР Кина, на 155 метри (509 стапки) под морското ниво.

Басенот Ѕунгарија е малку постуден и прима малку повеќе врнежи од Таримскиот басен. Како и да е, исто така, има голема пустина Гурбантунгут во нејзиниот центар.

Планинскиот венец Тјеншан ја означува границата Шјинџјианг-Киргистан на преминот Торугарт (3752 м). Автопатот Каракорум (ККХ) го поврзува Исламабад, Пакистан со Кашгар преку превојот Хуњераб.

### Геологија

Шјинџјианг е геолошки млад. Со судир на индиските и евроазиските плочи се формирале планинските венци Тјеншан, Кунлун и Памир; Постари геолошки формации се наоѓаат на крајниот север, каде блокот Јунгар е геолошки дел од Казахстан, и на исток, каде што е дел од севернокинескиот кратон.

### Центар на континентот

Шјинџјианг во своите граници ја има пустината Гурбантунгут, односно точка во Евроазија која е најдалеку од морето во која било насока (континентален пол на непристапност): 46 ° 16,8′N 86 ° 40,2′Е. Тоа е најмалку 2.647 км (1.645 милји) (воздушно растојание) од кое било крајбрежје.

Во 1992 година, локалните географи определија уште една точка во рамките на Шјинџјианг - 43 ° 40′52 ″ С 87 ° 19′52 ″ Ј во југозападните предградија на Шармки, да биде „централната точка на Азија". За овој ефект тогаш беше подигнат споменик и местото стана локална туристичка атракција.

### Реки и езера

Езеро Тјанчи на планината Тјеншан
Езеро Канас
Имајќи топло лето и ниски врнежи, поголемиот дел од Шјинџјианг е ендореичен. Нејзините реки или исчезнуваат во пустината, или завршуваат во солени езера (во самиот Шјинџјианг, или во соседен Казахстан), наместо да се влеваат во море или океан. Најсеверниот дел од регионот, со реката Иртиш која се издига на Алтајските планини, што тече (преку Казахстан и Русија) кон Северноледениот Океан, е единствениот исклучок. Но, и покрај тоа, значителен дел од водите на Иртиш беа вештачки пренасочени преку каналот Иртиш-Карамај-Шромки во посувите региони на јужниот басен Ѕунгарија.

На други места, повеќето реки во Шјинџјианг се релативно кратки потоци што се хранат со снегот од неколкуте области на Тјеншан. Откако ќе влезат во населените области во подножјето на планините, нивните води се користат за наводнување, така што реката често исчезнува во пустината наместо да стигне до езерото на чиј басен номинално припаѓа. Ова е случај дури и со главната река на басенот Тарим, Тарим, на која се изградени брани на повеќе локации долж својот тек, и чии води се целосно пренасочени пред да стигнат до езерото Лоп. Во сливот на Ѕунгарија, слична ситуација се случува со повеќето реки кои историски се влевале во езерото Манас. Некои од солените езера, откако загубија голем дел од протокот на свежа вода, сега се користат за производство на минерални соли (се користат, на пример, во производството на ѓубрива од калиум); ова ги вклучува езерото Лоп и езерото Манас.

### Време

Шјинџјианг е во истиот часовен појас како и остатокот од Кина, Пекингшко време, UTC+8. Но, бидејќи Шјинџјианг е околу двa часовни појаса западно од Пекинг, некои жители, локални организации и влади гледаат друг временски стандард познат како Време на Шјинџјианг, UTC+6. Хан-кинезите имаат тенденција да го користат времето во Пекинг, додека Ујгурите имаат тенденција да го користат времето на Шјинџјианг како форма на отпор кон Кина. Но, без оглед на временските стандардни параметри, повеќето бизниси, училишта се отвораат и затвораат два часа подоцна отколку во другите региони на Кина.

### Пустини

Пустин во Шјинџјианг се:

* Пустината Гурбантунгут
* Пустина Такла Макан
* Пустина Кумтаг, источно од Такла Макан

### Важни градови

Поголеми градови во Шјинџјианг
Поради недостаток на вода, поголемиот дел од населението во Шјинџјианг живее во прилично тесни појаси кои се протегаат по подножјето на планинските масиви на регионот во области погодни за земјоделството. Во овие појаси се наоѓаат повеќето градови во регионот.

* Урумчи
* Турпан
* Кашгар
* Карамај
* Јининг
* Шихези
* Хотан
* Атуш
* Аксу
* Корла

### Клима

Во Шјинџјианг преовладува полусушна или пустинска клима. Целиот регион има големи сезонски разлики во температурата со студени зими. Депресијата Турпан ги забележува најжешките температури на национално ниво во лето, со температура на воздухот кои лесно надминуваат 40 °C (104 °F). Зимските температури редовно паѓаат под -20 °C (−4 °F) на крајниот север и највисоките планински височини.

Континуиран вечен мраз обично се наоѓа во Тјеншан, почнувајќи од надморска височина од околу 3.500-3.700 метри надморска височина. Дисконтинуираниот алпски вечен мраз обично се јавува до 2.700-3.300 метри, но на одредени локации, поради особеноста на аспектот и микроклимата, може да се најде на височини до 2000 метри.

Историја
--------

### Рана историја

Согдијанец на камила од Бактрија, керамичка статуетка, династија Танг
Римската Империја и Хан империјата околу 1 година н.е.
Според Ј.П. Мелори и Виктор Х. Маир, Кинезите го опишуваат постоењето на „бели луѓе со долга коса" или народот Баи во Шан Хаи Џинг, кои живееле надвор од нивната северозападна граница.

Добро сочуваните таримски мумии со кавказоидни обележја, често со црвеникава или руса коса, денес изложени во Музејот во Ерумќи и датирани од 2 милениум п.н.е. (пред 4000 години), се пронајдени во истата област на басенот Тарим. Помеѓу 2009-2015 година, беа анализирани остатоците на 92 лица пронајдени во комплексот гробови на Ксијаохе. Генетските анализи на мумиите покажале дека мајчините лози на народот Кјаохе потекнуваат и од Источна Азија и од Западна Евроазија, додека татковците не потекнуваат од Западна Евроазија.

Различни номадски племиња, како што се Јуежи, Сака и Вусун, веројатно биле дел од миграцијата на индоевропските народи кои биле населени во источна Средна Азија (можеби дури до Гансу) во тоа време. Културата Ордос во северна Кина источно од Јуежи, е уште еден пример. Во времето кога династијата Хан под водство на императорот Ву (р. 141–87 п.н.е.) се бореше во западните региони на басенот Тарим, далеку од неговите претходници, во него живееа разни народи, како што се индоевропските Тохаријци во Турфан и Куча и индоиранските народи Сака се центрирале околу Кашгар и Хотан.

На почетокот на династијата Хан (206 п.н.е.-220 г. н.е.), регионот бил подложен на Ксионгну, моќен номадски народ со седиште во модерна Монголија. Во 2 век п.н.е. династијата Хан направила подготовки за војна против Ксионгну кога императорот Ву од Хан го испратил истражувачот Жанг Кијан да ги истражува мистериозните кралства на запад и да склучи сојуз со народот Јуежи со цел да се бори против Ксионгну. Како резултат на овие битки, Кинезите го контролираа стратешкиот регион од коридорот Ордос и Гансу до Лоп Нор. Тие успеаја да го одделат Ксионгну од народите Кјанг на југ, а исто така добија директен пристап до западните региони. Хан Кина го испрати Жанг Кијан за администратор на државите во регионот, започнувајќи неколку децениска борба меѓу Ксионгну и Хан Кина за доминација на регионот, на крајот завршувајќи со кинески успех. Во 60 г.п.н.е. Хан Кина го основал Заштитениот регион на Западните региони (西域都護 府) кај Вулеи за да го надгледува целиот регион, западно до планините Памир, што ќе остане под влијание на династијата Хан со некои прекини. На пример, тоа излезе од нивна контрола за време на граѓанската војна против Ванг Манг (р. 9–23 г. н.е.). Тоа беше вратено под контрола на Хан во 91 година по Христа, заради напорите на генералот Бан Чао.

Династијата Чин им подлегна на последователните инвазии од номадите од север на почетокот на 4 век. Краткотрајните кралства што владееја едни после други со северозападна Кина, вклучително и Поранешниот Лианг, Поранешниот Чин, Подоцна Лианг и Западен Лианг, сите се обидоа да го одржат протекторатот, со различен степен на успех. По конечното обединување на северна Кина под империјата Северен Веи, нејзиниот протекторат го контролираше денешниот југоисточен регион Шјинџјианг. Локалните држави како Шуле, Јутијан, Гвизи и Киемо го контролираа западниот регион, додека централниот регион околу Турпан го контролираше Гаочанг, остатоци од држава (Северен Лианг) што некогаш владееше со дел од денешната покраина Гансу во северозападна Кина.

Басенот Тарим во 3 век
За време на династијата Танг, биле спроведени низа експедиции против западно-турскиот ханат и нивните вазали. Војните против државите на оазата започнаа под императорот Таизонг со анексијата на Гаочанг во 640 година. Кралството Карасахр во близина беше заземено од Танг во 644 година, а кралството Куча беше освоено во 649 година. Династијата Танг тогаш го основала Генералниот протекторат за пацифирање на западот (安西 都 護 府) или протекторат Анкси во 640 година за да го контролира регионот.

За време на разорниот бунт Анши, која за малку ќе доведеше до уништување на династијата Танг, Тибет го нападна Танг на широк фронт, од Шјинџјианг до Јунан. Тој го окупираше главниот град на Танг, Чанган во 763 година во период од 16 дена, и ја презеде контролата над јужниот дел на Шјинџјианг до крајот на векот. Во исто време, ујгурскиот ханат ја презеде контролата врз северен Шјинџјианг, како и голем дел од Средна Азија и Монголија.

Бидејќи и Тибет и Ујгурскиот Ханат го намалија своето влијание и моќ во средината на 9 век, Кара-Канид Ханатот, кој беше конфедерација на турски племиња како Карлукс, Чигилс и Јагмас, ја презеде контролата над западниот дел од Шјинџјианг во 10 век и 11 век.

Во 1132 година, остатоци од династијата Љао од Манџурија влегле во Шјинџјианг, бегајќи од бунтот на нивните соседи, Јурхенците. Тие воспоставија нова империја, Кара Хитаи, која управуваше и со делови на Таримскиот басен, кои беа под контрола на Кара-Канид Ханатот и на Ујгурскиот Ханат. Иако киданскиот и кинескиот јазик биле основните јазици на администрација, империјата исто така администрирала на персиски и ујгурски јазик.

### Исламизација на Шјинџјианг

Историската област на современиот Шјинџјианг се состоела од посебни области на Таримскиот басен и Ѕунгарија и првично била населена со индоевропски тохаријци и ирански народи Сака кои ја практикувале будистичката религија. Басенот Турфан и Тарим биле населени со говорители на точарски јазици. Областа се исламизирала почнувајќи од 10 век со преобраќање на Кара-Канид Ханатот кој го окупирал Кашгар. На половина од 10 век, будистичкото Сака кралство Хотан беше нападнато од турскиот муслимански владетел на Караханид Муса, а водачот на Караханидите, Јусуф Кадир Кан, го освои Хотан околу 1006 година.

### Монголски период

Монголски држави од 14 до 17 век
Откако Џингис Кан ја обедини Монголија и го започна својот напредок на запад, државата Ујгур во регионот Турпан-Урумчи им понуди верност на Монголците во 1209 година, придонесувајќи со даноци и војници во монголските империјални напори. За возврат, ујгурските владетели ја задржаа контролата врз своето кралство; Монголската империја на Џингис Кан го освои Кара Хитаи во 1218 година. Шјинџјианг беше упориште на Огатај Кан, а подоцна беше под контрола на неговиот потомок, Каиду. Оваа гранка на монголското семејство ја држеше династијата Јуен настрана додека не заврши нивното владеење.

За време на ерата на Монголската Империја, династијата Јуен се бореше со ханатот Чагатај за превласт во регионот, а вториот контролираше поголем дел од него. Откако ханатот Чагатај се подели на помали ханати во средината на XIV век, со политички распарчениот регион владееја голем број персиско-монголски ханови, вклучувајќи ги и оние од Могулистан (со помош на локалните емири на Дуглат), Ујгуристан (подоцна Турпан), и Кашгарија. Овие водачи војуваа едни со други и Тимуридите од Трансоксијана на запад и Ојратите на исток: наследникот на режимот Чагатај со седиште во Монголија и Кина. Во текот на 17 век, Ѕунгарите воспоставиле империја над голем дел од регионот.

Монголските Ѕунгари беа колективниот идентитет на неколку племиња Ојрат кои формираа и одржуваа една од последните номадски империи. Ѕунгарскиот Ханат ја опфаќа Ѕунгарија, која се протега од западниот Кинески ѕид до денешен источен Казахстан и од денешен северен Киргистан до јужен Сибир. Поголемиот дел од регионот беше преименуван во „Шјинџјианг" од страна на Кинезите по падот на Ѕунгарскиот Ханат, кој постоеше од почетокот на 17 до средината на 18 век.

### Династија Ќинг

Битката кај Орои-Јалату во 1756 година, помеѓу војските на Манџу и Ојрат
Империјата Чинг околу 1820 година
Турските муслимани од оазите Турфан и Кумул се потчинија на династијата Чинг и побараа од Кина да ги ослободи од Ѕунгарите; Кинг ги прифати нивните владетели како вазали. Тие војуваа против Ѕунгарите со децении пред да ги победат; Во тој период војска од Манџурија го спроведуваат ѕунгарскиот геноцид, за малку да ги искорени Ѕунгарите од Ѕунгарија. Чинг ги ослободи водачот на Афаки Хоџа Бурхан-уд-дин и неговиот брат, Хоџа Џихан, од затвор во Ѕунгарија и ги назначуваат да владеат со Басенот Тарим како вазали на Ќинг. Браќата Хоџа се откажуваат од договорот, прогласувајќи се за независни водачи на Таримскиот басен. Чинг и водачот на Турфан, Емин Хоџа го скршија нивниот бунт, и до 1759 година Чинг ги контролира Ѕунгарија и Басенот Тарим.

Династијата Манчу Чинг добива контрола над источен Шјинџјианг како резултат на долгата борба со Ѕунгарите, која започна во текот на 17 век. Во 1755 година, со помош на Ојратскиот благородник Амурсана, Чинг го нападнал Јининг и го зазел Ѕунгарскиот Ханат. Откако барањето на Амурсана да биде прогласен за ѕунгарски-хан остана без одговор, тој поведе бунт против Ќинг. Армиите на Чинг ги уништија остатоците од Ѕунгарскиот Ханат во текот на следните две години, и многу Хан Кинези и Хуи се преселија во слободните области.

Сцена од кампањата на Чинг во 1828 година против бунтовниците во Алтишар
На трговците од Хан и Хуи потекло, првично им беше дозволено да тргуваат во басенот Тарим; нивното населување во басенот Тарим беше забрането до инвазијата на Мухамед Јусуф Хоџа во 1830 година, кога Ќингги награди трговците за борбата против Хоџа, дозволувајќи им да се населат во сливот. Бунтот на ујгурскиот муслиман Саид и накшбанди суфи од подредот Афаки, Јаханџир Хоџа беше задушен во 1828 година од страна на Манџусите. Според Роберт Монтгомери Мартин, многу Кинези со различни занимања биле населени во Ѕунгарија во 1870 година; во Туркестан (басенот Тарим), сепак, само неколку кинески трговци и војници од гарнизоните беа испреплетени и асимилирани со муслиманското население.

Бунтот на Уш во 1765 година од страна на Ујгурите против Манџу започна откако неколку жени биле силувани од слугите и синот на Манџу службеникот Су-Ченг. Императорот на Чинг наредил масакр врз бунтовничкиот Ујгурски град; Силите на Чинг ги поробиле ујгурските деца и жени, а ги убиле мажите. Сексуалната злоупотреба на Ујгурските жени од страна на војници и службеници на Манџу Ќинг, предизвикало длабоко непријателство на Ујгурите против владеењето на Ќинг.

#### Јетишар

Јакуб Бег, владетел на Јетишар
До 1860-тите години, Шјинџјианг се наоѓа под власт на Чинг еден век. Регионот беше заземен во 1759 година од Ѕунгарскиот Ханат, чие население (Ојратите) станаа цел на геноцид. Шјинџјианг бил првенствено полусушен или пустински и непривлечен за доселениците Хан кои не тргувале, а други (вклучувајќи ги и Ујгурите) се населиле таму.

Бунтот на Дунган од муслиманските Хуи и другите муслимански етнички групи се одвиваше во кинеските покраини Шенси, Нингсја и Гансу и во Шјинџјианг од 1862 до 1877. Конфликтот доведе до околу 20 милиони смртни случаи поради миграција и војна, при што многу бегалци умреа од глад. Илјадници муслимански бегалци од Шенси избегаа во Гансу; некои формираа баталјони во источниот дел на Гансу, со намера да ги освојат своите земји во Шенси. Додека бунтовниците Хуи се подготвуваа да ги нападнат Гансу и Шенси, Јакуб Бег (узбекистански или таџикистански командант на Кокандскиот ханат) избега од ханатот во 1865 година, откако го загуби Ташкент од Русите. Бегот се населил во Кашгар и за брзо време успеал да го контролира цел Шјинџјианг. Иако ја охрабри трговијата, изгради каравани, канали и други системи за наводнување, неговиот режим се сметаше за суров. Кинезите преземаа решителна акција против Јетишар; војска под генерал Зуо Зонгтанг брзо се приближи до Кашгарија, повторно освојувајќи ја на 16 мај 1877 година.

По освојувањето на Шјинџјианг кон крајот на 1870-тите години од Јакуб Бег, династијата Чинг го воспостави Шјинџјианг („нова граница") како покраина во 1884 година - го направи дел од Кина и ги испушти старите имиња на Жунбу (部 部 , Регионот Ѕунгар) и Хуиџијанг (муслиманска земја).

Откако Шјинџјианг стана кинеска покраина, владата на Чинг ги охрабри Ујгурите да мигрираат од јужниот дел на Шјинџјианг во други области на покраината (како што е регионот помеѓу Китај и главниот град, во кој во голема мера живеат Хан Кинези.

### Република Кина

Куоминтанг во Шјинџјианг, 1942 година
Во 1912 година, династијата Чинг беше заменета со Република Кина. Јуан Дахуа, последниот гувернер на Чинг во Шјинџјианг, побегна. Еден од неговите подредени, Јанг Зенгсин, ја презеде контролата врз покраината и се приклучи кон Република Кина во март истата година. Балансирајќи ги мешаните етнички изборни единици, Јанг го контролираше Шјинџјианг до неговиот атентат во 1928 година по Северната експедиција на Куоминтанг.

Бунтот Кумул и низа други избувнаа низ Шјинџјианг во раните 1930 -ти години против Чин Шурен, наследникот на Јанг, во кој беа вклучени Ујгурите, други турски групи и Хуи (муслимански) Кинези. Чин ги повикал Белите Руси да ги задушат бунтовите. Во регионот Кашгар на 12 ноември 1933 година, краткотрајната Прва Источно-Туркестанска Република беше самопрогласена по дебата за тоа дали треба да се нарече „Источен Туркестан" или „Ујгуристан". Регионот кој ИТР го контролирал, ги опфаќа префектурите Кашгар, Хотан и Аксу во југозападниот дел на Шјинџјианг. Кинеската муслиманска 36-та дивизија Куоминтанг (Национална револуционерна армија) ја победи армијата на Првата Источно-Туркестанска Република во битката кај Кашгар во 1934 година, завршувајќи ја републиката откако кинеските муслимани ги погубија своите двајца емира: Абдула Бугра и Нур Ахмад Јан Бугра. Советскиот Сојуз ја нападна покраината; таа беше ставена под контрола на воениот Хан командант на североистокот, Шенг Шикаи, по војната во Шјинџјианг во 1937 година. Шенг владееше со Шјинџјианг следната деценија со поддршка од Советскиот Сојуз, чиишто етнички и безбедносни политики ги воведе. Советскиот Сојуз одржуваше воена база во покраината и распореди неколку воени и економски советници. Шенг покани група кинески комунисти во Шјинџјианг (вклучувајќи го и братот на Мао Це Тунг, Мао Земин), но ги погуби сите во 1943 година поради страв од заговор. Во 1944 година, претседателот и премиер на Кина Чанг Кај Шек, информиран од Советскиот Сојуз за намерата на Шенг да се приклучи кон него, го префрли во Чунгкинг како министер за земјоделство и шумарство следната година. За време на бунтот во Или, Советскиот Сојуз ги поддржа сепаратистите од Ујгур да ја формираат Втората Источно-Туркестанска Република (2 -ри ЕТР) во регионот Или, додека поголемиот дел од Шјинџјианг остана под контрола на Куоминтанг.

### Народна Република Кина

Втората источно Туркестанска република поддржана од Советскиот Сојуз ги опфаќа областите Или, Тарбагатај и Алтај на Шјинџјианг.
Народноослободителната војска влезе во Шјинџјианг во 1949 година, кога командантот на Куоминтанг Тао Жу и владиниот претседател Бурхан Шахиди им ја предадоа покраината. Петмина водачи на ЕТР кои требаше да преговараат со Кинезите за суверенитетот на ЕТР загинаа во авионска несреќа истата година во Казашката Советска Социјалистичка Република.

Автономниот регион на НР Кина е основан на 1 октомври 1955 година, заменувајќи ја покраината; истата година (првиот модерен попис во Кина беше направен во 1953 година), Ујгурите беа 73 проценти од вкупното население на Шјинџјианг од 5,11 милиони. Иако Шјинџјианг беше назначен за „Ујгурски автономен регион" од 1954 година, повеќе од 50 проценти од неговата област се назначени за автономни области за 13 не-ујгурски групи.

Јужен Шјинџјианг е дом на поголемиот дел од ујгурското население, околу девет милиони луѓе, од вкупното население од дваесет милиони; педесет и пет проценти од населението Хан, главно урбано, живее во северниот дел на Шјинџјианг. Ова создаде економска нерамнотежа, бидејќи северниот слив на Ѕунгарија е поразвиен од југот.

Откако кинеската економска реформа од доцните 1970-ти го влоши нерамномерниот регионален развој, повеќе Ујгури мигрираа во градовите на Шјинџјианг, а Хан-Кинези мигрираа во Шјинџјианг за економски напредок. Денг Ксијаопинг направи деветдневна посета на Шјинџјианг во 1981 година и го опиша регионот како „нестабилен". Зголемениот етнички контакт и работната конкуренција се совпаднаа со ујгурскиот тероризам од 1990-тите, како што беа експлозиите во автобус во Шармки во 1997 година.

Шјинџјианг има 81 јавни библиотеки и 23 музеи, во споредба со ниту еден во 1949 година. Има 98 весници на 44 јазици, наспроти четири во 1952 година. Според официјалната статистика, односот на лекарите, медицинските работници, клиниките и болничките кревети со општата популација го надминува националниот просек; стапката на имунизација достигна 85 проценти%.

Тековниот конфликт во Шјинџјианг вклучува рација во Шјинџјианг во 2007 година, спречен обид за самоубиствено-бомбашки напад во 2008 година на летот на Кинеската јужна авиокомпанија, нападот во Кашгар во 2008 година, во кој загинаа 16 полицајци четири дена пред Олимпијадата во Пекинг, напади со шприц во август 2009 година, нападот во Хотан во 2011 година, нападот во Кунминг во 2014 година, нападот во Шармки во април 2014 година, и нападот во мај 2014 година, Шармки. Неколку од нападите беа оркестрирани од Исламската партија Туркистан (поранешно исламско движење Источен Туркестан), идентификувана како терористичка група од неколку ентитети (вклучително и Русија, Турција, Обединетото Кралство, САД до октомври 2020 година, и Обединетите нации).

Кинеските власти управуваа со кампови за превоспитување во Шјинџјианг за да ги индоктринираат Ујгурите и другите муслимани како дел од Народната војна од најмалку 2017 година. Камповите беа критикувани од страна на голем број земји и организации за човекови права за злоупотреба и малтретирање, а некои тврдат и геноцид врз Ујгурите.

Во 2020 година, генералниот секретар на Кинеската комунистичка партија (ККП) Си Џинпинг ги потврди политиките на партијата во Шјинџјианг: „Практиката докажа дека стратегијата на партијата за управување со Шјинџјианг во новата ера е целосно точна".

Во 2021 година, стандардните учебници на ујгурски јазик што се користеа во Шјинџјианг од раните 2000-ти години беа забранети, а нивните автори и уредници беа осудени на смрт или доживотен затвор. Учебниците беа создадени и одобрени од релевантни владини претставници, меѓутоа, според АП во 2021 година, кинеската влада рече дека „изданијата на 2003 и 2009 година на учебниците содржат 84 пасуси што проповедаат етнички сепаратизам, насилство, тероризам и верски екстремизам и дека неколку луѓе беа инспирирани од книгите да учествуваат во крвавиот антивладин бунт во регионалната престолнина Урумчи во 2009 година ". Ширзат Бавудун, поранешен шеф на одделот за правда во Шјинџјианг и Сатар Саут, поранешен шеф на одделот за образование во Шјинџјианг, беа осудени на смрт под обвиненија за тероризам и екстремизам. Тројца други воспитувачи и двајца уредници на учебници добија помали казни.

Демографија
-----------

Ујгурско девојче во Турпан
Распределба на етничките Ујгури во ШјинџјиангНајраните Таримски мумии, кој датираат од 1800 година п.н.е. се од кавкаски физички тип. Мигранти од Источна Азија пристигнале во источните делови на Басенот Тарим пред околу 3000 години, а Ујгурите се појавиле по распадот на Ујгурското кралство Оркон, со седиште во денешна Монголија, околу 842 н.е.

Исламизацијата на Шјинџјианг започна околу 1000 година од нашата ера со елиминирање на будизмот. Шјинџјиангските муслимански турски народи се Ујгури, Казаци, Киргизи, Татари, Узбеци; Муслиманските ирански народи ги сочинуваат Таџикистанците, Сариколис/Вахиите (честопати споени со Таџикистанци); Муслиманските кинеско-тибетски народи се Хуите. Други етнички групи во регионот се Хан-Кинезите, Монголи (Ојрати, Даурс, Донгсијангс), Руси, Сибе, Манџуси. Околу 70.000 руски имигранти се населија во Шјинџјианг во 1945 година.

Хан-Кинезите од Шјинџјианг пристигнуваат во различни времиња од различни насоки и социјални средини. Сега има потомци на криминалци и службеници кои биле протерани од Кина во втората половина на 18 и првата половина на 19 век; потомци на семејства на воени и државни службеници од Хунан, Јунан, Гансу и Манџурија; потомци на трговци од Шенси, Тијанџин, Хубеј и Хунан; и потомци на селани кои започнале да имигрираат во регионот во 1776 година.

Некои ујгурски научници тврдат дека потекнуваат и од Турските Ујгури и од пред-Турските Тохаријанци (чиј јазик бил индоевропски);

Во 2002 година во Шјинџјианг имало 9.632.600 мажи (стапка на раст од 1.0%) и 9.419.300 жени (стапка на раст од 2.2%). Вкупната стапка на раст на населението била 1,09%, со 1,63% од наталитетот и 0,54% стапка на смртност.

|
|  |
Население во Шјинџјианг| Year | Pop. | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1912 | 2,098,000 | — |
| 1928 | 2,552,000 | +21.6% |
| 1936–37 | 4,360,000 | +70.8% |
| 1947 | 4,047,000 | −7.2% |
| 1954 | 4,873,608 | +20.4% |
| 1964 | 7,270,067 | +49.2% |
| 1982 | 13,081,681 | +79.9% |
| 1990 | 15,155,778 | +15.9% |
| 2000 | 18,459,511 | +21.8% |
| 2010 | 21,813,334 | +18.2% |
| 2020 | 25,852,345 | +18.5% |

Јазици користени во Шјинџјианг
Три Ујгурски девојки на неделниот пазар во градот Хотан.Империјата Чинг започна процес на населување на Хан-Кинези, Хуи и Ујгури во Северен Шјинџјианг во 18 век. На почетокот на 19 век, 40 години по повторното освојување на Ќинг, имало околу 155.000 Хан-Кинези и Хуи во северниот Шјинџјианг и двојно повеќе од бројот на Ујгури во Јужен Шјинџјианг. Пописот на Шјинџјианг под владеење на Чинг во почетокот на 19 век ги прикажа етничките удели на населението како 30% Хан-Кинези и 60% Турци. Ситуацијата драматично се сменила со пописот во 1953 година, со што Хан-Кинези изнесувале 6%, а Ујгурите 75%. Меѓутоа, ситуацијата слична на демографијата на ерата на Чинг со поголем број Хан-Кинези беше обновена во 2000 година, со 40,57% Хан-Кинези и 45,21% Ујгури. Професорот Стенли В. Топс истакна дека денешната демографска ситуација е слична на онаа од раниот период на Кинг во Шјинџјианг. Пред 1831 година, само неколку стотици кинески трговци живееле во јужните оази на Шјинџјианг (басенот Тарим), а само неколку Ујгури живееле во Северен Шјинџјианг (Ѕунгарија). По 1831 година, Чинг ја охрабри миграцијата на Хан-Кинези од Кина во басенот Тарим, во јужниот дел на Шјинџјианг, но со многу мал успех. Од ниско ниво од 7% во 1953 година, Хан-Кинезите почнаа да се враќаат во Шјинџјианг од тогаш до 1964 година, кога сочинуваа 33% од населението (54 % Ујгури), како во времето на Ќинг. Деценија подоцна, на почетокот на кинеската економска реформа во 1978 година, демографскиот биланс беше 46% Чинг и 40% Хан, што не се промени драстично до Пописот во 2000 година, кога населението на Ујгурите се намали на 42 %. Во 2010 година, населението во Шјинџјианг беше 45,84% Ујгури и 40,48% Хан. Пописот во 2020 година покажа дека ујгурското население малку се намалило на 44,96%, а населението на Хан се зголемило на 42,24%

Воениот персонал, како и националните малцинства се изоставени во пописот во Кина, како и во повеќето други пописи. Додека дел од промената се припишува на зголеменото присуство на Хан-Кинези, Ујгурите, исто така, емигрирале во други делови на Кина, каде што нивниот број постојано се зголемува. Активистите за независност на Туркестан изразуваат загриженост поради населението Хан што го менува ујгурскиот карактер на регионот, иако Хан-Кинези и Хуи претежно живеат во Северна Шјинџјианг и се одделени од областите на историска доминација на Ујгурите јужно од планините Тјеншан (Југозападен Шјинџјианг), каде што се Ујгурите се сметаат за околу 90% од населението.

Општо земено, Ујгурите се мнозинство во Југозападен Шјинџјианг, вклучувајќи ги префектурите Кашгар, Хотан, Кизилу и Аксу (околу 80% од Ујгурите на Шјинџјианг живеат во тие четири префектури), како и префектурата Турпан, во Источен Шјинџјианг. Хан-Кинезите се мнозинство во Источен и Северен Шјинџјианг, вклучувајќи ги градовите Урумчи, Карамај, Шихези и префектурите Чанѓи, Бортала, Баинголин, Или (особено градовите Куитун) и Кумул. Казаците се претежно концентрирани во префектурата Или во Северен Шјинџјианг. Казаците се мнозинство во најсеверниот дел на Шјинџјианг.


| Етнички групи |
| --- |
|  |  |  |
| Ујгури |    | 46,42 % |
| Хан |    | 38,99 % |
| Казаци |    | 7,02 % |
| Хуи |    | 4,54 % |
| Киргизи |    | 0,88 % |
| Монголци |    | 0,83 % |
| Таџици |    | 0,21 % |
| други |    | 1,11 % |



Етнички групи во Шјинџјианг| Националност | Популација | Процент |
| --- | --- | --- |
| Ујгури | 11,303,300 | 46.42% |
| Хан | 8,611,000 | 38.99% |
| Казаци | 1,591,200 | 7.02% |
| Хуи | 1,015,800 | 4.54% |
| Киргизи | 202,200 | 0.88% |
| Монголци | 180,600 | 0.83% |
| Таџици | 50,100 | 0.21% |
| Хибе | 43,200 | 0.20% |
| Манџуци | 27,515 | 0.11% |
| Туџијци | 15,787 | 0.086% |
| Узбеци | 18,769 | 0.066% |
| Руси | 11,800 | 0.048% |
| Хмонг | 7,006 | 0.038% |
| Тибеќани | 6,153 | 0.033% |
| Џуанци | 5,642 | 0.031% |
| Татари | 5,183 | 0.024% |
| Саларци | 3,762 | 0.020% |
| Други | 129,190 | 0.600% |

### Религија

Џамија во Урумчи
Главните религии во Шјинџјианг се исламот меѓу Ујгурите и кинеското малцинство Хуи, а многу од Хан-Кинезите практикуваат кинески народни религии, конфуцијанство, таоизам и будизам. Според демографската анализа за 2010 година, муслиманите сочинуваат 58% од населението во покраината. Во 1950 година, во Шјинџјианг имало 29.000 џамии и 54.000 имами, што до 1966 година паднало на 14.000 џамии и 29.000 имами. По Културната револуција, останати се само околу 1.400 џамии. До средината на 1980-тите, бројот на џамии се врати на ниво од 1950 година. Според извештајот на Австралискиот институт за стратешка политика од 2020 година, од 2017 година, кинеските власти уништиле или оштетиле 16.000 џамии во Шјинџјианг - 65% од вкупниот број на регионот. Христијанството во Шјинџјианг е религија на 1% од населението според кинеската Општа социјална анкета од 2009 година.


| Религија |
| --- |
|  |  |  |
| Ислам |    | 58 % |
| Будизам |    | 32 % |
| Таоизам |    | 9 % |
| Христијанство |    | 1 % |



Религија во Шјинџјианг (2010 година)| Религија | Удел (%) |
| --- | --- |
| ислам | 58% |
| будизам | 32% |
| таоизам | 9% |
| христијанство | 1% |

Административна поделба
-----------------------

Шјинџјианг е поделен на тринаесет префектури: четири градови на ниво на префектура, шест префектури и пет автономни префектури (вклучувајќи ја и покраинската автономна префектура Или, која пак има две од седумте префектури во рамките на својата јурисдикција). На крајот на 2017 година, вкупното население во Шјинџјианг изнесуваше 24,45 милиони жители.

Овие потоа се поделени во 13 окрузи, 25 градови на ниво на област, 62 области и 6 автономни области. Десет градови на ниво на округ не припаѓаат на ниту една префектура и де факто се управувани од производствениот и градежниот корпус Шјинџјианг. Административната поделба на автономниот регион Шјинџјианг е прикажано на соседната слика и е опишано во табелата подолу:

| Административна поделба на Шјинџјианг |
| --- |
| 
**Урумчи**
**К**
**а**
**р**
**а**
**м**
**а**
**ј**
**Турпан**
**Хами**
**ЧангџиХуи**
**МонголскаБортала**
**МонголскаБортала**
**Аксу**
**КимилзуКиргиз**
**Кашгар**
**Хотан**
**КазашкаИли**
**Таченг**
**Алтај**
①
②
③
④
⑤
⑥
⑦
⑧
⑨
⑩
① **Шихези**
② **Арал**
③ **Тумџук**
④ **Вуијаку**
⑤ **Бејтун**
⑥ **Тиеменгуан**
⑦ **Шуанге**
⑧ **Кокдала**
⑨ **Кунју**
⑩ **Хујанге**
 |

Политика
--------

### Човечки права

Статуа на Мао Це Тунг во Кашгар
,,Хјуман рајтс воч'' го документираше негирањето на соодветниот правен процес и фер судења и неуспехот да се одржат вистински отворени и слободни судења, како што е наложено со закон, на пр. на осомничените уапсени по етничко насилство во немирите во 2009 година во градот Шромки.

Според Радио Слободна Азија и ,,Хјуман рајтс воч'', најмалку 120.000 припадници на муслиманското ујгурско малцинство во Кашгар се притворени во камповите за превоспитување на Шјинџјианг, со цел да се промени политичкото размислување на притворениците, нивниот идентитет и нивните верски убедувања. Извештаите од Светскиот конгрес за ујгури, доставени до Обединетите нации во јули 2018 година, сугерираат дека 1 милион Ујгури во моментов се сместени во камповите за превоспитување. Камповите беа формирани под администрацијата на Генералниот секретар на ККП Си Џинпинг.

Експозе од октомври 2018 година на Би-Би-Си вести тврдеше врз основа на анализа на сателитски снимки собрани со текот на времето дека стотици илјади Ујгури мора да бидат интернирани во камповите и тие брзо се прошируваат. Во 2019 година, весникот Арт објави дека „стотици" писатели, уметници и академици биле затворени, во она што списанието го оквалификува како обид за „казнување на секоја форма на верско или културно изразување" меѓу Ујгурите.

Во јули 2019 година, 22 земји - Австралија, Австрија, Белгија, Канада, Данска, Естонија, Финска, Франција, Германија, Исланд, Ирска, Јапонија, Латвија, Литванија, Луксембург, Холандија, Нов Зеланд, Норвешка, Шпанија, Шведска, Швајцарија, и Велика Британија - испратија писмо до Советот за човекови права на ОН, во кое ја критикуваат Кина за масовните произволни апсења и други прекршувања против муслиманите во кинескиот регион Шјинџјианг. Меѓутоа, на 12 јули, група од 37 земји поднесоа слично писмо за одбрана на политиките на Кина: Алжир, Ангола, Бахреин, Белорусија, Боливија, Буркина Фасо, Бурунди, Камбоџа, Камерун, Комори, Конго, Куба, Демократска Република Конго, Египет, Еритреја, Габон, Кувајт, Лаос, Мјанмар, Нигерија, Северна Кореја, Оман, Пакистан, Филипини, Катар, Русија, Саудиска Арабија, Сомалија, Јужен Судан, Судан, Сирија, Таџикистан, Того, Туркменистан, Обединетите Арапски Емирати, Венецуела и Зимбабве.

На 28 јули 2020 година, коалиција од над 180 организации повика десетици брендови на облека и трговци да ги преиспитаат и прекинат сите врски што може да ги имаат со регионот Шјинџјианг, каде обвинувањата за кршење на човековите права беснеат со години. Коалицијата се повика на „веродостојни истраги и извештаи" од медиуми, непрофитни групи и владини агенции за да ги поддржат нејзините тврдења.

Во септември 2020 година, државната новинска агенција Ксинхуа ја објави позицијата на Си Џинпинг како следна: „практиката докажа дека стратегијата на партијата за управување со Шјинџјианг во новата ера е целосно точна и мора да се почитува долго време".

Во февруари 2021 година, холандската влада донесе необврзувачки договор во кој се вели дека третманот на муслиманското малцинство Ујгури во Кина е геноцид.

Економија
---------

| Раст на БДП |
| --- |
|
| година | БДП во милијарди јуани |
| 1995 | 82 |
| 2000 | 136 |
| 2005 | 260 |
| 2010 | 544 |
| 2015 | 932 |
| 2020 | 1,380 |
|

Шјинџјианг традиционално е земјоделски регион, но исто така е богат со минерали и нафта.

Номиналниот БДП изнесуваше околу 932,4 милијарди јени (140 милијарди американски долари) во 2015 година со просечно годишно зголемување од 10,4% во последните четири години, поради откривање на изобилните резерви на јаглен, нафта, гас, како и политиката на Кина за западен развој воведена од Државниот совет за зајакнување на економскиот развој во Западна Кина. Нејзиниот БДП по глава на жител за 2009 година изнесуваше 19.798 јени (2.898 американски долари), со стапка на раст од 1.7%. Јужен Шјинџјианг, со 95% не-Хан население, има просечен приход по глава на жител половина од просекот на Шјинџјианг.

Шјинџјианг е главен производител на компоненти за сончеви плочи поради големото производство на материјалот полисилициум. Во 2020 година, 45% од глобалното производство на полисилициум се одвиваше во Шјинџјианг. Глобалната индустрија за сончеви плочи се обидува да се оддалечи од регионот поради загриженоста за човековите права. Истрагата од 2021 година во Обединетото Кралство покажа дека 40% од соларните фарми во Обединетото Кралство се изградени со употреба на панели од кинески компании поврзани со принудна работа во Шјинџјианг.

### Земјоделство и риболов

Урумчи е главен индустриски центар во рамките на Шјинџјианг.
Карта за распределба на БДП по глава на жител во Шјинџјианг (2011)
Ветерници во Шјинџјианг
Главната стопанска гранка е земјоделството. До 2015 година, површината на земјоделското земјиште во регионот е 631 илјади км2 или 63,1 милиони хектари, од кои 6,1 милиони хектарисе обработливо земјиште. Во 2016 година, вкупното обработливо земјиште се зголеми на 6,2 милиони хектари, при што земјоделското производство достигна 15,1 милиони тони. Пченицата е главната култура во регионот, исто така се одгледува и пченка, како и просо на југ, додека само неколку области (особено во околината на Аксу) одгледуваа ориз.

Памукот стана важна култура во неколку оази, особено Хотан, Јарканд и Турпан кон крајот на 19 век. Се практикува и серикултура. Памучната индустрија во Шјинџјианг е најголемиот извозник на памук во светот, произведувајќи 84% од кинескиот памук, додека земјата обезбедува 26% од глобалниот извоз на памук.

Шјинџјианг е познат по грозјето, дињите, крушите, оревите, особено дињите Хами и суво грозје Турпан. Регионот е исто така водечки извор за доматно пире, што го снабдува за меѓународни брендови.

Главниот добиток во регионот традиционално се овците. Голем дел од пасиштето на регионот е во неговиот северен дел, каде има повеќе врнежи, но има планински пасишта низ целиот регион.

Поради недостаток на пристап до океанот и ограничена количина на вода, рибните ресурси на Шјинџјианг се донекаде ограничени. Како и да е, постои значителна количина на риболов во езерото Улунгур и езерото Бостен и во реката Иртиш. Голем број рибници се изградени од 1970-тите, нивната вкупна површина надминува 10.000 хектари до 1990-тите. Во 2000 година, вкупно 58.835 тони риба беа произведени во Шјинџјианг, од кои 85% потекнуваа од аквакултура.

Во минатото, езерото Лоп беше познато по својот риболов и жителите на областа, по нивната риболовна култура; сега, поради пренасочувањето на водите на реката Тарим, езерото се исуши.

### Рударство и минерали

Шјинџјианг бил познат по производство на сол, натриум, боракс, злато и жад во 19 век.

Индустријата за екстракција на нафта и гас во Аксу и Карамај расте, а гасоводот Запад-Исток се поврзува со Шангај. Нафтениот и петрохемискиот сектор добиваат до 60 проценти од економијата на Шјинџјианг. Содржи над една петтина од кинеските ресурси за јаглен, природен гас и нафта, Шјинџјианг има најголема концентрација на резерви на фосилни горива од сите региони во земјата.

### Надворешна трговија

Извозот на Шјинџјианг изнесуваше 19,3 милијарди американски долари, додека увозот изнесуваше 2,9 милијарди американски долари во 2008 година. Поголемиот дел од вкупниот обем на увоз/извоз во Шјинџјианг беше насочен кон и од Казахстан преку преминот Ала. Првата кинеска зона за слободна трговија (зона за слободна трговија *Хоргос*) се наоѓаше на границата Хоргос, Шјинџјианг-Казахстан. Хоргос е најголемото „копнено пристаниште" во западниот регион на Кина и има лесен пристап до централноазискиот пазар. Шјинџјианг, исто така, го отвори својот втор граничен пазар за трговија со Казахстан во март 2006 година, Граничната трговска зона *Јеминај*.

Меѓународниот аеродром Урумчи
### Економски и технолошки развојни зони

* Гранична област за економска соработка - Б*оле*
* Гранична област за економска соработка - *Шихези*
* Гранична област за економска соработка - *Таченг*
* Економската и технолошко - развојната зона Урумчи е северозападно од Урумчи. Тaa беше одобренa во 1994 година од Државниот совет како националнa економскa и технолошкa развојнa зонa. Тaа е 1,5 км од Меѓународниот аеродром Урумчи, 2 км од Северната железничка станица и 10 км од центарот на градот. Низ зоната минува експресниот пат Ву Чанг и Националниот пат 312. Развојот има уникатни ресурси и географски предности. Огромната територија на Шјинџјианг, богата со ресурси, се граничи со осум земји. Како водечка економска зона, ги собира ресурсите на индустрискиот развој на Шјинџјианг, капиталот, технологијата, информациите, персоналот и другите фактори на производство.
* Извозната преработувачка зона *Урумчи* е во економската и технолошко - развојната зона Урумчи.
* Високотехнолошка развојна зона *Урумчи,* основана во 1992 година и е единствената високотехнолошка развојна зона во Шјинџјианг, Кина. Во зоната има повеќе од 3470 претпријатија, од кои 23 се компании на *Fortune* 500. Има површина од 9,8 км2 и поделена е во четири зони. Има планови за проширување на зоната.
* Гранична област за економска соработка - *Јанин*

Транспорт
---------

### Патишта

Во 2008 година, според планот за транспортна мрежа во Шјинџјианг, владата се фокусираше на изградбата на државниот пат 314, автопатот Алар-Хотан, државниот пат 218, автопатот на реката Кингшуи-Јининг и државниот пат 217, како и други патишта.

Изградбата на првиот експресен пат во планинската област на Шјинџјианг започна нова етапа во неговата изградба на 24 јули 2007 година. Автопатот долг 56 километри (35 милји) што ги поврзува езерото Сајрам и долината Гуози во областа Северен Шјинџјианг чинеше 2,39 милијарди јуани. Експресниот пат е дизајниран да ја подобри брзината на националниот автопат 312 во северниот дел на Шјинџјианг. Проектот започна во август 2006 година и неколку фази се целосно оперативни од март 2007 година. Вклучени се над 3.000 градежни работници. Моментално се гради кабелскиот мост на долината Гуози над експресниот пат, а веќе се завршени 24-те основни темели. Автопат 312, го поврзува Шјинџјианг со источниот брег на Кина, Централна и Западна Азија, плус некои делови од Европа. Тоа е клучен фактор во економскиот развој на Шјинџјианг. Населението што го покрива е околу 40% од вкупниот број во Шјинџјианг, кои придонесуваат половина од БДП во таа област.

### Железница

Јужна железничка станица во УрумчиЖелезничка станица КашгарЛанжу-Шјинџјианг железничка линијаЈужна железница
Железничкиот центар на Шјинџјианг се наоѓа во Урумчи. На исток, конвенционална и брза железничка линија поминува низ Турпан и Хами до Ланжу во покраината Гансу. Третиот излез на исток ги поврзува Хами и Внатрешна Монголија.

На запад, Северната железница се протега по северните подножја на опсегот Тјеншен преку Чанѓи, Шихези и Кујтун до казашката граница во Алашанку, каде што се поврзува со железницата Туркестан-Сибир. Заедно, северната железница и линиите Ланжу-Шјинџјианг се дел од Транс-Евроазиската континентална железница, која се протега од Ротердам, на Северното Море, до Лианјунганг, на Источнокинеското Море. Втората железница Урумчи-Јинге обезбедува дополнителен капацитет за превоз до Јинге, од која друга железница се упатува во долината на реката Или до Јининг, Хуоченг и Хоргос, втор железнички граничен премин со Казахстан.

На југ, Јужната линија од Турпан се протега југозападно по јужните подножја на Тјеншен во Басенот Тарим, со постојки кај Јанки, Корла, Кука, Аксу, Маралбекси (Бачу), Артукс и Кашгар. Од Кашгар, железничката пруга Кашгар-Хотан, го следи јужниот раб на Тарим до Хотан, со застанувања кај Шуле, Акто, Јенгисар, Шаче (Јаркант), Јеченг (Каргилик) и Моју (Каракакс).

Железницата Урумчи-Ѕунгарија го поврзува Урумчи со јагленските полиња во источниот басен Ѕунгарија. Железницата Голмуд-Корла, отворена во 2020 година, обезбедува излез во Кингхај. Планирано е изградба на дополнителни меѓуградски железници, како и железници до Пакистан и Киргистан.

Култура
-------

### Медиуми

Преносот на мрежно поврзување Шјинџјианг работи со Народната радиодифузна станица Урумчи и Народната Радиодифузната станица Шјинџјианг, емитувајќи на мандарински, ујгурски, казашки и монголски јазик.

Во 1995 година, имаше 50 весници на малцински јазици објавени во Шјинџјианг, вклучувајќи ги и Ќапал Њус, единствениот светски весник на јазикот Хибе. Економскиот дневен весник Шјинџјианг се смета за еден од најдинамичните кинески весници.

За некое време по немирите во јули 2009 година, властите поставија ограничувања на Интернет и текстуални пораки, постепено дозволувајќи пристап до веб-страници контролирани од државата како оние на Ксинхуа, додека не го вратат Интернетот на исто ниво како и остатокот од Кина на 14 мај 2010 година.

Како што објави Би-Би-Си, ,,Кина строго го контролира пристапот на медиумите до Шјинџјианг, така што извештаите тешко се проверуваат".

Спорт
-----

Шјинџјианг е дом на професионалната кошаркарска екипа Шјинџјианг Гуангуи Летечки тигри на Кинеската кошаркарска асоцијација, и на Шјинџјианг Тианшан Леопард Ф.К. фудбалска екипа што игра во Кинеската Лига 1.

Главниот град, Урумчи, е дом на бејзбол тимот на Универзитетот Шјинџјианг, интегрирана група од Ујгури и Хан-Кинези, профилирана во документарниот филм *Дијамант во дините*.

Движење за независност на Источен Туркестан
-------------------------------------------

Знаме на Источен Туркестан
Некои фракции во покраината Шјинџјианг се залагаат за формирање независна држава, што доведе до тензии и етнички судири во регионот. Автономните региони во Кина наводно имаат законско право да се одделат од нацијата, но во пракса ова право не може да се оствари. Конфликтот во Шјинџјианг е тековен сепаратистички конфликт во северозападниот дел на Кина. Сепаратистичкото движење тврди дека регионот, кој тие го сметаат за своја татковина и го нарекуваат Источен Туркестан, не е дел од Кина, туку бил нападнат од комунистите во 1949 година и оттогаш е под окупација на комунистите. Кинеската влада тврди дека регионот е дел од Кина уште од античките времиња.

Сепаратистичкото движење е предводено од етнички ујгурски муслимански подземни организации, пред се движењето за независност на Источен Туркестан и Исламската партија Салафистички Туркестан, против кинеската влада. Според Азиско-тихоокеанскиот центар за безбедносни студии, двата главни извори за сепаратизам во покраината Шјинџјианг се религијата и етничката припадност. Религиозно, ујгурските народи во Шјинџјианг го следат исламот; во големите градови во Кина многумина се будисти, таоисти и конфуцијанци, иако многумина го следат и исламот, како што е етничката подгрупа Хуи од етничката припадност Хан, која опфаќа околу 10 милиони луѓе. Така, главната разлика и извор на триење со источна Кина е етничката припадност и верските доктринарни разлики што ги разликуваат политички од другите муслимански малцинства на друго место во земјата.

Од 1996 година, Кина се вклучи во „силен удар" кампањи насочени кон сепаратистите. На 5 јуни 2014 година, Кина осуди девет лица на смртна казна за терористички напади. Се тврдеше дека тие се обидувале да ја соборат владата во Шјинџјианг и да изградат независна ујгурска држава Источен Туркестан.

Поврзано
--------

* Автономни региони во Кина
* Тибет
* Нингсја

Наводи
------

1. ↑  „新疆维吾尔自治区人民政府网（英文）". *en.xinjiang.gov.cn*. Архивирано од изворникот на 2020-12-07. Посетено на 2020-11-30.
2. ↑  „新疆维吾尔自治区统计局". *web.archive.org*. 2015-12-22. Архивирано од изворникот на 2015-12-22. Посетено на 2020-11-30.
3. ↑  „CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Turkestan". *www.newadvent.org*. Посетено на 2020-11-30.
4. ↑  „CCP's second century of shame - Taipei Times". *www.taipeitimes.com*. 2020-09-20. Посетено на 2020-11-30.
5. ↑  „East Turkistan". *TheFreeDictionary.com*. Посетено на 2020-11-30.
6. ↑  „Washington, New York Protesters Call for Recognition of Uighur Abuses as Genocide | Voice of America - English". *www.voanews.com* (англиски). Посетено на 2020-11-30.
7. ↑  „新疆绿洲面积已从4.3%增至9.7%--科技--人民网". *scitech.people.com.cn*. Архивирано од изворникот на 2017-10-11. Посетено на 2020-11-30.
8. ↑  Tiezzi, Shannon. „China's 'Protracted War' in Xinjiang". *thediplomat.com* (англиски). Посетено на 2020-11-30.
9. ↑  Tyler, Christian (2004). *Wild West China: The Taming of Xinjiang* (англиски). Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3533-3.
10. ↑  Whitfield, Susan (2004). *Aurel Stein on the Silk Road*. Chicago : Serindia Publications. ISBN 978-1-932476-11-8.
11. 1 2  Bovingdon, Gardner (2010-08-06). *The Uyghurs: Strangers in Their Own Land* (англиски). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-51941-0.
12. ↑  „新疆绿洲面积已从4.3%增至9.7%--科技--人民网". *scitech.people.com.cn*. Архивирано од изворникот на 2017-10-11. Посетено на 2021-08-26.
13. 1 2  Liu, Tao Tao; Faure, David (1996-03-01). *Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China* (англиски). Hong Kong University Press. ISBN 978-962-209-402-4.
14. ↑  „DCP: Geographic Center of Asia (visit #1)". *www.confluence.org*. Посетено на 2021-08-26.
15. ↑  „The Working-Calendar for The Xinjiang Uygur Autonomous Region Government". *web.archive.org*. 2011-12-04. Архивирано од изворникот на 2011-12-04. Посетено на 2021-08-26.
16. ↑  „Clocks square off in China's far west - Page 2 - Los Angeles Times". *web.archive.org*. 2012-12-17. Архивирано од изворникот на 2012-12-17. Посетено на 2021-08-26.CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
17. ↑  „吐鲁番 - 气象数据 -中国天气网". *www.weather.com.cn*. Посетено на 2021-08-26.
18. ↑  Wong, Edward (2008-11-19). „The Dead Tell a Tale China Doesn't Care to Listen To (Published 2008)". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2020-11-30.
19. ↑  „A meeting of civilisations: The mystery of China's celtic mummies". *The Independent* (англиски). 2006-08-27. Посетено на 2020-11-30.
20. ↑  Millward, James A. (2007). *Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang* (англиски). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13924-3.
21. ↑  Millward, James A. (2007). *Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang* (англиски). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13924-3.
22. ↑  *The Encyclopaedia of Islam* (англиски). Brill. 1998.
23. 1 2 3  Millward, James A. (2007). *Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang* (англиски). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13924-3.
24. ↑  Martin, Robert Montgomery (1847). *China: Political, Commercial, and Social; in an Official Report to Her Majesty's Government* (англиски). J. Madden.
25. ↑  Millward, James (1998-06-01). *Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864* (англиски). Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2933-8.
26. ↑  „Xinjiang | autonomous region, China". *Encyclopedia Britannica* (англиски). Посетено на 2021-08-26.
27. ↑  „Uighurs and China's Xinjiang Region". *Council on Foreign Relations* (англиски). Посетено на 2021-08-26.
28. ↑  „Uyghur Protests Widen as Xinjiang Unrest Flares | World News |Axisoflogic.com". *axisoflogic.com*. Посетено на 2021-08-26.
29. ↑  Guo, Sujian; Guo, Baogang (2007). *Challenges Facing Chinese Political Development* (англиски). Lexington Books. ISBN 978-0-7391-2094-1.
30. ↑  Internet Archive, Tiziano (1985). *The forbidden door*. Kowloon : Asia 2000. ISBN 978-962-7160-01-4.
31. ↑  „UYGHUR "SEPARATISM": CHINA'S POLICIES IN XINJIANG FUEL DISSENT | Central Asia-Caucasus Institute Analyst". *web.archive.org*. 2012-02-29. Архивирано од изворникот на 2012-02-29. Посетено на 2021-08-26.
32. ↑  „China 'anti-terror' raid kills 18" (англиски). 2007-01-08. Посетено на 2021-08-26.
33. ↑  Jacobs, Andrew (2008-08-05). „Ambush in China Raises Concerns as Olympics Near". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2021-08-26.
34. ↑  „Chinese break up 'needle' riots" (англиски). 2009-09-04. Посетено на 2021-08-26.
35. ↑  „Deadly China blast at Xinjiang railway station". *BBC News* (англиски). 2014-04-30. Посетено на 2021-08-26.
36. ↑  „Former inmates of China's Muslim 'reeducation' camps tell of brainwashing, torture". *Washington Post* (англиски). ISSN 0190-8286. Посетено на 2021-08-26.
37. ↑  „China's Hard and Soft Lines on Xinjiang". *thediplomat.com* (англиски). Посетено на 2021-08-26.
38. ↑  Ginsburgs, George (1983-01-01). *The Citizenship Law of the USSR* (англиски). BRILL. ISBN 978-90-247-2863-3.
39. ↑  „China census: migration drives Han population growth in Xinjiang". *South China Morning Post* (англиски). 2021-06-15. Посетено на 2021-08-27.
40. ↑  „Spatial Results of the 2010 Census in Xinjiang". *Asia Dialogue* (англиски). 2016-03-07. Архивирано од изворникот на 2021-06-07. Посетено на 2021-08-27.
41. ↑  Internet Archive, James D. (1985). *Human rights developments in the People's Republic of China from October 1983 through September 1984*. Armonk, N.Y. : M.E. Sharpe. ISBN 978-0-87332-320-8.
42. ↑  „Nearly two-thirds of China's Xinjiang mosques demolished or destroyed, new report shows". *The Independent* (англиски). 2020-09-25. Посетено на 2021-08-27.
43. ↑  „中国统计年鉴—2018". *www.stats.gov.cn*. Посетено на 2020-11-30.
44. ↑  „China 'holding at least 120,000 Uighurs in re-education camps'". *the Guardian* (англиски). 2018-01-25. Посетено на 2021-08-26.
45. ↑  Ramzy, Austin; Buckley, Chris (2019-11-16). „'Absolutely No Mercy': Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2021-08-26.
46. ↑  „China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization". *AP NEWS* (англиски). 2021-04-20. Посетено на 2021-08-27.
47. ↑  Business, Michelle Toh, CNN. „Activists are urging big brands to eradicate traces of human rights abuse in Xinjiang from their supply chains". *CNN*. Посетено на 2021-08-27.
48. ↑  „做好新时代新疆工作，习近平再作部署-新华网". *web.archive.org*. 2020-09-28. Архивирано од изворникот на 2020-09-28. Посетено на 2021-08-27.CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
49. ↑  Staff, Reuters (2021-02-26). „Dutch parliament: China's treatment of Uighurs is genocide". *Reuters* (англиски). Посетено на 2021-08-27.
50. ↑  „Revealed: UK solar projects using panels from firms linked to Xinjiang forced labour". *the Guardian* (англиски). 2021-04-25. Посетено на 2021-08-27.
51. ↑  Bellér-Hann, Ildikó (2008). *Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur* (англиски). BRILL. ISBN 978-90-04-16675-2.
52. ↑  Caster, Michael (2019-10-27). „It's time to boycott any company doing business in Xinjiang | Michael Caster". *the Guardian* (англиски). Посетено на 2021-08-27.
53. ↑  Bellér-Hann, Ildikó (2008). *Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur* (англиски). BRILL. ISBN 978-90-04-16675-2.
54. ↑  „Fisheries in irrigation systems of arid Asia". *www.fao.org*. Посетено на 2021-08-27.
55. ↑  Overton, Thomas (2016-01-01). „The Energy Industry in Xinjiang, China: Potential, Problems, and Solutions". *POWER Magazine* (англиски). Посетено на 2021-08-27.
56. ↑  „People's Daily Online -- Work on free trade zone on the agenda". *en.people.cn*. Архивирано од изворникот на 2021-12-23. Посетено на 2021-08-27.
57. ↑  „新疆将重点规划城际铁路 4小时经济圈已形成 - 历史文章 - 资讯报道 - 魅力河北网-我们的河北,我们的家". *news.hebei.cm*. Архивирано од изворникот на 2021-09-23. Посетено на 2021-08-27.
58. ↑  „Bloomberg - Are you a robot?". *www.bloomberg.com*. Посетено на 2021-08-27.

Понатамошно читање
------------------

* Croner, Don (2009). „False Lama – The Life and Death of Dambijantsan" (PDF). *dambijantsan.doncroner.com*. Ulaan Baatar: Don Croner. Архивирано од изворникот (PDF) на 3 September 2014.
* Croner, Don (2010). „Ja Lama – The Life and Death of Dambijantsan" (PDF). *dambijantsan.doncroner.com*. Ulaan Baatar: Don Croner. Архивирано од изворникот (PDF) на 3 September 2014.
* Kim, Hodong (2004). *Holy War in China: The Muslim Rebellion and State in Chinese Central Asia, 1864-1877*. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-6723-1.
* Kim, Kwangmin (2008). *Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814*. University of California. ISBN 978-1-109-10126-3.
* Norins, Martin R. Gateway to Asia : Sinkiang, Frontier of the Chinese Far West (1944).
* *Asiatische Forschungen, Volumes 73-75*. Universität Bonn. Ostasiatische Seminar (германски). O. Harrassowitz. 1982. ISBN 978-3-447-02237-8.
* *Ethnological Information on China: A Collection; Articles from Various Issues of Sovetskai͡a Ėtnografii͡a (Moscow)*. CCM Information Corporation. 1969.
* *Inner Asia, Volume 4, Issues 1–2*. Mongolia and Inner Asia Studies Unit at the University of Cambridge. The White Horse Press. 2002. ISBN 978-0-8047-2933-8.CS1-одржување: друго (link)
* „Radio war aims at China Moslems". *The Montreal Gazette*. UPI. 22 September 1981. стр. 11 – преку Google News.

Надворешни врски
----------------

* Економски профил за Шјинџјианг
* Атлас на Шјинџјианг
* Видео проект Шјинџјианг

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Управна поделба на Кина |
| --- |
|  |
| Покраини | 
* Анхуеј
* Ѓангси
* Ѓангсу
* Гансу
* Ѓилин
* Гуангдунг
* Гуејџоу
* Јунан
* Ќингхај
* Љаонинг
* Сечуан
* Фуѓен
* Хајнан
* Хебеј
* Хејлунгѓанг
* Хенан
* Хубеи
* Хунан
* Џеѓанг
* Шандунг
* Шанси
* Шенси

 |  |
|  |
| Автономни региони | 
* Внатрешна Монголија
* Гуангси
* Нингсја
* Шјинџјианг
* Тибет

 |
|  |
| Цент. упр. градови | 
* Пекинг
* Тјенѓин
* Чонгчјинг
* Шангај

 |
|  |
| Спец. админ. региони | 
* Макао Макао
* Хонгконг Хонгконг

 |
|  |
| Други | 
* *Тајван¹*

 |
|  |
| **Напомена**: НР Кина се повикува на Тајван како на нејзина покраина, иако денес е под управа на Република Кина. |

 |