**Линеарен хромозом** е хромозом кој има линеарна форма и содржи завршни краеви. Во повеќето еукариотски клетки, ДНК е распоредена во повеќето линеарни хромозоми. Иначе, повеќето прокариотски клетки генерално содржат единствен кружен хромозом.

Општо земено, факторите кои довеле до еволуција на линеарните хромозоми кај еукариотите не се добро разбрани. Еден потенцијален селективен притисок во корист на линеарните хромозоми се однесува на големината на геномот на организмот: линеарните хромозоми може да ја олеснат транскрипцијата и репликацијата на големите геноми. Во организам со многу голем геном, кружните хромозоми потенцијално можат да предизвикаат проблеми поврзани со торзионото напрегање.[][]

Линеарните хромозоми се исто така на некој начин неповолни или проблематични, а еден од најголемите потенцијални проблеми е проблемот со крајната репликација. Ова е феномен кој се јавува поради насоченоста на ензимите за репликација на ДНК, што резултира со постепено губење на генетскиот материјал на краевите на линеарните хромозоми по секој следен циклус на репликација на клетките и ДНК. Со цел да се ублажат негативните ефекти од ова постепено губење на генетскиот материјал, еукариотите еволуирале повторувачки, некодирачки терминални ДНК секвенци познати како теломери на краевите на хромозомите. Овие повторувачки, некодирачки секвенци се губат наместо важната кодирачка ДНК и тие се надополнуваат со помош на ензими познати како теломерази. Сепак, теломерите не го спречуваат целосно губењето на кодирана ДНК на крајните краеви на линеарните хромозоми. Всушност, се смета дека евентуалното губење на кодирана ДНК во клеточните линии во организмот игра улога во стареењето.[][] Исто така, доказите сугерираат дека теломерите можат да бидат нестабилни и можат да бидат склони кон мутации што доведуваат до развој на тумор. Мутациите кои водат до конститутивната активност на теломеразата може да резултираат со губење на клеточната смртност кај туморските клеточни линии, што е поврзано со развојот на рак.[]

Кај прокариотите
----------------

Линеарните хромозоми не се ограничени на еукариотски организми; некои прокариотски организми имаат и линеарни хромозоми. *Борелија бургдорфери* била првата бактерија за која била откриено дека има линеарен хромозом, но се пронајдени нови примери, како што се различни *Стрептомици* и *Цоксиела бурнетии*. Некои бактерии, како што е *Агробактериум тумефациенс*, имаат дури и еден линеарен хромозом *и* еден кружен хромозом. Овие бактерии, исто така, независно измислиле свои верзии на теломери за да ја заштитат ДНК, иако тие не се сигурни: *Стрептомиции* има теломери покриени со протеини, но сепак е познато дека претставува „еден од најспектакуларните примери на генетска нестабилност меѓу прокариотите".

Експериментите во кои кружните хромозоми на прокариотските организми се линеаризирани, имаат покажано дека некои прокариоти можат да одржат одржливост дури и со линеарни хромозоми.

Во органели
-----------

Геномите на повеќето еукариотски митохондрии и пластиди се во еден кружен хромозом, во склад со нивниот бактериски предок. Сепак, голем број еукариотски видови содржат линеарна mtDNA, некои дури и поделени на повеќе молекули, низ широк спектар на таксони: животни (цицачи, медузозои, сунѓери), габи (особено квасец), растенија и алвеолати. Кај квасецот и растенијата, обликот на mtDNA зависи од животниот циклус: во некои точки тие може да бидат кружни, но во други се наоѓа линеарно разгранета форма, која се состои од споени копии на оригиналниот геном. Во овие геноми, генската конверзија помага да се прошират повторувањата на нивните теломери.

Слични варијации може да се најдат во пластидните геноми. Садниците од пченка имаат cpDNA претежно во разгранета линеарна форма. *Ацетабуларијата* имаат вистинска линеарна cpDNA.

Наводи
------

1. ↑  Heumann, John M. (November 1976). „A model for replication of the ends of linear chromosomes". *Nucleic Acids Research*. **3** (11): 3167–3171. doi:10.1093/nar/3.11.3167. ISSN 0305-1048. PMC 343160. PMID 188017.
2. ↑  Ishikawa, F.; Naito, T. (1999-06-23). „Why do we have linear chromosomes? A matter of Adam and Eve". *Mutation Research*. **434** (2): 99–107. doi:10.1016/s0921-8777(99)00017-8. ISSN 0027-5107. PMID 10422538.
3. ↑  Volff, J. N.; Altenbuchner, J. (2000-05-15). „A new beginning with new ends: linearisation of circular chromosomes during bacterial evolution". *FEMS Microbiology Letters*. **186** (2): 143–150. doi:10.1016/s0378-1097(00)00118-x. ISSN 0378-1097. PMID 10802162.
4. ↑  Cui, Tailin; Moro-oka, Naoki; Ohsumi, Katsufumi; Kodama, Kenichi; Ohshima, Taku; Ogasawara, Naotake; Mori, Hirotada; Wanner, Barry; Niki, Hironori (February 2007). „Escherichia coli with a linear genome". *EMBO Reports*. **8** (2): 181–187. doi:10.1038/sj.embor.7400880. ISSN 1469-221X. PMC 1796773. PMID 17218953.
5. ↑  Formaggioni, A; Luchetti, A; Plazzi, F (6 July 2021). „Mitochondrial Genomic Landscape: A Portrait of the Mitochondrial Genome 40 Years after the First Complete Sequence". *Life*. **11** (7): 663. doi:10.3390/life11070663. PMC 8303319 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 34357035 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).
6. ↑  Smith, David Roy; Keeling, Patrick J. (May 2013). „Gene Conversion Shapes Linear Mitochondrial Genome Architecture". *Genome Biology and Evolution*. **5** (5): 905–912. doi:10.1093/gbe/evt059. PMC 3673629. PMID 23572386.
7. ↑  Oldenburg, DJ; Bendich, AJ; Haberland, G (23 January 2004). „Most chloroplast DNA of maize seedlings in linear molecules with defined ends and branched forms". *Journal of Molecular Biology*. **335** (4): 953–70. doi:10.1016/j.jmb.2003.11.020. PMID 14698291.
8. ↑  Guo, Shuai; Liao, Xuejiao; Chen, Shiyu; Liao, Baosheng; Guo, Yiming; Cheng, Ruiyang; Xiao, Shuiming; Hu, Haoyu; Chen, Jun (25 April 2022). „A Comparative Analysis of the Chloroplast Genomes of Four Polygonum Medicinal Plants". *Frontiers in Genetics*. **13**: 764534. doi:10.3389/fgene.2022.764534. PMC 9084321 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 35547259 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).