**Вилата Романа дел Казале** (сицилијански: *Villa Rumana dû Casali*) — голема и елаборирана римска вила или палата која се наоѓа на околу 3 км од градот Пјаца Армерина, Сицилија. Ископувањата откриле една од најбогатите, најголемите и најразновидните збирки на римски мозаици во светот,  а местото е вклучено во списокот на светско наследство на УНЕСКО.  Вилата и уметничките дела содржани датираат од почетокот на 4 век од нашата ера.

Мозаик и *опус сектилни* подови зафаќаат околу 3.500 m2 и се речиси уникатни во нивната одлична состојба на зачуваност поради свлечиштето и поплавите што ги покриле остатоците. 

Иако помалку позната, извонредната колекција на фрески ги опфатила не само внатрешните простории, туку и надворешните ѕидови.

Историја
--------

 План на вилата
 Перистил
Видливите остатоци од вилата биле изградени во првата четвртина од IV век од нашата ера на остатоците од постара *вила рустика* и се *pars dominica*, или господарска резиденција, на голем *латифундум* или земјоделски имот. 

Блиската населба Филозофијана веројатно била центар на производствени и комерцијални активности, како и постојка за одмор покрај патот Катанија-Агриџенто, како што е споменато во Itinerarium Antonini како *дворец* или *стационар*, за патниците кои бараат засолниште за ноќ и промена на коњите. Латифундумот се протегал до устието на реката Гела што може да се препознае по многуте печати од тули со натписи *PHIL SOPH*. 

Во текот на првите два века од постоењето на Римското Царство, Сицилија поминала низ економска депресија поради производниот систем на големите имоти заснован на робовска работа: урбаниот живот претрпел опаѓање, селата биле напуштени и богатите сопственици не живееле таму. Поради тоа, постои и факт за недостаток на соодветни вили. Понатаму, римската влада ја запоставила територијата, која станала место на егзил и прибежиште за робови и разбојници. На почетокот на IV век рурална Сицилија влегла во нов период на просперитет со комерцијални населби и земјоделски села кои се смета дека го достигнале врвот на нивната експанзија и активност. Нови градби биле забележани во локалитетите Филозофијана, Скијака, Каукана (Пунта Сека), Наксос и на други места. Очигледен знак на трансформација била новата титула доделена на гувернерот на островот, од *коректор* во *конзулар*.

Причините за тоа се смета дека се две: пред сè, обновената важност на провинциите на проконзуларна Африка и Триполитанија за снабдување со жито во Италија, додека египетското производство, кое дотогаш ги задоволувало потребите на Рим, било испратено во Цариград (нова царска престолнина од 330); Последователно, Сицилија презела централна улога на новите трговски патишта од Африка. Второ, побогатите класи, од коњанички и сенаторски ранг, почнале да го напуштаат урбаниот живот со повлекување во своите имоти во селата, поради растечкиот даночен товар и трошоците што требало да ги платат за градовите. Сопствениците се грижеле и за сопствените земјишта, кои повеќе не ги обработувале робови, туку колонистите. Биле потрошени значителни суми пари за проширување, разубавување и поудобно на вилите (на пр. Вила Романа дел Телар).

Долго време се дискутирало за идентитетот на сопственикот и биле формулирани многу различни хипотези. Некои карактеристики како што се тетрархиските воени обележја и веројатниот тетрархиски датум на мозаиците ги навеле научниците да предложат царски сопственик како што е Максимијан. Други научници веруваат дека вилата била центар на големиот имот на сенаторски аристократ на високо ниво. 

Биле идентификувани три последователни фази на изградба; првата фаза ги опфаќала четириаголниот перистил и свртените простории. Приватниот комплекс на бањи потоа бил додаден на северозападната оска. Во третата фаза вилата добила јавен карактер: бањите добиле нов влез и голем тоалет. Бил изграден голем монументален влез, надвор од оската на перистилот, но усогласен со влезот на новите бањи во формален аранжман со елипсовидната (или јајцевидна) аркада и големата триапсидална сала. Оваа сала се користела за забава и релаксација на специјалните гости и ги заменила двете државни сали на перистилот („салата на малиот лов" и „дијаетата на Орфеј"). Базиликата била проширена и украсена со прекрасни и егзотични мермери.

Комплексот останал населен најмалку 150 години. Околу него израснало село по име *Платија* (потекнува од зборот *палатиум* (палата).

 Мозаикот *Големиот лов*
Во 5 и 6 век, вилата била зацврстена за одбранбени цели со задебелување на периметарските ѕидови и затворање на аркадите на аквадуктот кон бањите. Вилата била оштетена и можеби уништена за време на кратката доминација на Вандалите помеѓу 469-78 година. Додатните згради останале во употреба, барем делумно, за време на византискиот и арапскиот период. Населбата била уништена во 1160–1161 за време на владеењето на Вилијам I. Местото било напуштено во 12 век откако лизгање на земјиштето ја покрило вилата. Преживеаните се преселиле на сегашната локација на Пјаца Армерина.

Вилата била речиси целосно заборавена, иако некои од највисоките делови од остатоците секогаш биле видливи над земјата. Областа се обработувала за земјоделски култури. На почетокот на 19 век биле пронајдени парчиња мозаици и неколку столбови. Првите официјални археолошки ископувања биле извршени подоцна во тој век. 

Првите професионални ископувања биле направени од Паоло Орси во 1929 година, по што следела работата на Џузепе Култрера во 1935–39 година. Во периодот 1950-1960 година, предводени од Џино Винисио Џентили, биле извршени големи ископувања, по што била изградена заштитна покривка над мозаиците. Во 1970-тите Андреја Карандини извршил ископувања на местото. Работата продолжила до ден-денес на Универзитетот во Рим, Ла Сапиенца. Во 2004 година била пронајдена голема средновековна населба од 10-12 век. Оттогаш се откриени и дополнителни раскошни соби на вилата.

Латифундиумот и вилата
----------------------

 Амбуланорија 
Во доцната антика Римјаните го поделиле поголемиот дел од сицилијанската заднина на огромни земјоделски имоти наречени *латифундии*. Големината на вилата и количината и квалитетот на нејзините уметнички дела укажуваат на тоа дека таа била *pars dominica* на таков латифундиум. Комерцијалниот дел на вилата, или *pars rustica*, од латифундиумот најверојатно е центриран во блиската населба Филозофијана  6 километри оддалечена и наведена во Itinerarium Antonini. Но, западно од влезниот простор, просторија поделена на три дела со столбови за складирање на земјоделски производи е исто така поврзана со земјоделството.

Вилата била толку голема што вклучувала повеќе соби за прием и државни, што ја одразувало потребата да се задоволат голем број различни функции и да се вклучат простори за управување со имотот, како и со вилата. Ова ја трансформирало вилата во град во минијатура. Вилата најверојатно би била постојана или полу-постојана резиденција на сопственикот; таа било местото каде што сопственикот, во улога на покровител, ги примал своите локални клиенти.

Вилата претставувала еднокатна зграда, со центар на перистилот, околу која биле организирани речиси сите главни јавни и приватни простории. Монументалниот влез е преку атриумот од запад. Термалните бањи се наоѓаат на северозапад; сервисни соби и веројатно соби за гости на север; приватни станови и огромна базилика на исток; и простории со непозната намена на југ. Нешто одвоен, и се појавува речиси како последователна мисла, е посебната област на југ која содржи елипсовиден перистил, простории за сервисирање и огромен триклиниум (формална трпезарија).

 Палестра - соба со две апсиди
Целиот комплекс е малку необичен, бидејќи е организиран по три главни оски; примарна оска е линијата (малку свиткана) што минува од атриумот, таблинумот, перистилот и големата базилика (што се совпаѓа со патеката што посетителите би ја следеле). Сепак, сите оски се спојуваат во центарот на четириаголниот перистил и покрај асиметриите, вилата би била резултат на органски и унитарен проект кој, почнувајќи од моделите на приватните згради од тоа време (перистилска вила со апсидална сала и триклиниум), вовел низа варијации за да му даде оригиналност и извонредна монументалност на целиот комплекс. За единството на објектот сведочат и функционалноста на внатрешните патеки и поделбата меѓу јавните и приватните делови.

Сукцесијата од влезот на предворјето-двор-нартекс-апсидална сала, веќе во употреба за време на дворската архитектура на царството (како што е палатата на Константин во Трир), со забележителна заменливост, се користела и во христијанските базилики (на пр. базиликата Свети Петар во Ватикан).

Малку се знае за претходната вила, но се смета дека била голема селска резиденција, најверојатно изградена околу почетокот на 2 век.

Неодамнешните ископувања пронашле втор бањски комплекс во близина на магацините на влезот, кој датира од доцноантичката фаза и покажува ретки ѕидни мозаици кои припаѓаат на слив или фонтана.

### Монументален влез

 Полигонален дворски мозаик
Пристапот до вилата бил преку трисводна порта, украсена со фонтани и воени слики, и многу наликувал на триумфална порта. Потоа се впуштувал во дворот со потковица опкружен со мермерни столбови со јонски капители со квадратна фонтана во центарот. На западната страна на дворот имало нужник, а исто така и посебен пристап до бањите и до остатокот од вилата.

### Перистилска градина и јужни простории

 Дијаета на Орфеј, со мозаик на Орфеј
Елегантната градина со перистил е украсена со фонтана која се состои од три базени, во чиј центар може да се забележат декорација со риби кои пливаат меѓу брановите. Просториите 33 и 34 биле посветени на сервисни функции и имаат мозаици со геометриски мотиви, додека собата 34 исто така има мозаик поставен над оригиналниот под на кој се прикажани женски атлетски натпревари давајќи ѝ го името „*собата на палестритите*".

Исто така на јужната страна се наоѓа таканаречената *дијаета на Орфеј*, апсидална соба украсена со извонреден мозаик на Орфеј. Како што било вообичаено, го прикажува Орфеј како свири на лира под дрво и го скротува секое животно со неговата музика. Оваа соба веројатно се користела како летна трпезарија или, со оглед на нејзиниот под, за уживање во музиката.

 Базилика со мермерни плочи
### Базилика

Оваа голема апсидална сала претставувала сала за публика и најформална просторија во вилата, до која се пристапувало преку големиот монументален влез поделен со два столбови од розов египетски гранит. Исклучително елабориран полихроматски *опус сектилен* под составен од мермери кои доаѓаат од целиот Медитеран се наоѓа на влезот и е најбогатата декорација во вилата; ги покривал и ѕидовите. Овој тип на мермер, наместо мозаик, го сочинувал материјалот со најголем престиж во римскиот свет.

Ископувањата покажале дека сводот на апсидата бил украсен со стаклени мозаици.

 Opus sectile - Базилика
### Триклиниум и елипсовиден перистил

На јужната страна на вилата се наоѓа елипсовиден перистил, *хистус*, со полукружен нимфеј на западната страна. Во отворениот двор имало фонтани кои извирале од мозаичниот тротоар.

Хистусот претставува спектакуларен вовед во луксузниот триапсидален триклиниум, големата сала што се отвора на исток. Таа содржи прекрасен сет на мозаици доминирани во центарот на непријателите со кои се сретнал Херкулес за време на неговите дванаесет задачи. Во северната апсида е неговата апотеоза крунисана од Јупитер, додека на исток се Џиновите со змиски екстремитети и во смртна мака, погодени од стрелите на Херакле. Во јужната апсида е митот за Ликург кој се обидел да ја убие нимфата Амброзија, но бил опкружен со винова лоза и нападнат од толпа Маенади.

Мозаици
-------

### Атлетски натпревар

Во 1959-1960 година, Џентили ископал мозаик на подот на просторијата идентификувана како „Соба на гимнастичарите", а исто така наречена „Комора на десетте девојки" (*Sala delle Dieci Ragazze* на италијански). Предметите на уметничкото дело се појавуваат во мозаикот што научниците го нарекле *Крунисување на победнико*т. Неколку жени спортистки се прикажани како се натпреваруваат во спортови кои вклучуваат кревање тегови, фрлање диск, трчање и игри со топка. Службеник кој носи тога на долниот лев агол ги држи победничките трофеи (круна и дланка),  и самата победничка се појавува крунисана во центарот на мозаикот. Големо внимание е посветено на дводелните комбинации на натпреварувачите, кои многу наликуваат на современите бикини. 

### Малиот лов

Друг добро сочуван мозаик покажува лов, кој вклучува мажи кои ловат со кучиња и фаќаат разновиден дивеч.

Детали од мозаикот

Галерија
--------

* Мозаик од „Малиот лов"Мозаик од „Малиот лов"
* Мозаик од „Големиот лов"Мозаик од „Големиот лов"
* Мозаик кој прикажува фаќање животниМозаик кој прикажува фаќање животни
* Волови влечат плен во кафезВолови влечат плен во кафез
* Слон се товари на бродСлон се товари на брод
* Лов на лавицаЛов на лавица
* Надзорници на бродНадзорници на брод
* Брод во мозаикот „Големиот лов".Брод во мозаикот „Големиот лов".
* Ловец во мозаикот „Големиот лов".Ловец во мозаикот „Големиот лов".
* Ранет лав напаѓа ловец во мозаикот „Големиот лов"Ранет лав напаѓа ловец во мозаикот „Големиот лов"
* Мозаикот на гигантитеМозаикот на гигантите
* Двајца млади во движењеДвајца млади во движење
* Млади момчиња ловат зајак, Мозаик на „Детскиот лов"Млади момчиња ловат зајак, Мозаик на „Детскиот лов"
* Полифем прима чаша вино од Улис.Полифем прима чаша вино од Улис.
* Спортистки кои се натпреваруваат во неколку спортовиСпортистки кои се натпреваруваат во неколку спортови
*

Наводи
------

1. ↑  R. J. A. Wilson: *Piazza Armerina*. In: Akiyama, Terakazu (Ed.): *The Dictionary of Art. Vol. 24: Pandolfini to Pitti.* Oxford 1998, ISBN 0-19-517068-7.
2. ↑  „World heritage site". Посетено на 2008-12-15.
3. ↑  Unesco, "Advisory Body Evaluation (ICOMOS)", 1997
4. ↑  „La villa tardoantica", *La villa romana del casale* (италијански), Архивирано од изворникот на 2017-12-22, Посетено на 2023-12-01.
5. ↑  Area archeologica di Sophiana
6. ↑  „La storia degli scavi della villa tardoantica", *La villa romana del casale* (италијански), Архивирано од изворникот на 2018-08-17, Посетено на 2023-12-01.
7. ↑  „Archaeological area of Sophiana - Sicily on the Net".
8. ↑  Villa Romana del Casale, Val di Noto
9. ↑  „Roman girls in "bikinis": A mosaic from the Villa Romana del Casale". Ancient World Magazine.

Извори
------

* Petra C. Baum-vom Felde, *Die geometrischen Mosaiken der Villa bei Piazza Armerina*, Hamburg 2003, ISBN 3-8300-0940-2
* Brigit Carnabuci: *Sizilien – Kunstreiseführer*, DuMont Buchverlag, Köln 1998, ISBN 3-7701-4385-X
* Luciano Catullo and Gail Mitchell, 2000. *The Ancient Roman Villa of Casale at Piazza Armerina: Past and Present*
* R. J. A. Wilson: *Piazza Armerina*, Granada Verlag: London 1983, ISBN 0-246-11396-0.
* A. Carandini - A. Ricci - M. de Vos, Filosofiana, *The villa of Piazza Armerina. The image of a Roman aristocrat at the time of Constantine*, Palermo: 1982.
* S. Settis, "Per l'interpretazione di Piazza Armerina", in *Mélanges de l'École française de Rome, Antiquité* 87, 1975, 2, pp. 873–994.

Понатамошно учење
-----------------

* Unesco "Advisory Body Evaluation (ICOMOS)", 1997, with good account
* Weitzmann, Kurt, ed. *Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century*, no. 105, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, ISBN 9780870991790; full text available online from The Metropolitan Museum of Art Libraries

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Villa Romana del Casale" на Ризницата ? |

* Official website
* Many pictures from the villa