**Планетарното здравје** се однесува на „*здравјето на човечката цивилизација и состојбата на природните системи од кои зависи*". Во 2015 година, Фондацијата Рокфелер и *Лансет* го лансирале концептот како Фондација Рокфелер-Лансет комисија за планетарно здравје.

Позадина
--------

Постојат голем број на идеи, концепти кои можат да се сфатат како претходници на концептот на планетарно здравје. Според Сузан Прескот, терминот „*планетарно здравје*" произлегол од еколошките и холистички здравствени движења од 1970-1980-тите. Во 1980 година, „*Пријателите на Земјата*" ја прошириле дефиницијата за здравје на Светската здравствена организација, наведувајќи дека „*здравјето е состојба на целосна физичка, ментална, социјална и еколошка благосостојба, а не само отсуство на болест - личното здравје вклучува планетарно здравје*"  Во 1993 година, норвешкиот лекар Пер Фуџели напишал: „*Пациентката Земја е болна.* *Глобалните еколошки нарушувања може да имаат сериозни последици по здравјето на луѓето. Време е лекарите да дадат светска дијагноза и да советуваат за лекување*." 

Дваесет и една година подоцна, коментарот во изданието од март 2014 година на медицинското списание *„Лансет"* повикал да се создаде движење за планетарно здравје за да се трансформира полето на јавното здравје, кое традиционално се фокусира на здравјето на човечката популација без нужно да се земе предвид околината. природните екосистеми.  Предлогот ги препознал новите закани за природните и човечките системи кои го поддржуваат човештвото. 

**Пресвртници**

Во 2015 година, Фондацијата Рокфелер и *Лансет* го лансирале концептот како Фондација Рокфелер-Лансет комисија за планетарно здравје. Сојузот за планетарна здравствена состојба е основана во декември 2015 година, од Универзитетот Харвард, заедно со Друштвото за зачувување на дивиот свет и други партнерски организации.   Економскиот совет на Фондацијата Рокфелер за планетарно здравје во училиштето Оксфорд Мартин бил основан на 1 јуни 2017 година за дополнително да ја дефинира новата дисциплина на планетарното здравје. Списанието со отворен пристап „*Lancet Planetary Health*" го објавил своето инаугуративно издание во април 2017 година

Истражувачка парадигма
----------------------

Тргнувајќи од дефиницијата за здравје - „*состојба на целосна физичка, ментална и социјална благосостојба, а не само отсуство на болест или слабост*"  - како и принципите артикулирани во преамбулата на уставот на Светската здравствена организација, Извештајот елаборирал дека планетарното здравје се однесува на „*постигнувањето на највисокиот достижен стандард на здравје, благосостојба и правичност ширум светот преку разумно внимание на човечките системи – политички, економски и социјални – кои ја обликуваат иднината на човештвото и природните системи на Земјата кои ги дефинира безбедните еколошки граници во кои човештвото може да опстојува*".

Извештајот на Комисијата *Лансет* ги поставил сеопфатните принципи кои ја водат идејата за планетарно здравје. Една од нив е дека човековото здравје зависи од „*процутот на природните системи и мудрото чување на тие природни системи*". Човечките активности, како што се производството на енергија и производството на храна, довеле до значителен глобален ефект врз системите на Земјата, што ги поттикнало научниците да го нарекуваат современото време како антропоцен.

Група научници од Земјиниот систем и животната средина предводени од Јохан Рокстром од Центарот за отпорност во Стокхолм го предложиле концептот на девет планетарни граници во кои човештвото може да продолжи да се развива и да напредува за генерациите што доаѓаат.  Според ажурирањето од 2015 година, четири од планетарните граници – климатските промени, интегритетот на биосферата, биогеохемиските текови и промената на копнениот систем – веќе биле надминати. 

Во извештајот се заклучува дека се потребни итни и трансформативни акции за заштита на сегашните и идните генерации. Една важна област која барала итно внимание бил системот на управување и организација на човечкото знаење, кој се сметал за несоодветен за справување со заканите за планетарното здравје.

Извештајот дал неколку сеопфатни препораки. Една од нив била да се подобри владеењето за да се помогне во интеграцијата на социјалните, економските и еколошките политики и за создавање, синтеза и примена на интердисциплинарно знаење. Авторите повикале на решенија засновани на редефинирање на просперитетот да се фокусираат на подобрување на квалитетот на животот и обезбедување на подобрено здравје за сите, заедно со почитување на интегритетот на природните системи.

Прашања
-------

Планетарното здравје се грижи за управувањето и раководството кои претставуваат закана за одржливоста на човечката цивилизација, животната средина и планетата. Поточно, тој се стреми да се соочи со три главни типа на предизвици: „*предизвици за имагинација*", како што е неуспехот да се пресметаат долгорочните човечки или еколошки последици од човечкиот напредок; „*предизвици за истражување и информирање*", како што се недоволно финансирање и недостаток на опсег во истражувањето; и „*предизвици на управување*", како што се одложените еколошки активности од страна на раководните тела утврдени со неподготвеност, несигурност или несоработка.

Примарниот етички фокус на истражувањето на планетарното здравје е човечката соработка и несоработка во форма на конфликт, национализам и конкуренција. Како една цел, Комисијата за здравје и климатски промени Лансет планира да користи механизам за одговорност за следење на човечката соработка и проучување на врската помеѓу здравјето, климата и политичката акција.

Исто така, исхраната е важен придонесувач и индикатор за планетарното здравје. Научниците шпекулираат дека растот на човечкото население ја загрозува носивоста на планетата. Исхраната, земјоделството и технологијата мора да се прилагодат за да се одржат проекциите на населението над 9 милијарди, а истовремено да се намалат штетните последици врз животната средина преку отпадот од храна и диетите интензивни на јаглерод. Фокусот на истражувањето за планетарното здравје ќе биде нутриционистичките решенија кои се одржливи за човечкиот вид и животната средина, како и генерирање на научно истражување и политичка волја за создавање и спроведување на посакуваните решенија.  Во јануари 2019 година, меѓународна комисија ја создала исхраната за планетарно здравје. 

Планетарното здравје има за цел да бара понатамошни решенија за глобалната човечка и еколошка одржливост преку соработка и истражување во сите сектори, вклучувајќи ги економијата, енергијата, земјоделството, водата и здравјето. Губењето на биолошката разновидност, изложеноста на загадувачи, климатските промени и потрошувачката на гориво се сите прашања кои го загрозуваат здравјето на луѓето и климата подеднакво, и како такви се фокуси на теренот. Голем број истражувачи сметат дека всушност уништувањето на биодиверзитетот од страна на човештвото и инвазијата на дивите предели создава услови за маларија  и нови болести како што е КОВИД-19 .

Сојуз за планетарна здравствена состојба
----------------------------------------

Сојузот за планетарна здравствена состојба е глобална коалиција од над 350 универзитети, невладини организации, владини агенции и истражувачки институти со над 20.000 засегнати страни. Таа има за цел да го поддржи развојот на „*ригорозно, фокусирано на политики, трансдисциплинарно поле на применети истражувања насочени кон разбирање и решавање на импликациите по здравјето на луѓето од забрзување на промените во структурата и функцијата на природните системи на Земјата*".

Регионалните центри на PHA (вкупно има 10 ширум светот) функционираат како локално вкоренети заедници кои ги здружуваат членовите на PHA во географски кластери за заеднички да ги унапредат истражувањата за планетарното здравје, образованието, политиките и досегот релевантни за специфични локални контексти  .

Во 2022 година, во Амстердам се одржал инаугуративниот Европски центар за планетарно здравје, со 72 застапени институции . Инаугуративниот состанок бил организиран од Сојузот за планетарна здравствена заштита, Европската мрежа на советодавни совети за животна средина и одржлив развој (EEAC мрежа) и Natura Artis Magistra (ARTIS). Секретаријатот на PHA Европа се наоѓа во Холандија. Заеднички е координиран од Универзитетот во Мастрихт и Универзитетскиот медицински центар Утрехт (UMC Utrecht).

Споредба со други полиња
------------------------

Планетарното здравје се смета за одговор на постоечките полиња и парадигми како што се јавното здравје на животната средина, екоздравството, Едно здравје и меѓународното здравје.

Иако може да има конкурентни дефиниции за глобалното здравје,  тоа е лабаво дефинирано како здравје на населението во глобален контекст, одговор на прекуграничното движење на здравствените двигатели, како и ризиците, и подобрување во однос на постариот концепт. на меѓународното здравство со својот нов акцент на постигнување еднаквост во здравството меѓу сите луѓе.  Некои научници сметаат дека застапувањето на планетарното здравје значи прекумерно проширување и тотализација на здравјето. 

Главниот уредник на *The Lancet* Ричард Хортон напишал во специјалното издание на *The Economist* за планетарното здравје од 2014 година, дека глобалното здравје веќе не може вистински да ги исполни барањата со кои се соочуваат општествата, бидејќи сè уште е премногу тесно да се објасни и да се осветли некои итни предизвици". *Глобалното здравје целосно не ја зема предвид природната основа на која живеат луѓето - самата планета. Ниту, пак, влијае на силата и кревкоста на човечките цивилизации*." 

Џудит Роден, претседател на фондацијата Рокфелер, го прогласил планетарното здравје како нова дисциплина во глобалното здравје.

Наводи
------

1. ↑  Whitmee, Sarah (2015-11-14). „Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health". *The Lancet*. **386** (10007): 1973–2028. doi:10.1016/S0140-6736(15)60901-1. PMID 26188744. Посетено на 2016-10-05.
2. ↑  Prescott, S.L. and Logan, A.C. 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.
3. ↑  Casassus, Barbara (2017). „Per Fugelli". *The Lancet*. **390** (10107): 2032. doi:10.1016/S0140-6736(17)32737-X.
4. ↑  Horton, Richard; Beaglehole, Robert; Bonita, Ruth; Raeburn, John; McKee, Martin (2014-03-06). „From public to planetary health: a manifesto". *The Lancet*. **383** (9920): 847. doi:10.1016/s0140-6736(14)60409-8. PMID 24607088. Посетено на 2016-10-05.
5. ↑  Horton, Richard; Beaglehole, Robert; Bonita, Ruth; Raeburn, John; McKee, Martin (2014-03-06). „From public to planetary health: a manifesto". *The Lancet*. **383** (9920): 847. doi:10.1016/s0140-6736(14)60409-8. PMID 24607088. Посетено на 2016-10-05.
6. ↑  „Planetary Health Alliance". *planetaryhealthalliance.org*. Посетено на 2016-10-06.
7. ↑  „Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation" (англиски). 2015-12-11. Посетено на 2016-10-06.
8. ↑  The Lancet Planetary Health- All issues ScienceDirect, Elsevier Ltd.2017
9. ↑  „Constitution of WHO: principles". Архивирано од изворникот на April 19, 2015. Посетено на 2016-10-05.
10. ↑  Rockström, Johan (2009-09-04). „A safe operating space for humanity". *Nature*. **461** (7263): 472–475. Bibcode:2009Natur.461..472R. doi:10.1038/461472a. PMID 19779433.
11. ↑  Steffen, W. (2015-02-13). „Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet". *Science*. **347** (6223): 1259855. doi:10.1126/science.1259855. PMID 25592418.
12. ↑  Horton, Richard; Lo, Selina (2015). „Planetary health: a new science for exceptional action". *The Lancet*. **386** (10007): 1921–1922. doi:10.1016/s0140-6736(15)61038-8. PMID 26188746.
13. ↑  Demaio, Alessandro R; Rockström, Johan (2015). „Human and planetary health: towards a common language". *The Lancet*. **386** (10007): e36–e37. doi:10.1016/s0140-6736(15)61044-3. PMID 26188745.
14. ↑  Carrington, Damian (2019-01-16). „New plant-focused diet would 'transform' planet's future, say scientists". *The Guardian* (англиски). ISSN 0261-3077. Посетено на 2020-12-12.
15. ↑  Chaves, L.S.M. Fry, J. Malik, A. et al. Global consumption and international trade in deforestation-associated commodities could influence malaria risk. Nat Commun 11, 1258 (2020).
16. ↑  Vidal, John (2020-03-18). „'Tip of the iceberg': is our destruction of nature responsible for Covid-19?". *The Guardian* (англиски). ISSN 0261-3077. Посетено на 2020-03-21.
17. ↑  Robbins, Jim (2012-07-14). „The Ecology of Disease". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2020-03-21.
18. ↑  Planetary Health Alliance:HUBS TERMS OF REFERENCE. Oktober 2022
19. ↑  The Planetary Health European Hub convening. 26-27 September, 2022
20. ↑  Koplan, Jeffrey P; Bond, T Christopher; Merson, Michael H; Reddy, K Srinath; Rodriguez, Mario Henry; Sewankambo, Nelson K; Wasserheit, Judith N (2009). „Towards a common definition of global health". *The Lancet*. **373** (9679): 1993–1995. CiteSeerX 10.1.1.610.7968. doi:10.1016/s0140-6736(09)60332-9. PMID 19493564.
21. ↑  Brown, Theodore M.; Cueto, Marcos; Fee, Elizabeth (2006-01-01). „The World Health Organization and the Transition From "International" to "Global" Public Health". *American Journal of Public Health*. **96** (1): 62–72. doi:10.2105/AJPH.2004.050831. ISSN 0090-0036. PMC 1470434. PMID 16322464.
22. ↑   Roth, S. & Valentinov, V. (2023). Health beyond medicine. A planetary theory extension. Sociology of Health & Illness, 45(2), 331-345.
23. ↑  „Planetary Health - Economist Intelligence Unit" (PDF). *The Economist*. 25 June 2014. стр. 28. Архивирано од изворникот на 3 September 2019. Посетено на 2016-10-06.
24. ↑  Rodin, Judith (2015-07-16). „Planetary Health: A New Discipline in Global Health". Посетено на 2016-10-06. Наводот journal бара `|journal=` (help)