"The old aul is now breaking apart, it is moving toward settled life, toward the use of hay fields, toward land cultivation; it is moving from worse land to better land, to state farms, to industry, to collective farm construction."  
  
—Filipp Goloshchyokin, First Secretary of the Kazakh Regional Committee of the Communist Party


"The old aul is now breaking apart, it is moving toward settled life, toward the use of hay fields, toward land cultivation; it is moving from worse land to better land, to state farms, to industry, to collective farm construction."  
  
—Filipp Goloshchyokin, First Secretary of the Kazakh Regional Committee of the Communist Party

* Советскиот глад од 1932-1933 година прикажува миграции надвор од Казахстан и висока проценка од 2,3 милиони смртни случаи. Други научници проценуваат до 1,5 милиони смртни случаи.Советскиот глад од 1932-1933 година прикажува миграции надвор од Казахстан и висока проценка од 2,3 милиони смртни случаи. Други научници проценуваат до 1,5 милиони смртни случаи.
* Главните етнички групи во Казахстан, 1897-1970 година. Бројот на Казаците и Украинците се намалил во 1930-тите поради гладот. Главните етнички групи во Казахстан, 1897-1970 година. Бројот на Казаците и Украинците се намалил во 1930-тите поради гладот.

**Казашкиот глад од 1930-1933 година**, исто така познат како **Ашаршилик**,  - глад за време на кој околу 1,5 милиони луѓе загинале во Казашката Автономна Социјалистичка Советска Република, тогаш дел од Руската Социјалистичка Федеративна Советска Република во Советскиот Сојуз, од кои 1,3 милиони биле етнички Казаци. Се проценува дека 38 до 42  проценти од сите Казахстанци умреле, што е најголем процент од која било етничка група убиена од советскиот глад од 1930-1933 година. Други истражувања проценуваат дека дури 2,3 милиони починале.  Комитетот создаден од парламентот на Казахстан  со кој претседавал историчарот Манаш Козибаев заклучил дека гладот е „*манифестација на политиката на геноцид*", со 1,75 милиони жртви.  

Гладот започнал во зимата 1930 година, цела година пред гладот во Украина, наречен Гладомор, кој бил најлош во годините 1931-1933 година. Гладот ги направил Казаците малцинство во Казашка АССР; тоа предизвикало смрт или миграција на голем број луѓе, и дури во 1990-тите, по распадот на Советскиот Сојуз, Казаците повторно станале најголемата етничка група во Казахстан. Пред гладот, околу 60% од жителите на републиката биле етнички Казаци, процент значително намален на околу 38% од населението по гладот. Некои научници сметаат дека гладот припаѓа на пошироката историја на присилната колективизација во Советскиот Сојуз и дел од советскиот глад од 1932-1933 година. Советските власти се вклучиле во репресивни политики за време на гладот, како што било ставање на црн список на цели области од трговија со други области и стрелање на илјадници Казаци за време на обидите да избегаат преку границата во Кина.  

Некои историчари го опишуваат гладот како законски препознатлив како геноцид извршен од советската држава, според дефиницијата наведена од Обединетите нации; сепак, некои тврдат поинаку. Во Казахстан, понекогаш се нарекува геноцид на Голошчиокин (казашки: *Голощёкин геноциді* по Филип Голошчиокин,  кој бил прв секретар на Комунистичката партија во Казашки АССР, за да се нагласи неговата вештачка природа.

Етимологија
-----------

Гладот е попознат како Ашаршилик.   Доаѓа од казашки: Ашаршылық, што значи „глад" или „гладување".

Позадина
--------

Во годините што довеле до гладот, неколку меѓусебно поврзани фактори одиграле клучна улога во влошувањето на страшната ситуација. Историскиот контекст бил обликуван од сложената интеракција на демографските промени и традиционалните номадски сточарски практики во Средна Азија, особено насочени околу исхраната базирана на месо и млечни производи. Номадскиот начин на живот на Казаците вклучувало сезонско движење на стадата низ огромните степски пространства како одговор на непредвидливата достапност на ресурси за пасење, поттикната од суровата клима во регионот и различниот терен. Како резултат на тоа, потпирањето на месо од добиток, особено за време на долгите и сурови зими, станало основен аспект на опстанокот во казашката степа. 

Демографскиот пејзаж, исто така, одиграл клучна улога, бидејќи населението во регионот било обележано со значителен број номадски казахстански сточари, што придонело за потпирање на стоката за егзистенција. Традиционалните практики на одгледување животни и конзумирање на нивното месо биле сложено поврзани со културните норми и историските традиции на Казахстан. 

Сепак, уништувањето на номадското сточарство ги има своите корени во 19 век со руското освојување на Средна Азија, што означило значајна пресвртница. Руските власти вовеле промени кои го вклучиле лицитацијата на плодното земјиште како обид да ги привлечат руските селани во регионот со фокус на земјоделството, со цел да го трансформираат традиционалниот номадски начин на живот.  Оваа промена во користењето на земјиштето и економските активности ја нарушила деликатната рамнотежа што ја одржувале казашките сточари со милениуми, што резултирало со намалена номадска мобилност и зголемена потрошувачка на жито. Овие промени ја поставиле сцената за понатамошни нарушувања на почетокот на 20 век, бидејќи регионот се борел со последиците од Руската револуција и последователната Руска граѓанска војна. Ситуацијата била влошена од политиката на Продразверстка, усвоена од болшевичката влада, заедно со веќе предизвикувачките ефекти од силната периодична суша, вклучително реквизиција на жито од руралните области за поддршка на урбаното население и извоз, што довело до казашкиот глад од 1919-1922 година каде околу 400.000 до 2 милиони луѓе умреле како негова последица.  

Со формирањето на Советскиот Сојуз во 1922 година, Казахстан бил вовлечен во сферата на советската власт. Оваа транзиција го ставил регионот под влијание на политиките донесени од советската влада, особено првиот петгодишен план спроведен на чело со Јосиф Сталин. Во срцето на овие политики бил нагонот за колективизација на земјоделството, практика која вклучувала интегрирање на приватното земјиште и работната сила во колективното земјоделство.

Преглед
-------

Знаците на казашкиот глад започнале да се појавуваат кон крајот на 1920-тите, при што факторот бил „зуд" од 1927 до 1928 година, кој бил период на екстремен студ во кој стоката гладувала и не можела да пасе.  

Во 1928 година, советските власти започнале кампања за колективизација односно конфискација на добитокот од побогатите Казаци, кои биле наречени баи, а настанот како „Малиот Октомври". Кампањата за конфискација ја спровеле Казаци против други Казаци, а на тие Казаци било да одлучат кој е баи и колку да им се конфискува. Номадските Казаци, вклучени во пасиштата, биле насилно сместени во колективни фарми што резултирало со намалување на соодветното пасење.  Овој ангажман имал за цел да ги направи Казаците активни учесници во трансформацијата на казашкото општество. Повеќе од 10.000 баи можеби биле депортирани поради кампањата против нив. Кампањата одговарала на апсења на поранешни членови на движењето Алаш и репресија на верските власти и практики.  Добитокот и житото од Казахстан биле во голема мера набавени помеѓу 1929 и 1932 година, при што една третина од житариците во републиката биле реквизирани, а повеќе од 1 милион тони биле конфискувани во 1930 година за да се обезбеди храна за градовите.

Една третина од казашкиот добиток бил конфискуван помеѓу 1930 и 1931 година. Добитокот бил пренесен во Москва и Ленинград, што според мислењето на Николо Пјансиола покажува дека Казаците биле свесно жртвувани на царската хиерархија на потрошувачка.  Некои Казаци биле протерани од нивната земја за да се направи простор за 200.000 „*специјални доселеници*" и затвореници од Гулаг, а дел од несоодветната храна во Казахстан отишла и кај таквите затвореници и доселеници. Помошта во храна за Казаците била селективно распространета за да се елиминираат класните непријатели. На многу Казаци им била одбиена помош во храна бидејќи локалните власти ги сметале за непродуктивни, а наместо тоа им била обезбедена помош во храна за европските работници во земјата. И покрај ова, Казаците добиле одредена мерка итна помош со храна од државата,  иако голем дел од неа не пристигнала или била одложена.  Советските власти испратиле медицински персонал во Казахстан за да инокулираат 200.000 Казаци од сипаници. 

Меѓутоа, казашките жртви на гладот биле широко дискриминирани и протерани од речиси секој сектор на казашкото општество. Советските власти во приватните белешки ги нарекувале Казаците како „*волци со две нозе*".  Како што беснеел гладот, советските власти продолжиле да набавуваат жито од Казаците, при што Сталин експлицитно се залагал за „*репресивна патека*" во процесот на собирање поради набавките што „*доживеаа нагло опаѓање*". Во оваа насока во 1932 година, 32 од помалку од 200 области во Казахстан кои не ги исполнувале квотите за производство на жито биле ставени на црната листа, што значи дека им било забрането да тргуваат со други села. Како што го опишува историчарката Сара Камерон во интервју за Дејвис центарот на Универзитетот Харвард, *„[во] стратегија експлицитно моделирана на техника што се користеше против гладните Украинци, неколку региони на Казахстан беа ставени на црната листа. Тоа во суштина ги заробува гладните Казахстанци во зоните на смрт каде што не можеше да се најде храна*".  Во 1933 година, Филип Голошчиокин бил заменет со Левон Мирзојан од Ерменија,  кој бил репресивен особено кон бегалците од глад и не дозволувал помош со храна за областите управувани од кадри кои барале повеќе храна за нивните региони кои ги користат, според зборовите на Камерон. „*солзени телеграми*"; во еден случај, под власта на Мирзојан, ополномоштен претставник си ги турнал документите за помош во храна во џебот и имал свадбена прослава наместо да ги пренесе цел месец додека стотици Казаци гладувале. Набргу по неговото пристигнување, Мирзојан објавил дека оние што побегнале или украле жито биле „непријатели" на Советскиот Сојуз и дека републиката ќе преземе „строги мерки" против нив. Сепак, како што забележува Камерон, оваа дефиниција може да се прошири на секој изгладнет бегалец во земјата. Со оваа кампања, Мирзојан се заложил за употреба на брутална казна како што е пукањето. 

Илјадници Казаци се спротивставиле на кампањата за колективизација со оружје оставено од Белата армија преку 8 бунтови кои се случиле само во 1930 година. На полуостровот Мангишлак 15.000 бунтовници дале отпор помеѓу 1929 и 1931 година  Во еден бунт, Казахстан го презел градот Сузак во Иргиз, враќајќи го конфискуван имот и уништувајќи складишта за жито.  Бунтовниците, исто така, обезглавиле и им ги исечиле ушите на членовите на партијата по нивното заземање на споменатиот град.  Другите Казаци во бунтовите се бореле за повторно отворање на претходните затворени џамии и слободни верски водачи.  Се наведува дека претставниците на ОГПУ ја испиле крвта на Казаци застрелани за време на репресијата на бунтовниците.  Кадрите од пониско ниво често биле незадоволни и им се придружувале на бунтовниците за да помогнат во борбата против силите на Црвената армија. 

Истакнатиот казашки писател Габит Мусирепов изјавил дека нашол трупови „*наредени како огревно дрво*" покрај патот во областа Тургај во Казахстан. Друга приказна сведочи дека „*Не е реткост да сретнеш казахстанско семејство, кое бега од каде знае и влече зад себе санка, над која лежи труп на дете, кое починало на патот*". 

Во *Гладот, меморијата и политиката во пост-советскиот простор на научникот Џејмс Рихтер: Контрастни одгласи на колективизацијата во Украина и Казахстан*, објавена од Кембричкиот универзитет, документирани се многу сведоштва од преживеаните:

> „Моето прво сеќавање е на месечината. Беше есен, студено и скитавме некаде. Завиткана, количката се заниша под мене. Ненадејно застанавме и на црното небо ја видов оваа огромна месечина. Беше полна, тркалезна и силно светеше. Лежев на грб и долго не можев да се оттргнам од глетката. Превртувајќи се, јасно видов на земјата некакви грмушки со испружени, искривени гранки; имаше многу од нив од двете страни на патот: тие беа луѓе. Крути и тивки лежеа на земја... Беше '31, а ние тогаш се движевме од лошата улица во Тургај. 
> 
>

Жртви
-----

Казахстан вклучувал некои од регионите кои биле сериозно погодени од глад, процентуално, иако повеќе луѓе умреле во глад во Советска Украина, каде гладот започнал една година подоцна.  Покрај казашкиот глад од 1919-1922 година, Казахстан изгубил повеќе од половина од своето население за 10-15 години поради активностите на советската држава.   Двата советски пописи покажале дека бројот на Казаците во Казахстан се намалил од 3.637.612 во 1926 година на 2.181.520 во 1937 година.  Значително биле погодени и етничките малцинства во Казахстан. Украинското население во Казахстан се намалило од 859.396 на 549.859 (намалување за речиси 36% од нивното население), додека другите етнички малцинства во Казахстан изгубиле 12% и 30% од своето население. Украинците кои загинале во Казахстан понекогаш се сметаат за жртви на Гладоморот.

### Бегалци

> Стариот аул (село) сега се распаѓа, се движи кон спокоен живот, кон користење на полињата со сено, кон обработка на земјиштето; се движи од полоша земја кон подобра земја, кон државни фарми, кон индустрија, кон изградба на колективни фарми
> 
> 
> 
> 
> —Филип Голоштекин, Прв секретар на Казахстанскиот регионален комитет на Комунистичката партија
> 
> 

Поради глад, помеѓу 665.000 и 1,1 милиони Казаци побегнале од глад со својот добиток надвор од Казахстан во Кина, Монголија, Авганистан, Иран, Турција и советските републики Узбекистан, Киргистан, Туркменистан, Таџикистан и Русија во потрага по храна и вработување во новите места за индустријализација на Западен Сибир. Овие бегалци со себе понеле околу 900.000 грла говеда.

Казаците кои се обиделе да побегнат биле класифицирани како класни непријатели и застрелани.  Советската влада исто така работела на нивно враќање назад на советска територија. Овој процес на репатријација често можел да биде брутален, бидејќи домовите властите упаѓале во домовите на и Казаците бегалци и не-бегалци биле насилно протерани во вагони без храна, греење или вода.  30% од бегалците починале поради епидемии и глад. Бегалците кои биле вратени во татковина биле интегрирани во колективни фарми каде многумина биле премногу слаби за да работат, а во фабрика во Семеј половина од бегалците биле отпуштени во рок од неколку дена, а на другата половина им била одбиена храна. 

Професорот К.М. Абжанов, директор на Институтот за историја и етнологија на Академијата на науките во Казахстан изјавил дека „*една шестина од домородното население засекогаш ја напуштило својата историска татковина"*.

Додека бегалците бегале од гладот, советската влада направила насилни обиди да ги спречи.  Во еден случај, трговците со помош ставале храна во задниот дел на камионот за да привлечат бегалци, а потоа ги заклучувале бегалците во камионот и ги фрлале среде планините; не се знае судбината на овие бегалци.  Почнувајќи од 1930 година па наваму, илјадници Казаци биле застрелани додека се обидувале да побегнат во Кина,  како на пример во едно злогласно убиство на 18 до 19 Казаци од страна на државните граничари наречено Караталска афера, која не само што имала убиства, туку и силување на неколку жени и деца кои се случиле во инцидентот како што забележал лекар кој го анализирал настанот.  Бегството на бегалците било оформено од властите како прогресивна појава на номади кои се оддалечуваат од нивниот „примитивен" начин на живот.  Бегалците од глад биле осомничени од претставници на ОГПУ дека одржуваат контрареволуционерни и кулачки „тенденции", а некои бегалци кои се занимаваат со криминал во републиките во кои пристигнале. 

Швајцарската репортерка Ела Мајларт, која патувала низ советската средна Азија и Кина во раните 1930-ти, била сведок и напишала за гледањето на ефектите од кампањата за репатријација од прва рака:

> „Во секој вагон што превезуваше стока имаше казахстански семејства кои носеа партали. Го убија времето берејќи вошки еден од друг. [...] Возот застана среде исушен регион. Спакувани покрај железницата се камили, памук што се истоварува и мери, купишта пченица на отворено. Од казахстанските вагони доаѓа пригушен звук на чекан кој ја повторува должината на возот. Заинтригирана, откривам жени кои удираат по житото и прават брашно. Децата бараат да ги спуштат на земја; носат четвртина кошула на рамениците и имаат красти на главата. Една жена го заменува нејзиниот бел турбан, нејзиното единствено парче облека не искинето, и ја гледам нејзината мрсна коса и сребрените обетки. Нејзиното доенче, држејќи го нејзиниот фустан и со слаби нозе од кои штрчат неговите коскени колена; неговиот мал задник е без мускули, мала маса гумена, многу збрчкана кожа. Од каде доаѓаат? Каде одат тие?" 
> 
> 

Еден извештај од еден офицер во Сибир гласи: „*Кога некој ќе помисли на екстремната неволја во која Казаците живеат овде со нас, лесно може да се замисли дека работите во Казахстан се многу полоши*. "

### Канибализам

Некои од гладните станале толку очајни што прибегнале кон канибализам. Ова се движело од конзумирање трупови до акти на убиство за да се јаде.   Слични акти се случиле за време на паралелниот глад во Украина, бидејќи Украинците и Казаците биле изгладнети под истата тактика.  Како што напишал Тимоти Снајдер за гладот наметнат од Советскиот Сојуз:

> Преживувањето било морална, но и физичка борба. Една докторка ѝ напишала на една пријателка во јуни 1933 година дека сè уште не станала канибалист, но не била сигурна дека нема да стане таква додека нејзиното писмо не стигне до неа. Први умреа добрите луѓе. Оние кои одбиле да крадат или да се проституираат умреле. Оние кои давале храна на другите умреле. Оние кои одбиле да јадат трупови умреле. Оние кои одбиле да го убијат својот ближен умреле. Родителите кои се спротивставиле на канибализмот умреле пред нивните деца. 
> 
>

Последици и наследство
----------------------

Две третини од казашките преживеани од гладот биле успешно седентаризирани поради намалувањето на нивните стада за 80%, неможноста да се обноват пастирските активности во непосредната средина по гладот и програмата за репатријација и преселување преземена од советските власти.  И покрај ова, Николо Пјансиола вели дека советската кампања за уништување на номадизмот била за краток период отфрлена по гладот, а номадизмот дури доживеал оживување за време на Втората светска војна по преноснот на добитокот од териториите окупирани од нацистите.

Ибрагим Кисамутдинов, кој го преживеал гладот како младо момче, видел гладни Казаци како умираат на улиците на пат кон училиште. Повеќе од 50 години подоцна, тој забележал: „*До денес можам да ги слушам очајничките крици на умирање и нивните повици за помош*". 

Споменик за жртвите од гладот бил изграден во 2017 година. Турскиот совет го опишал гладот како „*криминална сталинистичка етничка политика*".  Денот на сеќавање на геноцидот започнува на 31 мај за жртвите од гладот.

Проценка, законитост и цензура
------------------------------

Како и Гладоморот, постои жестока дебата за тоа дали гладот се вклопува или не со правната дефиниција за геноцид, како што е дефинирано од ОН.     Во ноември 1991 година, казахстанскиот парламент создал комитет, со кој претседавал историчарот Манаш Козибаев, за да го истражи гладот и неговите причини. Една година подоцна, комисијата објавила дека „*големината на трагедијата беше толку монструозна што можеме, со целосен морален авторитет, да ја означиме како манифестација на политиката на геноцид*."

Европејците во Казахстан имале непропорционална моќ во партијата, што било аргументирано како причина зошто домородните номади го претрпеле најлошиот дел од процесот на колективизација наместо европските делови на земјата.  Забележително, многу научници ја споредиле внатрешната колонизација на Казаците како слична на американската политика кон Индијанците   како Сијуксите,  кои биле слично номади. Николо Пјансиола тврдел дека советските власти презеле кампања на прогон против номадите Казаци, верувајќи дека уништувањето на „класата" е достојна жртва за колективизацијата на Казахстан,   и дека од лемкинова гледна точка на геноцидот сите номади на Советскиот Сојуз биле жртви на злосторство, и тоа не се случило единствено кај Казаците. Меѓутоа, другите номади на територијата на Советскиот Сојуз биле исто така домородни турски или монголски народи од Средна и Северна Азија, имале сличен третман од страна на Советскиот Сојуз, и дискриминација која продолжува до ден-денес.    Казаците и другите средноазијци сè уште се нарекуваат на руски понекогаш како *азијати*,  или како *Чурки*, расна навреда што значи „темно" или „дрвен блок".   

Историчарот на револуцијата и автор Владимир Бурцев, кој го познавал Филип Голоштекин, го карактеризирал во своето пишување:

> Ова е типичен ленинист. Ова е човек кој не ја запира крвта. Оваа особина е особено забележлива во неговата природа: џелатот, суров, со некои елементи на дегенерација. Во партискиот живот беше арогантен, демагог, циник. **Казаците воопшто не ги сметаше за народ**. Тој немаше време да се појави во Казахстан, бидејќи изјави дека не постои советска моќ и дека е „неопходно" да се оркестрира „Малиот октомври". 
> 
> 

Историчарот Стивен Г. Виткрофт ја гледа политиката на државата за време на гладот како „*криминални акти на небрежност*", иако не како намерно убиство или геноцид. Сепак, историчарката Сара Камерон, авторка на *Гладната степа: глад, насилство и создавање на советски Казахстан*", изјавила во интервју за Дејвис центарот на Универзитетот Харвард дека сеопфатната програма на Москва за трансформација предводена од државата јасно го предвидувало културното нарушување на казашкото општество. Според неа, постоеле и докази кои укажувале дека гладот во Казахстан одговара на проширената дефиниција за геноцид. Таа исто така вели:

> „Сметам дека доколку погледнеме историски, можеме да откриеме дека честопати брзавме да го отфрлиме насилството извршено врз мобилните народи. Ние го рационализираме како дел од процесот неопходен за цивилизирање на т.н. заостанати народи.
> 
>  
> 
> Кога во научната литература се споменува гладот во Казахстан, Сталин често се нарекува како погрешна трагедија, недоразбирање на културите. Но, таквите прикази, би рекол, ја минимизираат многу насилната природа на катастрофата и се смета дека нагласуваат или имплицираат дека гладот во Казахстан потекнува од природни причини, што секако не е така.
> 
> 
> 
>  Покажувам во мојата книга, **нема ништо неизбежно во овој глад.** Пасторалниот номадизам не е заостанат начин на живот, туку тој бил многу софистициран и адаптивен систем. **Ниту, пак, самиот глад не може да се припише на едноставна погрешна пресметка од страна на Сталин,** како што се смета дека таквите прикази сугерираат." 
> 
> 

Во однос на правната дефиниција за геноцид, како што е определено од ООН, Мајкл Елман наведува дека тој „*се смета дека е пример за „геноцид од небрежност" кој спаѓа надвор од опсегот на Конвенцијата на ОН*".  Историчарката Изабел Охајон изјавила дека не пронашла „*никаков доказ ниту мотив за намерно гладување*" на казашкото население и заклучува дека гладот не претставувал геноцид според меѓународните правни стандарди и затоа етикетирањето било „празно". Маја Мехра заклучила дека гладот бил предизвикан од намерен акт на насилство од страна на Сталин и советската држава, но во правна смисла тоа не било геноцид.  Во *Црвен глад: Сталиновата војна против Украина*, добитничката на Пулицерова награда Ен Еплбаум вели дека дефиницијата на ОН за геноцид е премногу тесна поради советското влијание    врз Конвенцијата за геноцид, како што е опширно документирано од научници како што се Антон Вајс-Венд во својата книга *Советскиот Сојуз и исцрпувањето на Конвенцијата за геноцид на ОН*.  Наместо широка дефиниција која би ги вклучила советските злосторства, Еплбаум пишува дека геноцидот „*значи физичка елиминација на цела етничка група, на начин сличен на Холокаустот. Гладоморот не го исполнува тој критериум... Ова е тешко изненадувачки, имајќи предвид дека самиот Советски Сојуз помогна да се обликува јазикот токму со цел да се спречи советските злосторства, вклучително и Гладоморот, да бидат класифицирани како „геноцид"* .

Историчарот Роберт Киндлер не се согласува со нарекувањето на гладот како геноцид, коментирајќи дека тоа ја маскира вината на кадрите од пониско ниво, кои било локално вкоренети меѓу самите Казаци. Киндлер оди дотаму што вели дека зборувањето во смисла на геноцид со Гладомор и гладот го затемнува „*како самите нации биле одговорни за катастрофите*"  наместо Советскиот Сојуз. Сепак, Сара Камерон изјавила дека советската одлука Казаците да служат како кадри од пониско ниво била „*стратегија намерно дизајнирана да ги уништи старите верности и да сее насилен судир во казахстанскиот авул*"

Додека служел како соработник во Конгресната библиотека за нејзиното истражување за гладо *,* Сара Камерон го идентификувала недостатокот на силна казашка дијаспора како дел од причината зошто нема меѓународно признавање на геноцидот: 

> На Запад, проучувањето за украинскиот глад е поддржана од многу активна украинска заедница на дијаспората. Тие имаат дарувано институти низ Северна Америка, а во 1980-тите украинскиот глад бил предмет на истрага на американскиот конгрес. Немаше слично движење меѓу казашката дијаспора – не знам за ниту една казашка катедра или институт на Запад. Казашкиот глад не стана инкорпориран во наративот на американската Студена војна за Советскиот Сојуз.
> 
> 

Во *Глад, меморија и политика во постсоветскиот простор: контрастни одгласи на колективизацијата во Украина и Казахстан,* Џејмс Рихтер нагласува:

> Врската помеѓу аргументот за геноцид и употребата на казашкиот јазик беше експлицитна од историчарот Кајдар Алдажуманов во интервју за Радио Азатик во 2014 година. Во ова интервју, тој сугерира дека странските научници, па дури и домашни кои зборуваат руски јазик, не го сметаат гладот за геноцид бидејќи „тие не можат да пронајдат сведоци или докази на казашки јазик и фундаментално се потпираат на истражувањата на руски... Тие не сакаат да знаат ништо за истражувањата на казашки јазик, ниту пак руските истражувачи или руските говорители кои живеат во Казахстан"
> 
> 

Историчарката Изабел Охајон, меѓу другите научници, ја забележала важноста на усните истории во казахстанската култура, и напишала за исчезнувањето на извештаите за глад и недостатокот на јавна наративност и свест:

Исто така, важно е да се забележи дека владата на Казахстан одржува блиски односи со Русија денес,  што придонесува за нејзината официјална документација и изјави за гладот како геноцид.    Оваа врска се заснова на трајни советски врски, заплашување и зависноста на казашката економија од рускиот увоз, особено основните производи како храна и облека, а 40% од потребите на пазарот на Казахстан се покриени од Русија.   Како што Ен Еплбаум го објаснува сегашниот негирање, „*путинизмот е олигархиска автократија која би била во неволја доколку постоела целосна слобода на говор, слобода на печатот и владеење на правото*". Само неодамна со инвазијата на Украина во 2022 година, имало забележително дисконекција меѓу сојузниците.  

Поранешниот претседател Нурсултан Назарбајев од Казахстан бил доста внимателен додека зборувал за гладот.  Сепак, официјален натпис на споменикот за жртвите од глад го цитирал тој дека „*гладот што ја стави цела нација на работ на исчезнување, никогаш нема да биде заборавен*",  што дава доверба на вообичаените шпекулации дека тој се обидува да ја смири Москва во страв од одмазда  за признавањето на гладот како геноцид.

Медиуми
-------

* <i id="mwAiU">The Crying Steppe</i> (2020), режисерката Марина Кунарова, и избрана како кандидат од Казахстан за најдобар меѓународен игран филм на 93-тото доделување на Оскарите. Филмот следи ловец на орли кој се обидува да го спаси своето семејство.
* *Qash,* режисер Ајсултан Сејтов. Филмот следи еден гробар кој се соочува со тежок избор за време на гладот.

Библиографија
-------------

* Cameron, Sarah (2018). *The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan*. Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-3044-3.
* Conquest, Robert, *The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-famine*, Edmonton: The University of Alberta Press in Association with the Canadian Institute of Ukrainian Studies, 1986.
* Kindler, Robert (2018). *Stalin's Nomads: Power and Famine in Kazakhstan*. Pittsburgh: Pittsburgh University Press. ISBN 978-0-8229-8614-0.
* Ohayon, Isabelle (2006). *La sédentarisation des Kazakhs dans l'URSS de Staline. Collectivization et changement social (1928–1945)* (француски). Paris: Maisonneuve et Larose.
* Sahni, Kalpana. *Crucifying the Orient: Russian orientalism and the colonization of Caucasus and Central Asia*. Bangkok: White Orchid Press, 1997.



1. 1 2 3  Cameron (2018), стр. 144. sfnp error: no target: CITEREFCameron2018 (help)
2. ↑  Getty, J. Arch; Manning, Roberta Thompson, уред. (1993). *Stalinist Terror: New Perspectives*. Cambridge University Press. стр. 265. ISBN 978-0-5214-4670-9.
3. 1 2  Pannier, Bruce (28 December 2007). „Kazakhstan: The Forgotten Famine". *RFERL*. Radio Free Europe/Radio Liberty. Посетено на 26 November 2021.
4. 1 2  Richter, James, *Famine, Memory, and Politics in the Post-Soviet Space: Contrasting Echoes of Collectivization in Ukraine and Kazakhstan*, Nationalities Papers, 2019, P. 1 doi:10.1017/nps.2019.17
5. ↑  Abylkhozhin, B. Zh.
6. ↑  Bulatkulova, Saniya (2021-11-16). „Kazakhstan Celebrates 90 Years Since Birth of Outstanding Historian Manash Kozybayev". *The Astana Times* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
7. ↑  Pianciola, Niccolò (August 2020). „Environment, Empire, and the Great Famine in Stalin's Kazakhstan". *Journal of Genocide Research*. **23** (4): 588–592. doi:10.1080/14623528.2020.1807140.
8. ↑  Ohayon, Isabelle (28 September 2013). „The Kazakh Famine: The Beginnings of Sedentarization". *Sciences Po*. Paris Institute of Political Studies. Посетено на 19 December 2021.
9. ↑  Cameron, Sarah (10 September 2016). „The Kazakh Famine of 1930–33: Current Research and New Directions". *East/West: Journal of Ukrainian Studies*. **3** (2): 117–132. doi:10.21226/T2T59X. ISSN 2292-7956. Посетено на 19 November 2021 – преку ResearchGate.
10. ↑  Ertz, Simon (2005). „The Kazakh Catastrophe and Stalin's Order of Priorities, 1929–1933: Evidence from the Soviet Secret Archives". *Zhe: Stanford's Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies* (1): 1–14.
11. ↑  Levene, Mark (2018). *Devastation Volume I: The European Rimlands 1912–1938* (E-book. изд.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-1925-0941-3.
12. ↑  Cope, Tim (2013). *On the Trail of Genghis Khan: An Epic Journey Through the Land of the Nomads*. Bloomsbury. стр. 33. ISBN 9781408825051.
13. ↑  Breyfogle, Nicholas B. (2018-11-06). *Eurasian Environments: Nature and Ecology in Imperial Russian and Soviet History*. University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-6563-3.
14. ↑  Dawisha, Karen; Barrott, Bruce, уред. (1997). *Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus*. Cambridge University Press. стр. 203–204. ISBN 0-521-59246-1.
15. ↑  Krasnobaeva, Nelli Leonidovna (2004). „Население Казахстана в конце XIX-первой четверти XX века" [Population of Kazakhstan from late 19th to early 20th centuries] (руски). Посетено на 2016-09-26.
16. ↑  Everett-Heath, Tom (8 December 2003). *Central Asia: Aspects of Transition* (англиски). Routledge. стр. 7. ISBN 9781135798239.
17. ↑  Daly, Jonathan (2017). Напишано во Leland Stanford Junior University. *Hammer, Sickle, and Soil: The Soviet Drive to Collectivize Agriculture*. Stanford, California: Hoover Institution Press. ISBN 9780817920661.
18. ↑  Празен навод (help)
19. ↑  Wheatcroft, Stephen G. (August 2020). „The Complexity of the Kazakh Famine: Food Problems and Faulty Perceptions". *Journal of Genocide Research*. **23** (4): 593–597. doi:10.1080/14623528.2020.1807143.
20. ↑  Cameron, Sarah (2012-03-26). „The Kazakh Famine of 1930-33 and the Politics of History in the Post-Soviet Space". *www.wilsoncenter.org* (англиски). Посетено на 2022-07-29.
21. ↑  Pianciola, Niccolò (23 July 2018). „Ukraine and Kazakhstan: Comparing the Famine". *Contemporary European History*. **27** (3): 440–444. doi:10.1017/S0960777318000309.
22. ↑  Pianciola, Niccolò (28 September 2022). „Sacrificing the Qazaqs: The Stalinist Hierarchy of Consumption and the Great Famine of 1931–33 in Kazakhstan". *Journal of Central Asian History*. **1** (2): 225–272. doi:10.1163/27728668-12340008. Посетено на 17 October 2023.
23. ↑  Newton, Scott (2014). *Law and the Making of the Soviet World: The Red Demiurge*. Routledge. стр. 100. ISBN 978-1-317-92977-2.
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Cameron (2018). sfnp error: no target: CITEREFCameron2018 (help)
25. ↑  Cameron (2018), p. 175.
26. ↑  Kindler, Robert, 2018, pg.
27. ↑  Cameron, Sarah (20 May 2020). „Remembering the Kazakh Famine". *Davis Center for Russian and Eurasian Studies*. Harvard University. Посетено на 29 December 2021. Moscow’s sweeping program of state-led transformation clearly anticipates the cultural disruption of Kazakh society. And there's evidence to indicate that the Kazakh famine fits an expanded definition of genocide.
28. ↑  Kindler, Robert, 2018, p. 193
29. ↑  Cameron, Sarah (2018).
30. ↑  Richter, J. (2020).
31. ↑  Рыскожа, Болат (25 January 2012). „Во время голода в Казахстане погибло 40 процентов населения". *Радио Азаттык* – преку rus.azattyq.org.
32. ↑  Snyder, Timothy (2012). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*. Hachette UK. стр. 90. ISBN 978-0-4650-3297-6.
33. ↑  European Society for Central Asian Studies (2004). Katschnig, Julia; Rasuly-Paleczek, Gabriele (уред.). *Central Asia on Display: Proceedings of the VIIth Conference of the European Society for Central Asian Studies*. LIT Verlag Münster. стр. 236. ISBN 978-3-8258-8309-6.
34. ↑  „Kazakhstan's 1930s Famine Gets Dramatic but Imperfect Portrayal | Wilson Center". *www.wilsoncenter.org* (англиски). Посетено на 2023-03-21.
35. ↑  „Institute of History and Ethnology named after Ch. Ch. Valikhanov hosted scientific-practical conference". *e-history.kz* (англиски). Посетено на 2023-06-09.
36. 1 2 3  Kindler (2018). sfnp error: no target: CITEREFKindler2018 (help)
37. ↑  TsGARK f. 44, op. 12, d. 492, ll.
38. ↑  *Maillart, Aimé*. Oxford Music Online. Oxford University Press. 2001. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.17474.
39. ↑  Kindler, Robert, 2018, pg.
40. ↑  Applebaum, Anne.
41. ↑  Snyder, Timothy (2010). *Bloodlands : Europe between Hitler and Stalin*. New York: Basic Books. стр. 21–58. ISBN 978-0-465-00239-9. OCLC 449858698.
42. ↑  Ohayon (2006). sfnp error: no target: CITEREFOhayon2006 (help)
43. ↑  „Remembering the Kazakh Famine". *Davis Center* (англиски). 20 May 2020. Посетено на 2023-03-07.
44. ↑  „Message of the Turkic Council Secretary General on the occasion of the Remembrance Day of the Victims of Political Repressions and Starvation". Turkic Council. 31 May 2021.
45. ↑  Richter, James (May 2020). „Famine, Memory, and Politics in the Post-Soviet Space: Contrasting Echoes of Collectivization in Ukraine and Kazakhstan". *Nationalities Papers*. **48** (3): 476–491. doi:10.1017/nps.2019.17. ISSN 0090-5992.
46. ↑  Lillis, Joanna (2018). *Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan*. Bloomsbury Publishing. стр. 135. ISBN 978-1-78673-451-8. ... has found no evidence in the archives of Stalin dreaming up a deliberate policy to exterminate the Kazakhs; he describes the *Arsharshylyk* instead as the tragic result of Soviet 'ineptitude and ignorance of the Kazakh way of life'.
47. ↑  Dudoignon, Stéphane A. (2021). *Central Eurasian Reader*. Central Eurasian Reader: A Biennial Journal of Critical Bibliography and Epistemology of Central Eurasian Studies. **2**. Klaus Schwarz Verlag. стр. 295. doi:10.1515/9783112400395. ISBN 978-3-11-240039-5 – преку De Gruyter. Ohayon argues that the death of between a quarter and a third of the Kazakh population was not intentional. She finds neither evidence nor motive for the deliberate starvation of the Kazakh population concluding that the Kazakh famine did not constitute a genocide under international juridical standards (365). ... Overall the study impresses with its comprehensive and original analysis.
48. ↑  Ohayon, Isabelle (28 September 2013). „The Kazakh Famine: The Beginnings of Sedentarization". *Sciences Po*. Paris Institute of Political Studies. Посетено на 19 December 2021. In the early 1990s, some Kazakh historians (Abylkhozhin, Tatimov) characterized the famine as 'Goloshchyokin's genocide,' attributing sole responsibility for this tragedy to the first secretary of the Communist Party of Kazakhstan and accentuating his contempt towards the people, whom perceived as backwards. Although unmentioned in the magnum opus of the history of Kazakhstan (Istorija Kazakhstana s drevnejshyhvremen do nashihdnej, 2010: 284 et sqq.), the genocide argument currently found in certain textbooks were to some extent an empty exercise because it was not based on the international legal definition of genocide and did not go particularly far in terms of evidence. Instead, these arguments were consistent with the official Soviet contention that considered that the forced resignation of Goloshchyokin and his replacement by Mirzojan reveal that the entire episode was the work of a single man. Although it has been demonstrated and acknowledged that as political leader, Goloshchyokin played a key role in covering up the full extent of increases in mortality between 1930 and 1933, it remains there is scant evidence of a desire on the part of the government or particular individuals to exterminate the Kazakhs as a group, or even to identify compelling motives for such a deliberate strategy. Indeed, the Kazakh population never represented a political danger for the Soviet government, nor did the protest movement or secessionist leanings among the population at any time imperil Soviet territorial integrity.Ohayon (2006), стр. 365 harvp error: no target: CITEREFOhayon2006 (help)
49. ↑  Sabol, Steven (2017). *"The Touch of Civilization": Comparing American and Russian Internal Colonization*. University Press of Colorado. стр. 47. doi:10.2307/j.ctt1mtz7g6. ISBN 978-1-60732-550-5. JSTOR j.ctt1mtz7g6. Most Kazakh scholars believe that between 1.3 to 1.5 million Kazakhs died during the famine, which they frequently describe as genocide; but many western scholars disagree. Historian Sarah Isabel Cameron's meticulous research led her to conclude, 'there is no evidence to indicate that these plans for violent modernization [collectivization] ever became transformed into a desire to eliminate the Kazakhs as a group'.
50. ↑  Payne, Matthew J. (2011). „Seeing like a soviet state: settlement of nomadic Kazakhs, 1928–1934". Во Alexopoulos, Golgo; Hessler, Julie (уред.). *Writing the Stalin Era*. стр. 59–86.
51. ↑  Sabol, Steven (2017), „Internal Colonization", *The Touch of Civilization*, Comparing American and Russian Internal Colonization, University Press of Colorado: 171–204, doi:10.2307/j.ctt1mtz7g6.9, ISBN 978-1-60732-549-9, JSTOR j.ctt1mtz7g6.9, Посетено на 2023-03-07"This work compares the process and practice of nineteenth-century American and Russian internal colonization—a form of contiguous, continental expansion, imperialism, and colonialism that incorporated indigenous lands and peoples. Both the republican United States and tsarist Russia exercised internal colonization, yet they remain neglected in many studies devoted to nineteenth-century imperialism and colonialism."
52. ↑  Sabol, Steven.
53. ↑  Sabol, Steven (2017), „The Sioux and the Kazakhs", *The Touch of Civilization*, Comparing American and Russian Internal Colonization, University Press of Colorado: 33–68, doi:10.2307/j.ctt1mtz7g6.5, ISBN 978-1-60732-549-9, JSTOR j.ctt1mtz7g6.5, Посетено на 2023-03-07
54. ↑  Pianciola, Niccolò (2004). „Famine in the steppe. The collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928–1934". *Cahiers du monde russe*. **45** (1–2): 137–192.
55. ↑  Pianciola, Niccolò (2009). *Stalinismo di frontiera. Colonizzazione agricola, sterminio dei nomadi and costruzione statale in Asia centrale (1905–1936)*. Rome: Viella.
56. ↑  Kramer, Andrew E. (2022-09-26). „Russia's draft is targeting Crimean Tatars and other marginalized groups, according to activists". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2023-03-08.
57. ↑  „Russia - IWGIA - International Work Group for Indigenous Affairs". *www.iwgia.org*. Посетено на 2023-03-08.
58. ↑  Mirovalev, Mansur. „In Russia, Indigenous land defenders face intimidation and exile". *www.aljazeera.com* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
59. ↑  Faller, Helen M. (2011-01-01). *Nation, Language, Islam: Tatarstan's Sovereignty Movement* (англиски). Central European University Press. ISBN 978-963-9776-84-5.
60. ↑  Mirovalev, Mansur. „Central Asian migrants succeed in Russia despite xenophobia". *www.aljazeera.com* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
61. ↑  Pomerantsev, Peter (2013-11-05). „Peter Pomerantsev | 'Russia for Russians' · LRB 5 November 2013". *LRB Blog* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
62. ↑  Faller, Helen M. (2011). *Nation, language, Islam : Tatarstan's sovereignty movement*. Budapest: Central European University Press. ISBN 978-1-4416-9462-1. OCLC 727737503.
63. ↑  „Burtsev (Vladimir L'vovich) papers". *oac.cdlib.org*. Посетено на 2023-03-07.
64. ↑  Ellman, Michael (June 2007). „Stalin and the Soviet Famine of 1932–33" (PDF). *Europe-Asia Studies*. **59** (4): 663–693. doi:10.1080/09668130701291899. Архивирано од изворникот (PDF) на 2009-03-03.
65. ↑  Mehra, Maya (15 May 2022). „An Investigation of Intent and Genocide in the 1930s Kazakh Famine". *Minnesota Undergraduate Research & Academic Journal*. **5** (4).
66. ↑  Randall, Amy E. (2019-04-01). „A nton W eiss -W endt. The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention ". *The American Historical Review* (англиски). **124** (2): 632–634. doi:10.1093/ahr/rhz092. ISSN 0002-8762.
67. ↑  Golitsina, Natalya (2018-11-19). „Historian Anne Applebaum Details Stalin's War Against Ukraine: 'I Believe It Was Genocide'". *Radio Free Europe/Radio Liberty* (англиски). Посетено на 2023-03-07.
68. ↑  Hurst, Mark (2018). „The Soviet Union and the Gutting of the UN Genocide Convention. By Anton Weiss-Wendt. Critical Human Rights Series. Madison, Wis.: The University of Wisconsin Press, 2017. xil, 400 pp. Appendix. Notes. Bibliography. Index. $74.95, hard bound". *Slavic Review*. **77** (4): 1134–1135. doi:10.1017/slr.2018.360. ISSN 0037-6779.
69. ↑  Weiss-Wendt, Anton.
70. ↑  „Drachewych on Kindler, 'Stalin's Nomads: Power and Famine in Kazakhstan' | H-Socialisms | H-Net". *networks.h-net.org*. Посетено на 2023-03-07.
71. ↑  Steinhauer, Jason (2016-08-24). „The Kazakh Famine of the 1930s | Insights". *The Library of Congress*. Посетено на 2023-03-22.
72. ↑  „Kazakhstan Walks Diplomatic Tightrope Between Russia and Europe". *thediplomat.com* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
73. ↑  Applebaum, Anne (2017-10-13). „How Stalin Hid Ukraine's Famine From the World". *The Atlantic* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
74. ↑  „Holodomor - Denial and Silences". *HREC Education* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
75. ↑  Troianovski, Anton; Safronova, Valeriya (2022-03-04). „Russia Takes Censorship to New Extremes, Stifling War Coverage". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2023-03-08.
76. ↑  „stat.gov.kz". *stat.gov.kz*. Посетено на 2023-03-08.
77. ↑  Umarov, Temur (16 September 2022). „Kazakhstan Is Breaking Out of Russia's Grip". *Foreign Policy* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
78. ↑  „The Risks of Kazakhstan's Slow Drift From Russia | RANE". *Stratfor*. Посетено на 2023-03-08.
79. ↑  guillermo. „How Russia's Invasion of Ukraine has Affected Kazakh Politics - Foreign Policy Research Institute". *www.fpri.org* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
80. ↑  INFORM.KZ (2012-05-31). „Kazakh President laid flowers to monument to victims of famine". *Казинформ* (англиски). Посетено на 2023-03-08.
81. ↑  Bigozhin, Ulan, et al. *Kazakhstan in the Making: Legitimacy, symbols, and social changes*.
82. ↑  Kozybaev, M. K. "Nasilʹstvennaia kollektivizatsiia i golod v Kazakhstane 1931-33 gg.: Sbornik dokumentov i materialov." (1998).
83. ↑  *Qash - IMDb* (англиски), Посетено на 2023-04-07

1. ↑  казашки: *Ашаршылық*, што значи „глад" или „гладување".