**Коса** (*isiXhosa*) — еден од службените јазици на Јужноафриканската Република и дел од групата на нгунски јазици. Коса е зборуван од околу 7,9 милиони луѓе или 18% од вкупното население на државата. Како и останатите банту-јазици, коса е тонски јазик, односно истата согласка или самогласка може да има различно значење ако се каже со повисок или понизок тон. Една од најголемите одлики за овој јазик е присуството на чкрапави согласки. Самите согласки при изговор звучат како чкрапање или други призвуци во устата, така што и самиот збор „коса" на почетокот е проследен со чкрапав звук.

Коса јазикот се пишува со латинична азбука. Во јазикот постојат три чкрапави звуци, односно се бележат со следните букви: „c" го претставува забната чкрапка, „X" го претставува страничната чкрапка и „q" го претставува непчената чкрапка. За разлика од останатите тонални јазици во светот, во коса не се бележат тоновите при пишување.

Одлики и класификација
----------------------

Народот Коса ги неселувале крајбрежните територии на Јужна Африка уште пред 16 век. Самите себеси се нарекуваат „amaXhosa", а нивниот јазик „isiXhosa". Скоро сите коисански јазици имаат согласки наречени чрапки. Околу 15% од зборовниот фонд е од коисанско потекло. Во современиот период јазикот има позајмено зборови од африканс и англиски.

Коса е најјужниот јазик на нгунските јазици, каде се и свазискиот, севернондебелски јазик и зулу. Исто така има одредена сличност и разбирливост со останатите нгунски јазици. Нгунски јазици се дел од банту-јазиците.

Коса е најрспространет јазик африкански јазик во Јужна Африка, додека зулу е најзборуван. Коса е втор најчест јазик кој се користи по дома во ЈАР. Според податоците од 2003 година, поголемиот дел од народот Коса, околу 5,3 милиони живееле во покраината Источен Кејп, околу 2 милиони во Западен Кејп, околу 671.045 во Гаутенг, во Фри Стејт околу 246.192 жители, во Квазулу-Натал 219.826, во Северозападната покраина 214.461, во Мпумаланга 46,553, во Северен Кејп 51,228 и во Лимпопо 14,225. Мал број Коса-говорници (18,000) има во Лесото.

Дијалекти
---------

Коса има неколку дијалекти, меѓу кои најголемите се:

* Гцалека
* Ндламбе
* Рархабе - се смета за стандарден
* Тембу
* Бомвана
* Мпондамсе
* Мпондо
* Кесибве
* Баца
* Целе
* Хлуби
* Мфенгу

Јазикот денес
-------------

Улогата на африканските јазици во Јужна Африка (ЈАР) е сложена. Нивната употреба во образованието била управувана со легислатива, започнувајќи со Актот за банту-образование од 1953.

Денес, коса се користи како главен јазик во многу основни училишта во ЈАР, како и во некои средни учулишта. Сепак, после основното образование, учениците во добар дел продолжуваат да се образуваат на англиски. Јазикот се изучува и како училиштен предмет. Високообразовните институции во државата се на англиски и африканс, а коса се изучува како предмет.

На коса има објавено поезија и проза, како и весници и списанија. Првиот превод на Библијата на коса бил од 1859 година и бил подготвен од Хенри Хер Дагмор. На коса има и телевизиски и радио емзии, како и филмови, драми, музика и слично. Најпознат изведувач на коса-песни е Миријам Макеба. Писменоста кај луѓето чиј мајчин јазик е коса се проценува на 50% (според податоците од 1996 година), но ова може да е доста променео особено по апертхајтот.

Примери
-------

Molo - здраво (за еден човек)
Molweni - здраво (за повеќе луѓе)
Unjani? - Како си?
Ninjani? - Како сте?
Ndiphilile - Јас сум добро.
Siphilile - Ние сме добро.
Ngubani igama lakho? - Како се викаш?
Unangaphi? - Колку си стар?
Malini na? - Колку пари?
Yintoni le? - Што е ова?
Ngubani ixesha? (Nguban'ixesha) - Колку е часот?
Kuyabanda ngaphandle! - Надвор е ладно!
Enkosi - благодарам
Uxolo - ивинете
Ngxesi - извини
Nceda - молам
Andiqondi/Andikuva - не разбирам
Andiyazi - не знам
Ndithetha isiXhosa kancinci nje - Јас зборувам само малку коса.
Ndiyagoduka ngoku - Сега јас одам дома.
Intwasahlobo ifikile - Дојде пролетта.
Ndihamba ngebhasi - Јас одам со автобус.
Ndingakwenzela ntoni? - Што можам да сторам за вас?
Vula iincwadi zakho - Отвори ги книгите.
Vulani iincwadi zenu - Отворете ги книгите.

Наводи
------

1. ↑  Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
2. ↑  Jouni Filip Maho, 2009. New Updated Guthrie List Online
3. 1 2 3 4 5  Ethnologue report for language code:xho
4. ↑  „Online Xhosa-English Dictionary". Архивирано од изворникот на 2004-04-13. Посетено на 2010-05-14.
5. 1 2 3  „UCLA Xhosa Language Materials Project". Архивирано од изворникот на 2007-12-14. Посетено на 2010-05-14.
6. ↑  South Africa Population grows to 44.8 Million.

Поврзано
--------

* Портал: Јазик

* Којсански јазици
* Зулу (јазик)
* Коса (народ)
* Хенри Хер Дагмор

Надворешни врски
----------------

* Профил за коса јазик Архивирано на 14 декември 2007 г.на UCLA Архивирано на 20 јули 2006 г.
* Извештај за коса на Етнолог Архивирано на 16 јули 2012 г.
* Коса-англиски речник
* Мал коса-англиски речник Архивирано на 13 април 2004 г.
* Коса јазик и култура Архивирано на 14 мај 2010 г.
* Коса на panafril10n.org
* Google на коса
* Умхолобо Венене ФМ
* Материјали за учење коса Архивирано на 4 мај 2010 г.
* Проверувач на правопис на OpenOffice.org и Mozilla Архивирано на 14 јануари 2007 г. OpenOffice.org Архивирано на 24 март 2007 г. Mozilla Firefox Архивирано на 10 февруари 2007 г. и Mozilla Thunderbird Архивирано на 24 март 2007 г. на коса
* Translate.org.za Архивирано на 14 јануари 2007 г. - проект за слободен превод

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Службени јазици на Јужноафриканската Република |
| --- |
|  |
| 
* англиски
* африканс
* венда
* јужен ндебеле
* зулу
* свази
* северен сото
* јужен сото
* коса
* цвана
* цонга

 | ЈАР |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* LCCN: sh85148822
* GND: 4120400-1
* SUDOC: 031399762
* BNF: cb122621223 (податоци)
* NKC: ph631760

 |

 |