**Морелија** (од 1545 до 1828 познат како **Ваљадолид**, Отоми:Mänxuni) е град и општинско седиште на општината Морелија во северно-централниот дел на државата Мичоакан во централно Мексико. Градот се наоѓа во долината Гуајангарео и е главен и најголем град на државата. Главните предхиспанско култури овде биле Пурепеча и Матлацинка, но во тоа време не биле основани поголеми градови во долината. Шпанците ја презеле контролата врз областа во 1520-тите. Шпанците под вицекралот Антонио де Мендоза основале населба овде во 1541 година со името Ваљадолид, која станала ривал на блискиот град Пацкуаро за доминација во Мичоакан. Во 1580 година, ова ривалство завршило во корист на Ваљадолид и станал главен град на вицерегалската провинција. По Мексиканската војна за независност, градот бил преименуван во Морелија во чест на Хосе Марија Морелос, кој потекнувал од тој градот. Во 1991 година, градот бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО поради неговите добро сочувани историски градби и распоредот на историскиот центар. Според традицијата, родените на 30 септември се именуваат по градот.

Населението на градот во 2020 година изнесувало 743.275 жители. Општината имала 849.053 жители, а Метрополитенската област, составена од општините Морелија, Таримбаро и Чаро, имала 988.704 жители, според XIV попис.

Историја
--------

 Градина и парк Жардин де лас Росас
 Улица и катедрала Морелија
Човечки населби во долината Гуајангарео во која се наоѓа Морелија датират уште во VII век. Артефактите пронајдени овде покажуваат влијание на културата на Теотихуакан врз раните култури во оваа област. Во 12 век, Пурепеча пристигнале во долината. Тие доминирале политички во остатокот од предхиспанското време, но не изградиле некои поголеми населби овде. Помеѓу 12-тиот и 15-тиот век, Матлацинкас се преселил во областа со дозвола на Пурепечас, кои биле сместени околу блиското езеро Пацкуаро. Главната населба Матлацинца била местото каде што денес се наоѓа Хуарез Плаза во градот.

Шпанците се туркале во долината Гвајангарео помеѓу 1525 и 1526 година, на чело со Гонсало Гомес. Во 1530-тите, областа била евангелизирана од Францисканци како Хуан де Сан Мигел и Антонио де Лисабоа.

Она што подоцна станало градот Морелија го основал вицекралот Антонио де Мендоза и голем број енкомендери во 1541 година, кои првпат го нарекле Нуева Сиудад де Мичоакан (Нов град Мичоакан). Новооснованата населба брзо порасна, што го поттикнало Васко де Кирога да замине во Шпанија и да се стреми да стекне печат и титулата град за ривалската населба Пацкуаро, за да спречи „новиот град" да стане главен град на Мичоакан. Акцијата исто така барала новата населба да го смени името во Гвајангарео. Во 1545 година, Гвајангарео добил градски статус од Чарлс V со името „Ваљадолид", по родниот град Антонио де Мендоза. Ова било дел од борбата за моќ помеѓу Антонио де Мендоза и Васко де Кирога за провинцијата Мичоакан. За време на животот на Квирога, тој успеал да ја задржи политичката и црковната моќ во Пацкуаро и покрај приговорите на вицекралот и енкомендерос. Меѓутоа, Кирога умрел во 1565 година, а до 1580 година, и политичката и религиозната власт (Епископска столица) биле префрлени во градот Ваљадолид, преместувајќи го Колеџот Сан Николас, кој Васко го основал и поставувајќи ја основата за воспоставување нова катедрала за провинција.

На крајот на вицерегалскиот период, Ваљадолид бил мал град со околу 20.000 жители. Тоа било и образовен центар со четири важни училишта како што е Колеџот Сан Николас. Од овие училишта излегле научници како што се Мигел Идалго и Костиља и Хосе Марија Морелос и Павон, кои биле симпатизери на новите републикански идеи што произлегоа од постреволуционерната Франција и Соединетите држави. Демонстрации против шпанската власт се случувале во градот во 1809 година, што кулминирало со Заговорот од 1809 година. Овој заговор бил откриен, при што главните заговорници биле уапсени и испратени во други делови на Нова Шпанија, што помогнало да се шират републиканските идеи.

Една година подоцна, откако ја формирале својата војска во државата Гуанахуато, Мигел Идалго и Костила пристигнaл и го зазел градот, прогласувајќи го крајот на ропството во Мексико. Градот бил вратен од ројалистичките сили бргу потоа. Морелос дожол овде за да се обиде да ги отфрли ројалистите, но бил поразен од Агустин де Итурбиде. Друга истакната личност во војната, Маријано Матаморос бил застрелан од стрелачки вод на главниот плоштад во градот во 1814 година. Градот останал во рацете на ројалистот до 1821 година, Итурбиде, кој ја сменил страната, а Висенте Гереро влегол во градот со армијата Тригаранте.

Во 1828 година, новосоздадената држава Мичоакан го сменила името на градот од Ваљадолид во Морелија, во чест на Хосе Марија Морелос и Павон. Ова е официјалното име што го задржала до денес, иако неговото име Пурепечас останува Уајанархио и има прекари како што се Градот на розовиот камен (Cantera), Градот на отворените врати, Розата на ветровите, Градината на Нова Шпанија и религиозно како Морелија. на Светото срце на Исус. Градот станал општина во 1831 година.

Подоцнежниот 19 век бил обележан со борби меѓу либералните и конзервативните сили во Мексико. За време на револуцијата во Ајутла, градот бил заземен од бунтовничките сили под команда на Епитацио Хуерта и генерал Гарсија Пуеблита, но бил вратен назад во 1855 година од силите на Антонио Лопез де Санта Ана. Една година подоцна, бунтовниците повторно ги нападнале војниците на Санта Ана. Француските трупи кои наметнале царско владеење влегле во градот во 1863 година, при што републиканските сили го преместиле главниот град Мичоакан во Уруапан, додека конзервативните семејства во Морелија ветиле поддршка за императорот Максимилијан I, кој потоа го посетил градот. Во 1867 година, градот го зазел републиканскиот генерал Николас де Регулес и главниот град Мичоакан се преименувал во Морелија. Во 1869 година, за време на бунтот против владата на Бенито Хуарез, генералот Епитацио Хуерта ги нападнал владините позиции во градот, но бил претепан од силите на Маријано Ескобедо.

 Полнење тегли со вода на фонтана во Морелија, 1906 година
Првите фабрики биле отворени во градот помеѓу 1868 и 1870 година, заедно со првата телеграфска линија. Во 1883 година следеле железницата и трамваите.

Во 1910 година, се одржувале прослави за стогодишнината од независноста, но тензиите биле високи во градот поради недостигот на жито и продолжувањето на власта на претседателот Порфирио Дијаз. Една година подоцна, револуционерите лојални на Франциско I. Мадеро биле добредојдени во градот. Во 1914 година, престолнната била преместена од Морелија во градот Такамбаро. Градот потоа бил заземен од силите на генералот Санчез во истата година, и од силите лојални на Франциско Вила во 1915 година.

Во 1920 година, Палатата на државната влада била накратко преземена од земјоделски работници и други од целата држава. Таму бил убиен Исак Аријага во 1921 година. Во 1924 година, градот бил повторно нападнат од бунтовници кои се нарекувале себеси „Делахуертистас". Борбата со градот што го бранат генералот Лопез, Гарсија и Авила Камачо била најобемна на главниот плоштад.

Морелија била локацијата за филмот *„Бравадос"* од 1958 година со Грегори Пек и Џоан Колинс како главните улоги. Снимањето било тешко бидејќи било невообичаено дождливо и студено за регионот.

Во текот на 1960-тите, уличните продавачи биле отстранети од историскиот центар на градот, а палмите што се наредени на Авенида Мадеро, главниот пат исток-запад, илеа исечени. Во 1966 година, имало студентски бунт на државниот универзитет кој бил задушен од армијата.

1970-тите и 1980-тите биле обележани со изградба, вклучувајќи ја обиколницата на Периферико околу градот. Во текот на 1980-тите, биле забележани штети поради географски дефекти, кои биле влошени со паѓањето на водните маси од испумпувањето на подземните води. Овој проблем е сличен на проблемите со кои се соочуваат другите градови на Трансмексиканскиот вулкански појас како Керетаро и Мексико Сити.

Во 1991 година, градот бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО поради неговата добро сочувана архитектура. Во 2001 година, уличните продавачи биле повторно преместени од историскиот центар за да ја направат областа попријатна за туристите. Сообраќајот оттука бил пренасочен со изградба на нови обиколници. Во 2006 и 2007 година, многу од плоштадите и градините во историскиот центар биле реновирани.

Во 2008 година, осум лица биле убиени во напад со гранати.

Во 2009 година, метрополитенската област Морелија била привремено воспоставена како составена од општините Зинапекуаро, Алваро Обрегон, Чаро, Таримбаро и Морелија. Оваа првична определба била донесена од страна на секретарот за урбанизам и животна средина, при што требало да се направат дополнителни доработки додека претседателите на општините на овие субјекти се сретнале за да разговараат за ограничувањата, стратегиите и понатамошните активности. Една од овие активности била формирање формална комисија за администрирање на областа.

Географија
----------

### Клима

Според климатската класификација на Кепен, Морелија има суптропска планинска клима (скратено *Cwb* на климатските мапи), со топли до врели денови и студени ноќи во текот на годината поради високата надморска височина. Најмногу врнежи паѓаат од јуни до септември за време на летната сезона на монсуните. Просечните месечни температури се движат од 14 and 22 °C (57 and 72 °F). Максимална температура досега измерена била 38.3 °C (100.9 °F) во летото 1998 година, а најниската −5.2 °C (22.6 °F) во јануари 1985 година.

| Климатски податоци за Morelia (1951–2010) |
| --- |
| Месец | Јан | Фев | Мар | Апр | Мај | Јун | Јул | Авг | Сеп | Окт | Ное | Дек | Годишно |
| Највисока забележана °C (°F) | 35.0 (95) | 33.0 (91.4) | 39.0 (102.2) | 36.5 (97.7) | 38.0 (100.4) | 38.5 (101.3) | 36.5 (97.7) | 35.5 (95.9) | 35.8 (96.4) | 36.0 (96.8) | 38.3 (100.9) | 35.0 (95) | 38.5 (101.3) |
| Прос. висока °C (°F) | 23.8 (74.8) | 25.6 (78.1) | 27.9 (82.2) | 30.0 (86) | 30.6 (87.1) | 28.4 (83.1) | 26.1 (79) | 26.0 (78.8) | 25.5 (77.9) | 25.5 (77.9) | 25.3 (77.5) | 24.2 (75.6) | 26.6 (79.9) |
| Сред. дневна °C (°F) | 14.5 (58.1) | 15.8 (60.4) | 18.1 (64.6) | 20.3 (68.5) | 21.5 (70.7) | 20.9 (69.6) | 19.4 (66.9) | 19.4 (66.9) | 19.1 (66.4) | 18.0 (64.4) | 16.5 (61.7) | 15.0 (59) | 18.2 (64.8) |
| Прос. ниска °C (°F) | 5.2 (41.4) | 6.1 (43) | 8.4 (47.1) | 10.6 (51.1) | 12.5 (54.5) | 13.4 (56.1) | 12.8 (55) | 12.9 (55.2) | 12.7 (54.9) | 10.5 (50.9) | 7.8 (46) | 5.9 (42.6) | 9.9 (49.8) |
| Најниска забележана °C (°F) | −5.2 (22.6) | −3.0 (26.6) | 0.2 (32.4) | 1.7 (35.1) | 4.6 (40.3) | 3.0 (37.4) | 3.9 (39) | 6.0 (42.8) | 5.0 (41) | 0.0 (32) | −1.1 (30) | −4.4 (24.1) | −5.2 (22.6) |
| Прос. врнежи мм (ин) | 18.8 (0.74) | 9.3 (0.366) | 9.8 (0.386) | 14.2 (0.559) | 46.3 (1.823) | 141.7 (5.579) | 183.0 (7.205) | 166.8 (6.567) | 140.6 (5.535) | 55.4 (2.181) | 12.1 (0.476) | 5.6 (0.22) | 803.6 (31.638) |
| Прос. бр. врнежливи денови (≥ 0.1 mm) | 2.7 | 1.8 | 1.9 | 3.1 | 7.9 | 17.4 | 22.2 | 21.5 | 17.6 | 8.8 | 2.7 | 1.9 | 109.5 |
| Прос. релативна влажност (%) | 56 | 52 | 46 | 43 | 48 | 62 | 68 | 69 | 69 | 66 | 62 | 59 | 58 |
|
| Сред. бр. сончеви часови месечно | 237 | 243 | 281 | 263 | 259 | 208 | 195 | 202 | 184 | 219 | 234 | 233 | 2.758 |
| Извор бр. 1: Servicio Meteorologico Nacional (humidity 1981–2000) |
| Извор бр. 2: Ogimet (sun 1981–2010) |

Популација
----------

Градот Морелија е најнаселениот град во државата Мичоакан и трет по важност во регионот Баџио, веднаш зад Леон де Лос Алдама и Керетаро Сити. На последниот попис спроведен од Инеги во 2020 година, градот регистрирал население од 743.275 жители, што претставува зголемување за речиси 145.000 жители во однос на претходниот попис спроведен во 2010 година кога имал население од 597.511.

Владата
-------

Значајни локалитети
-------------------

Градски знак на катедралата Плаза
Речиси сите значајни локалитети на Морелија се наоѓаат во нејзиниот историски центар. Овој историски центар е приближно ист со оригиналниот распоред на градот од 1541 година, кога бил основан, а поголемиот дел од овој распоред осанал зачуван до денес. Предвидувајќи го растот, овој оригинален распоред имал многу широки улици и плоштади за тоа време, со улици систематски распоредени за да се овозможи издолжување. Улиците се систематски распоредени, но не и строго квадратни, при што повеќето имаат нежни кривини дизајнирани во нив. Повеќето од најголемите градби биле завршени во текот на 18 век, вклучувајќи ја фасадата и камбанаријата на катедралата, Колеџо Семинарио (денес Палата на државната влада), Ла Алхондига (денес дел од Палатата на правдата) и бројни приватни куќи. Во истиот временски период, изградени биле инфраструктурни објекти како што се градскиот аквадукт и разни фонтани на плоштадот. Мексиканската федерална влада наведува 1.113 згради изградени од 16 до 20 век како згради со историска вредност. Зградите ги опфаќаат различните архитектонски стилови кои биле модерни во Мексико, но речиси сите се изградени од розов камен Кантера, кој му дава на градот унифициран изглед. Во 20 век биле преземени повеќе мерки за зачувување на овој дел од градот. Во 1956 година, градот донел прописи за зачувување на колонијалните згради на историскиот центар. Во 1990 година, претседателот Карлос Салинас де Гортари издал декрет со кој историскиот центар на Морелија станал национален историски споменик. Во 1991 година, истата област била прогласена за светско наследство од страна на УНЕСКО, што опфаќа 200 историски градби во областа.

Катедралата Морелија
Срцето на историскиот центар е катедралата и нејзините околни плоштади: Плаза де Армас, исто така познат како Плаза де лос Мартирес, Плаза Хуарез и Мелчор Окампо Плаза. Најголемиот плоштад е Плаза де Армас, кој бил реконструиран неколку пати откако бил дизајниран во 16 век. Тој неколку пати бил и преименуван од „de la Constitución", „de la República" на сегашното официјално име на „de los Mártires", но популарно го задржал името „Plaza de Armas". Алтернативното име, Plaza de los Mártires (Плаза на мачениците) е во чест на луѓето како Маријано Матаморос, Гвадалупе ел Салто и други кои биле егзекутирани овде за време на Мексиканската војна за независност и подоцна во 1830 година за време на политички немири. Плазата е опкружена со портали и згради од колонијалниот период како што се Банка Промекс, хотелот Вире де Мендоза, куќата Хуан де Диос Гомес и старото градско собрание, исто така наречено куќа Микелена. До крајот на 19 век, тука бил споменикот на Морелос, но тој бил отстранет заедно со фонтаната и заменет со киоск што бил донесен од Лондон и останал до ден-денес. Последното ремоделирање на плоштадот се случило во средината на 20 век под раководство на архитектот и сликар Хуан О'Горман. Мелчор Окампо Плаза првично бил наречен „Плаза де ла Паз". Кон крајот на 19 век, овој плоштад бил реконструиран и тука бил поставен споменикот на Окампо извајан од Примитиво Миранда. Друга статуа, но оваа од Хосе Марија Морелос и Павон, била поставена на Миранда на малиот плоштад на западната страна на катедралата и била наречена Морелос Плаза 

Првата црква на местото на катедралата била изградена во 1577 година, која била скромна градба од кирпич и дрво. Многу години подоцна, оваа структура била речиси целосно уништена од пожар. Првично, катедралата во Мичоакан била во Пацкуаро во црква која сега е базиликата Нуестра Сењора де ла Салуд. Кога статусот на катедралата бил преместен од таму во Ваљадолид во 1580 година, градот станал граѓански, верски и културен главен град на територијата. Во 1660 година, бискупот Маркос Рамирес дел Прадо го поставил првиот камен на новата катедрала, која била дизајнирана од Виченцо Бароко. Од главните цркви од раниот колонијален период, само што оваа и катедралата во Мексико Сити не гледале кон запад, како што било вообичаено. Катедралата во Мичоакан е уникатна и по тоа што е посветена на Преображението на Исус, наместо на некој облик на Дева Марија. Катедралата била осветена во 1705 година, иако сè уште не била завршена. Фасадата како релјеф на Преображение Христово и источниот кораб е посветена на овчарите и мудреците на Рождеството Рождество. Изграден од розов камен Кантера, двете катедралини кули од 60 метри сè уште доминираат на хоризонтот на градот, и се вторите највисоки барокни кули во Мексико.

Украсена Плаза до катедралата во Морелија
Официјалното име на катедралата е Катедрала на Божествениот Спасител Морелија. Бидејќи била изграден во текот на 17 и 18 век, во зградата може да се видат елементи од неокласична, херереска и барокна архитектура. Фасадата на катедралата е претежно украсена со пиластри наместо со колони и со релјефи наместо со скулптури. Има повеќе од двесте пиластри, но нема колони, што е единствената црква изградена на овој начин за време на колонијалниот период.

Внатре има голем број на елементи кои се издвојуваат. Крштеницата била направена од сребро во 19 век и била користена за крштевање на првиот мексикански император, Агустин де Итурбиде. Чудовиште во висина од 3 метри направено од чисто сребро го краси главниот олтар и е единствен по тоа што може да се расклопува и повторно да се состави. На олтарот има слика од паста од пченкарно стебло од 16-тиот век на Сењор де ла Сакристиа (Господарот на Сакристија), чија златна круна била подарок од Филип II од Шпанија. Понов додаток е органот од Германија, кој има 4.600 цевки и е еден од најголемите во Латинска Америка. Во сабота во 8:45 часот попладне катедралата спонзорира шоу со звук и светлина.

Пред катедралата се наоѓа стариот Тридентинска семинарија Свети Петар, една од образовните институции на колонијалниот град. Денес таа е Палатата на државната влада. Таа била изградена од Томас де Хуерта кон крајот на 18 век. Училиштето имало дипломци како Хосе Марија Морелос и Мелчор Окампо. Фасадата е главно оригинална, а само печатот на Мексико бил додаден во средината на 19 век, кога оваа зграда почнала да се употребува како седиште на државната влада на Мичоакан. Внатре има три дворови со ѕидовите на првиот двор покриени со мурали направени од Алфредо Залче во 1960-тите.

 Црквата во Сан Франциско
Traslado de las Monjas во музејот на Casa de la Cultura е исто и дом на Instituto Michoacano de Cultura (Мичоакански институт за култура) и државниот секретар за култура. Се наоѓа во поранешниот манастир Нуестра Сењора дел Кармен Дескалзо, кој бил основан во 1593 година. Зградата на црквата најверојатно била завршена во 1619 година, датумот кој е впишан на јужниот портал, но изградбата на манастирот продолжила во 17 век. Во 19 век, реформските закони ги експроприрале манастирите и станбените простории, но ја оставиле црквата да ја извршува својата религиозна функција, која продолжила до ден-денес. По експропријацијата, областа на манастирот првпат била користена како дом на Primer Cuerpo de Caballería del Estado (Првиот коњанички корпус на државата). Со текот на времето црквата се разурнала, но била обновена во 1940-тите. Остатокот од комплексот бил обновен и претворен во сегашната функција почнувајќи од 1977 година.

Orquidario of Morelia е музеј на орхидеи во кој се сместени приближно 3.400 видови цветови. Ботаничката градина се состои од три оранжерии со одреден надворешен простор. Со музејот управува СЕМАРНАТ како дел од програмата за зачувување на дивите видови. Ботаничката градина располага со површина од над 990 квадратни метри и била основана во 1980 година.

Регионалниот музеј на Мичоакано (Регионален музеј на Мичоакан) бил основан во 1886 година и неговиот дизајн бил под големо влијание на француските идеи за музејски дизајн од тоа време. Сместен е во зграда која му припаѓала на императорот Максимилијан I и е украсен во барокен дизајн. Повеќето од експонатите се однесуваат на историјата на регионот со простории посветени на предхиспанското артефакти и колонијална уметност. Едно забележано парче е сликата наречена „Traslado de las Monjas", која се смета за најдоброто дело произведено во Мичоакан за време на колонијалниот период. Други важни дела го вклучуваат оригиналниот том на Патувањето на Хумболт и Бонпланд, уреден во Париз во 1807 година и муралите направени од Алфредо Залче, Федерико Канту и Грејс Гринвуд. Располага и интерактивни експонати за потеклото на земјата и животот. Музејот има и конференциски сали, библиотека и читална.

Museo del Estado (Државниот музеј) е посветен на минатото и сегашноста на државата. Бил отворен во 1986 година и е поделен на три секции – археологија, историја и етнологија на државата. Има и изложба на старата аптека Миер со опрема од 1868 година. Музејот е замок кој датира уште од 18 век.

Museo de Arte Colonial (Музеј на колонијална уметност) има збирка документи, стари книги, религиозни украси и мапи од колонијалниот период. Главната атракција на музејот е неговата колекција од повеќе од 100 фигури на Христос направени во паста од пченкарно стебло. Овие фигури се создадени од домородни уметници, почнувајќи под раководство на Васко де Кирога, помеѓу 16 и 19 век. Има и слики направени од Мигел Кабрера и Хосе Падила во 18 век. Музејот е во стара барокна резиденција од 18 век. Пред зградата да се употребува како музеј, таа била седиштето на првиот официјален владин печат во државата, основан во 1821 година.

Музејот Каса Хосе Марија Морелос и Павон (Куќен музеј Хосе Марија Морелос и Павон) содржи збирка предмети од колонијалните и раните периоди на независност од историјата на Мексико, вклучувајќи и написи кои му припаѓале на самиот Морелос. Морелос ја купил куќата во 1802 година, но не живеел долго таму, особено во годините непосредно пред и за време на Мексиканската војна за независност поради неговата вклученост во движењето. Во 1933 година, куќата била прогласена за национален споменик и во 1939 година станала сопственост на INAH за да биде претворена во овој музеј. Подоцна, зградата била подложена на уште еден круг на реставраторски работи и била повторно инаугурирана во 1991 година. Долниот спрат е главно посветен на Морелос, а собите на горниот спрат се посветени на војната општо. Музејот е и архива на епископијата во Мичоакан и содржи документи од 16-тиот до 20-тиот век.

 Родното место на Морелос
Каза Натал де Морелос (родното место на Морелос) е куќата во која е роден Хосе Марија Морелос и Павон во 1765 година. Зградата е голема палата со неокласична фасада и барокен ентериер. Во 1888 година, првобитната зграда била уништена за да се изгради фарма. Оваа зграда е обновена и претворена во музеј во 1964 година за претстојната двестегодишнина од раѓањето на Морелос. Музејот содржи документи и предмети на Морелос, вклучително и оние што ги потпишал, пари што ги измислил, слики и голема библиотека.

Музејот на маска (Museo de la Máscara) претставува две различни збирки на маски, со вкупно повеќе од 165 примери од култури во дваесет мексикански држави. Се наоѓа во Casa de Artesanias de Morelia (Куќа за ракотворби на Морелија).

Museo de Arte Contemporáneo Alfredo Zalce (Музеј за современа уметност Алфредо Залче) главно содржи дела направени од Алфредо Залче и Ефраин Варгас, двајца познати сликари од Мичоакан. Тука се одржуваат привремени изложби на мексикански и меѓународни уметници.

Плаза Монументал де Морелија бил основан во 1951 година и бил наменет исклучиво за борби со бикови. Денес, во рингот се одржуваат концерти, луча либре и свадби.

Морелискиот Аквадукт [es] за прв пат бил документиран во 1549 година. Се користел за транспорт на свежа вода до потребната дестинација за да можат жителите на градот да пристапат до неа. Системот за вода бил направен од искористено дрво од кануа во областа за да се создаде основната структура за време на нејзината изградба. Како што минувале годините со постојано менување на употребата на аквадуктот, се случил инцидент во 1784 година. Инцидентот бил тоа што дел од основата на аквадуктот Морелија се урнал, оставајќи стотици без пристап до водата. На 21 октомври 1785 година, еден документ детално ја опишал реконструкцијата на аквадуктот, а еден човек по име Фреј Антонио де Сан Мигел доброволно се пријавил да направи план за реконструкција на структурата. Со плановите на Фреј Антонио, сводовите биле целосно реконструирани и биле додадени тела за да се поправи претходната штета. Како што завршиле поправките, аквадуктот останал во употреба сè додека не престанал да функционира во 1910 година, а опстојува до ден-денес. Целата структура на Аквадуктот се состоела од 253 сводови (од кои некои се урнале со текот на годините) на висина од 700 метри.

Пред Аквадуктот се наоѓа *Фуенте де лас Тараскас*, една од најпопуларните фонтани во градот. Сегашната верзија била инсталирана во 1984 година.

Значајни луѓе
-------------

* Алма Грациела Харо Кабело (родена 1927 година), пејачка позната како Есмералда
* Јуниор Феликс Мадригал (роден 1982), мексикански фудбалер
* Хосе Мануел Понсе, мексикански возач на тркачки автомобил

Фестивали
---------

**Фестивалот Internacional de Música de Morelia** (Фестивалот на интернационална музика) е годишен настан кој започнал во 1988 година од Бернал Хименес, кој сонувал да ја направи Морелија „ Салцбург на Америка". Фестивалот се состои од повеќе од четириесет концерти со над 500 уметници. Тој стана најголемиот музички фестивал во Морелија, со приватни и владини спонзори, пр. КОНАКУЛТА. Концертите вклучуваат камерни оркестри, хорови, ансамбли, триа и солисти како што се пијанистката Џоана Мек Грегор и Британската симфонија. Секоја година, различна земја е „специјален гостин", во 2009 година тоа беше Обединетото Кралство. Во таа година, некои од учесниците беа Лондонскиот симфониски оркестар, квартетот Бродски, симфонискиот оркестар Ла Бритн, Коро Нова школа Грегоријана Ди Верона од Италија и виолинистката Тања Анисимова од Русија. Меѓу учесниците од Мексико беа Националниот симфониски оркестар, Orquesta Sinfónica de Minería и флаутистот Хорасио Франко.

**Меѓународниот летен оперски фестивал на Морелија** (ИСОФОМ) започна во 2017 година и успеаа да привлече илјадници посетители на своите оперски гала вечери и концерти. Студенти од целиот свет доаѓаат да учат со реномираниот факултет и да го искусат животот во Морелија три недели секој јуни. Во 2019 година, фестивалот ја претстави својата прва целосна опера *Фалстаф* од Верди, во прекрасниот Театро Окампо, како и Гала вечер во Паласио Клавијеро. Мисијата на **ISOFOM** е да донесе млади идни изведувачи на опера пред публиката во Мичоака и да ја сподели со нив таа посебна форма на уметност на знаменитости локации низ Морелија, по прифатлива цена.

Говор на победниците на Филмскиот фест Морелија во 2010 година
**Фестивалот Internacional de Cine de Morelia**,кој започна во 2003 година,е главно посветен на мексиканската кинематографија, прикажувајќи ги новите режисери и продукции. Поголемиот дел од активностите се одвиваат во Cinépolis Morelia Centro, но вклучува и други театри, аудиториуми и јавни плоштади.

**Фестивалот де Ескала** е годишен настан посветен на промовирање на качување по карпи во општините како што е Ел Паредон де ла Норија, јужно од самиот град.

Популарниот фестивал кој содржи 3-дневно натпреварување во салса во срцето на Морелија се нарекува **„SalsaMich"**. Обично се одржува во март и носи салса танчери од целата земја во Морелија за да се натпреваруваат за награди.

Забратимени градови
-------------------

Морелија има збратимен градски однос со Јакима, Вашингтон, поддржан од дружението на сестрински град на Јакима-Морелија од 1999 година. Културните размени меѓу градовите вклучија музичари од Морелија кои настапуваа со симфонискиот оркестар Јакима.

Морелија има и други збратимени градови низ светот, вклучувајќи ги: Арекипа во Перу; Каспуенас, Ваљадолид  и Мадригал де лас Алтас Торес во Шпанија; Гетисбург, Канзас Сити, Фулертон, Монтереј Парк, Норвок и Шривепорт во САД; Матанцас и Хавана во Куба; и Сопо во Колумбија.

Образование
-----------

Колеџот де Сан Николас
За време на колонијалниот период градот имал четири големи образовни институции, Colegio Seminario Tridentino, Colegio de San Nicolás, Colegio de los Jesuitas и Colegio de las Rosas. Државниот универзитет, **Универзидад Мичоакана де Сан Николас де Хидалго**, е најстариот универзитет во Америка, кој потекнува од колеџот основан во 1540 година од Васко де Кирога во Пацкуаро, Колеџо де Сан Николас Обиспо. Ова училиште било основано за да обучува свештеници и мисионери за работа во Мичоакан. Училиштето се здобило со кралски печат и покровителство во 1543 година. Во 1566 година, колонијалните верски власти го презеле училиштето, а во 1574 година, академиците овде биле под јурисдикција на језуитите. Со промената на епископското седиште во Ваљадолид, училиштето се преселило исто така во 1580 година и било споено со веќе постоечкиот Colegio de San Miguel Guayangareo. Училиштето било реформирано во 17 век, а неговата наставна програма била редизајнирана во 18 за да вклучи курсеви по филозофија, религиозно право, граѓанско право и други предмети. На почетокот на 19 век, училиштето станало еден од главните центри за учење и академија во Нова Шпанија, создавајќи научници како што се Мигел Идалго и Костиља, Хосе Ма. Морелос, Хосе Сиксто Вердуско, Хосе Марија Изазага и Игнасио Лопез Рајон, од кои повеќето ќе имаат улога во претстојната мексиканска војна за независност. Училиштето било затворено за време на војната, но било повторно отворено во 1847 година со името Primitivo y Nacional Colegio de San Nicolás de Hidalgo, фокусирајќи се повеќе на секуларните студии како хемија, физика, математика, биологија итн. според основата на европскиот универзитетски модел.

ITESM Морелија кампус
По Мексиканската револуција, училиштето било реорганизирано и повторно преименувано во Универзидад Мичоакана де Сан Николас де Хидалго во 1917 година, што вклуцило голем број на други училишта и дисциплини во новата организација.

Денес, Универзитетот Мичоакана де Сан Николас де Хидалго е најважниот универзитет во државата Мичоакан. Тој е рангиран како еден од Топ 10 најдобри јавни универзитети во Мексико. Универзитетот неодамна се прошири и во други помали градови во државата освен Морелија, како што се Уруапан, Апатцинган, Сиудад Хидалго, Лазаро Карденас, Коалкоман, Хуетамо, Танганцикуаро и Зитакуаро. Во 2011 година, според пописот на ИНЕГИ, универзитетот имал 55.546 редовни студенти.

Други универзитети во градот се Институт Технологичко Де Морелија (ITM), Universidad Tecnológica de Morelia (UTM), Instituto Michoacano de Ciencias de la Educación, Centro de Investigación y Desarrollo del Estado de Michoacán (CIDEM), the Morelia Campus of the National Autonomous University of Mexico, Instituto de Estudios Superiores de la Comunicación (IESCAC), Universidad Pedagógica Nacional, Conservatorio de las Rosas, Universidad Vasco de Quiroga, Universidad Latina de America, Universidad La Salle Morelia, Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey- Campus Morelia ITESM, Universidad Sor Juana Inés de la Cruz и многу други приватни универзитети.

Спорт
-----

Стадион Морелос
Морелија беше претставена од својотт фудбалски тим, Монаркас Морелија, во Лига МХ. Monarcas Morelia бил основана во 1950 година надвор од градот каде што сега се наоѓа споменикот на Лазаро Карденас. Првобитното име на тимот било Клуб Депортиво Морелија и бил во сопственост на Еукарио Гомес. Боите на клубот се боите на знамето на градот црвена и жолта, бидејќи Морелија е познато дека е најшпанскиот град во Мексико. Клубот го добил прекарот „Амарило" (Жолта) За време на сезоната 1956–57, кога клубот го добил правото да игра во 1-та дивизија во која играл на својот прв турнир за Копа Мексико против Клуб Америка.

Клубот повторно се спуштил во 2-та дивизија во 1968 година и доживеал тешки времиња во раните 70-ти. До крајот на сезоната 1973-74, тимот бил целосно реструктуиран од 32 бизнисмени од Морелија кои го купиле тимот. По 13 години во 2-та дивизија, тимот конечно се вратил во игра од 1-ва дивизија во 1981 година и до средината на 1980-тите бил конкурентен и редовно стигнувал до Лигуила (плеј-оф).

По долги години играње на Естадио Венустиано Каранца, со завршувањето на Естадио Морелос во 1989 година тимот доби нов дом. Во 1996 година, тимот бил купен од ТВ Ацтека и името Монаркас (Монарси) Морелија бил усвоен во 1999 година поради тројцата шпански монарси прикажани на знамето на Морелија. Тимот го освои својот прв шампионат за време на сезоната Инвиерно 2000 година и до средината на деценијата играше во меѓународни натпреварувања како што се Копа Либертадорес и Лига де Кампеонес де ла КОНКАКАФ (Лига на шампиони КОНКАКАФ). Последниот успех на тимот дојде за време на турнирот во северноамериканската Суперлига во 2010 година, кој Монаркас го освои со победата над Нова Ингланд Револуција на 1 септември 2010 година во Њу Ингланд.

Тимот го затвори турнирот Апертура 2010 на Примера дивизион де Мексико (прва дивизија на Мексико), не успевајќи да влезе во „лигилата".

Во 2020 година беше објавено дека франшизата ќе се пресели во градот Мазатлан, Синалоа и ќе се преименува во Мазатлан ФК. Набргу, општинската влада објави дека ќе има нов тим кој ќе игра во Liga de Expansión MX (втора дивизија на Мексико) под името Atlético Morelia.

Транспорт
---------

Аеродром Морелија
Морелија е одалечена од Мексико Сити на три или четири часа преку автопатот Атлакомулко - Мараватио -Морелија, кој е поврзан со автопати со државите Мексико, Керетаро, Гуанахуато и Халиско. Морелија е поврзана со брегот на Мичоакан преку автопатот 200 кој минува низ Уруапан до пристаништето Лазаро Карденас. Меѓународниот аеродром Генерал Франциско Мухика или Меѓународниот аеродром Морелија (IATA: MLM, ICAO: MMMM) е меѓународен аеродром во Морелија, Мичоакан, Мексико. Аеродромот спроведува домашни и меѓународни летови, поврзани со Мексико Сити, Уруапан, Лазаро Карденас, Акапулко, Зихуатанехо, Гвадалахара, Монтереј, Тихуана и неколку дестинации во Соединетите држави. Аеродромот го носи името на поранешниот гувернер на државата Мичоакан.

Општината
---------

Морелија како општинско седиште, е управен орган на 423 други заедници, од кои речиси сите се мали заедници од три до 1.000 луѓе. 89% од населението на општината живее (684.145 луѓе) во самиот град. Општината зафаќа територија од 1,199.02 квадратни километри и се граничи со општините Таримбаро, Чукандиро, Хуаникео, Чаро, Цицио, Вила Мадеро, Акуицио, Лагуниљас, Конео, Цинцунцан и Квирога.

Вегетацијата надвор од градот варира во зависност од висината и видот на почвата. Планинските области се претежно покриени со четинари, додека пониските и посувите области имаат дрвја како што е мескит. На јужната страна од градот се наоѓа шумата Лазаро Карденас, која е еколошки резерват. Животинскиот свет претежно се состои од мали цицачи, со којоти најголеми, птици грабливки и некои влекачи.

Растот на градот Морелија има негативно влијание врз околното пошумено подрачје. Ова е особено проблематично во областа северно од градот, која припаѓа на басенот на езерото Куицео и е главна област за полнење на водоносниот слој на градот. Пошумените области околу градот се важни за квалитетот на воздухот во градот и се место за размножување за опрашување инсекти потребни за земјоделството. УНАМ ги документира видовите во овие шуми со цел да ги прогласи за биолошки резервати.

Една индустриска област е Сиудад Индустриал де Морелија, во која претежно се сместени малите и средни претпријатија. Некои од производите што се произведуваат овде се масло за јадење, брашно, цемент, пластика, флаширање и бонбони. Туризмот е растечки дел од економијата, искористувајќи ги предностите на колонијалното наследство на областа, помалите традиционални заедници, природните области и археолошките зони како што се Санта Марија де Гвидо во градот, Баранка де лос Лобос во Теремендо, Светилиштето Нахуатл и Катрина во Капула. Сепак, тој не е доволно развиен за да биде главен придонесувач. Туризмот е главната економска активност во Морелија. За жал, поради зголемената стапка на криминал во Мексико, трговијата со дрога во рамките на картелите, ова може да доведе до сериозна дестимулација во туристичкиот сектор за Морелија.

Според извештајот на Стандард и Пурс за ноември 2009 година, владата на Морелија одвојува доволен буџет за развој, поддржан од релативно високи приходи и низок долг. На национална скала за Мексико тоа се оценува како А+. Се предвидува стабилна економија со тоа што владата ја држи контролата над трошоците.

Белешки
-------

1. ↑  Morelia had been named *Valladolid* before Mexican independence in 1820; it was renamed in 1828 after the independence leader José María Morelos, born in the city in 1765.

Наводи
------

х

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Sanchez Reyna, Ramon (2008). *Michoacán:Morelia, Pátzcuaro, Cuitzeo, Zamora, Uruapan, Otros* (шпански). Mexico City: Grupo Azabache, S.A. de C.V. стр. 20–28. ISBN 978-607-7568-08-7.
2. ↑  „Datos Generales: Municipio: Morelia". *Unidad de Microrregiones* (шпански). Secretaría de Desarrollo Social. Архивирано од изворникот на 2018-02-16. Посетено на February 1, 2016.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  „Enciclopedia de los Municipios de México Michoacán Morelia" (шпански). Mexico: INAFED. Архивирано од изворникот на 2011-05-17. Посетено на 2009-11-21.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  „Historia" [History] (шпански). Morelia, Mexico: H.Ayuntamiento de Morelia. Архивирано од изворникот на April 28, 2009. Посетено на 2009-11-21.
5. 1 2 3 4 5  „El Centro Histórico de Morelia, Michoacán" [The Historic Center of Morelia, Michoacan] (шпански). Mexico: Mexico Desconocido. Архивирано од изворникот на 2009-12-08. Посетено на 2009-11-21.
6. ↑  Avila-Olivera, Jorge A.; Victor H. Garduño-Monroy (2008-06-27). „A GPR study of subsidence-creep-fault processes in Morelia, Michoacán, Mexico". *Engineering Geology*. **100** (1–2): 69–81. doi:10.1016/j.enggeo.2008.03.003.
7. ↑  Leon Gonzalez, Gladis (2009-05-25). „Avanzados los trámites para ampliar la zona metropolitana de Morelia: SUMA" [Advances in the paperwork to amplify the metropolitana rea of Morelia: SUMA]. *La Jornada Michoacan* (шпански). Morelia, Mexico. Посетено на 2009-11-21.
8. ↑  „Unifican criterios para la zona metropolitana de Morelia State of Michoacán" [Unify criteria for the metropolitana rea of Morelia] (шпански). State of Michoacan. 2009-07-28. Архивирано од изворникот на 2010-09-20. Посетено на 2009-11-21.
9. ↑  „Estado de Michoacán de Ocampo-Estacion: Morelia". *Normales Climatologicas 1951–2010* (шпански). Servicio Meteorologico Nacional. Архивирано од изворникот на 3 March 2016. Посетено на 25 April 2015.
10. ↑  „Extreme Temperatures and Precipitation for Morelia 1948–2009" (шпански). Servicio Meteorológico National. Архивирано од изворникот на April 29, 2014. Посетено на January 21, 2013.
11. ↑  „NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1981–2000" (PDF) (шпански). Servicio Meteorológico Nacional. Архивирано од изворникот (PDF) на 27 November 2016. Посетено на 25 April 2015.
12. ↑  „CLIMAT summary for 76665: Morelia, Mich. (Mexico) – Section 2: Monthly Normals". *CLIMAT monthly weather summaries*. Ogimet. Посетено на 20 January 2019.
13. ↑  Празен навод (help)
14. 1 2 3 4  Rojas, David. „Morelia, Michoacán-Plaza de Armas" (шпански). Instituto Cultural "Raices Mexicancas". Архивирано од изворникот на May 30, 2009. Посетено на 2009-11-21.
15. 1 2 3  „Morelia Cathedral, Morelia". Sacred Destinations. Архивирано од изворникот на 2009-07-13. Посетено на 2009-11-21.
16. 1 2  „Catedral" [Cathedral] (шпански). State of Michoacan. Архивирано од изворникот на 2009-06-18. Посетено на 2009-11-21.
17. ↑  „Casa de la Cultura de" [House of Culture - Michoacan] (шпански). Morelia: Secretaria de la Cultura-Michoacán. Посетено на 2009-11-21.
18. ↑  „Orquidario de Morelia Michoacán" [Orchid museum of Morelia, Michoacan] (шпански). Mexico City: Instituto Latinoamericano de la Comunicación Educativa. Архивирано од изворникот на September 10, 2010. Посетено на 2009-11-21.
19. 1 2 3 4 5 6 7  „Museo en Morelia México" [Museums in Morelia, Mexico] (шпански). Enjoy Mexico. Архивирано од изворникот на 2010-06-12. Посетено на 2009-11-21.
20. ↑  Michoacán, Secretaría de Turismo de. „Bullring Monumental de Morelia · Places". *michoacan.travel* (англиски). Архивирано од изворникот на 4 August 2020. Посетено на 16 April 2020.
21. ↑  „El Acueducto de Valladolid-Morelia".
22. ↑  Garcia, Patricia Avila (2006). „Water, society and environment in the history of one Mexican city". *Environment and Urbanization*. **18**: 129–140. doi:10.1177/0956247806063969.
23. ↑  „El Acueducto monumento civil más importante de Morelia". Архивирано од изворникот на 2019-05-03. Посетено на 2023-11-30.
24. ↑  „Acueducto de Morelia – Morelia Invita".
25. ↑  Cabrera Acevea, Juan; Ettinger, Catherine R. (2000). „El monumento como documento para su historia Restauración del Acueducto de Morelia en México". *Loggia, Arquitectura & Restauración* (10): 72–79. doi:10.4995/loggia.2000.5199.
26. ↑  „'Las Tarascas'; fuente emblemática de Morelia". *El Debate* (шпански). Morelia. 6 August 2017. Посетено на 30 December 2021.
27. 1 2  „Morelia se convierte en la capital de la música" [Morelia becomes the capital of music]. *El Informador* (шпански). Guadalajara, Mexico. 2009-11-13. Архивирано од изворникот на 2011-11-25. Посетено на 2009-11-21.
28. ↑  „XXI Festival Internacional de Música de Morelia" [Spanish]. *Press*. 2009-09-11. Архивирано од изворникот на December 15, 2021. Посетено на 2009-11-21.
29. ↑  „Festival de Escalada en Morelia, Michoacán" (шпански). 2007-04-20. Архивирано од изворникот на 2011-07-22. Посетено на 2009-11-21.
30. ↑  „SalsaMich Salsa Festival" (шпански). Архивирано од изворникот на 2011-04-19. Посетено на 2011-06-20.
31. ↑  „YMSCA". 2021-06-06. Посетено на 2021-06-06.
32. ↑  „Washington Trust". 2021-06-06. Посетено на 2021-06-06.
33. ↑  „Valladolid contempla el hermanamiento con el estado mexicano de Guanajuato ante la petición de cuatro de sus ciudades". *20minutos.es*. 28 November 2019.
34. ↑  „Sister Cities". *gettysburgpa.gov*. Borough of Gettysburg. Посетено на 2022-03-10.
35. ↑  „City of Norwalk - Commissions". Архивирано од изворникот на May 3, 2011. Посетено на December 3, 2018.
36. ↑  Figueroa Zamudio, Silvia. „Historia de la Universidad Michoacana" [History of the Michoacán University] (шпански). Morelia, Mexico: Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo. Архивирано од изворникот на 2010-01-31. Посетено на 2009-11-21.
37. ↑  „Fuerza Monarca" [Monarch Force] (шпански). Morelia, Mexico: Club Fútbol Morelia.
38. ↑  „INEGI Census 2005" (шпански). Архивирано од изворникот на 2007-03-28. Посетено на 2009-11-23.
39. ↑  Reyes, Gema (2009-10-29). „En riesgo, zona boscosa de Morelia" [At risk, the forested zone of Morelia]. *La Jornada Michoacán* (шпански). Morelia, Mexico. Посетено на 2009-11-21.
40. 1 2  „Standard & Poor's confirma calificación de 'mxA+' del municipio de Morelia, Michoacán; la perspectiva es estable" [Standard & Poor’s confirms grade of ‘mxA+’ of the municipality of Morelia, Michoacán; forecast is stable] (шпански). 2009-11-12. Посетено на 2009-11-21.
41. ↑  „Mexico Travel Warning". *travel.state.gov*. Архивирано од изворникот на 2016-06-01. Посетено на 2016-11-13.