**Демонстрациите од март 1956 година** (исто така познати како **Немири во Тбилиси во 1956 година** или **Масакр на 9 март**) во Грузиската ССР — серија протести против политиката на десталинизација на Никита Хрушчов, што ги шокирало грузиските поддржувачи на сталинистичката идеологија. Центарот на протестите бил главниот град на републиката, Тбилиси, каде што спонтаните собири за одбележување на третата годишнина од смртта на Сталин и за протест против осудувањето на Сталин од страна на Хрушчов брзо еволуирале во неконтролирани масовни демонстрации и немири кои го парализирале градот. Наскоро се појавиле политички барања како промена на централната власт во Москва и повици за независност на Грузија од Советскиот Сојуз.

Локалните грузиски власти, збунети и деморализирани, ја префрлиле одговорноста на советската војска. Подоцна, на 9 март, војниците распоредени во градот отвориле оган врз студентите кои се собирале околу владините згради во она што официјалната советска верзија се сметала за „*чин на самоодбрана*". Вознемирените толпи продолжиле со отпорот на 10 март, но на крајот биле растерани со тенкови. Проценките за бројот на жртвите се движат од неколку десетици до неколку стотици.

И покрај брзото смирување, настаните од 1956 година означиле пресвртница по која грузиската лојалност кон Советскиот Сојуз била сериозно компромитирана и консолидацијата на нацијата се интензивирала. Според мислењето на историчарот Роналд Григор Суни, „*брзиот и брутален одговор од советската влада строго ја илустрираше нејзината неспособност да ја реши дилемата за тоа колку од советскиот систем да се промени и колку од авторитаризмот на Сталин да се зачува.* *Конфузијата на владата во Тбилиси беше крвав знак дека реформите треба да се ограничат со решеноста на партијата да го зачува својот суштински монопол на власта*."

Позадина
--------

### Говорот на Хрушчов

На 25 февруари 1956 година, на затворена седница на 20-от Конгрес на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз, советскиот водач Никита Хрушчов одржал „таен говор" во кој ги критикувал активностите преземени од режимот на Сталин, особено чистките на војската и горните партиски ешалони и развојот на култот на личноста на Сталин, истовремено одржувајќи ја поддршката за другите идеали на комунизмот со повикување на Владимир Ленин.

Гласините дека „Вожд" (Водачот) и „Таткото на народите", кои биле воспоставени како главен симбол во раниот советски комунизам, биле осудувани од неговиот наследник брзо се прошириле низ Советскиот Сојуз. Иако деталите биле непознати, тоа бил вистински шок за советското општество.

### Реакција во Грузија

И покрај ограничувањето на грузискиот национализам од страна на партијата, политиката на десталинизација на Хрушчов била, парадоксално, удар за грузиската национална гордост. Помладата генерација Грузијци, која не била целосно запознаена со потемната страна на владеењето на Сталин  и израсната на панегириката и трајните пофалби на „генијот" на Сталин, била горда што го сметала за Грузиец кој владее со големата Русија и, како што се верувало нашироко, доминирала во светот. Сега, оцрнувањето на Сталин се сметало за симбол за малтретирање на грузиската национална свест од страна на руските/советските владетели.

Патриотското чувство помешано со политички протест било дополнително разгорено од саркастичниот и горчлив начин на кој Хрушчов му ги припишува сите ужаси од ерата на „генијалниот" водач Сталин, кого, како што иронично рекол, Грузијците толку многу уживале да го нарекуваат „големиот син" на грузиската нација". Едуард Шеварнадзе, тогашен лидер на Комсомол во Кутаиси и на крајот претседател на постсоветска Грузија, подоцна потсетил дека ироничната забелешка на Хрушчов кон Грузијците на крајот од неговиот говор била особено повредлива за гордоста на грузиската младина.

Болната реакција предизвикана од десталинизацијата во Грузија различно се толкува. Многумина го гледаат како оживување на сталинизмот, а други како прв отворен израз на грузискиот национализам по неуспешниот бунт во 1924 година  Сергеј Арутјунов од Руската академија на науките:

>  Поместувањето на лојалноста што се бараше од нив во тој момент беше премногу огромно за лесно да се изврши. За луѓето со транскавкаска позадина, говорот на Хрушчов во никој случај не беше откровение. Но, многу Грузијци реагираа на прилично чуден начин. Размислете за селаните во Карденахи, родното село на мојот дедо, и во многу други села од кои ја дознав вистината за ГУЛАГ веќе во раните 1940-ти. Овие луѓе никогаш не го нарекувале Сталин со други зборови освен како „мустакениот", или поексплицитно, „тој мустак ѕвер" (*es ulvashiani mkhetsi*) дури и во круг на луѓе од доверба. Сега, тие веднаш покажаа портрети на Сталин на шофершајбната на нивните трактори и камиони... Ова беше изненадувачка дијаметрална промена. Меѓутоа, додека кај Русите, тоа беше промена од еден вид конформизам во друг конформизам, во Грузија промената беше од едно неконформистичко однесување кон друг вид на неконформистичко однесување".
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Настаните во Грузија главно поминале неизвестени во советскиот печат и станале табу тема во следните неколку децении. Она што се случило може да се реконструира врз основа на анализа на неколку, иако често конфликтни, современи извештаи, извештаи на очевидци и неколку преживеани тајни советски документи.

Демонстрации
------------

 Плакета за комеморација на масакрот на 9 март во поранешната зграда за комуникации во авенијата Руставели.
Според специјалниот извештај на Владимир Јањгава, министер за внатрешни работи на Грузиската ССР, немирите започнале на 4 март 1956 година, кога групи студенти се собрале да ја одбележат третата годишнина од смртта на Сталин кај споменикот на Сталин на насипот Кура во центарот на Тбилиси. Огорчени од говорот на Хрушчов, тие станале агресивни кон полицајците кои фрлиле кордон околу областа. Грузискиот комунист Парастишвили се искачил на споменикот на Сталин, испил малку вино од шише, го скршил шишето и рекол „*Нека умрат непријателите на Сталин, како ова шише*!" .

Демонстрациите постепено се зголемиле, привлекувајќи се повеќе и повеќе луѓе, кои носеле спомен-венци на споменикот на Сталин. Збунетите локални власти не се спротивставиле активно на овие активности. Демонстрациите во главниот град предизвикале слични протести и во други делови на републиката како што се Гори, Кутаиси, Рустави, Сухуми и Батуми.

До 6 март демонстрациите во Тбилиси станале поорганизирани и побројни. Тој ден затворено писмо на Централниот комитет на партијата, „За култот на личноста", резиме на говорот што генералниот секретар го прочитал на последниот ден од Конгресот на партијата одржан минатиот февруари, било прочитано гласно на посебна седница на која присуствувале грузиските министри и локалните медиуми. Веста за ненадејната седница на Советот на министри на Грузиската ССР брзо се проширила низ Тбилиси и ситуацијата ескалирала.

Рано на 7 март, студентите на Државниот универзитет во Тбилиси излегле на улица наместо да посетуваат настава, каде што им се придружиле студенти од други институти и ученици. Демонстрантите тргнале по главната сообраќајница во Тбилиси, авенијата Руставели, до плоштадот Ленин, застанувајќи пред Домот на Владата, а потоа во Градското собрание, извикувајќи го слоганот „*Да живее големиот Сталин!* *Да живее Партијата на Ленин и Сталин! Да живее Советска Грузија*!", придружена со какофонијата на автомобилските сирени и сирени. Откако го победиле полицискиот отпор, демонстрантите повторно се собрале кај споменикот на Сталин.

Демонстрантите ги исполниле своите барања до властите: официјален празник на 18 декември (роденден на Сталин), објавување написи посветени на животот на Сталин во сите локални весници, прикажување на филмовите *„Падот на Берлин"* и *„Незаборавната година 1919"* на Михаил Кјаурели (двата филма биле типични филмски парчиња од култот на личноста на Сталин) во кината и покана на состанокот на кинескиот маршал Жу Де, кој во тоа време бил во посета на Грузија. До крајот на денот, бројот на демонстрантите достигнал 70.000. Централното советско Министерство за внатрешни работи првично го потценил обемот на протестите, а информациите засновани на министерот Јањгава стигнале до Централниот комитет подоцна на 8 март.

Во тоа време, градот станал парализиран. Средбите се одржале истовремено на повеќе места, особено на плоштадот Ленин и на споменикот на Сталин покриен со венец. Централните улици биле преполни со демонстранти кои гласно го осудувале Хрушчов, барале да се рехабилитира Сталин и да се дозволи неговата годишнина, а конкретно побарале од Вјачеслав Молотов да го брани името на Сталин. Биле подигнати барикади, превртени автобуси и автомобили. Толпата го насочувала сообраќајот и во неколку случаи дури и го запре. Избиле неколку судири со возачите кои пружале отпор и со полицијата. Кога биле уапсени неколку активисти, демонстрациите станале уште помасовни, а толпата станала поагресивна. Грузискиот прв секретар, Васил Мжаванадзе, им се обратил на демонстрантите, а кинескиот маршал Жу Де ја поздравил толпата, но тој одбил да го посети споменикот на Сталин и демонстрациите не се разотидоле.

Како што продолжиле демонстрациите, локалната власт почнала да ја губи контролата над ситуацијата. Парализирана од обемот на протестите и апелот на демонстрантите на грузискиот патриотизам и манифестираната комунистичка лојалност, полицијата реагирала сè послабо. На почетокот на 9 март властите се обидиле да ги смират тензиите и дозволиле да се одржи прославата на годишнината. Но, задоцнетите обиди за отстапка не дале никаков резултат. Подоцна истиот ден, на состанокот во близина на споменикот на Сталин, во присуство на неколку партиски функционери гласно биле прочитани политичките барања.

Според контроверзното сведочење на Рубен Кипијани, подоцна суден како автор на оваа петиција, барањата биле: прво, враќање на „затвореното писмо" за Сталин до ЦК на КПСС; второ, смена на Анастас Микојан, Николај Булганин и Никита Хрушчов и од партиските и од владините функции; трето, создавање нова влада; четврто, ослободување од затвор на првиот секретар на Азербејџанска ССР , Мир Џафар Багиров; петто, унапредување на советските грузиски функционери Акаки Мгеладзе и Мжаванџе во Президиумот на Централниот комитет; шесто, назначување на синот на Сталин, Василиј во Централниот комитет; седум, институција за амнестија. Било одлучено да се испратат околу десет лица во блиската зграда за комуникации во авенијата Руставели за да се испрати телеграма до Москва.

Паралелниот митинг на плоштадот Колмеурнеобис станал сè повеќе антисоветски. Луѓето ја пееле долго задушуваната химна „Дидеба" и веееле знамиња на претсоветска Грузија. Кога се вмешале некои лица во цивилна облека, избиле борби. Следно се појавиле и летоци. Според очевидецот и грузиско-еврејска авторка Фаина Баазова (ќерка на Давид Баазов), летоците повикувале на отцепување на Грузија од Советскиот Сојуз, барање што досега не било слушнато.

Настаните што следеле се помалку јасни. Подоцна истиот ден, одлуката да се донесат трупи на Закавкаскиот воен округ, тогаш командуван од ген. Иван Федјунински, за ова прашање било направено во Москва. Меѓутоа, единиците претежно грузиски стационирани во областа не биле распоредени поради сомневање за несигурност. Претставниците на советското Министерство за внатрешни работи известиле дека Тбилиси излегло од контрола. Тие тврделе дека демонстрантите, од кои многумина наводно биле пијани и вооружени, го ограбувале градот, размислувале за погромите на етничките Руси и Ерменци и планирале да ги заземат владините згради.

Истата вечер, властите преку радио емитувале апел со кој се повикуваат собирите да престанат и објавиле дека командантот на гарнизонот во Тбилиси, генерал-мајор Гладков, воведува полициски час кој започнува на полноќ на 10 март. Многу демонстранти почувствувале закана што се приближува и почнале да го напуштаат центарот на градот. Но, некаде на полноќ, луѓето дознале дека делегацијата испратена во Зградата за комуникации била приведена, наводно заради проверка на идентитетот. Толпата побрзала да ги спаси делегатите и дошло до судир со војниците кои ја обезбедувале зградата. Војниците почнале да пукаат во толпата за да ги спречат демонстрантите да упаднат во зградата. Истовремено, тенковите се движеле за да ги истераат демонстрантите од плоштадот Ленин и од споменикот на Сталин. Демонстрантите се обиделе да ги продолжат собирите на 10 март, но тие повторно биле растерани од војниците. Неколку десетици, ако не и стотици, загинале во оваа акција. Бидејќи не постои официјален извештај, различни проценки го наведуваат бројот на жртви од 106  на 800. Стотици биле ранети и повредени. Над 200 биле уапсени во репресалиите кои следеле, а многумина потоа депортирани во работни логори во Сибир.

Последици
---------

Митинзите во март 1956 година ги прошириле несогласувањата во Грузиската Комунистичка партија, бидејќи неколку официјални лица изразиле солидарност со народот. Во јули 1956 година, Централниот комитет во Москва издал резолуција во која се критикува грузиското комунистичко раководство, а во август вториот секретар во Тбилиси бил сменет со Русин. Сепак, Мжаванадзе бил успешен во смирувањето на Грузијците со минимизирање на бројот на жртви во неговите интервјуа и спонзорирање програма на предавања за ширење на новите ставови на партијата. За неговиот успех, Мжаванадзе бил издигнат во кандидатско членство во Президиумот на Централниот комитет во јуни 1957 година 

Иако не требало да се направат очигледни обиди за пркосење на советската власт во Грузија до април 1978 година, незадоволството против централната власт во Москва продолжило да се одржува. Многумина во Грузија го сметале Хрушчов лично одговорен за наредбата на армијата да пука врз демонстрантите. Настаните во Тбилиси го направиле очигледно отстапувањето на Грузија од остатокот на Советскиот Сојуз, со можен исклучок на Балтикот. Лојалноста кон сојузот била компромитирана и антисоветското расположение станало суштинска одлика на повторното појавување на грузискиот национализам. Како што тврди Иракли Хвадагиани, поврзан со истражувачката лабораторија SovLab, настаните придонеле за самовиктимизација и национализам.

Непосредно по настанот во 1956 година се појавиле првите грузиски подземни групи кои повикувале на целосно отцепување од Советскиот Сојуз. Тие биле типично мали и слаби и советските власти биле во можност брзо да ги неутрализираат. Сепак, тие ѝ дале потекло на новата генерација дисиденти, како Мераб Костава и Звијад Гамсахурдија, двајцата тинејџери учесници на митингот во март 1956 година, кои ќе ја водат Грузија во нејзината борба за независност во 1980-тите.

Во Грузија, групи како SovLab водат комеморативни церемонии за жртвите на сталинизмот, исто така во обид да се осврнат на наследството на про-сталинистичките чувствата.

Наводи
------

1. ↑  Lurye, Lev (2007), *1956 god. Середина века*, стр. 134. ISBN 5-7654-4961-1.
2. ↑  Nahaylo, Bohdan; Swoboda, Victor (1990), *Soviet disunion: a history of the nationalities problem in the USSR*, p. 120.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Kozlov, Vladimir A (transl. by MacKinnon, Elaine McClarnand; 2002), *Mass Uprisings in the USSR: Protest and Rebellion in the Post-Stalin Years*, pp. 112–136.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Suny, Ronald Grigor (1994), *The Making of the Georgian Nation*, pp. 303–305.
5. 1 2 3 4  Cornell, Svante E. (2002), *Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia*, pp. 146–149.
6. 1 2  Tarkhan-Mouravi, George, *From Independence to Independence: 70 Years of Soviet Georgia*, chapter in: Awde, Nicholas; Wright, John (ed. 1998), *The Georgians: A Handbook*.
7. 1 2 3  Lang, David Marshall (1962), *A Modern History of Georgia*, pp. 264–265.
8. 1 2 3  (на руски) Лурье, Лев Яковлевич (2007). *1956 год: середина века*. ОЛМА Медиа Групп. стр. 135. ISBN 978-5-7654-4961-5.
9. ↑  Mead, Margaret; Rickman, John; Gorer, Geoffrey (2001), *Russian Culture*, p. xviii. Berghahn Books, ISBN 1-57181-230-X, 9781571812308
10. ↑  Sakwa, Richard (1998), *Soviet Politics in Perspective*, p. 243.
11. ↑  (на руски) Berets, Sergey, Кризис коммунистического движения (*Crisis of the Communist movement*).
12. ↑  Japaridze, Tinatin (2022). *Stalin's Millennials: Nostalgia, Trauma, and Nationalism*. Rowman & Littlefield. стр. 48.
13. ↑  „Soviet research institute observes memorial day of Stalin terror victims". Jam News. 31 July 2022. Посетено на 29 November 2022.

Надворешни врски
----------------

* RusArchives.ru: Фотографија од 1956 година на споменикот на Сталин (сега отстранет) во Тбилиси.
* Revolutionarydemocracy.org: Советски новинар за инцидентите во Грузија, март 1956 година.
* Советска историја.орг: Критиката на Л. Пирадов за однесувањето на учениците, 1956 година.