| Римската држава во античко време
 |
| --- |
|  |
| Оваа статија е дел од серијалот заполитиката наримската држава |
| 
Периоди |
| * **Римско Кралство**753–509 п.н.е.
* **Римска Република**509–27 п.н.е.
* **Римска Империја**27 п.н.е. – 1453 н.е.

* Западен двор395 – 476
* Источен двор395 – 1453 (единствен двор после 476 година)

* Принкипат27 п.н.е. – 284 н.е.
* Доминат284–641

* **Времеслед**
 |
| Римски устав |
| * Устав на Кралството
* Устав на Републиката
* Устав на Империјата
* Устав на доцноантичката Империја
* Сенат
 |
| Преседан и право |
| 
* Римско право
* *Ius*
* Империум
* *Mos maiorum*
* Колегијалност
* *Auctoritas*
* Римско државјанство
* *Cursus honorum*
* *Senatus consultum*

* *Senatus consultum ultimum*
 |
| Собранија |
| 
* Кентуриско
* Куриско
* Плебејски
* Племенско

 |
| Редовни магистрати |
| 
* Конзул
* Претор
* Квестор
* Промагистрат
* *Едил*
* Трибун
* Кензор
* Управник

 |
| Вонредни магистрати |
| 
* Коректор
* Диктатор
* Магистер еквитум
* Конзулски трибун
* Рекс
* Триумвири
* Декемвири

 |
| 
Титули и почести |
| * Римски император

* Легат
* Дукс
* Офикиум
* Презес
* Префект
* Викар
* Вигинтисексвири
* Триумвир монеталис
* Ликтор
* Магистер милитум
* Император
* Принкепс сенатус
* Понтифекс максимус
* Август
* Кесар
* Тетрарх

 |
| 
* Други земји
* Атлас

Икона за портал Портал: „Стар Рим"
 |
| * п
* р
* у
 |

**Римско Кралство** е оној период од римската историја кој започнал од основањето на градот (во 753 г. п.н.е.), па траел сè до последниот крал Тарквиниј Гордиот (во 509 г. п.н.е.).

Податоци за овој период во историјата на Рим се добиваат од несигурни антички легенди, кои во погoлем дел ги пренесува римскиот историограф Тит Ливиј (I век н.е.), како и од современите археолошки истражувања. Според античката традиција, во почетокот со Рим владееле седум кралеви чија власт не била наследна, туку секој од нив бил избиран во Сенатот и куријатското собрание. Пишаната историја од тоа време не може да се смета за веродостојна.

Периодот на Римското Кралство е познат и како владеење на седумте римски кралеви:

* 753 г. п.н.е. - 715 г. п.н.е. - владеење на кралот Ромул (првиот римски крал, подоцна божество Квирин)
* 715 г. п.н.е. - 673 г. п.н.е. - владеење на Нума Помпилиј
* 673 г. п.н.е. - 642 г. п.н.е. - владеење на Тул Хостилиј
* 642 г. п.н.е. - 617 г. п.н.е. - владеење на Анко Марциј
* 617 г. п.н.е. - 578 г. п.н.е. - владеење на Тарквиниј I
* 578 г. п.н.е. - 534 г. п.н.е. - владеење на Сервиј Тулиј
* 534 г. п.н.е. - 510 г. п.н.е. - владеење на последниот римски крал Тарквиниј II Гордиот

Историјат
---------

Според легендата, Рим го основал и со него прв владеел Ромул. Меѓутоа, овој прв римски крал претставува инвенција на подоцнежните антички историографи. 

Подемот на градот Рим во периодот на кралството
Неговото име, кое дури не е ни чисто латинско, требало да го објасни потеклото на името на рим. Неговото фиктивно владеење е исполнето со дела какви што и се очекуваат од оснвачoт на еден антички град и од син на богот на војната. Затоа му е припишано основањето на најраните политички, воени и општествените установи на Рим, како и војувањето против соседните држави. Исто така, се верувало дека Ромул едно време ја делел власта со сабињанинот Тит Тациј. Можеби тоа е име на некој автентичен владетел на раниот Рим, а можеби дури и на вистинскиот крал на Рим. Меѓутоа, вВо подоцнежните векови за него не се знаело ништо, па неговото владеење е споено со периодот на владеењето на Ромул.

Имињата на останатите шест кралеви можеби се автентични, но за нивното владеење има малку веродостојни податоци. Меѓутоа, бидејќи Римјаните подоцна сакале да ги објаснат своите стари обичаи и институции, античките историчари на овие кралеви им припишувале разни иновации, често на стереотипен и погрешен начин. Тројцата кралеви после Ромул сè уште претставуваат само имиња, без познати податоци за нив, додека последните тројца се историски поверодостојни и можат донекаде да се потврдат со археолошките наоди.

Според античкото предание, воинствениот Ромул го наследил Нума Помпилиј, чие владеење го карактеризира потполн мир и мирољубивост. Наводно Нума ги основал скоро сите религиски институциии верски обичаи. Традицијата за неговата побожност веројатно потекнува од погрешното поврзување на неговото име со латинскиот збор numen, што значи божествено провидение. Нума го наследил Тул Хостилиј, чие владеење било исполнето со војни, веројатно затоа што името Hostilius подоцна е доведено во врска со зборот hostilis, што значи воинствен. По него на престолот дошол Анко Марциј за кој се верувало дека е внук на Нума. Неговото владеење ги комбинирало одликите на владеење на неговите двајца претходници, значи религиски иновации и војувања.

Археолошки откритија
--------------------

Археолошките откритија за раниот Рим се сиромашни и расфрлани, бидејќи се покажало дека е многу е тешко да се направат екстензивни ископувања на местата каде сè уште постојат подоцна подигнати градби. Постојните наоди често се двосмислени и не можат лесно да се поврзат со античките литературни преданија. Меѓутоа, тие понекогаш можат да ги потврдат или да ги отфрлат некои делови од античките историски преданија. На пример, археолошките наоди потврдиле дека најстарата населба била едноставно село, составено од колиби со сламени кровови, кое се наоѓало на Палатин, но почетоците на таа населба се датирани во X или IX век пред нашата ера, а не во половината на VIII век пред нашата ера. Затоа, не е можно до крајот на VI век со Рим да владееле само седуммина кралеви.

Исто така, археологијата покажува дека втор по рд е населен Есквилин, што е противречно на античкото предание кое вели дека после Палатин е населен Квиринал. Околу 670 - 660 г. п.н.е. палатинската населба се проширило во долината на подоцнежниот Римски форум и станала град на занаетчиите, кои живееле во куќи со камени темели. Материјалната култура сведочи за постоење трговија, како и за етрурско и грчко влијание. Археологијата на другите латински места укажува на тоа дека во тоа време Рим претставувал типична латинска заедница.

Во текот на VI век Рим поминал низ значајна транзиција, па од латинска заедница постепено се трансфромирал во вистински град. Мочуришната долина на форумот била исушена и поплочена, па станала центар на градот. Постојат јасни знаци дека дошло до брза изградба на храмови. Керамиката и остатоците од архитектурата укажуваат на разгранета трговија со Грците и Етрурците, како и на локалното работење под нивно влијание.

Урбаната трансформација на Рим ја извршиле последните три кралеви: Тарквиниј Приск (*Priscus* = "Стариот"), Сервиј Тулиј и Тарквиниј Гордиот (*Superbus* = "Гордиот"). Според античката традиција, двајцата Тарквиниј биле татко и син и дошле од Етрурија. Според едно предание, Сервиј Тулиј бил Латин, а според друго, син на еден Етрурец по име Мастарна. Сите три кралеви наводно биле големи урбанисти и организатори (ова предание го потврдила и археологијата). Денес нивното етрурско потекло скоро и да не се доведува во прашање, со оглед на близината на Етрурија, на сè поголемото значење на Рим и на јавните работи што ги спровеле самите кралеви, а кои биле одлика на тогашните современи етрурски градови. Затоа, изгледа дека во текот на VI век п.н.е. некои етрурски авантуристи ја презеле римската населба и ја претвориле во град според етрурските примери.

Античките преданија на Сервиј Тулиј му ја припишуваат реформата на државното и општественото уредување, од што нешто е задржано и во перидот кога Рим станал република. Тој ги распоредил граѓаните во четири градски области (*tribus*), на кои можеби им додал и шеснаесет селски области, при што тие области се засновале на територијална поделба, а не на сродството на нивните припадници. Врз основа на припадноста во овие области била спроведувана и регистрација на граѓаните и нивниот имот – што се нарекувало цензус (*census*), како и за собирање воен данок на имот, наречен трибутум (*tributum*). Понатаму, Сервиј ги поделил граѓаните во пет класи (*classes*) според нивната имотна состојба, а класите ги поделил на центурии (*centuriae*), кои во главно ја замениле старата поделба на братства (*curiae*), што донело и превласт на центуриските собранија над куриските.

Наводи
------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Теми за Стариот Рим |
| --- |
|  |
| 
* Опфат
* Времеслед

 |
|  |
| Ери | 

|  |
| --- |
| 
* Основање
* Кралство
	+ Укинување
* Република

 |
|  |
| Царство | 
* *Pax Romana*
* Принципат
* Доминат
* Западно Царство
	+ Пад
	+ Историографија на падот
* Византија
	+ Слабеење
	+ Пад

 |

 |
|  |
| Устав | 
* Историја
* Кралство
* Република
* Царство
* Доцно Царство
* Сенат
* Собранија
	+ Куријат
	+ Центуријат
	+ Трибунат
	+ Плебијат
* Магистрат
* SPQR

 |
|  |
| Влада | 
* Курија
* Форум
* Cursus honorum
* Колегијалат
* Цар
* Легат
* Дукс
* Офикија
* Префект
* Викар
* Вигинтисексвири
* Ликтор
* Магистер милитум
* Император
* Прв сенатор
* Понтифекс максимус
* Август
* Цезар
* Тетрархија
* Оптимати
* Популари
* Провинција

 |
|  |
| Магистрати | 

|  |  |
| --- | --- |
| Обични | 
* Конзул
* Цензор
* Претор
* Трибун
* Народен трибун
* Воен трибун
* Квестор
* Едил
* Промагистрат
* Управник

 |
|  |
| Невообичаени | 
* Рекс
* Интерекс
* Диктатор
* Магистер еквитум
* Декемвири
* Конзулски трибун
* Триумвират

 |

 |
|  |
| Право | 
* Дванаесттабличник
* Обичајно право
* Граѓанство
* Аукторита
* Империум
* Статус
* Формула

 |
|  |
| Војска | 
* Граници
* Воспоставување
* Структура
* Походи
* Политичка контрола
* Стратегија
* Инженерство
* Граници и утврдувања
	+ Каструм
* Технологија
* Војска
	+ Легија
	+ Пешадиски тактики
	+ Лична опрема
	+ Опсадни машини
* Морнарица
* Помошна војска
* Одликувања и казни
* Коњски казни

 |
|  |
| Економија | 
* Земјоделство
* Обезшумување
* Трговија
* Финансии
* Валути
* Републичка валута
* Царска валута

 |
|  |
| Технологија | 
* Абакус
* Броеви
* Градежништво
* Воено инженерство
* Воена технологија
* Аквадукт
* Мост
* Циркус
* Бетон
* Куполи
* Форум
* Металургија
* Патишта
* Санитет
* Римски бањи

 |
|  |
| Култура | 
* Архитектура
* Уметност
* Бањи
* Календар
* Мода
* Козметика
* Кујна
* Фризури
* Образование
* Книжевност
* Музика
* Митологија
* Религија
* Романизација
* Сексуалност
* Театар
* Вино

 |
|  |
| Општество | 
* Патриции
* Плебејци
* Борба меѓу плебејците и патрицијците
* Сецесија на плебејците
* Еквити
* Генс
* Трибунат
* Именување
* Демографија
* Жени
* Брак
* Посвојување
* Робување
* Багауди

 |
|  |
| Јазик | 
* Историја
* Латиница
* Видови
	+ Старолатински
	+ Класичен
	+ Народен
	+ Доцен
	+ Средновековен
	+ Ренесансен
	+ Новолатински
	+ Современ
	+ Црковен
* Романски јазици

 |
|  |
| Писатели | 

|  |  |
| --- | --- |
| Латински јазик | 
* Амијан Марцелин
* Апијан
* Апулеј
* Аскониј Педијан
* Августин
* Аврелиј Виктор
* Авсониј
* Боетиј
* Цезар
* Катул
* Касиодор
* Цензорин
* Кикерон
* Клавдијан
* Колумела
* Ениј
* Евтропиј
* Пиктор
* Фест
* Флор
* Фронтин
* Фулгенциј
* Гелиј
* Хорациј
* Јероним
* Јувенал
* Ливиј
* Лукан
* Кар
* Макробиј
* Марко Аврелиј
* Марцијал
* Орозиј
* Овидиј
* Петрониј
* Федр
* Плавт
* Плиниј Постариот
* Плиниј Помладиот
* Присцијан
* Проперциј
* Квинтилијан
* Руф
* Салустиј
* Сенека Постариот
* Сенека Помладиот
* Гонорат
* Сидониј Аполинариј
* Стациј
* Светониј
* Симах
* Такит
* Теренциј
* Тертулијан
* Тибул
* Анцијат
* Максим
* Варон
* Патеркул
* Флак
* Вергилиј
* Витрувиј

 |
|  |
| Грчки јазик | 
* Аријан
* Дион
* Диодор
* Дионисиј
* Диоскорид
* Евсевиј
* Гален
* Херодијан
* Јосиф Флавиј
* Павсаниј
* Филострат
* Тралски
* Фотиј
* Плутарх
* Полибиј
* Порфириј
* Прокопиј
* Страбон
* Зонара
* Зосим

 |

 |
|  |
| Поголеми градови | 
* Александрија
* Антиох
* Аквилеја
* Берит
* Болоња
* Картагина
* Цариград
* Еборакум
* Лептис Магна
* Лондиниум
* Лутеција
* Медиоланум
* Помпеја
* Равена
* Рим
* Смирна
* Виндобона
* Волубилис

 |
|  |
| Списоци и другитеми | 
* Градови
* Клима
* Конзули
* Римјанки
* Цареви
* Генерали
* Родови
* Географи
* Установи
* Закони
* Наследство
* Легии
* Имиња
* Трибуни
* Битки

* Фантастика
* Филмови

 |

 |


1. ↑  Rim[*мртва врска*] (хрв.)
2. ↑  The History of Rome, Volume 2 By Titus Livius (анг.)