**Периоден систем на елементите** — табела што ги содржи основните податоци за познатите хемиски елементи, како нивната електронската конфигурација, вредностите за електронегативноста, атомскиот (реден) број, хемискиот симбол и сл. Овој систем бил конструиран од рускиот научник Дмитриј Иванович Менделеев, па затоа е познат и како **Менделеев систем**.

Периодниот систем се состои од хоризонтални редови наречени периоди и вертикални колони наречени групи. Постојат седум периоди, а бројот и означувањето на групите може да биде различен.

Елементите во периодниот систем се подредени според атомскиот (односно редниот) број на хемискиот елемент. Бидејќи во нејонизираниот атом бројот на електрони е еднаков со бројот на протони (т.е. атомскиот број), следува дека кај секој следен елемент со зголемување на бројот на протони се зголемува и бројот на електрони.

Содржина
--------

| * п
* р
* у
Периоден систем на елементите |
| --- |
| Група | 1 | 2 |  | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
|  | Алкални метали | Земно­алкални метали |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Пникто­гени | Хал­ко­гени | Хало­гени | Благо­родни гасови |
| Периода
I | водо­род1H |  | хе­лиум2He |
| II | ли­тиум3Li | бери­лиум4Be |  | бор5B | јагле­род6C | азот7N | кисло­род8O | флуор9F | неон10Ne |
| III | нат­риум11Na | магне­зиум12Mg |  | алуми­ниум13Al | сили­циум14Si | фосфор15P | сулфур16S | хлор17Cl | аргон18Ar |
| IV | ка­лиум19K | кал­циум20Ca |  | скан­диум21Sc | титан22Ti | вана­диум23V | хром24Cr | манган25Mn | железо26Fe | кобалт27Co | никел28Ni | бакар29Cu | цинк30Zn | галиум31Ga | герма­ниум32Ge | арсен33As | селен34Se | бром35Br | крип­тон36Kr |
| V | руби­диум37Rb | строн­циум38Sr |  | итриум39Y | цирко­ниум40Zr | нио­биум41Nb | моли­бден42Mo | техне­циум43Tc | руте­ниум44Ru | ро­диум45Rh | пала­диум46Pd | сребро47Ag | кад­миум48Cd | индиум49In | калај50Sn | анти­мон51Sb | телур52Te | јод53I | ксенон54Xe |
| VI | це­зиум55Cs | ба­риум56Ba | 1 asterisk | луте­циум71Lu | хаф­ниум72Hf | тантал73Ta | вол­фрам74W | ре­ниум75Re | ос­миум76Os | иридиум77Ir | пла­тина78Pt | злато79Au | жива80Hg | талиум81Tl | олово82Pb | биз­мут83Bi | поло­ниум84Po | астат85At | радон86Rn |
| VII | фран­циум87Fr | ра­диум88Ra | 2 asterisks | лорен­циум103Lr | радер­фордиум104Rf | дуб­ниум105Db | сибор­гиум106Sg | бо­риум107Bh | ха­сиум108Hs | мајт­нериум109Mt | фарм­штатиум110Ds | ренд­гениум111Rg | копер­нициум112Cn | нихо­ниум113Nh | флеро­виум114Fl | моско­виум115Mc | ливер­мориум116Lv | тене­син117Ts | ога­несон118Og |
|  |
| 1 asterisk | лантан57La | цериум58Ce | празе­одиум59Pr | нео­диум60Nd | проме­тиум61Pm | сама­риум62Sm | евро­пиум63Eu | гадоли­ниум64Gd | тер­биум65Tb | диспро­зиум66Dy | хол­миум67Ho | ербиум68Er | талиум69Tm | итер­биум70Yb |   |
| 2 asterisks | акти­ниум89Ac | то­риум90Th | протак­тиниум91Pa | ура­ниум92U | непту­ниум93Np | плуто­ниум94Pu | амери­циум95Am | кириум96Cm | берк­лиум97Bk | калифор­ниум98Cf | ајнштај­ниум99Es | фер­миум100Fm | менде­левиум101Md | нобел­лиум102No |   |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| црно = цврста | зелено = течна | црвено = гасна | grey=непозната | **Боја на атомскиот број** ја прикажува агрегатната состојба (при 0 °C и 1 атм) |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Првичен | Од распад | Вештачки | **Границата** го прикажува природното наоѓање на елементот |

 |
| 

|  |
| --- |
| **Позадинска боја** прикажува поткатегорија во трендот метал-металоид-неметал: |
| Метал | Металоид | Неметал | непознатихемискисвојства |
| Алкален метал | Земноалкален метал | Ланта­ноид | Актиноид | Преоден метал | Слаб метал | Пов-атом. неметал | Двоатом. неметал | Благороден гас |

 |

 |

Сите верзии на периодниот систем ги претставуваат само хемиските елементи, а не смесите, соединенијата или субатомските честички. Секој изотоп на даден елемент е впишан во истото поле како и симболот на елементот. Во стандардниот периоден систем, елементите се подредени според зголемувањето на атомскиот број (бројот на протони во јадрото на атомот). Нова периода (редица) започнува кога во новиот електронски слој се појави електрон. Групите (колоните) се одредуваат по електронската конфигурација на атомот; елементите со ист број на електрони во одреден потслој се наоѓаат во иста група (на пример, кислород и селен се во иста група бидејќи поседуваат по четири електрони во најнадворешниот p-потслој). Периодите се сè подолги одејќи надолу во периодниот систем, а групите се зголемуваат одејќи надесно (со исклучок на алкалните метали, кои ја образуваат најголемата група и се наоѓаат најлево во периодниот систем, заедно со нив исклучок прават и соседните земноалкални метали). Општо земено, елементите со слични хемиски својства се наоѓаат во иста група на периодниот систем, освен тие од f-блокот, и донекаде оние од d-блокот, каде елементите од истата периода имаат исто така слични својства. На овој начин, релативно лесно се предвидуваат хемиските својства на даден елемент ако се знаат својствата на околните елементи.

Заклучно со 2012 година, периодниот систем содржи 118 потврдени хемиски елементи. Од нив, 114 се официјално признати и именувани од страна на Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија (IUPAC). Вкупно 98 од овие елементи се среќаваат во природата, од кои 84 се првобитни. Останатите 14 елементи се среќаваат во ланците на распаѓање на првобитните елементи. Сите елементи од ајнштајниум до копернициум, како и флеровиум и ливермориум, иако не се среќаваат во природата, се официјално признати од IUPAC како синтетички, додека елементите 113, 115, 117 и 118 на повеќепати се синтетизирани во лабораториите и се познати само по нивните систематски имиња, кои не се засновани на нивните атомски броеви. Во чиста форма и во макроскопски количини не е забележан елемент потежок од ајнштајниумот (елементот 99). Нихониумот, московиумот, тенесинот и оганесонот за првпат биле синтетизирани меѓу 2002 и 2010 година, а нивните имиња биле официјално одобрени кон крајот на 2016 година.

Во печатените или други формално претставени периодни системи, секој елемент има свое поле во кое обично се впишани некои од основните својства на елементот. Атомскиот број, симболот на елементот и името се речиси секогаш вклучени, а понекогаш се впишани и атомската маса, густината, точките на топење и вриење, кристалната структура како цврста супстанца, потеклото, скратената електронска конфигурација, електронегативноста и најчестите валентни броеви.

По дефиниција, секој хемиски елемент поседува единствен атомски број кој го претставува бројот на протони во неговото јадро, но повеќето елементи имаат различен број неутрони во различните аоми; овие се нарекуваат изотопи. На пример, сите атоми на јаглеродот имаат шест протони и најчесто шест неутрони, но околу 1% имаат седум неутрони, а многу мал дел поседуваат осум неутрони; така што, јаглеродот поседува три различни изотопи во природата. Изотопите никогаш не се издвојуваат во периодниот систем, туку тие секогаш се групирани заедно под еден елемент. Елементите без стабилни изотопи ги имаат атомските маси на нивните најстабилни изотопи, наведени во наводници.

Организација
------------

Во современиот периоден систем, елементите се подредени последователно во секоја периода од лево кон десно според нивните атомски броеви, при што нов ред започнува по благороден гас. Првиот елемент во секој следен ред е секогаш алкален метал со атомски број поголем за еден од тој на благородниот гас (на пример, по криптон, кој е благороден гас со атомски број 36, новиот ред започнува со рубидиум, алкален метал со атомски број 37). Не постојат „шуплини" во периодниот систем, бидејќи сите елементи меѓу водород и оганесон (елементот 118) се веќе откриени.

Водородот и хелиумот често се сместуваат на места кои не одговараат на нивната електронска конфигурација - водородот обично се сместува над литиумот, во согласност со неговата електронска конфигурација, но понекогаш се сместува над флуорот или дури јаглеродот, бидејќи слично се однесува. Хелиумот речиси секогаш се поставува над неон, бидејќи се многу слични во хемиска смисла.

Значењето на атомските броеви за организацијата на периодниот систем не било познато сè до разјаснувањето на својствата на протоните и неутроните. Периодните системи на Менделеев се потпирале на атомските маси. Атомските броеви како организатори на периодниот систем дале дефинитивна подреденост на елементите основана на цели броеви, што се применува и денес дури и за новите синтетички создадени елементи.

### Методи на групирање

#### Групи

*Група* е секоја вертикална колона во периодниот систем. Групите се сметаат за најважен метод во класификацијата на елементите. Кај некои групи, елементите имаат многу слични својства и покажуваат јасен тренд во својствата одејќи надолу по групата. Според меѓународниот систем на именување, групите се нумерирани од 1 до 18 од најлевата колона (алкалните метали) до најдесната колона (благородните гасови).

На некои од овие групи им се дадени тривијални (несистематски) имиња, како алкални метали, земноалкални метали, халкогени, халогени и благородни гасови.

Современите квантномеханички теории за градбата на атомот даваат свое објаснување на трендовите во групите. Според нив, елементите од иста група генерално имаат исти електронски конфигурации на нивните валентни слоеви, што е најважен фактор за нивните слични својства.

Елементите од иста група покажуваат закономерности во атомскиот полупречник, јонизационата енергија и електронегативноста. Од горе надолу во дадена група, атомските полупречници на елементите се зголемуваат. Бидејќи има повеќе пополнети енергетски нивоа, валентните електрони се наоѓаат подалеку од јадрото. Од горе, секој последователен елемент поседува пониска јонизациона енергија бидејќи е полесно да се отстрани електрон поради тоа што атомите не се врзани толку силно. На сличен начин се намалува електронегативноста, поради зголеменото растојание меѓу валентните електрони и јадрото.

#### Периоди

*Периода* е хоризонтален ред во периодниот систем. Иако групите се најчест начин за класифицирање на елементите, постојат региони каде хоризонталните трендови се позначителни отколку вертикалните трендови во групите, како што е f-блокот, каде лантаноидите и актиноидите образуваат две посебни редови на елементи.

Елементите од иста периода покажуваат тренд во атомскиот полупречник, јонизационата енергија, афинитетите кон електроните и електронегативноста. Од лево надесно во една периода, атомскиот полупречник најчесто се намалува. Тоа е така бидејќи секој последователен елемент има додаден протон и електрон кој го предизвикува електронот да биде повлечен поблиску до јадрото. Ова намалување на атомскиот полупречник исто така предизвикува зголемување на јонизационата енергија одејќи од лево кон десно долж периода.

Периодични законитости
----------------------

 *Повеќе за оваа тема ќе најдете на: Периодични законитости.*
Некои од законитостите во периодниот систем.
Во периодниот систем постои периодично изменување на својствата на елементите и на нивните елементарни супстанци. Својствата на елементите зависат од електронската конфигурација на нивните атоми. Градбата на електронската обвивка на атомите на елементите периодично се повторува. Според тоа, и својствата на елементите и нивните прости супстанци периодично се изменуваат кога ги разгледуваме по периоди и групи. Речиси правилно се изменуваат следниве својства:

* Релативните атомски маси, кои растат одејќи и по група и по периода.
* Атомските полупречници, кои растат одејќи надолу по група, а надесно по периода се намалуваат.
* Енергиите на јонизација, кои се намалуваат по група, а по периода се зголемуваат.
* Електронегативноста, која по периода расте, а по група се намалува.
* Металните, односно неметалните својства, со што по периода (од лево кон десно) се намалуваат металните својства на елементите, а по група (од горе надолу) тие растат.

Поврзано
--------

* Список на хемиски елементи

Надворешни врски
----------------

* Периоден систем на елементите Архивирано на 9 октомври 2007 г. - портал „Хемија" (македонски)

Наводи
------

1. ↑  „Нови елементи на Периодниот систем", *Betty магазин*, година IV, број 37, март 2017, стр. 8.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* VIAF: 186605590
* LCCN: sh85099885
* GND: 4125872-1
* BNF: cb122746941 (податоци)
* NKC: ph124041
* BNE: XX532419

 |

 |