Oxfam обезбедува чиста вода за пиење во Мингкамен
**Човекови права и климатски промени** е концептуална и правна рамка под која се изучуваат, анализираат и адресираат меѓународните човекови права и нивниот однос со глобалното затоплување. Рамката ја користат владите, организациите на Обединетите нации , меѓувладините и невладините организации, застапниците за човекови права и животната средина и академиците за водење на националната и меѓународната политика за климатските промени според Рамковната конвенција на Обединетите нации за климатски промени (УНФЦЦЦ) и основни меѓународни инструменти за човекови права.

Анализата на човековите права и климатските промени се фокусира на очекуваните последици врз луѓето поврзани со глобалните феномени во животната средина, вклучително пораст на нивото на морето, опустинување, зголемување на температурата, екстремни временски непогоди и промени во врнежите, како и мерки за прилагодување и ублажување преземени од владите како одговор на оние феномени што можат да вклучуваат човекови права или сродни правни заштити. Многу правни пристапи кон климатските промени го користат правото на здрава животна средина, други сродни права или други појави на законот за заштита на животната средина, како што се правата на природата, за да се залагаат за нови или потребни активности од страна на владите и приватните чинители, преку застапување за климатска правда и судски спорови за климата.

Историја
--------

 Шила Ват-Клутиер
Во 2005 година, активистката Шила Ват-Клутиер поднела петиција до Интер-американската комисија за човекови права со која барала ослободување „*од кршењето на човековите права како резултат на влијанието на глобалното затоплување и климатските промени предизвикани од акти и пропусти на САД*". Петицијата била одбиена, но Комисијата го поканила и слушнала сведочењето за односот помеѓу човековите права и климатските промени од претставниците на Инуит во 2007 година.

Истата година, Декларацијата за човечката димензија на глобалните климатски промени "изречно опишала (и за прв пат во меѓународен договор) дека „*климатските промени имаат јасни и непосредни импликации за целосно уживање на човековите права*" и ги повикала Системот за човекови права на Обединетите нации да го реши ова прашање итно.

Следната година, Советот за човекови права на ООН (КЧП) едногласно ја усвоила Резолуцијата 7/23, признавајќи дека „климатските промени претставуваат непосредна и далекусежна закана за луѓето и заедниците низ целиот свет и имаат импликации за целосно уживање на човековите права," и повикувајќи се на Повелбата на Обединетите нации, Универзалната декларација за човекови права, Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права и Меѓународниот пакт за граѓански и политички права. HRC ги потврдиле и прошириие овие изјави со резолуциите 10/4 од 25 март 2009 година  и 18/22 од 30 септември 2011 година.

Во 2009 година, Канцеларијата на Високиот комесаријат за човекови права на Обединетите нации (ОХЧР) објавил аналитичка студија со која се идентификуваат специфични права и групи на луѓе кои можат да бидат негативно погодени од нарушувања на климата. Извештајот се однесува на поднесоците на околу 30 нации, како и на десет агенции на Обединетите нации и десетици други организации. Извештајот ги идентификуваше раселените лица, ризиците од конфликт и безбедноста, како и нарушените права на домородните народи, жените и децата како главни проблеми.

Во 2010 година, Конференцијата на страните на UNFCCC го репродуцирала јазикот на HRC, идентификувајќи ги односите меѓу човековите права и климатските промени во својот извештај за Конференцијата за климатски промени на Обединетите нации во Канкун, Мексико во 2010 година. Извештајот за исходот од Конференцијата истакнал дека „*Страните треба, во сите активности поврзани со климатските промени, целосно да ги почитуваат човековите права*".

Во последниве години се забележува зголемено признавање на врската помеѓу човековите права и животната средина, но сепак има многу прашања околу односот меѓу нив. Како резултат на тоа, во 2012 година КЧП воспоставил мандат за обврски за човекови права во врска со уживање во безбедна, чиста, здрава и одржлива околина. Во прелиминарниот извештај на назначениот независен експерт, Џон Х. Нокс, понатаму било наведено дека треба да има приоритет во обезбедувањето поголема концептуална јасност во примената на обврските за човекови права поврзани со животната средина.

Во 2014 година, сите 78 носители на мандатот на специјалните процедури на Обединетите нации издале заедничко соопштение на Денот на човековите права со кое се повикуваат државите да ги вметнат своите постојни обврски од рамката за човекови права во преговорите за климатските промени. Ова ќе има ефект да ги донесе правата на оние кои се засегнати од климатските промени во првите редови на сите стратегии за одговор.

Од март 2015 година, сега постои Специјален известувач за човекови права и животна средина, продолжување на мандатот на поранешниот независен експерт за обврски за човекови права во врска со уживањето на правото на безбедна, чиста, здрава и одржлива околина. Водејќи се на Конференцијата на Обединетите нации за климатски промени во Париз 2015 година, Специјалниот известувач информирал дека тие треба да обезбедат нивните обврски за човекови права да ја опфаќаат соодветната перспектива кон климатските промени при преговорите за идните договори.

Парискиот договор, усвоен на 12 декември 2015 година на Конференцијата на страните, е најважниот показател за зголемување на свеста за односот помеѓу климатските промени и човековите права. Парискиот договор е првиот договор за климата што ја признава важноста на човековите права, наведувајќи:

> *Страните треба, кога преземаат активности за решавање на климатските промени, да ги почитуваат, промовираат и разгледуваат нивните соодветни обврски за човековите права, правото на здравје, правата на домородните народи, локалните заедници, мигрантите, децата, лицата со попреченост и лицата во ранливи ситуации и правото на развој, како и родовата еднаквост, зајакнување на жените и меѓугенерациската правичност*.
> 
>

Закон за човекови права и климатски промени
-------------------------------------------

Предлог-закон за човекови права и антидискриминација 2012 година - Нацрт за изложеност
Климатските промени предизвикуваат не само еколошки прилагодувања, туку влијаат и на социјалните, економските, политичките, културните и правните аспекти на општествата ширум светот. HRC потврдил дека обврските за човекови права имаат можност да го зајакнат создавањето на меѓународната и националната политика во областа на климатските промени. Декларацијата од Стокхолм од 1972 година обезбедила основа за понатамошно разработување на човековото право на квалитетот на животната средина.

Заштитата на животната срединала вообичаено не е вклучена во договорите за човекови права. Наместо тоа, заштитата на животната средина произлегува од правата што ги штитат тие договори, како што се правата на живот, храна, вода и здравје. Движејќи се напред, законот за човекови права во контекст на создавање политика на климатски промени може да помогне да се воспостават минимални стандарди на основните човекови права што можат да бидат усвоени во меѓународни и национални мерки за ублажување и прилагодување.

Вклучени права
--------------

Повеќето меѓународни изјави за човековите права и климатските промени ги потенцираат потенцијалните негативни влијанија на климатските промени врз правата на живот, храна, вода, здравје, домување, развој и самоопределување. Овие права се наведени во основните конвенции на меѓународното право за човекови права, иако не сите членови на HRC или партиите на UNFCCC се потписнички на овие конвенции.

### Право на живот

Правото на живот е заштитено со член 6 од МПГПП, каде што секое човечко суштество има својствено право на живот. Правото на живот е неразделно поврзано со мерката на исполнување на другите права. Постојат и проектирани и забележани ефекти што климатските промени ќе ги имаат врз правото на живот. Четвртиот извештај за проценка на Меѓувладиниот панел за климатски промени (ИПЦЦ) предвидува зголемување на луѓето кои страдаат од смрт и повреди кои се јавуваат како резултат на зголемување на поплавите, бурите, топлотните бранови, пожарите и сушите. Климатските промени подеднакво ќе влијаат на правото на живот преку зголемување на гладот и неисхранетост и сродни нарушувања што влијаат врз растот и развојот на децата, респираторниот морбидитет и озонот на ниво на земјата. Зголемувањето на нивото на морето е еден од ефектите што влијаат на климатските промени, што произлегуваат од затоплување на водата и топење на ледените плочи. Мерењето на покачувањето на нивото на морето е комплицирана работа, сепак ИПЦЦ проектирала зголемување на глобалното средно ниво на морето  од 0,44 до 0,74 метри до 2100 година. За крајбрежните острови на ниско ниво, како што се Мале, на Малдивите, порастот на нивото на морето од 0,5 метри ќе поплави 15 проценти од островот до 2025 година, и половина од островот до 2100 година. Бидејќи 42 проценти од населението живее на 100 метри во рамките на крајбрежјето, дури и делумно поплавување веројатно ќе резултира со давење, повреда и загуба на живот.

Забележани ефекти се оние каде правото на живот веќе го инхибирало правото на живот. Има потешкотии во проучувањето на влијанијата на самите климатски промени поради прашањето за обемот; климатските промени се мерат со децении. Постои повеќе од 95 отсто шанси дека антропогените климатски промени го зголемуваат ризикот од екстремни летната жештина настани во Европа во деценијата од 1998 до 2008 година  Постои веројатност од 75 проценти дека топлотниот бран во 2003 година може да се припише на климатските промени. Врз основа на тоа, вишокот на стапка на смртност од овој настан е регистриран кај 15.000 смртни случаи само во Франција.

### Право на храна

 Морнарите на американската морнарица дистрибуираат храна од непрофитната организација Kids Against Hunger на жителите на Ла Гонаве, Хаити, 2010 година.
Ова произлегува од членот II на ICESCR каде државите членки на Пактот треба да ги зголемат своите расположливи ресурси за да постигнат право на соодветна храна. Климатските промени ќе влијаат на сите четири столба на безбедноста на храната; достапност, пристап, искористување и стабилност. Во извештајот од Специјалниот известувач за правото на храна во 2008 година е наведено дека начинот на кој светот одгледува храна ќе мора да претрпи радикални промени за да се справи со растечката популација и ефектите од климатските промени, истовремено избегнувајќи колапс на животната средина. Парискиот договор го признава основниот приоритет на гарантирање на безбедноста на храната и посебните ранливости на системите за производство на храна од негативните влијанија на климатските промени. Членот 2 повикува на прилагодување на негативните влијанија на климатските промени и намалувањето на емисиите на стакленички гасови на начин што нема да го загрози производството на храна. Четвртиот извештај за проценка на ИПЦЦ предвидува дека производството на храна ќе се зголеми во средна до висока географска ширина со зголемување на температурата помеѓу 1 ° и 3 °C, сепак, на пониски географски широчини, продуктивноста на земјоделските култури е наместена да се намали што го зголемува ризикот од несигурност на храната во посиромашните региони на светот. Програмата за развој на Обединетите нации проценува дека дополнителни 600 милиони луѓе ќе се соочат со неисхранетост поради климатските промени. Ова веројатно ќе има особено разорно влијание врз Потсахарска Африка.

### Право на вода

 Момче пие од чешма во проектот за вода NEWAH WASH во Пувер Шикар, Непал.
Комитетот за економски, социјални и културни права (ЦЕСЦР) забележува дека правото на вода не е само суштински услов за опстанок, туку и дека е нераскинливо поврзано со други права, како што се: домување, достапен здравствен стандард, соодветен животен стандард и право на храна. Stern Review наведува дека луѓето најсилно ќе ги почувствуваат ефектите од климатските промени преку промените во моделите на дистрибуција на вода низ целиот свет. Оние области кои веќе доживуваат суви услови, ќе доживеат понатамошно намалување на достапноста на вода, со неколку (но не сите) климатски модели кои предвидуваат до 30% намалување на годишното истекување во Средоземниот басен, делови на јужна Африка и Јужна Америка за 2 °C глобален пораст на температурата, и 40 - 50 проценти за 4 Пораст на °C. Петтиот извештај за проценка на ИПЦЦ наведува дека ризиците поврзани со слатководните води значително се зголемуваат со зголемувањето на концентрацијата на стакленички гасови, а климатските промени во текот на 21-от век се предвидуваат значително да ги намалат обновливите извори на површинска вода и подземни води во повеќето суви суптропски региони.

### Право на здравје

Пациент со маларија, Етиопија.
Членот 12 од **ICESCR го** идентификува „правото на највисок можен стандард за физичко и ментално здравје". Повеќето национални устави на некој начин го штитат правото на здравје и тоа е широко заштитено во другите меѓународни и регионални инструменти. Климатските промени ќе ги засилат здравствените разлики меѓу богатите и сиромашните во различни делови на светот. Светската здравствена организација проценува дека од 1970 година, климатските промени се одговорни за 150.000 смртни случаи секоја година преку зголемување на инциденцата во ширењето на дијареја, маларија и неисхранетост претежно во Африка и другите региони во развој. Само 1 °C зголемување на глобалната температура од прединдустриските нивоа може да ги удвои годишните смртни случаи од климатските промени (според СЗО).

Специфични прашања
------------------

### Поместување

Потенцијалната миграција предизвикана од климата во моментов е една од најспорните ефекти врз протокот на климатските промени. Истражувањата сугерираат дека климатските промени може да создадат околу 50 до 200 милиони нови внатрешно раселени лица и меѓународни бегалци до 2100 година. „Мега-делтите" во Азија, Африка и малите острови се изложени на висок ризик од поплави и бури, што ќе предизвика големо раселување на месното население. Миграцијата предизвикана од климатските промени ќе влијае или ќе ги наруши основните меѓународни норми за човекови права.

### Климатска правда

Бегалци од суша од Оклахома кампуваат покрај патот, Блајт, Калифорнија, 1936 година
Постои значителна дискусија околу концептот на климатска правда за миграција од животната средина или „климатски бегалец". Овој концепт има за цел да ја пополни празнината во правниот и политичкиот сектор за милиони луѓе кои не се во можност да добијат меѓународна правна заштита бидејќи овој извор на миграција допрва ќе биде вклучен во регионалното и меѓународното право. Во моментов не постои утврдена дефиниција за тоа кој може да се класифицира како климатски бегалец бидејќи сè уште не е запишан во меѓународното право. Во 2014 година Сиего Алесана ја напуштила малата островска држава Тувалу во развој, поради несигурноста околу неповолните ефекти од климатските промени. Тувалу е на само 4,6 метри надморска височина и се соочува со непосредната опасност што претставува опаѓање на нивото на морето. Иако влијанијата на климатските промени биле изнесени во име на Алесана и неговото семејство, случајот има главно хуманитарни причини. Меѓутоа, Трибуналот за имиграција и заштита изјавил дека деградацијата на животната средина предизвикана од климатските промени веќе е одлика на животот во Тувалу. Иако оваа одлука не се засновала на влијанието на климатските промени, тоа не значи дека факторите поврзани со климатските промени воопшто не биле земени предвид.

Меѓународната организација за миграција претставила работна дефиниција за мигрант во животната средина:

> Мигранти од животната средина се лица или групи на лица кои, претежно од причини на ненадејна или прогресивна промена во околината што негативно влијае на нивниот живот или условите за живот, се должни да ги напуштат своите вообичаени домови или да изберат да го сторат тоа, привремено или трајно, и кои се селат во рамките на нивната земја или во странство.
> 
> 

Додека не постои законски обврзувачка дефиниција за тоа што претставува мигрант во животната средина, ќе биде тешко за вистинска правда да се задоволи. Концептот на климатска правда ќе ги примени сите човекови права на најтранспарентен начин со цел да се задржат основните стандарди наспроти малку непознатите влијанија што ќе се создадат со климатските промени.

### Судир

Меѓународна невладина организација за изградба на мир International Alert именува 46 земји каде ефектите на климатските промени (вклучувајќи недостиг на вода, губење на обработливо земјиште, екстремни временски прилики, скратени сезони на растење и топење на ледниците) можат да комуницираат со економските, социјалните и политичките сили за да создадат „висок ризик на насилен судир".

### Домородни народи

Палење оган со рака, Боцвана.
Домородните народи имаат единствена позиција кога станува збор за дискусија за влијанието на климатските промени врз населението. Многу домородни популации живеат егзистенцијален начин на живот, што пак се нарушува сериозно кога станува збор за влијанието на климатските промени. Во многу земји, општинското право се разликува во примената кај домородните народи од остатокот од населението што го комплицира секој правен лек. Климатските промени влијаат на домородните народи различно, не само поради нивните физички и духовни врски со земјата и водата, туку и затоа што имаат специјализирано еколошко и традиционално знаење што може да се искористи за да се најде најдобрата стратегија за ублажување на тие ефекти.

Органите за човекови права на ООН ги идентификувале правата на домородните народи како особено ранливи на нарушувачките ефекти на климатските промени. Поради климатските промени, на домородните жители им се закануваа средства за егзистенција и културни идентитети низ целиот свет Северна Америка, Европа, Латинска Америка, Африка, Азија и Тихиот Океан. Околу 370 милиони домородни луѓе се погодени.

### Детски права

 Програма за детски права
Истражувачите од Институтот за прекуокеански развој утврдиле дека децата во Јужна Азија може да бидат особено ранливи на кршење на човековите права по климатските непогоди. Овие можат да вклучуваат родово насилство, детски труд, раскинувања во семејството и бариери за нивниот развој и учење. Истражувачите тврдат дека правата на децата ретко имаат приоритет во политиката за намалување на ризици од катастрофи или адаптирање на климатските промени и прилагодување на климатските промени политиката мора да се прилагоди интервенции за решавање на критични аспекти на правата на децата, особено за заштита на децата и образованието.

### Развој

Имајќи предвид дека многу од најсиромашните граѓани во светот директно зависат од животната средина за сите или дел од нивните секојдневни средства за живот, многу меѓународни агенции за развој сметаат дека климатските промени и развој се „неразделно поврзани".

Наводи
------

1. ↑  „Petition to the Inter American Commission on Human Rights Seeking Relief from Violations Resulting from Global Warming Caused by Acts and Omissions of the United States" (PDF). 7 December 2005. Архивирано од изворникот (PDF) на 5 June 2013. Посетено на 25 April 2012. Наводот journal бара `|journal=` (help)
2. ↑  Sieg, Richard (2 March 2007). „At International Commission, Inuit Want to See Change in U.S. Policy on Global Warming". Архивирано од изворникот на 1 July 2010. Посетено на 25 April 2012.
3. ↑  Limon, Marc (2009). „HUMAN RIGHTS AND CLIMATE CHANGE: CONSTRUCTING A CASE FOR POLITICAL ACTION" (PDF). *Harvard Environmental Law Review*. **33** (2): 439–476. Посетено на 25 April 2012.
4. ↑  „Malé Declaration on the Human Dimension of Global Climate Change" (PDF). 14 November 2007. Наводот journal бара `|journal=` (help)
5. ↑  HRC (28 March 2008). „UNHRC Resolution 7/23, Human rights and climate change" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
6. ↑  HRC (25 March 2009). „UNHRC Resolution 10/4, Human rights and climate change" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
7. ↑  OHCHR (15 January 2009). „Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the relationship between climate change and human rights" (PDF) (A/HRC/10/61). Архивирано од изворникот (PDF) на 19 October 2013. Посетено на 25 April 2012. Наводот journal бара `|journal=` (help)
8. ↑  OHCHR. „OHCHR study on the relationship between climate change and human rights: Submissions and reference documents received". Архивирано од изворникот на 2018-05-16. Посетено на 25 April 2012.
9. ↑  *See* „Report" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2013-10-19. Посетено на 2012-04-25. Наводот journal бара `|journal=` (help), n.8, at 15-22.
10. ↑  Conference of the Parties (15 March 2011). „FCCC/CP/2010/7/Add.1, Report of the Conference of the Parties on its sixteenth session, held in Cancun from 29 November to 10 December 2010, Addendum, Part Two: Action taken by the Conference of the Parties at its sixteenth session" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
11. ↑  „*Id.*" (PDF). *Decision 1/CP.16, the Cancun Agreements: Outcome of the Work of the Ad Hoc Working Group on Long-term Cooperative Action Under the Convention*. 15 March 2011.
12. ↑  HRC (19 April 2012). „UNHRC Resolution 19/10, Human rights and the environment" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2023-10-18. Посетено на 2021-05-03. Наводот journal бара `|journal=` (help)
13. ↑  UNHRC (24 December 2012). „Report of the Independent Expert on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment" (PDF) (A/HRC/22/43). Наводот journal бара `|journal=` (help)
14. ↑  „OHCHR | Statement of the United Nations Special Procedures Mandate Holders on the occasion of the Human Rights Day Geneva, 10 December 2014". *www.ohchr.org* (англиски). Посетено на 2017-09-05.
15. ↑  HRC (7 April 2015). „UNHRC Resolution 28/11, Human rights and the environment" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2023-10-18. Посетено на 2021-05-03. Наводот journal бара `|journal=` (help)
16. ↑  „OHCHR | COP21: "States' human rights obligations encompass climate change" – UN expert". *www.ohchr.org* (англиски). Посетено на 2017-09-05.
17. ↑  UNHRC (1 February 2016). „Report of the Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment" (A/HRC/31/52). SSRN 2729611. Наводот journal бара `|journal=` (help)
18. ↑  UNFCCC (12 December 2015). „Adoption of the Paris Agreement" (PDF) (FCCC/CP/2015/L.9/Rev.1). Наводот journal бара `|journal=` (help)
19. ↑  HRC (25 March 2009). „UNHRC Resolution 10/4, Human rights and climate change" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
20. ↑  W. Birnie, Patricia (2009). *International law and the environment*. Boyle, Alan E. Redgwell, Catherine. (3. изд.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780198764229. OCLC 271647969.
21. 1 2  1974-, McInerney-Lankford, Siobhán Alice (2011). *Human rights and climate change : a review of the international legal dimensions*. Darrow, Mac. Rajamani, Lavanya. World Bank. Washington, D.C.: World Bank. ISBN 9780821387207. OCLC 724352139.CS1-одржување: бројчени имиња: список на автори (link)
22. ↑  *See* Malé Declaration, n.4; UNHRC Resolution 18/22, n.7; A/HRC/10/61, n.8; FCCC/CP/2010/7/Add.1, n.10.
23. ↑  „Human rights, climate change and cross-border displacement". *Universal Rights Group* (англиски). Посетено на 2016-02-10.
24. ↑  OHCRC (23 March 1976). „International Covenant on Civil and Political Rights" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
25. ↑  UNHRC (15 January 2009). „Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the relationship between climate change and human rights" (PDF) (A/HRC/10/61). Наводот journal бара `|journal=` (help)
26. ↑  „What is the definition of global mean sea level (GMSL) and its rate? | CU Sea Level Research Group". *sealevel.colorado.edu* (англиски). Архивирано од изворникот на 2020-09-20. Посетено на 2017-10-15.
27. 1 2 3  IPCC (2007). „Fourth Assessment Report" (PDF) (AR4). Архивирано од изворникот (PDF) на 2018-11-23. Посетено на 2021-05-03. Наводот journal бара `|journal=` (help)
28. ↑  Christidis, Nikolaos; Stott, Peter A.; Jones, Gareth S.; Shiogama, Hideo; Nozawa, Toru; Luterbacher, Jürg (2012-02-01). „Human activity and anomalously warm seasons in Europe". *International Journal of Climatology* (англиски). **32** (2): 225–239. doi:10.1002/joc.2262. ISSN 1097-0088.
29. ↑  Fouillet, A.; Rey, G.; Laurent, F.; Pavillon, G.; Bellec, S.; Guihenneuc-Jouyaux, C.; Clavel, J.; Jougla, E.; Hémon, Denis (2006). „Excess mortality related to the August 2003 heat wave in France". *International Archives of Occupational and Environmental Health* (англиски). **80** (1): 16–24. doi:10.1007/s00420-006-0089-4. ISSN 0340-0131. PMC 1950160. PMID 16523319.
30. ↑  International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights 1966 harvnb error: no target: CITEREFInternational\_Covenant\_on\_Economic,\_Social\_and\_Cultural\_Rights1966 (help): article 2(1), 11(1) and 23.
31. ↑  De Schutter, Olivier (8 September 2008). „Report of the Special Rapporteur on the right to food, Building resilience: a human rights framework for world food and nutrition security" (PDF) (A/HRC/9/23). Наводот journal бара `|journal=` (help)
32. 1 2  IPCC (2014). „IPCC Fifth Assessment Report" (PDF). **AR5**. Наводот journal бара `|journal=` (help)
33. ↑  UNDP (2007). „Fighting climate change: Human solidarity in a divided world" (PDF). *Human Development Report*: 8. Архивирано од изворникот (PDF) на 2021-05-13. Посетено на 2021-05-03.
34. ↑  IPCC (2007). „Working Group II Report" (PDF) (AR4): 275. Наводот journal бара `|journal=` (help)
35. ↑  CESCR (20 January 2003). „General Comment No. 15: The Right to Water (Arts. 11 and 12 of the Covenant)" (PDF) (E/C.12/2002/11). Наводот journal бара `|journal=` (help)
36. 1 2  „The Stern Review on the Economic Effects of Climate Change". *Population and Development Review* (англиски). **32** (4): 793–798. 2006-12-01. doi:10.1111/j.1728-4457.2006.00153.x. ISSN 1728-4457.
37. 1 2  *Human rights and climate change*. Humphreys, Stephen. Cambridge: Cambridge University Press. 2010. ISBN 9780521762762. OCLC 652432164.CS1-одржување: друго (link)
38. ↑  International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights 1966 harvnb error: no target: CITEREFInternational\_Covenant\_on\_Economic,\_Social\_and\_Cultural\_Rights1966 (help)
39. ↑  McInerney-Lankford, Siobhan; Darrow, Mac; Rajamani, Lavanya (2011). *Human Rights and Climate Change : A Review of the International Legal Dimensions*. World Bank Publications. ISBN 9780821387207.
40. ↑  Docherty, Bonnie; Tyler Giannini (2009). „Confronting a Rising Tide: A Proposal for a Convention on Climage Change Refugees" (PDF). *Harvard Environmental Law Review*. **33**: 349–403. Посетено на 25 April 2012.
41. ↑  „Displacement Caused by the Effects of Climate Change: Who Will Be Affected and What Are the Gaps in the Normative Framework for Their Protection? | Brookings Institution". *Brookings* (англиски). 2017-02-16. Посетено на 2017-02-16.
42. 1 2  Manou, Dimitra; Baldwin, Andrew; Cubie, Dug; Mihr, Anja; Thorp, Teresa (2017-05-12). *Climate change, migration and human rights law and policy perspectives*. Manou, Dimitra,, Baldwin, Andrew, 1970-, Cubie, Dug,, Mihr, Anja, 1969-, Thorp, Teresa M. 1968-. London. ISBN 9781317222330. OCLC 987699915.
43. ↑  *AD (Tuvalu )*, 4 June 2014, Посетено на 2017-10-15
44. ↑  „"Climate refugees" revisited: a closer look at the Tuvalu decision". *Vernon Rive*. Архивирано од изворникот на 2017-10-04. Посетено на 2017-10-15.
45. ↑  „Definitional Issues". *International Organization for Migration* (англиски). 2015-01-29. Посетено на 2017-09-09.
46. ↑  Smith, Dan; Janani Vivekananda (November 2007). „A CLIMATE OF CONFLICT: The links between climate change, peace and war" (PDF). *International Alert*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-12-15. Посетено на 2021-05-03.
47. ↑  *Climate change and Indigenous peoples : the search for legal remedies*. Abate, Randall. Kronk, Elizabeth Ann. Cheltenham, UK: Edward Elgar. 2013. ISBN 9781783474172. OCLC 811732784.CS1-одржување: друго (link)
48. ↑  Gerrard, Emily (2008). „Climate change and human rights : issues and opportunities for Indigenous peoples". *University of New South Wales Law Journal*. **31**.
49. ↑  „OHCHR | Climate change and indigenous peoples". *www.ohchr.org*. Посетено на 2021-01-12.
50. ↑  Hampson, Françoise (13 July 2004). „THE HUMAN RIGHTS SITUATION OF INDIGENOUS PEOPLES IN STATES AND TERRITORIES THREATENED WITH EXTINCTION FOR ENVIRONMENTAL REASONS" (PDF) (E/CN.4/Sub.2/AC.4/2004/CRP.1). Наводот journal бара `|journal=` (help)
51. ↑  Williams, Jay (2012-05-01). „The impact of climate change on indigenous people – the implications for the cultural, spiritual, economic and legal rights of indigenous people". *The International Journal of Human Rights*. **16** (4): 648–688. doi:10.1080/13642987.2011.632135. ISSN 1364-2987.
52. ↑  „Climate extremes and child rights in South Asia: a neglected priority" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2013-11-06. Посетено на 2021-01-12.
53. ↑  U.S. Agency for International Development (November 2008). „Integrating Climate Change into Development" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
54. ↑  The International Bank for Reconstruction and Development; The World Bank (2008). „DEVELOPMENT AND CLIMATE CHANGE A Strategic Framework for the World Bank Group" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
55. ↑  Khoday, Kishan (7 May 2007). „Climate Change and the Right to Development. Himalayan Glacial Melting and the Future of Development on the Tibetan Plateau" (PDF). *Human Development Report Office Occasional Paper*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-06-25. Посетено на 26 April 2012.