**Кралство Сардинија** — термин кој се користи за означување на Савојските држави од 1720 до 1861 година, која го обединувала островот Сардинија со копнените поседи на Савојската династија. Пред 1847 година, единствено островот Сардинија бил дел од Кралството Сардинија, додека другите поседи на копното (главно Војводство Савоја, Кнежевство Пиемонт, округот Ница, Војводство Џенова и други) ги држеле Савојците во нивните сопствено право, па оттука формирајќи композитна монархија и лична унија која формално била наречена „**Држави на неговото височество кралот на Сардинија**".     Оваа ситуација била променета со актот на Перфектна фузија од 1847 година, кој создал унитарно кралство. Поради фактот што Пиемонт бил седиште на моќта и истакнат дел од ентитетот, државата се нарекува и **Сардинија** - **Пиемонт** или **Пиемонт-Сардинија**, а понекогаш и погрешно како **Кралство Пиемонт**.  

Пред да стане посед на Куќата на Савоја, средновековното Кралство Сардинија било дел од Арагонската Круна, а потоа и од растечкото Шпанско Царство. Со Хашкиот договор од 1720 година, островот Сардинија и неговата титула Кралство биле отстапени од страна на Хабсбуршките и Бурбонските кандидати за шпанскиот престол на војводата од Савоја, Виктор Амадео II. Владетелите на Савоја го обединиле со нивните историски поседи на италијанскиот полуостров, а кралството постепено се идентификувало со полуостровските држави, кои ги вклучувале, покрај Савоја и Аоста, династички поседи како Кнежевството Пиемонт и округот Ница, чија контрола династијата ја имала во периодот од од 13 век и 1388 година.

Под владеење на династија Савоја, владата на кралството, владејачката класа, културните модели и центарот на населението биле целосно сместени на полуостровот.  Островот Сардинија отсекогаш бил од секундарно значење за монархијата. Додека главниот град на островот Сардинија и седиштето на неговите намесници отсекогаш бил *де јуре* Каљари, пиемонтскиот град Торино бил главен град на Савоја од средината на 16 век, кој бил *де факто* седиште на власта. Оваа ситуација добила официјален статус со Совршената фузија од 1847 година, кога сите владини институции на кралството биле централизирани во Торино.

Кога полуостровските домени на Савојската династија биле окупирани и на крајот припоени од Франција на Наполеон, кралот на Сардинија привремено престојувал на островот за прв пат во историјата на Сардинија под власта на Савоја. Виенскиот конгрес (1814–15), кој ја реструктуирал Европа по поразот на Наполеон, му ги вратила на Савоја полуостровските поседи и ги зголемила со Лигурија, земена од Република Џенова. По пристапувањето на Женева во Швајцарија, Договорот од Торино (1816) ги префрлил Каруж и соседните области на новосоздадениот швајцарски кантон Женева. Во 1847–1848 година, преку чинот на Унијата аналоген на оној меѓу Велика Британија и Ирска, различните држави на Савоја биле обединети под еден правен систем со главен град во Торино и го дале уставот наречен *Статуто Албертино*.

До времето на Кримската војна во 1853 година, Савојската династија го изградила кралството во воена сила. Следувала анексијата на Ломбардија (1859), централните италијански држави и Двете Сицилии (1860), Венеција (1866) и Папските држави (1870). На 17 март 1861 година, за попрецизно да го одрази својот нов географски, културен и политички опсег, Кралството Сардинија го променила своето име во Кралство Италија, а главниот град на крајот бил преместен прво во Фиренца, а потоа во Рим. Така, Кралството Сардинија предводено од Савојската династија било правен претходник на Кралството Италија, кое пак е претходник на денешна Италијанска Република.

Терминологија
-------------

Кралството Сардинија ја претставувало титулата со највисок ранг помеѓу териториите што ги поседувала Савојската династија, и оттука оваа титула била и сè уште се користела често за да го означи целиот нивен имот.  Во реалноста, Савојската династија не владеела со унитарна држава, туку со сложена низа од различни ентитети и титули со различна институционална, културна и правна позадина.  Тие ги вклучувале на пример Војводството Савоја, Војводството Аоста, Кнежевството Пиемонт и округот Ница, кои биле посебни и не биле правно дел од Кралството Сардинија, кое го вклучувало единствено островот Сардинија.    Самите Савоци ги нарекувале нивните поседи во целина како „**Држави на кралот на Сардинија**" (*италијански*: „gli Stati del Re di Sardegna").  Денес, историчарите го користат терминот <i id="mwjQ">Савојарска држава</i> за да го означат овој ентитет, што е пример за композитна монархија каде што многу различни територии се обединети во лична унија со ист владетел.   

Ситуацијата се променила со Совршената фузија од 1847 година, акт на кралот на Савојската династија Карло Алберт, кој ги укинал административните разлики помеѓу копното и островот Сардинија, создавајќи унитарно кралство.

Историја
--------

### Рана историја

 Италијанските поседи на Савојската династија во почетокот на 18 век.
Во текот на 3 век п.н.е. Алоброгите се населиле во регионот помеѓу Рона и Алпите. Овој регион, наречен Алобригија, а подоцна и „Сапаудија" на латински, бил интегриран во Римското Царство. Во 5 век, регионот Савоја бил отстапен од Западното Римско Царство на Бургундиската династија и станал дел од Кралство Бургундија.

Пиемонт бил населен во раните историски времиња со келто-лигурски племиња како што се Таурини и Саласи. Тие подоцна им се потчиниле на Римјаните, основајќи неколку колонии, вклучувајќи ги *Augusta Taurinorum* (Торино) и *Eporedia* (Ивреа). По падот на Западното Римско Царство, регионот постојано бил напаѓан од Бургундите, Готите (V век), Византијците, Ломбардите (6 век) и Франките (773). Во тоа време, она што денес е познато како Пиемонт, како дел од Кралството Италија во рамките на Светото Римско Царство, било поделено на неколку марки и окрузи.

Во 1046 година, Одо Савојски го додал Пиемонт на нивниот главен сегмент на Савоја, со главен град Шамбери (денес во Франција). Другите области останале независни, како што се моќните комуни Асти и Алесандрија и марките Салуцо и Монферат. Округот Савоја бил подигнат на ранг војводство во 1416 година, а војводата Емануел Филиберт го преселил седиштето во Торино во 1563 година.

### Размена на Сардинија за Сицилија

 Грб од 19 век на Кралството Сардинија под династијата Савоја
Шпанската доминација на Сардинија завршила на почетокот на 18 век, како резултат на војната за шпанското наследство. Со Договорот од Утрехт од 1713 година, европската империјална територија на Шпанија била поделена: Савоја ја земала Сицилија и делови од Војводство Милано, додека Карло VI ( Светиот римски цар и надвојводата од Австрија), ги добил шпанска Холандија, Кралството Неапол, Сардинија, и најголемиот дел од Војводство Милано.

За време на Војната на четирикратниот сојуз, Виктор Амадео II, војводата од Савоја и принцот од Пиемонт (и крал на Сицилија), морал да се согласи да ја предаде Сицилија на австриските Хабсбурзи и да ја добие Сардинија во замена. Размената била формално ратификувана со Хашкиот договор од 17 февруари 1720 година. Бидејќи Кралството Сардинија постоело од 14 век, размената му овозможила на Виктор Амадео да ја задржи титулата крал и покрај загубата на Сицилија.

Виктор Амадео првично се спротивставил на размената и до 1723 година продолжил да се обликува како крал на Сицилија, а не како крал на Сардинија. Државата ја зела официјалната титула *Кралство Сардинија, Кипар и Ерусалим*, бидејќи куќата на Савоја сè уште ги барала престолите на Кипар и Ерусалим, иако и двете долго време биле под османлиска власт.

Во 1767-1769 година, Карло Емануел III го анектирал архипелагот Мадалена во теснецот Бонифацио од Република Џенова и го презел како дел од Корзика. Оттогаш архипелагот е дел од регионот на Сардинија.

 Карта на Кралството Сардинија во 1856 година, по спојувањето на сите нејзини провинции во една јурисдикција
### Наполеонски војни и Виенски конгрес

Во 1792 година, Кралството Сардинија и другите држави на Савојската круна се приклучиле на Првата коалиција против Првата француска република, но била поразена во 1796 година од Наполеон и принудена да го склучи неповолниот Париски договор (1796), давајќи ѝ на француската армија слободен премин низ Пиемонт. На 6 декември 1798 година Жубер го окупирал Торино и го принудил КарлоЕмануел IV да абдицира и да замине на островот Сардинија. Привремената влада гласала за обединување на Пиемонт со Франција. Во 1799 година Австро-Русите накратко го окупирале градот, но со битката кај Маренго (1800), Французите ја вратиле контролата. Островот Сардинија, откако ги победила армиите на француската експедиција на Сардинија без помош на кралската војска, останала надвор од дофатот на Французите до крајот на војната.

Одбивањето од страна на Савојската династија да ги признае правата на Сардинија и застапеноста во владата    ја предизвикало Сардинската војна (исто така позната како „Тригодишна револуција") започната од sa dii de s'aciappa</link>  („денот на потера и фаќање"), комемориран денес како Sa die de sa Sardigna, кога луѓето во Каљари започнале да ги бркаат сите пиемонтски функционери што ќе ги најдат и ги протерале од островот. Така, Сардинија станала првата европска земја што се вклучила во сопствена револуција, а тоа не се случило како резултат на странска воена интервенција како во поголемиот дел од Европа. 

Во 1814 година, круната на Савоја ги проширила своите територии со додавање на поранешната Република Џенова, веќе војводство, и служела како тампон држава против Франција. Ова било потврдено од Конгресот на Виена, кој го вратил регионот Савоја на своите граници откако бил анектиран од Франција во 1792 година  Со Договорот од Ступиниџи, Кралството Сардинија го проширила својот протекторат над Кнежеството Монако.

Во реакцијата по Наполеон, земјата била управувана од конзервативни монарси: Виктор Емануел I (1802–21), Карло Феликс (1821–31) и Карло Алберт (1831–49), кој се борел на чело на свој контингент во битката кај Трокадеро, каде го поставил реакционерниот Фердинанд VII на шпанскиот престол. Виктор Емануел I го распуштил целиот Кодекс на Наполеон и ја вратил земјата и моќта на благородништвото и на Црквата. Оваа реакционерна политика отишла дотаму што ја обесхрабрила употребата на патишта изградени од Французите. Овие промени ја типизирале Сардинија.

Кралството Сардинија се индустријализирало од 1830 година натаму. Уставот, *Статуто Албертино*, бил донесен во годината на револуциите, 1848 година под либерален притисок. Истата година, островот Сардинија, пиемонтска зависност повеќе од еден век, ја изгубила својата преостаната автономија на полуостровот преку таканаречената Совршена фузија издадена од Карло Алберт; како резултат на тоа, основните институции на кралството биле длабоко трансформирани, добивајќи облик на уставна и централизирана монархија според францускиот модел; под истиот притисок, Карло Алберт и објавил војна на Австрија. По почетниот успех, војната тргнала на полошо и Карло Алберт бил поразен од маршалот Радецки во битката кај Кустоца (1848).

### Борба за италијанско обединување

 Камило Бенсо, гроф на Кавур
 Кралот Виктор Емануел II на средба со Гарибалди во Теано (26 октомври 1860 година)
Како и сите различни војводства и градови-држави на Апенинскиот Полуостров и придружните острови, Кралството Сардинија било доста вознемирено од политичка нестабилност под наизменичните влади. По краткото и катастрофално обновување на војната со Австрија во 1849 година, Карло Алберт абдицирал на 23 март 1849 година во корист на неговиот син Виктор Емануел II.

Во 1852 година, било поставено либерално министерство под грофот Камило Бенсо ди Кавур и Кралството Сардинија станало моторот што го движел италијанското обединување. Кралството Сардинија учествувало во Кримската војна, се здружило со Отоманското Царство, Велика Британија и Франција и се борело против Русија.

Во 1859 година, Франција застанала на страната на Кралството Сардинија против Австрија, во Австро-Сардинската војна. Наполеон III не ги исполнил ветувањата на Кавур дека ќе се бори додека небиде освоено целото Кралство Ломбардија-Венеција. По крвавите битки на Магента и Солферино, двете француски победи, Наполеон сметал дека војната е премногу скапа за да продолжи и направил посебен мир зад грбот на Кавур според кој само Ломбардија ќе биде отстапена.

Поради одбивањето на австриската влада да му отстапи која било земја на Кралството Сардинија, тие се согласиле да ја отстапат Ломбардија на Наполеон, кој пак потоа ја отстапил територијата на Кралството Сардинија за да избегне „*засрамување*" на поразените Австријци. Кавур луто поднел оставка од функцијата кога станало јасно дека Виктор Емануел ќе го прифати овој аранжман.

### Гарибалди

На 5 март 1860 година, Пјаченца, Парма, Тоскана, Модена и Ромања гласале на референдуми за приклучување кон Кралството Сардинија. Ова го вознемирило Наполеон, кој се плашел од силна савојска држава на неговата југоисточна граница и тој инсистирал дека доколку Кралството Сардинија сака да ги задржи новите аквизиции, ќе мора да ги отстапи Савоја и Ница на Франција. Ова било направено преку Договорот од Торино, кој исто така повикал на референдуми за потврдување на анексијата. Последователно, донекаде контроверзните референдуми покажале над 99,5% мнозинство во двете области за приклучување кон Франција. 

Во 1860 година, Џузепе Гарибалди ја започнал својата кампања за освојување на јужните Апенини во името на Кралството Сардинија. Тој бргу го поразил на Кралството на двете Сицилии, кое било9 најголемата од државите во регионот, што се протегала од Абруцо и Неапол на полуостровот до Месина и Палермо на Сицилија. Потоа марширал до Гаета на централниот полуостров. Кавур бил задоволен од обединувањето, додека Гарибалди, кој бил премногу револуционер за кралот и неговиот премиер, сакал да го освои и Рим.

Гарибалди бил разочаран од овој развој на настаните, како и од загубата на неговата родна провинција Ница од Франција. Тој, исто така, не успеал да ги исполни ветувањата што му донеле народна и воена поддршка од Сицилијанците: дека новата нација ќе биде република, а не кралство, и дека Сицилијанците ќе забележат големи економски придобивки по обединувањето. Првото се случило дури во 1946 година.

### Кон Кралство Италија

На 17 март 1861 година, законот бр. 4671 од парламентот на Сардинија го прогласило Кралството Италија, со што ги ратификувала анексиите на сите други држави на Апенините, плус Сицилија, кон Кралството Сардинија.  Институциите и законите на кралството брзо се прошириле во цела Италија, укинувајќи ги администрациите на другите региони. Пиемонт станал најдоминантниот и најбогатиот регион во Италија, а главниот град на Пиемонт, Торино, останал главен град на Италија до 1865 година, кога главниот град бил преместен во Фиренца. Но, многу бунтови експлодирале низ полуостровот, особено во јужна Италија и на островот Сицилија, поради перцепираниот нефер третман на југот од страна на владејачката класа на Пиемонт. Домот на Савоја владеел со Италија до 1946 година, кога Италија била прогласена за република преку референдум. Резултатот бил 54,3% во корист на Републиката.

Економија
---------

Голем напредок во економијата бил постигнат за време на владата на Камило Бенсо, грофот од Кавур. Кавур верувал дека економскиот напредок мора да претходи на политичките промени и ги истакнал предностите на изградбата на железницата на полуостровот.  Тој бил силен поддржувач на транспортот со парна машина, спонзорирајќи ја изградбата на многу пруги и канали. Помеѓу 1838 и 1842 година Кавур започнал неколку иницијативи во обид да ги реши економските проблеми во неговата област. Тој експериментирал со различни земјоделски техники на неговиот имот, како што е одгледување шеќерна репка, и бил еден од првите италијански земјопоседници што користел хемиски ѓубрива.  Тој, исто така, го основал Пиемонтското земјоделско друштво.

### Валута

Валутата што се користела во Савоја била Пиемонтското скудо. За време на ерата на Наполеон, во општа промет бил заменет со францускиот франк. Во 1816 година, по враќањето на нивните полуостровски домени, скудото било заменето со Сардинската лира, која во 1821 година го заменила и Сардинското скудо, монетите што биле во употреба на островот во текот на целиот период.

Влада
-----

Пред 1847 година, единствено островот Сардинија бил дел од Кралството Сардинија, додека другите поседи на копното (главно Војводството Савоја, Кнежевството Пиемонт, округот Ница, Војводството Џенова и други) ги држеле династија Савоја во нивното сопствено право, па оттука формирајќи композитна монархија и лична унија која формално била наречена „Држави на неговото височество кралот на Сардинија", како што е во документите на Конгресот во Виена. 

Совршената фузија (*Fusione perfetta*) била чин на савојскиот крал Карло Алберт од 1847 година со кој се укинале административните разлики меѓу копнените држави (Савоја и Пиемонт) и островот Сардинија, на начин сличен на декретите на Нуева Планта помеѓу Круната на Кастилја и кралствата на Круната на Арагон помеѓу 1707 и 1716 година и Актите на Унијата помеѓу Велика Британија и Ирска во 1800 година.

Во 1848 година, кралот Карло Алберт го доделил Статуто Албертино, кој функционирал како устав на државата. Статутот бил прогласен само поради загриженоста за револуционерното востание кое агитирало низ Италија во 1848 година. Во тоа време, Карло Алберт го следел само примерот на другите италијански владетели, но неговиот Статут билн единствениот устав што ја преживеал репресијата што следела по Првата војна за независност (1848–49). Статутот останал основа на правниот систем откако италијанското обединување било постигнато во 1860 година и Кралството Сардинија станало Кралство Италија. И покрај тоа што претрпел длабоки модификации, особено за време на фашистичката влада на Бенито Мусолини (кој владеел со премолчено одобрение на кралот Виктор Емануел III), Статутот бил главно непроменет во структурата до спроведувањето на републиканскиот устав во 1948 година, кој заменил неколку примарни карактеристики на документот, со специфичен однос на оние од монархиска природа.

Шефот на државата бил кралот на Сардинија, додека шеф на владата бил премиерот на Кралството Сардинија.

### Војска

Кралската војска на Сардинија и Кралската морнарица на Сардинија функционирале како војска на Кралството Сардинија сè додека не станале Кралска италијанска армија на 4 мај 1861 година и Regia Marina на 17 март 1861 година.

Државни симболи
---------------

Кога Војводството Савоја го стекнало Кралството Сицилија во 1713 година и Кралството Сардинија во 1723 година, знамето на Савоја станало знаме на поморска сила. Ова го поставил проблемот што истото знаме веќе го користеле витезите од Малта. Поради ова, Савојската династија го модифицирала своето знаме за употреба како поморски знак на различни начини, додавајќи ги буквите ФЕРТ во четирите кантони или додавајќи сина граница или користејќи сино знаме со Савојски крст во еден кантон.

На крајот, кралот Карло Алберт од Савој ја усвоил „револуционерната" италијанска тробојка, надмината од штитот на Савоја, како свое знаме. Ова знаме подоцна ќе стане знаме на Кралството Италија.

Наводи
------

1. ↑  „*Bandiere degli Stati preunitari italiani: Sardegna.*". Архивирано од изворникот 31 May 2019. Посетено на 31 May 2019.
2. ↑  „*Flags of the World: Kingdom of Sardinia – Part 2 (Italy).*". Архивирано од изворникот 25 February 2017. Посетено на 31 May 2019.
3. ↑  *Storia della lingua sarda*, vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer
4. ↑  *The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure*, Roberto Bolognesi, The Hague : Holland Academic Graphics
5. ↑  *S'italianu in Sardìnnia*, Amos Cardia, Iskra
6. ↑  *Settecento sardo e cultura europea: Lumi, società, istituzioni nella crisi dell'Antico Regime*; Antonello Mattone, Piero Sanna; FrancoAngeli Storia; pp.18
7. ↑  „Limba Sarda 2.0S'italianu in Sardigna? Impostu a òbligu de lege cun Boginu – Limba Sarda 2.0". *Limba Sarda 2.0*. Посетено на 28 November 2015.
8. ↑  Seiwert, Hubert (2011). *Religious intolerance and discrimination in selected European countries*. LIT Verlag Münster. стр. 166. ISBN 9783643998941. In 1848, the Statute or constitution issued by King Carlo Alberto for the kingdom of Sardinia proclaimed "the only State religion" the Roman Catholic one.
9. ↑  Cummings, Jacob (1821). *An Introduction to Ancient and Modern Geography*. Cummings and Hilliard. стр. 98. ISBN 9781341377952. Посетено на 11 May 2022.
10. 1 2  Stobbs, Christopher (2000), Belton, Adrian; Frigo, Daniela (уред.), „Savoyard diplomacy in the eighteenth century (1684-1798)", *Politics and Diplomacy in Early Modern Italy: The Structure of Diplomatic Practice, 1450–1800*, Cambridge Studies in Italian History and Culture, Cambridge: Cambridge University Press: 210–253, ISBN 978-0-511-52329-8, Посетено на 2023-05-10
11. ↑  *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)*. **12**. Penn State University Press. 2013. doi:10.5325/j.ctv1c9hnc2.7. ISBN 978-1-61248-094-7. JSTOR 10.5325/j.ctv1c9hnc2.
12. ↑  Vester, Matthew (2013-03-25). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)* (англиски). Penn State Press. стр. 261. ISBN 978-0-271-09100-6.
13. ↑  Kalinowska, Anna; Spangler, Jonathan (2021-09-09). *Power and Ceremony in European History: Rituals, Practices and Representative Bodies since the Late Middle Ages* (англиски). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-350-15219-9.
14. ↑  „Sardinia-Piedmont, Kingdom of, 1848–1849". *www.ohio.edu*. Посетено на 2023-01-19.
15. ↑  „Cavour and the achievement of unity (1852–61)". *Sardinia-Piedmont | 12 | Italy in the Age of the Risorgimento 1790 – 1*. *Taylor & Francis* (англиски). Routledge. 1983. doi:10.4324/9781315836836-12. ISBN 9781315836836. Посетено на 2023-01-19.
16. ↑  Mikaberidze, Alexander (2020). *The napoleonic wars: a global history*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-995106-2.
17. ↑  „Sardinia, Historical Kingdom". Encyclopædia Britannica
18. 1 2  Kalinowska, Anna; Spangler, Jonathan (2021-09-09). *Power and Ceremony in European History: Rituals, Practices and Representative Bodies since the Late Middle Ages* (англиски). Bloomsbury Publishing. стр. 158. ISBN 978-1-350-15219-9.
19. ↑  Vester, Matthew (2013-03-25). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)* (англиски). Penn State Press. ISBN 978-0-271-09100-6.
20. 1 2  Vester, Matthew (2013-03-25). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)* (англиски). Penn State Press. стр. 261. ISBN 978-0-271-09100-6.
21. 1 2  Storrs, Christopher (2000-01-13). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720* (англиски). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-42519-3.
22. 1 2  Bianchi, Paola; Wolfe, Karin (2017-09-21). *Turin and the British in the Age of the Grand Tour* (англиски). Cambridge University Press. стр. 142. ISBN 978-1-107-14770-6.
23. ↑  "The resentment of the Sardinian Nation towards the Piedmontese had been growing for more than half a century, when they [Piedmontese] began to keep for themselves all the lucrative employments on the island, to violate the ancient privileges granted to the Sardinians by the Kings of Aragon, to promote to the highest positions people of their own kind while leaving to the Sardinians only the episcopates of Ales, Bosa and Castelsardo, that is Ampurias.
24. ↑  "The hostility against the Piedmontese was no longer a matter of employments, like the last period of Spanish rule, the dispatches of the viceroy Balbiano and the demands of the *Stamenti* may paint it out to be.
25. ↑  "Che qualcosa bollisse in pentola, in Sardegna, poteva essere compreso fin dal 1780.
26. ↑  *Sa dì de s´acciappa – Dramma storico in due tempi e sette quadri*, Piero Marcialis, 1996, Condaghes
27. ↑  "Mentre a Parigi si ghigliottinava Robespierre e il governo repubblicano prendeva una piega più moderata, la Sardegna era in piena rivoluzione.
28. ↑  Wells, H. G. Raymond Postgate, and G. P. Wells.
29. ↑  Wambaugh, Sarah & Scott, James Brown (1920), *A Monograph on Plebiscites, with a Collection of Official Documents*, New York: Oxford University Press, p. 599
30. ↑  Ortino, Sergio; Zagar, Mitja; Mastny, Vojtech (2005). *The Changing Faces of Federalism: Institutional Reconfiguration in Europe From East to West*. Manchester University Press. стр. 183. ISBN 9780719069963. Посетено на 3 March 2014.
31. ↑  Coppa, Frank J. "Cavour, Count Camillo Benso di (1810–1861)", *Encyclopedia of 1848 Revolutions*, Ohio University, 1998
32. ↑  Beales & Biagini, *The Risorgimento and the Unification of Italy*, p. 108.

Библиографија
-------------

* Antonicelli, Aldo. "From Galleys to Square Riggers: The modernization of the navy of the Kingdom of Sardinia." *The Mariner's Mirror* 102.2 (2016): 153–173 online[*мртва врска*].
* Hearder, Harry (1986). *Italy in the Age of the Risorgimento, 1790–1870*. London: Longman. ISBN 0-582-49146-0.
* Luttwak Edward, *The Grand Strategy of the Byzantine Empire*, The Belknap Press, 2009, ISBN 9780674035195
* Martin, George Whitney (1969). *The Red Shirt and the Cross of Savoy*. New York: Dodd, Mead and Co. ISBN 0-396-05908-2.
* Murtaugh, Frank M. (1991). *Cavour and the Economic Modernization of the Kingdom of Sardinia*. New York: Garland Publishing Inc. ISBN 9780815306719.
* Romani, Roberto. "The Reason of the Elites: Constitutional Moderatism in the Kingdom of Sardinia, 1849–1861." in *Sensibilities of the Risorgimento* (Brill, 2018) pp. 192–244.
* Romani, Roberto. "Reluctant Revolutionaries: Moderate Liberalism in the Kingdom of Sardinia, 1849–1859." *Historical Journal* (2012): 45–73. online
* Schena, Olivetta. "The role played by towns in parliamentary commissions in the kingdom of Sardinia in the fifteenth and sixteenth centuries." *Parliaments, Estates and Representation* 39.3 (2019): 304–315.
* Smith, Denis Mack. *Victor Emanuel, Cavour and the Risorgimento* (Oxford UP, 1971) online.
* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-55146-3.
* Thayer, William Roscoe (1911). *The Life and Times of Cavour vol 1*. old interpretations but useful on details; vol 1 goes to 1859]; volume 2 online covers 1859–62

### На италијански

* AAVV. (a cura di F. Manconi), La società sarda in età spagnola, Cagliari, Consiglio Regionale della Sardegna, 2 voll. 1992-3
* Blasco Ferrer Eduardo, Crestomazia Sarda dei primi secoli, collana Officina Linguistica, Ilisso, Nuoro, 2003, ISBN 9788887825657
* Boscolo Alberto, La Sardegna bizantina e alto giudicale, Edizioni Della TorreCagliari 1978
* Casula Francesco Cesare, La storia di Sardegna, Carlo Delfino Editore, Sassari, 1994, ISBN 8871380843
* Coroneo Roberto, Arte in Sardegna dal IV alla metà dell'XI secolo, edizioni AV, Cagliari, 2011
* Coroneo Roberto, Scultura mediobizantina in Sardegna, Nuoro, Poliedro, 2000,
* Gallinari Luciano, Il Giudicato di Cagliari tra XI e XIII secolo. Proposte di interpretazioni istituzionali, in Rivista dell'Istituto di Storia dell'Europa Mediterranea, n°5, 2010
* Manconi Francesco, La Sardegna al tempo degli Asburgo, Il Maestrale, Nuoro, 2010, ISBN 9788864290102
* Manconi Francesco, Una piccola provincia di un grande impero, CUEC, Cagliari, 2012, ISBN 8884677882
* Mastino Attilio, Storia della Sardegna Antica, Il Maestrale, Nuoro, 2005, ISBN 9788889801635
* Meloni Piero, La Sardegna Romana, Chiarella, Sassari, 1980
* Motzo Bachisio Raimondo, Studi sui bizantini in Sardegna e sull'agiografia sarda, Deputazione di Storia Patria della Sardegna, Cagliari, 1987
* Ortu Gian Giacomo, La Sardegna dei Giudici, Il Maestrale, Nuoro, 2005, ISBN 9788889801024
* Paulis Giulio, Lingua e cultura nella Sardegna bizantina: testimonianze linguistiche dell'influsso greco, Sassari, L'Asfodelo, 1983
* Spanu Luigi, Cagliari nel seicento, Edizioni Castello, Cagliari, 1999
* Zedda Corrado – Pinna Raimondo, La nascita dei Giudicati. Proposta per lo scioglimento di un enigma storiografico, in Archivio Storico Giuridico di Sassari, seconda serie, n° 12, 2007