**Филипи** (старогрчки: *Φίλιπποι*, *Филипои*) — голем колонистички грчки, и подоцна македонски град, кај селото Селјани, Кавалско, Егејска Македонија. Неговото првобитно име било Кренидес (грчки: Κρηνῖδες, „Чешми") по основањето од страна на тасоските колонисти во 360/359 година п.н.е. Градот бил преименуван од Филип Втори Македонски во 356 година п.н.е. и напуштен во 14 век по османлиското освојување. Сегашната општина Филипои се наоѓа во близина на урнатините на античкиот град и е дел од регионот на Источна Македонија и Тракија во Кавала, Грција. Тоа беше класифицирана како светско наследство на УНЕСКО во 2016 година.

Историја
--------

Тасиските колонисти основале населба во Кренидис (што значи „извори") во Тракија во 360/359 година п.н.е. во близина на главата на Егејското Море во подножјето на планината Славјанка, околу 13 километри северозападно од Кавала, на северната граница на мочуриштето, кое во античко време ја покрило целата рамнина што ја раздвојува од Кушница на југ. Во 356 година п.н.е. кралот Филип Втори Македонски го освоил градот и го преименувал во Филипи. 

 Античкиот театар
 Западен пародос на театарот
 Релјефни украси од Филип Втори (4-ти п.н.е.)
Македонските освојувачи на градот имале за цел да ја преземат контролата врз соседните рудници за злато и да воспостават воени единици на стратешки премин: локацијата ја контролирал патот помеѓу Амфиполис и Неаполис, дел од големата кралска патека која поминува источно-западно низ Македонија и која Римската Република ја реконструирала во 2 век п.н.е. како дел од *Вија Егнација*. Филип Втори го обдарил градот со важни утврдувања, што делумно го блокирало преминот меѓу мочуриштето и планината Славјанка, и ги испратил колонистите да го окупираат. Филип, исто така, мочуриштето делумно се исцедил, како што потврдува писателот Теофраст ( околу 371 - околу 287 п.н.е.). Филипи ја сочувал својата автономија во рамките на кралството Македонија и имал свои политички институции ( *Собрание* на *демос* ). Откривањето нови рудници на злато во близина на градот, кај Асила, придонеле за богатството на кралството. Градот станал целосно интегриран во кралство за време на владеењето (221 до 179 п.н.е.) на Филип V Македонски .

Градот имал 2.000 луѓе.

Кога Римјаните ја уништиле антигонидската династија на Македонија во Третата македонска војна (168 п.н.е.), тие го поделиле кралството во четири одделни држави (*меридеи*). Амфиполис (наместо Филипи) станал главен град на источно-македонската држава.

Речиси ништо не се знае за градот во овој период, но археолошките остатоци вклучуваат sидови, грчкиот театар, темелите на куќа под римскиот форум и малку храм посветен на херојски култ. Овој споменик го опфаќа гробот на извесен Егзекестос, најверојатно се наоѓа на агора и е посветен на κτίστης (*ктисти*), херој на градот.

### Римска ера

Форумот
 Римски гроб
Градот повторно се појавува во изворите за време на граѓанската ослободителни војна (43–42 п.н.е.) што следело по атентатот на Јулиј Цезар во 44 година п.н.е. Наследниците на Цезар Марк Антониј и Октавијан се спротивставија на силите на атентаторите Марко Јуниј Брут и Касиј во Битката кај Филипи на рамнината на западниот дел на градот во октомври во 42 година п.н.е. Антониј и Октавијан ја добиле последната битка против партизаните на Републиката. Тие ослободиле некои од нивните војници ветерани, веројатно од Легијата XXVIII, за да го колонизираат градот, кој бил одбиен како *Колонија Виктор Филипензиум*. Од 30 година п.н.е. Октавијан ја воспоставил својата контрола врз римската држава, станувајќи римски цар од 27 п.н.е. Тој ја реорганизирал колонијата и поставил повеќе доселеници таму, ветерани (можеби од Преторијанската гарда ) и други Италијанци. Градот бил преименуван во *Колонија Јулија Филипенсис*, а потоа *Колонија Аугуста Јулија Филипенсис* по јануари 27 година п.н.е. кога Октавијан ја добил титулата Август од римскиот Сенат .

По ова второ преименување, а можеби и по првото, територијата на Филипи се центрираше (поделена на плоштади) и била дистрибуирана до колонистите. Градот ги чувал своите македонски sидови, а нејзиниот генерален план бил изменет само делумно со изградба на форум, малку на исток од местото на грчката Агора. Тоа бил „минијатурен Рим", според општинскиот закон на Рим, а управувале двајца воени офицери, *думвири*, кои беа назначени директно од Рим.

Колонијата ја препозна нејзината зависност од рудниците што и донесоа своја привилегирана позиција на *Вија Егнација*. Многу споменици го докажуваат неговото богатство - особено наметнување со оглед на релативно малата големина на урбаното подрачје: форумот, поставен во две тераси од двете страни на главниот пат, беше изграден во неколку фази помеѓу владеењето на императорите Клавдиј (41-54) и Антонинус Пиус (138–161), а театарот бил прошируван и прошируван со цел да се одржат римски игри. Изобилство на латински натписи, исто така, сведочи за просперитетот на градот.

### Рана христијанска ера

 Поден мозаик со името Свети Павле, Октагонална базилика
Новиот завет запишува посета на градот од апостол Павле за време на неговото второ мисионерско патување (најверојатно во 49 или 50 година од н.е.). Врз основа на Делата на апостолите и писмото до Филипјаните, раните христијани заклучиле дека Павле ја основал својата заедница. Придружуван од Силас, од Тимотеј, а можеби и од Лука (автор на Дела на апостолите), се верува дека Павле за првпат проповедал на европско тло во Филипи. Според Новиот завет, Павле го посетил градот во два други наврати, во 56 и 57. Посланието до Филипјаните датира од околу 61-62 и се верувало дека ќе се покажат непосредните ефекти од поуката на Павле.

Развојот на христијанството во Филипи е покажан во писмо од Поликарп од Смирна упатено до заедницата во Филипи околу 160 година од н.е. и со погребни натписи. 

Урнатини на голема трикорабна ранохристијанска базилика (базилика А), крај на 5 век од нашата ера
 Базилика Б.
Првата црква опишана во градот е мала зграда која веројатно била првично мала молитвена куќа. Оваа *базилика на Павле*, идентификувана со мозаичен натпис на тротоарот, датира околу 343 година од споменот на епископот Порфириј, кој присуствуваше на Советот на Сердица таа година.

И покрај тоа што Филипи има едно од најстарите собранија во Европа, потврдата за епископија датира само од 4 век.

Просперитетот на градот во 5 и 6 век се припишува на Павле и на неговата служба. Како и во другите градови, многу нови црковни градби биле изградени во тоа време. Седум различни цркви биле изградени во Филипи меѓу средината на 4 век и крајот на 6 век, од кои некои се натпреварувале по големина и украсување со најубавите градби во Солун, или со оние на Цариград. Односот на планот и со архитектонската декорација на Базиликата Б со црквата Света Софија и со Света Ирина во Цариград му дал привилегирано место на оваа црква во историјата на раната христијанска уметност. Катедрала што го зазеде местото на базиликата Павле на крајот на 5 век, изградена околу осумаголната црква, исто така се спротивстави на црквите во Цариград.

Во истата година, Империјата ги обнови утврдувањата на градот со цел подобро да се одбрани од растечката нестабилност на Балканот. Во 473 година, остроготските коњаници на Теодорих Страбон го опколија градот; тие не успеаја да го преземат, но ги запалија околните села.

### Византиска ера

Поглед на Филипи
Веќе ослабен од словенските напади кон крајот на 6 век - што ја уништи аграрната економија на Македонија - а веројатно и од чумата на Јустинијан во 547 година, градот бил скоро тотално уништен од земјотрес околу 619 година, од кој никогаш не се опоравил. Имаше мала количина активност таму во VII век, но градот сега бил едвај повеќе од село.

Византиското Царство евентуално одржувала воени единици таму, но во 838 година Бугарите под *Кахан* Исбул го зазедоа градот и ја прославија својата победа со монументален натпис на стилобат во Базиликата Б, сега делумно во урнатини. Наоѓалиштето на Филипи бил толку стратешки звучен што византијците се обиделе да го повратат околу 850 година. Неколку печати на државни службеници и други византиски службеници, датирани од првата половина на 9 век, го докажуваат присуството на византиските војски во градот.

Околу 969 година, царот Никефориј Втори Фокас ги обновил утврдувањата на Филипискиот акропол и на дел од градот. Овие постепено помогнаа да се ослабне бугарската моќ и да се зајакне византиското присуство во областа. Во 1077 г. епископот Василиј Карцимопулос повторно изградил дел од одбраната во градот. Градот започнал да просперира уште еднаш, како што сведочи арапскиот географ ел-Идриси, кој го споменува како центар на деловно работење и производство на вино околу 1150 година.

По краткото окупација од страна на Франките по Четвртата крстоносна војна и заземањето на Цариград во 1204 година, градот бил заробен од страна на Србите. Сепак, тоа останало забележително утврдување на трасата на античката *Вија Егнација* ; во 1354 година, претендентот на византискиот престол, Метју Кантакузен, бил заробен таму од страна на Србите.

Градот бил напуштен на непознат датум. Кога францускиот патник Пјер Белон ја посетил областа во 1540-тите, не остана ништо друго освен урнатини, што Турците ги користеле како каменолом. Името на градот преживеал - најпрво во едно турско село на блиската рамнина, Филибеџик („Мало Филибе "на турски јазик), кое оттогаш исчезна, а потоа и во грчко село на планините.

Археолошко ископување на местоположба
-------------------------------------

 Урнатините на Дирклер (Базилика Б), нацртани од Х. Даумет во 1861 година.
Забележан или накратко опишан од патниците од 16 век, првиот археолошки опис на градот е направен во 1856 година од страна на Перо, а потоа во 1861 година од Леон Хаузи и Хенри Даум во нивната позната *мисионерска археологија де Македеин*. Првите ископувања не започнале до летото 1914 година, а наскоро биле прекинати од Првата светска војна. Ископувањата, извршени од Еоlecole française d'Athènes, биле обновени во 1920 година и продолжија до 1937 година. За тоа време, грчкиот театар, форумот, базиликите А и Б, ископани се бањите и ѕидовите. По Втората светска војна, грчките археолози се вратиле на местото. Од 1958 до 1978 година, Социетската Археологија, потоа Сервисната археологија и Солунскиот универзитет го открија епископскиот кварт и октагоналната црква, големите приватни резиденции, нова базилика близу Музејот и уште две во некрополата на истокот на градот.

Поврзано
--------

* Филиписки археолошки музеј
* Филиписки акропол (Рахченска кула)
* Филиписка базилика вон ѕидините
* Филиписка базилика А
* Филиписка базилика Б
* Филиписка базилика В

Наводи
------

1. ↑  Centre, UNESCO World Heritage. „Archaeological Site of Philippi". *whc.unesco.org* (англиски).

### Извори

Преведено од написот на француската Википедија, извадено на 11 февруари 2005 година. Тој напис, пак, ги дава следниве наводи:

* Ч Бакирцис, Х. Коестер (еди.), *Филипи во времето на Павле и по неговата смрт*, Харисбург, 1998 година. (англиски)
* П. Коларт, Филипини *ville de Macédoine de ses* потекнува jusqu'à *la fin de l'époque romaine*, Париз, 1937 година. (француски)
* Г. Гунарис, Е. Гунарис, *Филипи: Археолошки водич*, Солун, 2004 година. (грчки)
* P. Lemerle, *Philippes et la Macédoine orientale à l'époque chrétienne et byzantine*, Ed. Де Бокард, Париз, 1945 година. (француски)
* M. Sève, „De la naissance à la mort d'une ville  : Philippines en Macédoine (IVe siècle av. J.-C.-VIIe siècle apr. J.-C.) ", *Histoire urbaine* n ° 1, juin 2000, 187-204. (француски)
* Ч Кукули-Хризантаки, ч. Бакирцис, *Филипи* Атина, второ издание, 1997 година. (англиски)

Надворешни врски
----------------

* Филипи - Католичка енциклопедија
* Ливиус, Филипи Архивирано на 7 октомври 2014 г. од Џона Лендинг (античка историја)
* Апостол Павле на Филипи: Сеење на семето на христијанството