Санта Марија деи Мираколи, 1480-ти, од Пјетро Ломбардо, кој главно бил водечки скулптор во Венеција.
**Венецијанската ренесансна архитектура** започнала подоцна отколку во Фиренца, не пред 1480-тите, и во текот на целиот период главно се потпирала на архитекти увезени од друго место во Италија. Градот во тој период бил многу богат и подложен на пожари, така што поголемиот дел од времето имало многу згради, а барем фасадите на венецијанските згради често биле особено раскошно украсени.

 Огромниот дрворез *Поглед на Венеција* од Јакопо де Барбари, 1500 година, се сметаше за дефинитивно дело што го прикажува градот во поголемиот дел од векот. 
Венецијанската елита имала колективно верување во важноста на архитектурата за зајакнување на довербата во Републиката, а резолуцијата на Сенатот во 1535 година забележала дека тој е „најубавиот и најславниот град што во моментов постои во светот". Во исто време, отворената конкуренција меѓу патрициските семејства била обесхрабрена, во корист на „хармонична еднаквост", која се однесувала на зградите како и на други области, и се сметале за новина заради себе, или повторно да се придобијат славите на антиката со сомнеж. Иако посетителите се восхитувале на богатите ансамбли, венецијанската архитектура немала големо влијание надвор од сопствените поседи на републиката пред Андреа Паладио (1508–1580), чиј стил на паладијанската архитектура станал многу влијателен некое време по неговата смрт, и не само во англиското говорно подрачје.

Венецијанската елита имала колективно верување во важноста на архитектурата за зајакнување на довербата во Републиката, а резолуцијата на Сенатот во 1535 година забележала дека тој е „најубавиот и најславниот град што во моментов постои во светот". Во исто време, отворената конкуренција меѓу патрициските семејства била обесхрабрена, во корист на „хармонична еднаквост", која се однесувала на зградите како и на други области, и се сметале за новина заради себе, или повторно да се придобијат славите на антиката со сомнеж. Иако посетителите се восхитувале на богатите ансамбли, венецијанската архитектура немала големо влијание надвор од сопствените поседи на републиката пред Андреа Паладио (1508–1580), чиј стил на паладијанската архитектура станал многу влијателен некое време по неговата смрт, и не само во англиското говорно подрачје.

Венецијанска зграда
-------------------

 Аголна палата на Ка' Гранде на Јакопо Сансовино, замена на зграда изгорена во 1532 година. Споредете ги многу поедноставните страни .
Венеција е изградена на алувијална кал, а повеќето згради во градот биле (и главно сè уште се) поддржани од голем број дрвени купови забиени во калта. Над камената платформа која се наоѓа на нив, нормалниот градежен материјал е тула, иако ренесансните фасади обично биле соочени со истарски камен, фин варовник кој не е строго мермер, иако често се нарекува т.н. Овој материјал бил донесен по морски пат од каменоломи во Истра во *тераферма*, сега во Хрватска. Имало предности и што ја издржало солта во крајбрежниот воздух и поплавите, многу подобро од мермерот. За контраст често се користеле и други камења со различни бои, особено црвен камен од Верона. Марморино или *кокиопесто* штуко, направени од мелење на варовник, фрагменти од тули и теракота, биле типична завршница за внатрешни ѕидови, а понекогаш и за надворешни.

Рамните тавани поддржани со дрвени греди се претпочитаат отколку сводовите, кои би можеле да пукнат додека зградата ќе се насели на темелите на купот. Обично два слоја на подни даски, поставени под прав агол еден на друг, се потпирале на гредите. Различни видови дрво се користеле за различни намени, а во периодот на ренесансата шумите во близина на копното биле скратени, а цената на дрвото значително се зголемила. Препознатливите и многу големи венецијански оџаци, со теракота покриен врв како превртен конус, биле дизајнирани да спречат опасните искри да избегаат и да предизвикаат пожари.

Палацо Дарио, 1480-ти, со карактеристични венецијански саксии за оџаци
Главниот град веќе бил многу изграден, со згради цврсто спакувани во центарот; Ова јасно го покажува огромниот дрворез *Поглед на Венеција* на Јакопо де Барбари со издигнат поглед на градот во 1500 година. Повеќето од поголемите ренесансни згради биле замени, кои морале да се вклопат во постојните граници на локацијата. Бидејќи зградите биле цврсто преполни, Венеција била уште поподложна од другите италијански градски центри на пожари, што ја создаде потребата за многу нови згради. Особено, областа Риалто бил речиси уништен во 1514 година, и Дуждовата палата имала лоши пожари во 1483, 1547 и 1577 година, иако готските надворешни фасади преживеале. Речиси трајно зафатената градежна активност во Венеција значело дека има изобилство квалификувани работници. И покрај ова, завршувањето на главните згради често траело десет до дваесет години или повеќе.

За разлика од палатите или куќите на богатите семејства во другите градови во Италија, одбраната не била главна грижа за венецијанските палати, кои во секој случај често имаа „ровови" на некои страни. Преполниот центар на градот поттикнало градење високо според стандардите од тој период, а главниот пристап за светлина често било од предната фасада, која затоа обично има повеќе и поголеми прозорци од палатите на други места. Не било невообичаено да се додадат дополнителни катови на старите згради. Населението на градот, кое достигнало шест цифри до околу 1300 година, го достигнало својот врв на сите времиња со околу 190.000 пред страшната чума во 1575–77 година да убие околу една третина од луѓето (вклучувајќи ги и стариот Тицијан и неговиот син).

Раните градби
-------------

Главната порта на Венецијанскиот Арсенал, *Порта Магна*, била изградена кон крајот на 1450-тите и била едно од првите дела на венецијанската ренесансна архитектура. Била заснована на Римската капија на Сергиите, триумфална порта во Пула во Истра, сега во Хрватска, но потоа на венецијанска територија. Отприлика од истиот датум, *Арко Фоскари*, елаборирана крошна или триумфална порта за свечениот влез во дворот на Дуждовата палата, е класична во нејзините пониски нивоа, но станала шума од готски врвови до врвот.

Архитекти и нивните главни згради
---------------------------------

Мауро Кодуси, Ка' Вендрамин Калерги, од 1481 година
Повеќето венецијански архитекти не биле домородци на градот, па дури и на териториите *на тераферма* или копното на Република Венеција, но големите буџети достапни во Венеција ги искушувале архитектите од цела северна и централна Италија. Уметниците главно познати како скулптори работеле и како архитекти. Освен Сансовино (дискутирано подолу), најважни од нив се семејството Ломбардо, особено Пјетро Ломбардо (1435–1515), и потоа маниристот Алесандро Виторија (1525–1608). Историјата на венецијанската архитектура е комплицирана поради навиката да се назначува она што денес би можело да се нарече „управен архитект", *протомаестро* или *прото*, за да поднесе извештај до надзорните комитети, чие име често преживува во архивите. Степенот до кој тие всушност биле одговорни за дизајнот варира многу.

Мауро Кодуси (1440–1504) од Ломбардија бил еден од првите архитекти што работел во ренесансен стил во Венеција, при што неговиот син Доменико му помагал и ја продолжил неговата пракса по неговата смрт. Неговите дела во јавни згради ги вклучуваат горните катови на Сан Закарија, Венеција, Сан Џовани Грисостомо (почнал во 1497 година), Санта Марија Формоза (почнал во 1492 година) и Прокуратие Веки на плоштадот Свети Марко. Веројатно ја дизајнирал Саат-кулата на Свети Марко (од 1495 година) и работел со скулптори за да ја обнови Големото училиште на Сан Марко по пожарот во 1485 година. Пожар во 1483 година го уништил источното крило на Дуждовата палата, а Кодуси победил на натпреварот да го замени, создавајќи сосема различни дизајни за фасадите свртени кон дворот и надвор. Неговите палаци вклучуваат Ка' Вендрамин Калерги (почнат во 1481 година) и Палацо Зорзи Галеони. Неговото дело почитува и алудира на многу елементи од венецијанската готика и одлично се усогласува со него.

Други архитекти активни во раниот период на ренесансата се Џорџо Спавенто (активен од 1489 или порано, д. 1509), и Антонио Абонди, често познат како Скарпањино (починал во 1549 година), кој бил активен од најмалку 1505 година. Сан Себастиано, Венеција, започнато во 1506 година, е рана работа. И двајцата имаат многу владини комисии.

 Јакопо Сансовино, Библиотека Марчиана, започната 1537 година
Јакопо Сансовино (1486–1570), исто така важен скулптор, бил Фирентинец со успешна кариера во Фиренца, а потоа и во Рим. Тој побегнал во Венеција по катастрофалното Ограбување на Рим во 1527 година и во 1529 година бил назначен за главен архитект и надзорник на имотот (Протомаестро или *Прото*) кај прокураторите на Сан Марко. Според Манфредо Тафури, неговиот прв проект во Венеција, Палацо Грити, никогаш не бил изграден бидејќи неговите планови, иако брилијантни, се сметале за премногу полни со егзибиционистички новитети; тој не успеал да ја сфати идеологијата на трезвената и воздржана величественост што ја барале венецијанските патрици. Сепак, неговиот план да ги стабилизирал куполите на Сан Марко, кои долго време правеле неволји, со обвиткување железни ленти околу нив, „ја направил неговата репутација". Набргу тој нашол стил кој ги задоволил венецијанските патрони и бил „дефинитивен за целата понатамошна историја на венецијанската архитектура". Тој го создал изгледот на голем дел од областа околу плоштадот Сан Марко надвор од самата базилика Сан Марко.

Марсовска библиотека се смета за негово „несомнено ремек дело" и клучно дело во венецијанската ренесансна архитектура. Паладио, кој ја видел како се гради, ја нарекол „веројатно најбогатата некогаш изградена од времето на античките до сега", а Фредерик Харт ја опишал како „сигурно една од најзадоволувачките градби во италијанската архитектонска историја". Има исклучително истакнато место, со долгата фасада свртена кон Дуждовата палата преку плоштадот Свети Марко.

 Микеле Санмикели, Палацо Бевилаква, Верона, започната 1529 година
Микеле Санмикели (1484–1559) од Верона во *тераферма*, тренирал понатаму на југ, а по враќањето во Верона во 1527 година бил ангажиран од државата како воен архитект. Поголемиот дел од неговата работа биле утврдувања и воени или поморски градби околу венецијанските територии, особено во Верона, но изградил и голем број палати кои се многу оригинални и ја воведуваат венецијанската архитектура во маниризам. Неговата работа во Верона претставува група згради кои го дефинираат градот на начин споредлив со Паладио во Виченца. Палатата Бевилакуа во Верона (започна 1529) е најпознатата од нив.

 Паладио Палацо Киерикати, Виченца, од 1551 година
Главниот архитект на подоцнежната венецијанска ренесанса бил Андреа Паладио (1508–1580), кој исто така бил клучна фигура во подоцнежната италијанска ренесансна архитектура и нејзиниот најважен писател за архитектура. Но, освен двете големи цркви Сан Џорџо Маџоре (1566 г.) и Ил Реденторе (1577 г.), тој дизајнирал релативно малку во самиот град, поради повеќе причини. Тој дизајнирал многу вили во Венето, во Виченца и низа познати селски куќи, релативно мали во споредба со некои појужни, за венецијанската елита. Стилот на Паладио подоцна бил развиен во паладиската архитектура и на Британија и на американските колонии, и неговиот венецијански прозорец, со централен заоблен врв, земал многу венецијански елемент низ целиот свет. Светското наследство на градот Виченца и Паладијанските вили на Венето вклучува 23 згради во градот и 24 вили во село.

Таканаречената базилика Паладијана во Виченца, започната во 1549 година, е серија фасади со лоѓи кои ја обвиткуваат големата готска јавна сала на градот, користени за цели како што се правните судови, каде за прв пат се појавува неговата елаборирана верзија на венецијанскиот прозорец; ова се нарекува паладијански прозорец или „паладиски мотив". Овде се појавува на двата ката, што е поретко кога е копирано. Зградата се потпира на Библиотеката Марчиана во Сансовино, но е „построго архитектонска, помалку зависна од скулптурата и во исто време пофлексибилна". Во Палацо Киерикати, започнат во 1551 година, повторно има два ката лоѓи, но фасадата е поделена вертикално на три дела со унапредување на горниот кат во центарот.

 дело на Винченцо Скамоци на плоштадот Сан Марко, започнато во 1586 година.
Винченцо Скамоци (1548–1616) од Виченца се преселил во Венеција само во 1581 година, годината по смртта на Паладио. Тој го дизајнирал Новото обвинителство на плоштадот Сан Марко и завршил многу проекти што Паладио ги оставил нецелосни. Неговиот ученик Балдасаре Лонгена (1598–1682), кој бил за промена роден во градот, за возврат ги завршил проектите на Скамоци и, додека тој вовел целосна барокна архитектура во Венеција, многу згради, особено палати, продолжиле да развиваат барок форма на венецијанскиот ренесансен стил.

Венецијански книги за архитектура
---------------------------------

Венеција била главен европски центар за целокупното печатење на книги и станал главен центар за архитектонско издаваштво. Витрувиј е единствениот значаен класичен писател за архитектура што преживеал, а неговото дело *De architectura* било внимателно проучувано од сите ренесансни архитекти. Иако латинскиот текст бил отпечатен претходно, првото издание илустрирано со дрворез било произведено од Фра Џовани Џокондо во Венеција во 1511 година; тој го дизајнирал Фондако деи Тедески во 1505–08.

Во Венеција биле објавени и „Седумте книги" на Себастиано Серлио (1475–1554), во неколку тома од 1537 година наваму. Работел во градот како архитект, но оставил малку трага. Тие исто така биле во голема мера илустрирани и станале суштинско читање, и брзо биле копирани и преведени низ Европа. Патрицискиот хуманист, свештеник и венецијански дипломат Даниеле Барбаро бил покровител на Паладио (Вила Барбаро), а Паладио го илустрирал неговиот италијански превод на Витрувиј (1556). Сопствениот *Четири книги за архитектурата* (1570) на Паладио, илустриран од него, повторно имало огромно влијание низ Европа.

Главната книга на Винченцо Скамоци била објавена во 1615 година и во суштина се навраќа на Паладио; бил влијателен во ширењето на паладијанизмот.

Надворешни слики
----------------

Значителен број секуларни згради имале слики на надворешни ѕидови, обично на фасадата. Овие понекогаш биле од големи уметници, но тие практично сите исчезнале сега. Неколку многу избледени фрагменти од фреските од околу 1508 година од Џорџоне и Тицијан, спомнати од Вазари, подоцна биле отстранети и сега се наоѓаат во Ка'Д'Оро. Џорџоне го насликал и влезниот хол на Ка' Вендрамин Калерги.

Византиска преродба
-------------------

Венеција немала историја како античка римска населба, која била основана на брегови од кал во венецијанската лагуна по падот на Римското Царство. Венецијанците сакале да тврдат дека недостатокот на каква било паганска контаминација во нивната историја давала посебен „чист, легитимен и неизвалкан" квалитет на нивното христијанство. Но, историјата на градот долго време била тесно поврзана со Византиската империја, а референците за византиската архитектура се сметале за блиски со етосот на идентитетот на градот. Ова може да се види во внатрешноста на Сан Салвадор, на кој работеле неколку архитекти. Започната во 1508 година, набргу по базиликата Свети Петар во Рим, меѓу другото, оваа голема црква со внатрешност базирана на грчки крстови претставувал венецијански одговор на римскиот преродба.

Галерија
--------

* Арко Фоскари во дворот на Дуждовата палата, доцни 1450-ти*Арко Фоскари* во дворот на Дуждовата палата, доцни 1450-ти
* Сан Закарија, Венеција, Кодуси ги завршија горните делови на црквата започната на готскиСан Закарија, Венеција, Кодуси ги завршија горните делови на црквата започната на готски
* Дело на Пјетро Ломбардо, 1485 годинаДело на Пјетро Ломбардо, 1485 година
* Хармонија помеѓу Дуждовата палата лево и Библиотека Маркијана десноХармонија помеѓу Дуждовата палата лево и Библиотека Маркијана десно
* Зека од Сансовино, со Библиотека Марчиана и Дуждовата палата подалекуЗека од Сансовино, со Библиотека Марчиана и Дуждовата палата подалеку
* Започната од Сансовино (1554) и завршена од ПаладиоЗапочната од Сансовино (1554) и завршена од Паладио
* 
* Палацо Тјеполо, фасадата првично фрескоживописана од Андреа Скијавоне (остануваат слаби траги)Палацо Тјеполо, фасадата првично фрескоживописана од Андреа Скијавоне (остануваат слаби траги)
* Скуола Гранде ди Сан Роко, разни архитектиСкуола Гранде ди Сан Роко, разни архитекти
* Скуола Гранде ди Сан Марко, сега болница, Пјетро Ломбардо и КодрусиСкуола Гранде ди Сан Марко, сега болница, Пјетро Ломбардо и Кодруси
* Паладио, Вила Бадоер, 1556 година, една од неговите вили на терафирматаПаладио, Вила Бадоер, 1556 година, една од неговите вили на терафирмата
* Вилата Капра Ла Ротонда на Паладио, започната во 1567 годинаВилата Капра Ла Ротонда на Паладио, започната во 1567 година
* Сан Џорџо Маџоре на Паладио, започнат во 1566 годинаСан Џорџо Маџоре на Паладио, започнат во 1566 година
* Паладио, црквата Реденторе, започната во 1577 годинаПаладио, црквата Реденторе, започната во 1577 година
* Палацо Балби, Алесандро Виторија, 1582 годинаПалацо Балби, Алесандро Виторија, 1582 година

Поврзано
--------

* Венецијанска ренесанса

Наводи
------

1. ↑  Wolters and Huse, 12, 14
2. ↑  Wolters and Huse, 3
3. 1 2 3  Burns, 28
4. 1 2  Tafuri, 3–4; Wolters and Huse, 15
5. 1 2  Tafuri, 5–13
6. ↑  Howard, 56–60; Burns, 24
7. ↑  Wolters and Huse, 23
8. ↑  Howard, 58; Burns, 24
9. ↑  Howard, 60–61; Burns, 24
10. ↑  Howard, 66
11. ↑  Wolters and Huse, 3–6
12. ↑  Howard, 51
13. 1 2  Burns, 24–25
14. ↑  Howard, 31–33; Burns, 24; Hartt, 423
15. ↑  Howard, 52
16. ↑  Howard, 56
17. ↑  Wolters and Huse, 13
18. ↑  Hartt, 423, 632; Burns, 24
19. ↑  Hartt, 423
20. ↑  Hartt, 423–424; Wolters and Huse, 26–33
21. ↑  ULAN, ""Giorgio Spavento"
22. ↑  Hartt, 632–634; Burns, 26
23. ↑  Tafuri, 5–6
24. ↑  Howard, 19
25. ↑  Hartt, 632
26. ↑  Hartt, 632–633, 633 quoted.
27. ↑  Hartt, 631–632; Burns, 25
28. ↑  „UNESCO World heritage site number 712". Whc.unesco.org. 3 January 2007. Посетено на 20 February 2019.
29. ↑  Summerson, 129–130, 134 distinguishes between this and the Venetian window, illustrating both.
30. ↑  Hartt, 634–635, 635 quoted; Summerson, 44
31. ↑  Wittkower, 290–300
32. ↑  Burns, 25; Summerson, 10
33. ↑  Summerson, 10–12 and see index
34. ↑  Burns, 25; Hartt, 634; Summerson, 43–45 and see index
35. ↑  Wittkower, 115
36. ↑  Wolters and Huse, 25
37. ↑  Brown, Patricia Fortini, *Art and Life in Renaissance Venice*, 71, 2005, Prentice Hall, ISBN 0131344021, 9780131344020
38. ↑  Tafuri, Chapter 2

Наводи
------