**Хаплогрупата T-M184**, позната и како **Хаплогрупа Т**, е хаплогрупа на ДНК на човечки Y-хромозом. Полиморфизмот со уникатен настан што го дефинира овој клад е полиморфизмот со еден нуклеотид познат како *M184*. 

 Детален приказ на присуството на Хаплогрупата Т во Европа и околните области.
Т-М184 е невообичаен по тоа што е и географски распространет и релативно редок. T1 (T-L206) - нумерички доминантната примарна гранка на T-M184 - се смета дека потекнува од Западна Азија и веројатно се проширила од таму во Источна Африка, Јужна Азија, Европа и соседните региони. T1\* можеби се проширила со културата од пред-грнчарскиот неолитски период Б (ПГНП).

Се СМЕТА дека подкладите на Т-М70 биле присутни во Европа уште од неолитот со неолитски фармери од Западна Азија. Умерено високата фреквенција (~ 18%) на T1b\* хромозомите во Лемба во јужна Африка ја поддржува хипотезата за потеклото од Западна Азија за нивната татковска линија.

Структура
---------

Подкладна структура на Хаплогрупата Т (M184). 
* **T1** (L206)
	+ **T1a** (M70/Page46/PF5662)
		- **T1a1** (L162/Стр.21, L454)
			* **T1a1a** (L208/Стр.2)
				+ **T1a1a1** (CTS11451)
				+ **T1a1a2** (Y16897)
					- **T1a1a2a** (Z19963)
		- **T1a2** (L131)
			* **T1a2a** (PH141/Y13244)
			* **T1a2b** (L446)
		- **T1a3** (FGC1350/Y11151)
			* **T1a3a** (Y11675/Z9798)
			* **T1a3b** (FGC1340/Y8614)
* **T2** (PH110)

Распространетост
----------------

### Преглед

Како примарна гранка на хаплогрупата LT (позната како K1), базалната, недивергентна хаплогрупа **T\*** моментално го има алтернативното филогенетско име на **K1b** и е брат или сестра на хаплогрупата L\* (наречена K1a). (Пред 2008 г. хаплогрупата Т и нејзините подклади биле познати како хаплогрупа К2.  Името К2 оттогаш е преназначено на примарна подклада на хаплогрупата К.) Таа има две примарни гранки: T1 (T-L206) и T2 (T -PH110). Повеќето мажи кои припаѓаат на хаплогрупата Т1\* ја носат поткладата Т-М70 (Т1а), примарна гранка на Т-М206.

Хаплогрупата Т се среќава на исклучително високи нивоа меѓу сомалиските кланови Дир и Исак во Сомалиленд,   Џибути и Етиопија.   исто така се наоѓа на релативно високи нивоа кај одредени популации во други делови на светот. Тие ги вклучуваат Ерукалите, Бауритите и Лода во Јужна Азија; меѓу Тубу во Чад; и во значително малцинство од Раџус и Махли во Јужна Азија; општи Сомалијци, јужни Египќани и Фула (Фулбе) во северен Камерун; луѓе од регионите на Кијан, Аквилани, Саченси, Ибизан (Еивисенц) и Миранде во Европа; Зороастријци, Бахтијари на Блискиот Исток и Ненети и Казахстанци (особено Момини и Аргини) во Сибир/Централна Азија.]

Максималната светска фреквенција за хаплогрупата T-M184 е 100%, меѓу мажите од кланот Дир од Сомалиленд (Лаковачи и неговите соработници, 2016).  Тоа претставува приближно 82,4% од сомалиските машки лози севкупно во Дире Дава, Етиопија (Пластер и неговите соработници, 2011).  Географски, се наоѓа на највисоките нивоа во областа Дире Дава во Етиопија,  и Џибути. 

Луис и соработниците (2004) сугерираат дека присуството на Т на африканскиот континент може, како и претставниците на R1\*, да укаже на постар вовед од Азија. Левант наместо Арапскиот Полуостров се смета дека бил главниот пат за влез, бидејќи египетските и турските хаплотипови се значително постари по старост (13.700 п.с. и 9.000 п.с. соодветно) од оние пронајдени во Оман (само 1.600 п.с.). Според авторите, хаплогрупата Т-М184 во Африка ги претставува трагите на пораспространето рано локално присуство на кладот. Подоцнежните проширувања на популациите што ги носат лозата E-M215, E-V38, G и J NRY можеби ги совладале кладоносителите на T-M184 во одредени локалитети. 

На Кавказ и Анадолија сочинува до 4% од населението во југоисточен и северозападен Кавказ, како и во југоисточна и западна Анадолија, со врв до 20% кај Ерменците од Сасун. На Блискиот Исток, таа сочинува до 4% од населението околу планините Загрос и Персискиот Залив, како и околу планините Таур и сливот на Левант, достигнувајќи врв до 10% кај Зороастријците од Керман, Бахтијарите, Асирците од Азербејџан, Абудабијците, Ерменци од Историска Југозападна Ерменија и Друзи од Галилеја. Во источна Африка, таа сочинува до 4% од населението во Горен Египет, со врв до 10% во Луксор.

Хаплогрупата Т е невообичаена во Европа, освен во Јужна Европа и соседните области. Според Мендез и соработниците (2011), „*појавата во Европа на лоза кои припаѓаат на подкладите T1a1 (стари T1a) и T1a2 (стари T1b) веројатно рефлектира повеќе епизоди на генскиот тек. T1a1\* хаплогрупите во Европа веројатно го рефлектираат постариот генски тек*". Сочинува до 4% од населението на Централна Италија, Западна Сицилија, Северозападна Корзика, Северозападен Пиринејски Полуостров, Западна Андалузија, Западни Алпи, Источен Крит и Македонија, фреквенции до 10% во Ибица, Миранда де Дуро, Источен Овиедо, Кадиз, Бадахоз, Балања, Норма и Рагуза и достигнувајќи 20% во Скијака, Аквила и некои германски јужни региони. T-M184 е пронајден во 1,7% (10/591) од базен од шест примероци од машки пол од југозападна Русија, но целосно го нема во базенот од осум примероци со вкупно 637 лица од северната половина на европска Русија.  Русите од југозапад биле од следниве градови: Рослав, Ливни, Пристен, Репјевка и Белгород; и Кубански Козаци од Република Адигеја.

### Т1 (Т\*)

Т1 е најчестото потекло на хаплогрупата Т-М184, што е лоза на повеќе од 95% од сите евроазиски членови Т-М184. Една од нивните лоза на потекло се наоѓа на високи фреквенции меѓу северните сомалиски кланови. Сепак, се смета дека потекнува некаде околу источниот медитерански басен, можеби некаде помеѓу Израел до долината Јордан. 

Базалната потклада T1\* се смета дека се проширила во североисточна Анадолија, барем од Левант, со предгрнчарската неолитска Б култура (PPNB). Иако е редок кај современите популации, Т1\* е пронајдена кај берберски поединец од Тунис, мажјак во Сирија и една низа меѓу етничките Македонци во Македонија.  

#### T1a (M70)

Мендез и неговите соработници (2011) укажуваат на античкото присуство на T1a-M70 во Европа може да ги одразува раните прогонети меѓу античките земји на Израел и Вавилон. Подкладата веројатно пристигнала со првите фармери. 

#### T1a1\*

Питјузаните од островите Ибица и Форментера - со три различни проучувања е откриено дека поседуваат T1a1 на релативно високи нивоа од 6,7-16,7%. Томас и неговите соработници (2006) пронашле три случаи меѓу примерок од 45 (6,7%).  Залуа и неговите соработници (2008) пронашле девет примери кои биле L454+ (SNP еквивалент на L162/Page21) од примерок од 54 (т.е. стапка од 16,7%).   Родригез и сор. (2009) откриле седум случаи на L454+ во примерок од 96 (7,3%). 

Понтичките Грци од Анадолија исто така поседуваат Т1а1. Во 2009 година, машко со презиме Метаксопулос и понтичко грчко потекло било пријавено дека е T-L162(xL208) - според проектот за споредба на геномот на Y-хромозомот администриран од Адријано Скеко. Грците од Фатса (оригинално „Φάτσα") наводно мигрирале во антиката од Синопа, која самата била колонизирана од Јонците (од Милет). Друга древна јонска колонија во северо-западна Анадолија, Лампсакос (Лампсак), имала ономастични врски со островите - Лампсакос првично била јонска колонија позната како *Питјуса*.

#### T1a1a (L208)

Оваа лоза, формирана 14.200-11.000 БП, е најголемата гранка низводно T1a1-L162. Таа е поврзана со Викинзите и индоевропјаните преку „L208".

#### T1a1a1a1b1a1\* (T-Y3782\*)

Еден маж од Сардинија од примерок од 187 (номинална стапка од 0,53%) - жител на провинцијата Каљари (сардински: Casteddu) - е откриено дека поседува T-Y3782 (xY3836), исто така познат T1a1a1a1b1a1 (xT1a1a1a1a1). 

#### T1a1a1a1b1a1a (T-Y3836)

 T-Y3836 Филогенија. Користење на 19 Y-STR маркери.
Оваа лоза најчесто се среќава кај поединци од Пиринејскиот Полуостров, каде што подкладата исто така има најголема разновидност. Две подклади може јасно да се дискриминираат. Првата, пронајдена главно во пост-колонијалниот Порторико, со DYS391=10, а втората пронајдена главно во Панама каде што нивните ибериски потомци можеле да имаат влезна точка во Америка, со DYS439=12.

Некои членови на Y3836 се наоѓаат меѓу различни заедници на сефардската дијаспора, но тие се исклучително ретки во вкупниот процент на некои од овие заедници како што се гледа во Ногеиро и неговите соработници. Ова веројатно би можело да значи дека овие членови би можеле да бидат интегрирани од овие заедници преку контакт со други домородни ибериски популации како што се гледа во Монтеиро и сор. каде што оваа лоза била пронајдена меѓу домородните астур-леонски говорители.

### T2 (PH110)

 Оваа лоза можела да стигне во Левант преку проширувањето на PPNB од североисточна Анадолија.

Проучувањето од 2014 година открило T-PH110 кај еден маж од етничка Бутан, од примерок од 21, што веројатно имплицира стапка од 4,8% во Бутан.  Пронајдени биле и кај еден германски и уште двајца од Кавказ. Бутанскиот и германскиот хаплотип се смета дека се групирани заедно.

1. ↑  „T YTree". *www.yfull.com*.
2. ↑  Harney, Éadaoin; May, Hila; Shalem, Dina; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Lazaridis, Iosif; Sarig, Rachel; Stewardson, Kristin; Nordenfelt, Susanne; Patterson, Nick; Hershkovitz, Israel; Reich, David (20 August 2018). „Ancient DNA from Chalcolithic Israel reveals the role of population mixture in cultural transformation". *Nature Communications*. **9** (1): 3336. Bibcode:2018NatCo...9.3336H. doi:10.1038/s41467-018-05649-9. PMC 6102297. PMID 30127404.
3. ↑  Elkamel, Sarra; Marques, Sofia L.; Alvarez, Luis; Gomes, Veronica; Boussetta, Sami; Mourali-Chebil, Soufia; Khodjet-El-Khil, Houssein; Cherni, Lotfi; Benammar-Elgaaied, Amel; Prata, Maria J. (3 August 2021). „Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population". *Scientific Reports*. **11** (1): 15728. Bibcode:2021NatSR..1115728E. doi:10.1038/s41598-021-95144-x. PMC 8333252 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 34344940 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).
4. ↑  Other SNPs – *M272*, *PAGES129*, *L810*, *L455*, *L452*, and *L445* – are considered to be phylogenetically equivalent to *M184*.
5. 1 2  „Increased resolution of Y chromosome haplogroup T defines relationships among populations of the Near East, Europe, and Africa". *Human Biology*. **83** (1): 39–53. 2011. doi:10.3378/027.083.0103. PMID 21453003.
6. ↑  „ISOGG 2018 Y-DNA Haplogroup T". *isogg.org*.
7. ↑  Michael Hodd, *East Africa Handbook*, 7th Edition, (Passport Books: 2002), p. 21: "To the north are the countries of the Horn of Africa comprising Somalia, Ethiopia, Eritrea, Djibouti, and Somaliland."
8. 1 2  Giuseppe Iacovacci *et al.*, "Forensic data and microvariant sequence characterization of 27 Y-STR loci analyzed in four Eastern African countries," *^Forensic Science International: Genetics*, 2016
9. ↑  „T-Y16897 YTree".
10. 1 2  Plaster; и др. (2011). „Variation in Y chromosome, mitochondrial DNA and labels of identity on Ethiopia" (PDF). *UCL Discovery*.
11. ↑  „The Levant versus the Horn of Africa: evidence for bidirectional corridors of human migrations". *American Journal of Human Genetics*. **74** (3): 532–44. 2004. doi:10.1086/382286. PMC 1182266. PMID 14973781.
12. ↑  „Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context". *American Journal of Human Genetics*. **82** (1): 236–50. 2008. doi:10.1016/j.ajhg.2007.09.019. PMC 2253976. PMID 18179905.
13. ↑  Lazaridis, Iosif; и др. (2016). „Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East". *Nature*. **536** (7617): 419–424. Bibcode:2016Natur.536..419L. bioRxiv 10.1101/059311. doi:10.1038/nature19310. PMC 5003663. PMID 27459054.
14. ↑  „Data for Y-chromosome haplotypes defined by 17 STRs (AmpFLSTR Yfiler) in two Tunisian Berber communities". *Forensic Science International*. **160** (1): 80–3. 2006. doi:10.1016/j.forsciint.2005.05.007. PMID 16005592.
15. ↑  „Genetic data for 17 Y-chromosomal STR loci in Macedonians in the Republic of Macedonia". *Forensic Science International. Genetics*. **5** (4): e108–11. 2011. doi:10.1016/j.fsigen.2011.04.005. PMID 21549657.
16. ↑  „Differential maternal and paternal contributions to the genetic pool of Ibiza Island, Balearic Archipelago". *American Journal of Physical Anthropology*. **129** (2): 268–78. 2006. doi:10.1002/ajpa.20273. PMID 16323196.
17. ↑  „Identifying genetic traces of historical expansions: Phoenician footprints in the Mediterranean". *American Journal of Human Genetics*. **83** (5): 633–42. 2008. doi:10.1016/j.ajhg.2008.10.012. PMC 2668035. PMID 18976729.
18. ↑  „The Genetic Legacy of Religious Diversity and Intolerance: Paternal Lineages of Christians, Jews, and Muslims in the Iberian Peninsula". *The American Journal of Human Genetics*. **83** (6): 725–736. 2008. doi:10.1016/j.ajhg.2008.11.007. PMC 2668061. PMID 19061982.
19. ↑  „Genetic sub-structure in western Mediterranean populations revealed by 12 Y-chromosome STR loci". *International Journal of Legal Medicine*. **123** (2): 137–41. 2009. doi:10.1007/s00414-008-0302-y. PMID 19066931.
20. ↑  „Y-chromosome based evidence for pre-neolithic origin of the genetically homogeneous but diverse Sardinian population: inference for association scans". *PLOS ONE*. **3** (1): e1430. 2008. Bibcode:2008PLoSO...3.1430C. doi:10.1371/journal.pone.0001430. PMC 2174525. PMID 18183308.
21. ↑  „The Y-chromosome tree bursts into leaf: 13,000 high-confidence SNPs covering the majority of known clades". *Molecular Biology and Evolution*. **32** (3): 661–73. 2015. doi:10.1093/molbev/msu327. PMC 4327154. PMID 25468874.

1. ↑  *де факто* држава