**Удине** (фурлански: *Udin*, германски: *Weiden*, латински: *Utinum*) или **Видем** (словенечки: *Videm*) — град и *општина* во Североисточна Италија, во средината на регионот Фурланија-Јулиска Краина, со местоположба помеѓу Јадранското Море и Аплите (*Карнски алпи*), оддалечен помалку од 40 км од словенската граница. Во 2016 година во градот живееле 99.244 жители.

Имиња и етимологија
-------------------

Удине првпат бил утврден во средновековните записи како „Удене" во 983 година и како *Утинум* околу 1000 година. Потеклото на името *Удине* е нејасно. Одредени претпоставки упатуваат на тоа дека името има предримско потекло, поврзано со индоевропскиот збор \*„ou̯dh-" ’udder‘ користен во фигуративна смисла да значи ’брдо‘. Словенечкото име за градот, „Видем" е хиперкорекција на локалното словенско име „Видан", засновано на словнечките населбите „Видем". Словенечкиот јазичар Павле Мерку ја опишал словенската форма „Видем" како "идиотска хиперкорекција од 19. век."

Историја
--------

Удине е историски главен град на областа Фурланија. Оваа област била населена уште во неолитско време, а подоцна, веројатно, била населена од Илирите.

Врз основа на една стара унгарска легенда, Атила (?–453), водачот на хуните, изградил брдо тука, при опсадата на Аквилеја, бидејќи имал потреба од зимско живеалиште: тој ги упатил своите војници да донесат почва во нивните шлемови и штитови, бидејќи пределот бил премногу рамен, без ниту еден рид. Тој тука основал град, и изградил кула во форма на квадрат.

По падот на Западното Римско Царство, областа го зголемила своето значење по распадот на Аквилеја а потоа и на Чивидале. Во 983 година, Удине бил спомнат за првпат, со донацијата на замокот *Утинум* од царот Отон II на патријарсите на Аквилеја, тогаш главни феудалци во регионот. Во 1223 година, со основањето на пазарот, градот станал најважен во областа во економска и трговска смисла, и станал седиште на патријархот.

Удине во 1650 година.
Во 1420 година, градот бил освоен од Венецијанската Република. Во 1511 година, тој бил седиште на кратка граѓанска војна, која била проследена од земјотрес и од чума. Удине останал под венецијанска контрола до 1797 година, и бил втор најголем град во државата. По кратката француска доминација која следела, тој бил дел од Кралството Ломбардија-Венеција, и бил вклучен во новоформираното Кралство Италија во 1866 година.

За време на првата светска војна, пред поразот во Битката кај Капорето, Удине станал седиште на италијанската висока команда и бил наречен *„Capitale della Guerra"* („воен главен град"). По битката, градот бил окупиран од австријците во 1918 година сè до крајот на Битката кај Виторија Венета истата година. По војната Удине станал главен град на краткотрајната провинција Фурланија во која биле клучени актуелните провинции Горицa, Порденоне и Удине. По 8 септември 1943 година, кога Италија се предала на сојузниците во втората светска војна, градот бил под директна германска управа, која престанала да важи во април 1945 година.

Клима
-----

Удине има влажна суптропска клима со студени зими и топли и жешки лета. Врнежите изобилуваат во текот на годината а посебно во пролет и есен. Највисоката измерена температува во градот изнесува 38.2 °C (21 јули 2006 г.), додека најниската измерена температура изнесува −18.6 °C (19 декември 2009 г.).

| Климатски податоци за Удине (1971–2000, екстреми 1969–денес) |
| --- |
| Месец | Јан | Фев | Мар | Апр | Мај | Јун | Јул | Авг | Сеп | Окт | Ное | Дек | Годишно |
| Највисока забележана °C (°F) | 18.6 (65.5) | 23.2 (73.8) | 25.6 (78.1) | 29.5 (85.1) | 33.2 (91.8) | 36.2 (97.2) | 38.2 (100.8) | 37.0 (98.6) | 34.4 (93.9) | 29.8 (85.6) | 25.3 (77.5) | 17.4 (63.3) | 38.2 (100.8) |
| Прос. висока °C (°F) | 7.7 (45.9) | 9.8 (49.6) | 13.5 (56.3) | 17.1 (62.8) | 22.3 (72.1) | 25.6 (78.1) | 28.2 (82.8) | 28.4 (83.1) | 24.1 (75.4) | 18.6 (65.5) | 12.6 (54.7) | 8.5 (47.3) | 18.0 (64.4) |
| Сред. дневна °C (°F) | 3.7 (38.7) | 5.0 (41) | 8.4 (47.1) | 12.0 (53.6) | 17.1 (62.8) | 20.3 (68.5) | 22.7 (72.9) | 22.6 (72.7) | 18.7 (65.7) | 13.7 (56.7) | 8.2 (46.8) | 4.5 (40.1) | 13.1 (55.6) |
| Прос. ниска °C (°F) | −0.4 (31.3) | 0.3 (32.5) | 3.4 (38.1) | 7.0 (44.6) | 11.8 (53.2) | 15.0 (59) | 17.1 (62.8) | 16.9 (62.4) | 13.3 (55.9) | 8.8 (47.8) | 3.7 (38.7) | 0.5 (32.9) | 8.1 (46.6) |
| Најниска забележана °C (°F) | −14.6 (5.7) | −11.6 (11.1) | −10.0 (14) | −4.8 (23.4) | 1.4 (34.5) | 5.6 (42.1) | 8.2 (46.8) | 6.6 (43.9) | 3.0 (37.4) | −3.2 (26.2) | −8.4 (16.9) | −18.6 (−1.5) | −18.6 (−1.5) |
| Прос. врнежи мм (ин) | 74.9 (2.949) | 61.6 (2.425) | 86.2 (3.394) | 119.0 (4.685) | 118.2 (4.654) | 137.9 (5.429) | 81.2 (3.197) | 79.1 (3.114) | 124.3 (4.894) | 134.5 (5.295) | 108.1 (4.256) | 85.9 (3.382) | 1.210,9 (47,673) |
| Прос. бр. врнежливи денови (≥ 1.0 mm) | 6.2 | 5.2 | 7.6 | 9.8 | 10.8 | 10.5 | 7.8 | 7.2 | 7.3 | 8.3 | 7.2 | 6.7 | 94.6 |
| Извор: Servizio Meteorologico |

Демографски податоци
--------------------

Во 2007 година, вкупно 97,880 луѓе живееле во рамките на градот (поширокото градско подрачке има двојно повеќе население), од кои 46.9% биле мажи и 53.1% биле жени. Малолетните лица (18-годишни деца и помлади) биле застапени со 14.36 проценти од населението додека пензионерите биле застапени со 24.27 проценти. Просечната возраст на жителите на Удине била 47 години, пет години повеќе од италијанскиот просек. Во петгодишниот период од 2002 - 2007, населението на Удине пораснало за 1.48 процент, додека вкупното население во Италија во целина пораснало за 3.56 проценти. Архивирано на 9 јули 2006 г. Архивирано на 26 април 2009 г. Моменталната стапка на раѓања во Удине изнесува 9.13 раѓања на 1,000 жители споредено со италијанскиот просек од 9.45 раѓања.

Во градот и околу има словенечко население проценето на околу 2,000 жители. Документ од 1475 година го споменува словенечкиот јазик како јазик на "долната класа" во градот, и ракопис во Удине кој датира од 1458 година содржи словенечки зборовен фонд. Италијанско-словенечкиот речник на Аласија да Сомарипа бил испечатен во Удине во 1607 година. Катедра на словенечки јазик била отворена на Универзитетот во Удине во 1970 година.

Во 2006 година, 90.90% од населението било од италијанско потекло. Најголемата доселеничка група доаѓала од европски држави (главно од Австрија и Хрватска): 5.37%, следена од потсахарска Африка (главно од Гана): 1.65%, и Северна Африка: 0.77%.

Сообраќај
---------

Со 7,600,000 луѓе кои патуваат секоја година, железничката станица во Удине е најважна станица во регионот. Градот железнички е поврзан со Венеција, Тревизо, Трст, Гемона дел Фриули, Тарвизио, Чивидале дел Фриули, Падова, Болоња, Рим, Верона и Милано. Меѓународни возови се обраќаат кон Виена и Минхен.

Спорт
-----

Серија А клубот Удинезе Калчо своите натпревари ги игра на Стадион Фриули.
Главен фудбалски клуб во градот е Удинезе Калчо, основан во 1896 година, кој се натпреварува во Серија А. На нивниот домашен терен, Стадионот Фриули, се играле натпревари на Светското првенство 1990.

Локалниот кошаркарски клуб, Снајдеро Удине, се натпреварува во втората италијанска кошаркарска лига.

Меѓународни врски
-----------------

### Збратимени градови

Удине е збратимен со:

|  |  |
| --- | --- |
| * Аргентина Ресистенсија, Аргентина
* Ерменија Дилиџан, Ерменија
* Австрија Филах, Австрија
* Канада Винздор, Канада
* Колумбија Меделјин, Колумбија
* Франција Вјен, Франција
 | * Германија Еслинген на Некар, Германија
* Холандија Схидам, Холандија
* Словенија Велење, Словенија
* Шпанија Албасете, Шпанија
* Шведска Норшепинг, Шведска
* Велс Нит Порт Толбот, Велс
 |

Галерија
--------

* Венецијанска куќаВенецијанска куќа
* КатедралатаКатедралата
* Црква „Св. Франческо"Црква „Св. Франческо"
* Плоштадот „Св. Џакомо"Плоштадот „Св. Џакомо"
* Портата МанинПортата Манин
* Аквилејската портаАквилејската порта
* Универзитетот во УдинеУниверзитетот во Удине

Наводи
------

1. ↑  Pellegrini, Giovan Battista. 1990. *Toponomastica italiana: 10000 nomi di città, paesi, frazioni, regioni, contrade, fiumi, monti spiegati nella loro origine e storia.* Milan: Hoepli, p. 130.
2. 1 2  Snoj, Marko. 2009. *Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen*. Ljubljana: Modrijan and Založba ZRC, p. 454.
3. ↑  Toporišič, Jože. 2002. "Pavle Merkù o Slovenskem pravopisu 2001." *Kras* 54/55: 62–64. Reprinted in: Jože Toporišič. 2011. *Intervjuji in polemike*, pp. 329–333. Ljubljana: Založba ZRC, p. 330.
4. ↑  Lengyel, Dénes (1972). *Régi Magyar mondák*. Budapest: Móra Ferenc. ISBN 963-11-2928-4.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  Marušič, Branko. 2000. Videm. *Enciklopedija Slovenije*, vol. 14. Ljubljana: Mladinska knjiga, pp. 224–225.
6. 1 2  „Udine Rivolto: Record mensili dal 1969" (италијански). Servizio Meteorologico dell’Aeronautica Militare. Посетено на February 23, 2016.
7. ↑  „Udine/Rivolto (UD)" (PDF). *Atlante climatico*. Servizio Meteorologico. Посетено на February 23, 2016.
8. ↑  „Neath Port Talbot Twin Towns". *Neath Port Talbot County Borough Council*. Посетено на 2013-08-22.

Доплнителен материјал
---------------------

* „Udine", *Northern Italy* (14. изд.), Лајпциг: Карл Бадекер, 1913

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Удине" на Ризницата ? |

* Официјално мрежно место
* Портал за градот Архивирано на 1 декември 2012 г.
* Мрежно место на Универзитетот во Удине
* Удине во 3Д Архивирано на 23 септември 2018 г.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Фурланија-Јулиска Краина · Општини во покраината Удине |
| --- |
|  |
| 
* Ајвилеја (Оглеј)
* Ајело дел Фриули
* Амар
* Ампецо
* Арта Терме
* Артења (Ратењ)
* Атимис (Ахтен)
* Базилијано
* Бањарија Арса
* Бертиоло
* Бичинико
* Бордано
* Буја
* Бутрио
* Вармо
* Венцоне (Пушја Вас)
* Верѕењис
* Вила Сантина
* Виско
* Гонарс
* Гримачо (Гармак)
* Дињано
* Доња (Дуња)
* Дренкија (Дрека)
* Енемонцо
* Ѕуљо
* Камино ал Таљаменто
* Камполонго Тапољано
* Кампоформидо
* Карлино
* Касако
* Кастионс ди Страда
* Кјоприс-Висконе
* Кјузафорте (Клуже)
* Кодројпо
* Козејано
* Колоредо ди Монте Албано
* Комељанс
* Корно ди Розацо (Корен)
* Краснодар
* Латизана
* Лауко
* Лестица
* Лињано Сабијадоро
* Лузевера (Бардо)
* Мајано
* Малборгето Валбруна (Наборјет-Овчја Вас)
* Манцано
* Мањано ин Ривиера
* Марано Лагунаре
* Мартињако
* Мерето ди Томба
* Мојмако (Мојмак)
* Монтенарс (Горјани)
* Мортељано
* Моруцо
* Моџо Удинезе (Можац)
* Муцана дел Турњано
* Нимис (Неме)
* Оваро
* Озопо
* Павија ди Удине
* Пазијан ди Прато
* Палацоло дело Стела
* Палманова
* Палуца
* Пањако
* Пауларо
* Поволето (Поулет)
* Понтеба (Табља)
* Порпето
* Поцуоло дел Фриули
* Поченија
* Прадамано
* Прато Карнико
* Премаријако
* Преоне
* Препото (Прапротно)
* Преченико
* Пулферо (Подбонесец)
* Равасклето
* Равео
* Рагоња
* Резија
* Резјута (На Били)
* Рејана дел Ројале
* Реманѕако
* Риве д’Аркано
* Ривињано
* Риголато
* Ронкис
* Руда
* Савоња (Соводње)
* Сан Вито ди Фагања
* Сан Даниеле дел Фриули
* Сан Леонардо (Свет Лиенарт)
* Сан Пјетро ал Натизоне (Шпетер Словенов)
* Сан Џовани ал Натизоне
* Сан Џорџо ди Ногаро
* Санта Марија ла Лонга
* Саурис
* Седељано
* Сокјеве
* Стрења (Средње)
* Сутрио
* Тавањако
* Тајпана (Типана)
* Талмасонс
* Тарвизио (Трбиж)
* Тарченто (Чента)
* Теор
* Терцо д’Аквилеја
* Толмецо (Толмеч)
* Торвискоза
* Тореано (Таворјана)
* Тразагис
* Трепо Гранде
* Трепо Лигозуло
* Тривињано Удинезе
* Тричезимо
* **Удине (Видем)**
* Фагања
* Фаедис (Фојда)
* Фјумичело Вила Вичентина
* Флајбано
* ФОргарија нел Фриули
* Форни Аволтри
* Форни ди Сопра
* Форни ди Сото
* Червињано дел Фриули
* Черчивенто
* Чивидале дел Фриули (Чедад)
* Џемона дел Фриули (Хумен)
* Шентвид на Тер

 | Грб на покраината Удине |

 |

 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Градови во Италија по население |
| --- |
|  |
| 1,000,000+ | 
* Рим
* Милано

 |
|  |
| 500,000+ | 
* Неапол
* Торино
* Палермо
* Џенова

 |
|  |
| 200,000+ | 
* Бари
* Болоња
* Катанија
* Фиренца
* Месина
* Падова
* Трст
* Венеција
* Верона

 |
|  |
| 100,000+ | 
* Анкона
* Андрија
* Арецо
* Бергамо
* Болцано
* Бреша
* Каљари
* Ферара
* Фоџа
* Форли
* Џулјано
* Латина
* Ливорно
* Модена
* Монца
* Новара
* Парма
* Перуџа
* Пескара
* Пјаченца
* Прато
* Равена
* Реџо Калабрија
* Реџо Емилија
* Римини
* Салерно
* Сасари
* Сиракуза
* Таранто
* Терни
* Тренто
* Удине
* Виченца

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* VIAF: 129639371
* LCCN: n82054992
* GND: 4117272-3
* SUDOC: 027494381
* NKC: ge117780

 |

 |