**Фидеизам** — термин кој се користи за именување на став или епистемолошка теорија која тврди дека верата е независна од разумот, или дека разумот и верата се непријателски едни кон други и дека верата е супериорна во доаѓањето до одредени вистини (види природна теологија). Зборот *фидеизам* доаѓа од *fides*, латинскиот збор за вера, и буквално значи „вера-изам ".  Филозофите идентификувале голем број различни форми на фидеизам. Строгите фидеисти сметаат дека разумот нема место во откривањето на теолошките вистини, додека умерените фидеисти сметаат дека иако некоја вистина може да се знае со разум, верата стои над разумот.

Теолозите и филозофите на различни начини реагирале на местото на верата и разумот во одредувањето на вистинитоста на метафизичките идеи, моралот и религиозните верувања. Фидеист е оној кој се залага за фидеизам. Историски гледано, фидеизмот најчесто им се припишува на четворица филозофи: Сорен Киркегор, Блез Паскал, Вилијам Џејмс и Лудвиг Витгенштајн; со тоа што фидеизмот бил етикета применувана во негативна смисла од нивните противници, но која не бил секогаш поддржана од нивните сопствени идеи и дела или следбеници. Квалификуван облик на фидеизам понекогаш се припишува на познатиот предлог на Имануел Кант дека мораме „да го негираме знаењето за да направиме простор за вера".

Алвин Плантинга (Alvin Plantinga) го дефинирал „фидеизмот" како „исклучиво или основно потпирање само на верата, придружено со последователно омаловажување на разумот и се користи особено во потрагата по некоја филозофска или религиозна вистина". Затоа, фидеистот „потикнува потпирање на верата наместо на разумот, во филозофските и религиозните прашања", и затоа може да продолжи да ги омаловажува тврдењата на разумот. Фидеистот ја бара вистината, пред сè: и потврдува дека разумот не може да постигне одредени видови вистина, кои наместо тоа мора да бидат прифатени само со вера.

### Историја

### Теории на вистината

Доктрината на фидеизмот е во согласност со некои, и радикално спротивна на другите теории за вистината:

* Кореспонденциска теорија на вистината
* Прагматична теорија на вистината
* Конструктивистичка епистемологија
* Консензусна теорија на вистината
* Кохерентна теорија на вистината
* Субјективизам

### Тертулијан

Тертулијан предавал фидеистички концепти како и подоцнежните филозофи Вилијам од Окам и Сорен Киркегор. *Де Карне Кристи* (За телото Христово]) од Тертулијан  вели: „Синот Божји умре; во тоа треба да се верува, бидејќи е апсурдно".

Од друга страна, некои го негираат фидеистичкиот карактер на Тертулијан, изјавата „*Credo quia absurdum*" („Верувам затоа што е апсурдно") понекогаш се наведува како пример за ставовите на Црковните отци. Сепак, се тврди дека ова било погрешно цитирање на Тертулијан, велејќи дека Тертулијан ја критикувал интелектуалната ароганција и злоупотребата на филозофијата, но дека тој останал посветен на разумот и неговата корисност во одбраната на верата.

### Вилијам од Окам

Окам бил фидеист, сметајќи дека верувањето во Бог е само прашање на вера, а не на знаење, што го натерало да ги негира сите наводни докази за Бог.

### Лутер

Мартин Лутер поучувал дека верата ја информира христијанската употреба на разумот. Во однос на тајните на христијанската вера, тој напишал: „Сите написи на нашата христијанска вера, кои Бог ни ги открил во Својата Реч, се во присуство на разумот крајно невозможни, апсурдни и лажни". А „Разумот е најголемиот непријател што го има верата". Меѓутоа, Лутер признал дека, заснован на верата во Христа, разумот може да се користи во своето соодветно подрачје, како што напишал: „Пред верата и знаењето за Бог, разумот е темнина во божествените работи, но преку верата се претвора во светлина во верникот и служи на побожноста како одличен инструмент. Зашто, како што сите природни дарови служат за понатамошна безбожност кај безбожните, така служат за понатамошно спасение кај побожните. Елоквентниот јазик ја поттикнува верата, разумот го разјаснува говорот и сè помага верата да напредува. Разумот добива живот од верата; тој е убиен од неа, а потоа повторно оживеан.

### Блез Паскал и фидеизмот

 Блез Паскал
Друг облик на фидеизам е претпоставен во Паскаловиот облог, кој е рационален аргумент за прагматичен поглед на постоењето на Бог. Блез Паскал го поканува атеистот кој размислува за верата да ја види верата во Бог како бесплатен избор кој носи потенцијална награда. Тој не се обидува да тврди дека Бог навистина постои, само дека можеби вреди да се претпостави дека тоа е вистина. Се разбира, проблемот со Облогот на Паскал е тоа што тој не се ограничува на одреден бог, иако Паскал ја имал на ум христијанската верзија (која Евреите и христијаните ја нарекуваат Бог), како што е споменато во следниот цитат. Во неговите *Pensées*, Паскал пишува:

>  Кој тогаш ќе ги обвини христијаните дека не можат да дадат причини за нивните верувања, бидејќи тие исповедаат верување во религија која не можат да ја објаснат? Тие изјавуваат, кога му објаснуваат на светот, дека тоа е глупост, *stultitiam*; а потоа вие се жалите затоа што тие тоа не го докажуваат! Да го докажеле, немало да си го одржат зборот; токму поради недостатокот на докази покажуваат дека не им недостасува смисла.
> 
> 
> —*Pensées*, no. 233
> 
> 
> 

Покрај тоа, Паскал ги оспорува различните предложени докази за постоењето на Бог како ирелевантни. Дури и ако доказите биле валидни, битијата кои тие предлагаат да ги покажат не се во склад со божеството обожавано од историските вери и лесно можат да доведат до деизам наместо до откриена религија: „Богот на Авраам, Исак и Јаков — не богот на филозофите!"

### Хаман и фидеизмот

Сметан за татко на модерниот антирационализам, Јохан Георг Хаман промовирал став кој ја издигнува само верата како единствен водич за човечко однесување. Користејќи го делото на Дејвид Хјум, тој тврдел дека сè што прават луѓето на крајот се заснова на верата. Без вера (зашто никогаш не може да се докаже) во постоењето на надворешниот свет, човечките работи не би можеле да продолжат; затоа, тврдел тој, целото размислување доаѓа од оваа вера: таа е фундаментална за човечката состојба. Така, сите обиди да се заснова верувањето во Бог користејќи разум се залудни. Тој ги напаѓал системите, како Спинозаизмот, кои се обидуваат да го ограничат она што тој го чувствува дека е бесконечното величество Божјо во конечна човечка креација.

### Кантовиот квалификуван фидеизам

Хаман бил личен пријател на Имануел Кант, еден од највлијателните филозофи на модерната ера. Додека Кант и Хаман не се согласувале и за употребата на разумот и за научниот метод, имале и голем број точки по кои се согласувале. На пример, еден од ставовите кои се бранат во Кантовата *Критика на чистиот разум* е дека разумот не е способен да постигне знаење за постоењето на Бог или бесмртноста на душата, точка со која Хаман би се согласил. Најважната разлика во оваа точка е во тоа што Кант не мислел дека тоа му отстапува место на антирационализмот, додека Хаман го мислел токму тоа. Како резултат на тоа, на Кант понекогаш му се припишува квалификуван облик на фидеизам. Оваа модифицирана форма на фидеизам е очигледна и во неговата позната сугестија дека мораме „да го негираме знаењето за да направиме простор за верата".

### Кјеркегор

Природните теолози може да тврдат дека Кјеркегор бил фидеист од овој општ вид: аргументот дека постоењето на Бог не може со сигурност да се знае и дека одлуката да се прифати верата не е ниту основана, ниту има потреба од рационално оправдување, може да се најде во делата на Сорен Кјеркегор и неговите следбеници во христијанскиот егзистенцијализам. Многу од делата на Кјеркегор, вклучително и *Страв и Трепет*, се под псевдоними ; тие може да ја претставуваат работата на измислените автори чии ставови одговараат на хипотетички позиции, а не нужно оние кои ги имал самиот Кјеркегор.

Во *Страв и трепет*, Кјеркегор се фокусирал на подготвеноста на Авраам да го жртвува Исак. Новозаветните апостоли постојано тврделе дека чинот на Авраам бил восхитувачки приказ на верата. Меѓутоа, во очите на неверникот, тоа нужно мора да изгледа како неоправдан обид за убиство, или можеби плод на луда заблуда. Кјеркегор го искористил овој пример за да го фокусира вниманието на проблемот на верата воопшто. Тој на крајот потврдил дека да се верува во воплотувањето на Христос, во од Бога створено тело, значи да се верува во „апсолутниот парадокс", бидејќи тоа имплицира дека едно вечно, совршено суштество ќе стане едноставен човек. Разумот никако не може да ја сфати таквата појава; затоа, може да се верува само со „верски скок ".

### Џејмс и „волјата да се верува"

Американскиот прагматичен филозоф и психолог Вилијам Џејмс го претставил својот концепт за „волјата за верување" во 1896 година. Следејќи ги неговите претходни теории за вистината, Џејмс тврдел дека на некои религиозни прашања може да се одговори само со верување на прво место: не може да се знае дали религиозните доктрини се вистинити без да се види дали тие функционираат, но не може да се каже дека функционираат освен ако некој најпрвин не верува во нив.

Вилијам Џејмс објави многу дела на тема религиозно искуство. Неговите четири клучни карактеристики на религиозното искуство се: „пасивност", „неискажливост", „неетички квалитет" и „минливост". Поради фактот што религиозното искуство е фундаментално неискажливо, невозможно е да се одржи кохерентна дискусија за тоа со користење на јавен јазик. Ова значи дека религиозното верување не може да се дискутира ефективно, и затоа разумот не влијае на верата. Наместо тоа, верата се наоѓа преку искуството на духовното, и затоа разбирањето на верувањето се стекнува само преку неговото практикување.

### Витгенштајн и фидеизмот

Филозофот Лудвиг Витгенштајн не пишувал систематски за религијата, иако држел предавања на оваа тема (на пр. студентските белешки објавени како „Предавања за религиозното верување" ), а различни забелешки за религиите се појавуваат во извори како што се „ Забелешки за Златната гранка на Фрејзер ", неговите приватни дневници и во Култура и вредност. Во својата статија од 1967 година, насловена како „Витгенштајновиот фидеизам", Каи Нилсен тврди дека одредени аспекти на мислата на Витгенштајн биле интерпретирани од Витгенштајн на „фидеистички" начин. Според оваа позиција, религијата е самостоен - и првенствено експресивен - претпријатие, управувано од сопствената внатрешна логика или „ граматика ". Ова гледиште - вообичаено наречено *Витгенштајнов фидеизам* - наведува: дека религијата е логично отсечена од другите аспекти на животот; дека религиозните концепти и дискурс се суштински самореферентни; и дека религијата не може да се критикува од надворешна (т.е. нерелигиозна) гледна точка. 

Витгенштајн изјавил дека „Христијанството не се заснова на историска вистина, туку ни нуди историски наратив и вели: сега верувај!. За Витгенштајн не треба „да не го заземаш истиот став како кон другите историски наративи...нема ништо парадоксално во тоа!" и дека „Историските извештаи во Евангелието, можеби историски гледано, се демонстративно лажни, но верувањето нема да изгуби ништо со тоа".

### Шестов

Лев Шестов се поврзува со радикалниот фидеизам, сметајќи дека религиозната вистина може да се добие само со отфрлање на разумот.

### Фидеизам и претпоставена апологетика

Претпоставената апологетика е христијански систем на апологетика поврзан главно со калвинистичкиот протестантизам ; се обидува да се разликува од фидеизмот. Смета дека целата човечка мисла мора да започне со тврдењето дека откровението содржано во Библијата е аксиоматско, наместо трансцендентно неопходно, инаку човек не би можел да има смисла за кое било човечко искуство (види исто така епистемички фундационализам ). На неверниците кои го отфрлаат мислењето дека вистината за Бога, светот и самите нив може да се најде во Библијата, претпоставениот апологет се обидува да ја покаже некохерентноста на епистемските основи на логичката алтернатива со употреба на она што дошло до да биде познат како „ трансцендентален аргумент за постоењето на Бог "(ТАГ). Од друга страна, некои претпоставени апологети, како што е Корнелиус Ван Тил, веруваат дека таква состојба на вистинско неверување е невозможна, тврдејќи дека сите луѓе всушност веруваат во Бог (дури и само на потсвесно ниво), без разлика дали тоа го признаваат или негираат .

Претпоставената апологетика може да се смета дека е потесно поврзана со фундационализмот отколку со фидеизмот, иако понекогаш беше критична кон двете.

Критика
-------

### Фидеизмот отфрлен од Католичката црква

Католичката доктрина го отфрла фидеизмот, со неговите најрани осуди кои датираат од 1348 година  *Катехизмот на Католичката црква*, потврдува дека е католичка доктрина дека Божјото постоење навистина може да се докаже со разум.

Антимодернистичката заклетва објавена од папата Пие X бараше од католиците да потврдат дека:

>  Господ, почетокот и крајот на сите нешта, може да се спознае со сигурност преку природната светлина на разумот од створениот свет (cf. Rom. 1:20), т.е. од видливите работи на креацијата, како последица на неговите ефекти, и според тоа, неговото постоење може исто така да биде прикажано.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Слично на тоа, *Катехизмот на Католичката црква* учи дека:

>  Иако човечкиот разум е, строго кажано, навистина способен со својата природна сила и светлина да постигне вистинско и сигурно знаење за единствениот личен Бог, кој го чува и контролира светот со својата промисла, и за природниот закон напишан во нашите срца од Создателот; сепак, постојат многу пречки кои го спречуваат разумот од ефективно и плодно користење на оваа вродена способност. Зашто вистините што се однесуваат на односите меѓу Бога и човекот целосно го надминуваат видливиот ред на нештата и, доколку се преточат во човечко дејство и влијаат врз него, тие повикуваат на самопредавање и откажување. Човечкиот ум, пак, е попречен во достигнувањето на таквите вистини, не само од влијанието на сетилата и имагинацијата, туку и од нарушените апетити кои се последица на првородниот грев. Така се случува луѓето во такви работи лесно да се убедуваат себеси дека она што тие не сакаат да е вистина е лажно или дека во најмала рака е сомнително.
> 
> 
> —*Catechism of the Catholic Church*, ss. 37
> 
> 
> 

Енцикликата *Fides et Ratio* на папата Јован Павле II, исто така, потврдува дека Божјото постоење всушност се докажува со разум и дека обидите да се размислува поинаку се резултат на гревот. Во енцикликата, Јован Павле Втори предупреди против „оживувањето на фидеизмот, кој не ја препознава важноста на рационалното знаење и филозофскиот дискурс за разбирањето на верата, всушност за самата можност за верување во Бога".

#### Фидеистички струи во католичката мисла

Друг курс на фидеистичко размислување во Католичката црква е концептот на „ знаци на контрадикторност". Според ова верување, светоста на одредени луѓе и институции се потврдува со фактот што другите луѓе ги оспоруваат нивните тврдења: се смета дека ова противење е достојно да се споредува со противењето што го сретнал самиот Исус Христос. Оваа спротивставеност и контрадикторност не докажува дека нешто е точно во католичката мисла, туку делува дополнителен можен показател за нејзината вистинитост. Идејата за знакот на противречност е поврзана со убедувањето дека, додека човечкиот разум е сè уште активен, искривувањето на паднатата човечка природа предизвикува некои случаи на расудување да залутаат.

### Како грев

Фидеизмот добил критики од теолозите кои тврдат дека фидеизмот не е соодветен начин да се обожава Бог. Според оваа позиција, ако некој не се обиде да разбере во што верува, тој навистина не верува. „Слепата вера" не е вистинска вера. Значајни артикулации на оваа позиција вклучуваат:

* Питер Абелар – *Sic et Non*
* Лорд Херберт – *De Veritate*

### Како релативизам

Некои критичари тврдат дека фидеизмот може да доведе до релативизам.

### Случај со причина

Некои критичари ја забележуваат успешната употреба на разумот во секојдневниот живот на луѓето за решавање на проблемите. Тоа довело до зголемување на знаењето, вклучително и во сферата на науката.

Исто така види
--------------

* Агностички теизам
* Апофатичка теологија
* Христијанска егзистенцијална апологетика
* христијански егзистенцијализам
* Постоење на Бога
* Либерално христијанство (контраст)
* Рационален фидеизам
* Религиозна епистемологија
* Схоластика (контраст)
* *Sola fide*, протестантско верување дека христијаните се спасуваат само со вера во Христа

Наводи
------

1. 1 2 3 4 5  Amesbury 2005. sfn error: no target: CITEREFAmesbury2005 (help)
2. ↑  Taliaferro, Charles (2000), Quinn, Philip L (уред.), *A companion to philosophy of religion*, Malden, MA: Blackwell, стр. 376, ISBN 0-631-21328-7
3. 1 2 3  „fideism | philosophy | Britannica". *www.britannica.com* (англиски). Посетено на 2022-09-08.
4. 1 2  „Immanuel Kant: Philosophy of Religion". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. Посетено на 13 June 2020.
5. ↑  Vainio, Olli-Pekka (2010). *Beyond Fideism: Negotiable Religious Identities*. Transcending boundaries in philosophy and theology. Ashgate. стр. 25. ISBN 978-1-40940679-2.
6. ↑  Tertullian, *On the Flesh of Christ*, Fathers, New Advent.
7. ↑  Sider, R. D. (1980). „Tertullian: Credo Quia Absurdum?, Classical World 73". стр. 417–419.
8. ↑  Osborn, Eric (2003). *Tertullian, First Theologian of the West*. Cambridge University Press. стр. 28.
9. ↑  „Ockham (Occam), William of | Internet Encyclopedia of Philosophy" (англиски). Посетено на 2022-09-08.
10. ↑  Luther, Martin (1883–2009), *Tischreden*, Werke: kritische Gesammtausgabe (германски), 3. aus den dreißiger Jahren, Weimar: Hermann Böhlau, ISBN 0-85964-464-2 Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
11. ↑  Olli-Pekka Vainio (15 April 2016). *Beyond Fideism: Negotiable Religious Identities*. Routledge. стр. 32–. ISBN 978-1-317-17479-0.
12. 1 2  Geisler 1976. sfn error: no target: CITEREFGeisler1976 (help)
13. ↑  Pascal, Blaise (1854), *Pensées* (француски), Paris: Charles Louandre, стр. 40 Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
14. ↑  Redmond, M. (1987). „The Hamann-Hume Connection". *Religious Studies*. Cambridge University Press. **23** (1): 97. doi:10.1017/s0034412500018564. JSTOR 20006314.
15. ↑  Berlin, Isaiah (2000). *Three Critics of the Enlightenment: Vico, Hamann, Herder*. Princeton University Press. стр. 297. ISBN 0691057273.
16. 1 2  „Johann Georg Hamann (1730–1788)". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. Посетено на 13 June 2020.
17. ↑  Wittgenstein, Ludwig (1980). *Culture and Value*. University of Chicago Press. стр. 32.
18. ↑  Plantinga, Alvin (1998). *The Analytic Theist: An Alvin Plantinga Reader* (англиски). Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-4229-9.
19. ↑  Payne, Michael W (2002). „Epistemological crises, dramatic narratives, and apologetics: the *ad hominem* once more" (PDF). *Westminster Theological Journal*. Westminster Theological Seminary (63): 117.
20. ↑  „CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Fideism". *www.newadvent.org*. Посетено на 2023-07-05.
21. ↑  Wojtyla, Carol (1979), *Sign of contradiction*, St. Paul Publications, стр. 8.

### Извори

* Amesbury, Richard (2005), „Fideism", *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
* Geisler, Norman (1976), *Christian Apologetics*, Baker Book House, ISBN 0-80103704-2.

За понатамошно читање
---------------------

* Бенџамин Браун, „ Враќањето на „едноставната вера": Ултраортодоксниот концепт на верата и неговиот развој во деветнаесеттиот век ", Студии за јудаизмот, хуманистичките науки и општествените науки, 2017 година.
* „Fideism", *The Catholic Encyclopedia*, New advent.