Релјеф од црвен мермер (Росо Антико), кој го прикажува богот Митра како го убива бикот. Рим, в. 160-170 г. н.е.
**Митраизам** - понекогаш **митријацизам** или **култ на Митра** (на персиски : مهرپرستی) е мистериозен култ на персискиот бог Митра што бил многу распространет во Римското Царство во првите векови од нашата ера а подоцна бил потиснат од култот кон Христос што е многу сличен. Митраизмот бил еден од последните ориентални култови на мистерија што стигнал до Западот. Станал главен соперник на христијанството пред официјално да биде укинат на крајот на 4 век.

Митраизмот веројатно се појавил за време на 2  век п.н.е во Персија. Во текот на следните векови се проширил низ Римското Царство и го достигнал својот врв во текот на 3 век. Овој култ бил особено популарен помеѓу римските војници.

Обожувачите на Митра имале комплексен систем од седум степени на иницијација и комунални обредни оброци. Иницијантите се нарекувале *синдексиои*, оние „обединети со ракување". Тие се среќавале во подземни храмови, денес наречени *митреуми*. Се чини дека центар на култот бил во Рим, и бил популарен низ западната половина на империјата, сè до југ до Африка и Нумидија, северно до Британија и во помала мера во Сирија на исток. На крајот на 4 век, царот Теодосиј се обврзал да ги искорени сите други религии освен христијанството. По еден декрет во 391 година, нехристијанските храмови биле уништени или претворени во цркви. Во 4 век, митраистите се соочиле со прогонства од христијаните и религијата подоцна била потисната и елиминирана во империјата до крајот на векот. Со антипаганските декрети на христијанскиот император Теодосиј во текот на последната деценија на четвртиот век, митраизмот исчезнал од историјата на религиите како одржлива религиозна практика.

Бројни археолошки наоди, вклучувајќи места за состаноци, споменици и артефакти, придонеле за современото знаење за митраизмот низ Римската Империја. Иконските сцени на Митра покажуваат дека тој се родил од карпа, колел бик и споделил банкет со богот Сол (Сонцето). Меѓу пронајдените предмети има околу 1000 натписи, 700 примери на сцена за убивање бикови (тауроктонија) и околу 400 други споменици. Проценето е дека во Рим би имало најмалку 680 митреуми. Не постои ниту еден пишан наратив или теологија од религијата. Постојат ограничени информации кои може да се изведат од натписите и од некои кратки белешки во грчката и латинската литература. Толкувањето на физичките докази останува проблематично и оспорено.

 Митра го жртвува Бикот (100-200 година), колекција Боргезе, купена од Лувр во 1807 година изложена во Галери ди Темп во Лувр.

Назив
-----

 *Митра и бикот*, фреска од градот Марино. Терминот „митраизам" е современ термин. Писателите од римската ера се осврнувале на тоа со фрази како што се „митраиски тајни", „мистерии на Митра" или „тајни на Персијците". Современите извори понекогаш грчко-римската религија ја нарекуваат „римски митраизам" или „западен митраизам" за да се разликуваат од персиското обожавање на Митра.

### Етимологија на името Митра

Името *Митра* (латински, еквивалентно на грчки „ *Μίθρας* ") е форма на Митра, име на стар, предзороастриски, а подоцна и на зороастриски бог — врска сфатена од митраистичките научници уште од времето на Франц Кумонт. Ран пример за грчката форма на името постои во 4 век п.н.е во делото Киропедија на Ксенофонт, што е биографија на персискиот крал Кир Велики.

Се верува дека иранскиот „*Митра* "и санскритскиот„*Митра*" потекнуваат од индоиранскиот збор *митра* што значи *договор* / *завет*.

Принципите на митраизмот
------------------------

Прилично фрагментарните информации достапни за култот на Митра и неговата практика за време на Доцната римска империја го ставаат митраизмот во редот на *мистичните култови*. Неговото пренесување било усно според ритуал пренесен од инициран до инициран, а не според свети списи. Во недостаток на пишана документација, студијата за култот на Митра се заснова главно на анализа и толкување на иконографијата што ги украсува претпоставените места за богослужба: *митреуми.*. 

Митрем пронајден во урнатините на Остија Антика, Италија.
### *Митреум*

Култот на Митра се спроведувал во храм наречен *митреум*. Митреумот бил адаптирана пештера или покриен вештачки објект, обично темен и без прозорци што доста потсетува на манастирски одаи. Местото каде се наоѓал митреумот и неговиот влез наречен *спелеум* бил посебна одаја во која на крајот имало олтар. Многу од ваквите одаи биле претворени во крипти (подземни одаи) во црквите низ цела Европа.

Релјеф на Митра како убива бик.
Типичниот *митреум* има три дела :

* влезна просторија;
* *спелеум* или *спелунка* (пештерата), е голема правоаголна просторија украсена со слики и две големи клупи по должината на секој ѕид за свети оброци;
* светилиштето, на крајот на пештерата, каде се наоѓа олтарот и слика, релјеф или статуа на Митра кој го убива бикот.

*Митреумите* биле откриени во многу провинции на Римската Империја. Најмногу ги има во главниот град Рим, но откриени биле и на оддалечени места како што се северна Англија, Палестина или на источната граница на Империјата. Подоцна некои од овие митреуми биле претворени во крипти под христијанските цркви.

Храмовите на Митра се под земја, без прозорци и многу карактеристични. Во градовите, подрумот на станбен блок можел да биде претворен во митреум а на друго место биле ископани и засводени, или претворени од природна пештера. Митрајските храмови се вообичаени во империјата; иако нерамномерно распоредени, со значителен број пронајдени во Рим, Остија, Нумидија, Далмација, Велика Британија и долж границата Рајна / Дунав, додека е нешто поретко во Грција, Египет и Сирија Според Валтер Буркерт, тајниот карактер на митрајските ритуали значел дека митраизмот може да се практикува само во рамките на митреумот. Некои нови откритија во Тиен покажуваат докази за големи гозби и сугерираат дека религијата за мистеријата можеби не била толку таинствена како што се верувало општо.

Во нивната основна форма, митреумите биле целосно различни од храмовите и светилиштата на другите култови. Во стандардната шема на римските религиозни подрачја, зградата на храмот функционирала како куќа за богот, кој имал за цел да може да гледа низ отворените врати и колонорн порти, како жртвувано обожавање на жртвеникот поставен на отворен двор - потенцијално достапно не само за иницијантите на култот, туку и за *колоторите* или *неиницираните* обожаватели.

Митологија и иконографија
-------------------------

Во отсуство на текстови за митраизмот, напишани од самите приврзаници, главните извори на информации се светите слики што се наоѓаат во *митреумите*.

### Митот

Според приказната реконструирана од слики и некои пишани сведоштва, богот Митра е роден од камен (латински: *petra generatrix*) во близина на свет извор, под дрво кое исто така било свето. Митра е прикажан како млад човек. Обожуван од овчарите уште од раѓање, тој пиел вода од светиот извор. Со ножот го исекол плодот на светото дрво, а со лисјата на ова дрво направил облека. Тој се сретнал со исконскиот бик додека пасел во планините. Го фатил за рогови и го јавнал, но во неговиот див галоп ѕверот го соборил. Митра продолжил да се држи за роговите на животното, а бикот го влечел долго време, сè додека животното повеќе не можело да го издржи. Богот потоа го врзал за задните нозе и го товарил на рамената. Ова патување на Митра со бикот на рамениците се нарекува *премин*.

Кога Митра пристигнал во пештерата, гавранот испратен од Сонцето му соопштил дека мора да приложи жртва, па богот со ножот го прободел бикот. Од ’рбетниот столб на бикот излегла пченица, а од неговата крв потекло вино. Неговото семе, собрано од Месечината, ги создало животните корисни за луѓето. Потоа дошло кучето што јаде жито, скорпијата која ги стиска тестисите на бикот со своите клешти и змијата. 

Митра што се раѓа од каменот (*petram genetricem* ), Музеј на бањите на Диоклецијан.
### Раѓањето

Тој е прикажан како излегува од карпа, со кама во едната рака и факел во другата. Тој е гол, стои со нозете заедно и носи фригиско капче.

Сепак, постојат варијации. Понекогаш е прикажан дека излегува од карпа како дете, а во една прилика има и глобус во едната рака; понекогаш се гледа гром. Постојат и слики во кои пламенот пука од карпата, а исто така и од капата на Митра. Понекогаш Митра има и други оружја како лакови и стрели, а има и животни како кучиња, змии, делфини, орли, други птици, лавови, крокодили, јастози и полжави наоколу. На некои релјефи има брадеста фигура идентификувана како Океан, богот на водата, а на некои има и богови на четирите ветрови. Во овие релјефи, четирите елементи може да се повикаат заедно. Понекогаш се чини дека Викторија, Луна, Сол и Сатурн играат улога. Особено Сатурн често се гледа како му ја предава камата или краткиот меч на Митра, користен подоцна во тауроктонијата.

Во некои прилики, се гледа амфора, и неколку случаи покажуваат варијации како раѓање со јајце или дрво. Некои толкувања покажуваат дека раѓањето на Митра се славело со палење факели или свеќи.

### Убивање на бикот

Тауроктонија во музејот Кунстисторишеш, Виена.
Во секој митреум централното дело била претстава на убиството на светиот бик на Митра, чин наречен *тауроктонија*. Сликата може да биде релјефна, или самостојна, а страничните детали може да бидат присутни или изоставени. Централен дел е Митра, облечен во анадолска носија и во фригиска капа кој клечи на истоштениот бик, држејќи го за ноздрите  со левата рака, и прободувајќи го со десната. Додека го прави тоа, тој гледа преку рамото кон фигурата на Сол. Куче и змија достигнуваат кон крвта. Скорпија ги зграпчува гениталиите на бикот. Гавран лета наоколу или седи на бикот. Пченица се гледа како излегува од опашката на бикот, понекогаш од раната. Бикот често бил бел. Богот седи на бикот на неприроден начин со десната нога да го стега копитото на бикот, а левата нога му е свиткана и потпрена на грбот или крилото на бикот. Двајцата носители на факел се наоѓаат од двете страни, облечени како Митра, Каутес со неговиот факел насочен нагоре и Каутопати со неговиот факел насочен надолу. **Тауроктонијата** се прикажува во повеќе варијации.

### Банкет

Втората најважна сцена по тауроктонијата во митрајската уметност е таканаречената сцена на банкетот. На сцената на банкетот се појавуваат Митра и Сол Инвиктус до закланиот бик.

Нивоа на иницијација
--------------------

Во култот на Митра постојат седум нивоа на иницијација,, кои можат да бидат поврзани со седумте планети на астрономијата од тоа време ( Месечината, Меркур, Венера, Сонце, Марс, Јупитер и Сатурн ), според овој редослед, според толкувањето на Јозеф Кембел и украсот на митреумот на седумте сфери кај Остија.

Мнозинството членови биле само до четвртото ниво ( *Лав* ). Само неколку избрани достигнувале повисоки редови.

Нивоата, познати благодарение на текстовите на Свети Јероним, се чини дека се потврдени со одредени списи и со украсот на митреумот во Остија: 

| Ниво | Латински назив | Симболи | Планета
-божество |
| --- | --- | --- | --- |
| Гавран | *Corax, Corux, Corvex* | чаша, кадукус | Меркур |
| Младоженец | *Nymphus, Nymphobus* | светилка, ѕвонче превез, циркула или дијадема | Венера |
| Војник | *Miles* | торбичка, шлем, копје, тапан, појас, нараквица | Марс |
| Лав | *Leo* | *батилум*, *систрум*, ловоров венец, грмотевици | Јупитер |
| Персијци | *Perses* | закривен меч, фригиска капа, срп, полумесечина, ѕвезди, прашка, торбичка | Луна |
| Хелидром | *Heliodromus* | факел, слики на богот на сонцето Хелиј, камшик, наметки | Сол |
| Татко | Pater | Митрa, пастирски стап, гранат или рубин прстен, наметка, облеки, накит украсен со метални навои | Сатурн |

За време на обредите, иницијантите носат животински маски кои се однесуваат на нивното ниво на иницијација.

Жртвата на бик може да учествува во прославата на ново ниво на иницијација на следбеник. Обредите се исклучиво резервирани за мажи. Жените не се иницирани бидејќи се сметаат за лаици. По секоја верска церемонија, иницијаторите биле поканети на банкет.

***Белешка:*** Во горната табела, врските на статијата или сликата до религиозните наслови или примери се само илустративни приближувања. Како устен пренесен мистериозен култ, преживеале неколку сигурни историски наводи. Сепак, идентификувани се слични современи артефакти, а на Митрeумот од Фелисисимус кај Остиjа Антиkа, мозаик од 2 век отсликува неколку митраички примени и симболи во седум последователни панели, од кои некои се прикажани во галеријата, подолу: 

* Атрибути на рранг (Лав), молњата на ЈупитерАтрибути на рранг (Лав), молњата на Јупитер
* Атрибути на ранг 5 (Персија) и лажен СатурнАтрибути на ранг 5 (Персија) и лажен Сатурн
* Атрибути на ранг 6 (гласник на сонцето)Атрибути на ранг 6 (гласник на сонцето)
* Атрибути на ранг 3 (војник)Атрибути на ранг 3 (војник)

 *Банкет на Митра*, релјеф, музеј Лувр 
Реконструкција на митреум со мозаик што ги прикажува оценките на иницијација
### Обреди

За реконструкција на митрајските ритуали, покрај иконографијата што се наоѓа во *митреумите*, може да се користат и текстовите на Црковните отцикои го критикуваат култот на Митра.

Иницијантот во секое ниво се чини дека требало да изврши одредено искушение или тест, кои вклучувале изложеност на топлина, студ или опасност. „Јама на искушенијата", датира од почетокот на 3-ти  век, е идентификувана во митреумот во Каробург. Извештаите за суровоста на царот Комод ја опишуваат неговата забава со донесувањето на митраични искушенија за иницијација во убиствена форма. До крајот на 3 век, донесените судења се чини дека биле строго намалени, бидејќи „измачувачките јами" биле поплочени.

Приемот во заедницата се вршел со ракување со *патер*, исто како што Митра и Сол се ракувале. Така, иницијантите се нарекувале *синдексиои* (оние што ги обединува ракувањето). Терминот се користи во натпис на Профицентиј и го исмејува Фирмик Матернус во *De errore profanarum religionum*, христијанско дело кое го напаѓа паганството. Во стар Иран, ракување со десна рака било традиционален начин на склучување договор или означување на некое свечено разбирање меѓу две страни.

Жените биле исклучени од мистериите на Митра. Што се однесува до мажите, не се чини дека е потребна минимална возраст и да се примаат деца. Јазикот што се користел во ритуалите бил грчки, измешан со некои формули на персиски (секако неразбирлив за мнозинството верници). Потоа, латинскиот јазик се воведувал постепено.

Главниот обред на митрајската религија се чини дека бил *ритуален банкет*, кој можеби имал некои сличности (по својот надворешен изглед) со Евхаристијата на христијанството, или поточно со агапе- оброк. Наводно, храната што се нудела за време на банкетот било леб и вода  но сепак, археолошките откритија покажуваат дека тоа можеби било и месо од жртвуваните животни и либерации на вино, или можеби леб и вино, како во христијанскиот обред. Оваа церемонија се славела во централниот дел на *митреумот*, во која две клупи паралелно нудат доволно простор за *легнување* на верниците, според римскиот обичај. „Гавраните"( *Коракс* ) ја служеле светата храна.

Другите обреди биле поврзани со церемонијата на иницирање. Секое ниво на иницијација одговара на некој ритуал.

Благодарение на Тертулијан, го знаеме обредот на започнувањето на нивото "Војник"( *Милји* ) : кандидатот е "воведен" (Веројатно со потопување), обележан со врело железо и конечно тестиран со "обред на круната".

Историја на култот на Митра
---------------------------

### Потеклото .

Монета што го претставува профилот на Митридати VI du Pont, исто така именуван Евпатор Монета што го претставува профилот на Митридати VI du Pont, исто така именуван *Евпатор*Во Ахеменидска Персија официјална религија била зороастризмот, што претпоставува постоење на бог поважен од другите, Ахура Мазда. Тоа е единственото божество споменето во зачуваните натписи од времето на Дариј I (521-485 п.н.е.). Сепак, во Суса има зачуван натпис од времето на Артаксеркс Втори (404-358 п.н.е.), во која Митра е насликан заедно со Ахура Мазда и божицата наречена Анахита. 

За Франц Кумонт постои врска помеѓу овој персиски Митра, неговите индиско-ирански претходници и оној мистериозен култ на Римската Империја.

Во кралствата на Партија и Понт, голем број кралеви го носеле името Митридат, што може да биде етимолошки поврзано со Митра : првично *Митрадат* или, *датум Митра* на персиски јазик значи , даден од Митра. Зборот д*ат* или тат значи "да се даде" (како *амертат,* на авестиски кој станува *амордад* на персиски и значи *бесмртен* или *оној кој добива вечен живот*).

Најраната референца за култот на Митра во грчко-римската историографија се наоѓа во делото на историчарот Плутарх, кој споменува дека пиратите на Киликија, поранешни војници на Митридат VI, славеле тајни обреди во врска со Митра во 67 година п.н.е

### Историски контекст: Источните религии во Рим

Индоиранскиот култ на Митра е меѓу култовите увезени од Исток, „последниот дојден на римската сцена  ", по фригискиот култ Кибела (божица на Мала Азија, во денешна Турција, исто така наречен Голема божица на „Магна Матер") и култот на Египет на Серапис и Изида кои биле широко распространети во Рим, како и пошироко во многу провинции на Римската Империја. Култот на Изида навлегол - како што било случај и со митраизмот - во Галија, во Германија, во Белгија. Сепак, според Л. Брикол, додека Кибела и Изида биле добредојдени во римското јавно обожавање и „интегрирани" во официјалната религија, Митра од властите на Империјата се сметал за егзотично божество и не можел да се интегрира. Ова е случај и со Сабазиос (фригиски или тракиски бог) и Доликенус (анадолски бог, на денешна Турција) во периодот на принципатот (првите три века по Христа.) 

Олтар на Митра
### Почетоците на римскиот митраизам

За потеклото и ширењето на Тајните се дискутирало интензивно меѓу научниците кои имаат радикално различни ставови за овие прашања. Според Клаус, мистериите на Митра се практикувале до 1 век. Според Уланси, најраните докази за митрајските мистерии се во средината на 1 век п.н.е. Историчарот Плутарх вели дека во 67 г. п.н.е. пиратите од Киликија (провинција на југоисточниот брег на Мала Азија) практикувале „тајни обреди" на Митра. Сепак, според Даниелс, не е јасно дали нешто од ова се однесува на потеклото на мистериите. Уникатните подземни храмови или митреуми се појавуваат одеднаш во археологијата во последниот квартал на 1 век од нашата ера.

Релјеф со приказ на митраичка церемонија
### Митраизмот во Римската Империја

* Легионерите кои работеле на источните граници на Империјата се веројатно оние кои го вовеле митраизмот во Римското Царство. Најраните физички докази за култот на Митра датираат од 71 и 72 година од христијанската ера : ова се натписи направени од римски војници од гарнизонот *Карнунтум*, во провинцијата Горна Панонија, веројатно отидени на исток, како дел од воените походи против Партите и немирите во Ерусалим.
* Околу 80 година, римскиот автор Стациј ја спомнува сцената на тауроктонијата во својот *Тебаид* (I, 719–720).
* Плутарх, во *Животот на Помпеја*, појаснува дека култот на Митра бил познат уште во негово време.
* На крајот на 2 век митраизмот бил широко распространет во римската војска, како кај бирократите, трговците, па дури и меѓу робовите.
* Повеќето археолошки докази доаѓаат од германските граници на Империјата. Мали предмети за обожување поврзани со Митра биле откриени за време на ископувањата извршени на многу голема географска област (од Романија до Ѕидот на Адријан).

Сликата е стандардна како Митра го убива бикот (Тауроктонија). Горе лево е Сол, препознатлив по пламената круна. Горе десно е Луна. Под бикот, кучето и змијата ја лижат крвта. Ватикански музеј.
Императорите од 3 век генерално биле заштитници на митраизмот: уште од времето на Комод, кој започнал да се поклонува, следбениците на митраизмот потекнувале од сите општествени класи.

На крајот на 3 век функционирал синкретизам помеѓу митраизмот и одредени сончеви култови од источно потекло, кои се кристализирале во новата религија на *Сол Инвиктус* : „Непобедливото сонце". Оваа религија била официјализирана во Империјата во 274 година од страна на царот Аурелијан, кој подигнал во Рим прекрасен храм посветен на новото божество и создал тело на државно свештенство за да обезбеди богослужба (водачот се нарекува *pontifex solis invicti*) Аурелијан ги припишувал своите победи на исток на *Сол Инвиктус*. Овој синкретизам, сепак, не го брише претходниот митраизам, кој продолжил да постои како неофицијален култ.  : многу од сенаторите од тоа време практикувале истовремено и митраизам и религија на *Сол Инвиктус*.

### Религиозните прогони против митраизмот во IV век

И покрај обидот за рехабилитација и реформа на паганските култови преземени од Јулијан за време на неговото кратко владеење (361-363), христијанството било наметнато како официјална и единствена религија на Империјата во 4 век од Теодосиј (379-394) а тој повеќе не толерирал соживот со митраизмот. Со указ од царот Теодосиј формално се забранил митраизмот од 391 година. За време на владеењето на узурпаторот Евгениј (392-394) имало некои обиди да се врати култот на Митра, без многу успех. Илегалната практика, сепак, продолжила уште неколку децении, а во некои региони на Алпите, до почетокот на 5 век.

Археолошките ископувања на храмови на Митра покажале дека овие градби биле предмет на уништување на христијаните, за кои култот на Митра - монотеистичка религија - се натпреварувал со христијанството. Статуите на Митра биле пронајдени со исчукано лице (во Анже). Храмот на Митра во Бордо бил уништен на крајот на 4 век и сите статуи биле пронајдени искршени; „отсуството на тауроктонија доведува до претпоставка дека можеби била украдена, или целосно уништена ". Релативната реткост и лошата состојба на остатоците се припишуваат на операциите за деградација по указот на царот Теодосиј.

Погледнете ја христијанизацијата на Римската Империја .

#### Исчезнување со зороастризмот

Доаѓање на зороастризмот (околу 558 година п.н.е.) што доминира во Иран (до 651 г. н.е.) означува крај на култот кон Митра во неговиот регион на потекло. Оваа религија е основана од Заратустра : 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | Како млад човек, тој [Заратустра] одлучи да стане свештеник („зоатар"), но тој брзо се спротивстави на античкиот ирански култ на Митра, кој се одликува со сурови жртви [на бикови]. ..) Тој се бореше со жртвувања на животни, поради неговото верување дека и тие поседуваат душа. | "|

Во *Ахунаваити Гата*, Заратустра (или Зороастер) навистина обвинува некои негови сорелигисти за злоупотреба на кравата. Богот Ахура Мазда бара од Заратустра да го заштити говедата .

Митраизмот и христијанството
----------------------------

Ранохристијанските апологети забележале сличности меѓу митраичните и христијанските ритуали, но сепак имале крајно негативно гледиште за митраизмот: тие ги толкувале митрајските ритуали како зли копии на христијанските. На пример, Тертулијан напишал дека како увертира на церемонијата на иницијација на митраиците, на иницијантот му била давана ритуална бања и на крајот на церемонијата, добивал обележје на челото. Тој ги опишал овие обреди како ѓаволска фалсификат на крштевањето и хризма на христијаните. Јустин маченик ја спротивставил иницијацијата на митраиците со Евхаристијата

Ернест Ренан во 1882 година сугерирал дека, под други околности, митраизмот можеби ќе се искачел на рангот на денешното христијанство. Ренан напишал: „Ако растот на христијанството бил оневозможен од некоја смртна болест, светот ќе беше митраичен". Сепак, оттогаш оваа теорија е оспорена. Леонард Бојл во 1987 година напишал дека „преувеличена е заканата "на митраизмот за христијанството", посочувајќи дека во целиот град Рим има само педесет митреуми. Алвар Ескера смета дека бидејќи двете религии не споделувале слични цели; никогаш не ни постоела вистинска закана дека митраизмот ќе го заземе римскиот свет.

Според Мери Бојс, митраизмот бил моќен непријател за христијанството на Запад, иако е скептична во однос на неговото опстојување на истокот. Филипо Коарели (1979) проценил дека Рим би имал „не помалку од 680–690" митреуми. Луис М. Хопфе наведува дека се пронајдени повеќе од 400 места на митраиците. Овие места се распространети низ целата римска империја од места до Дура Европос на исток и Англија на запад. И тој вели дека митраизмот можеби бил соперник на христијанството. Дејвид Уланси смета дека изјавата на Ренан „донекаде е претерана"  но смета дека митраизмот е „еден од најголемите конкуренти на христијанството во Римската Империја". Уланси смета дека студијата за митраизмот е важна за разбирање на „културната матрица од која се родила христијанската религија".

Географска дистрибуција во Европа
---------------------------------

Митраизмот се проширил во Европа од Рим и се чини дека се проширил во рамките на Римската Империја во Германија и Панонија (во Средна Европа) многу повеќе отколку во Галија и Пиринејскиот полуостров  .

Други светилишта на Митра биле подигнати во тоа време, на пример во Нумидија, во денешен Алжир, во северна Африка.

### Храмови на Митра во Европа

* Германија
	+ Диебург музејски експонати најдени во *митреум,* како керамички парчиња;
	+ Музејот Ханау покажува реконструкција на *митреум* ;
* Британија
	+ Градот Лондон има темели на *митраум* , остаток од античкиот *Лондиниум*, што го прави еден од најстарите споменици во британската престолнина;
	+ Музејот на универзитетот Њукасл изложува артефакти пронајдени на трите археолошки места долж *Ѕидот на* Адријан и реконструира *митреум* ;
	+ *Митреуми* во Хаустес, Карабург и Рудчестер.
* Италија
	+ добро сочуваниот митреум над кој стои базиликата Свети Климент, во Рим ;
	+ Остија, пристаништето во Рим, каде што *биле пронајдени* остатоци од 17 *митреуми*: едно од нив претставува прилично важни откритија . Важноста на митраизмот во Рим се чини дека е потврдена со археолошките наоди  : повеќе од 74 скулптури, сто натписи и урнатини на храмови и светилишта низ градот и неговите периферии. Еден од најрепрезентативните *митреуми*, (со сè уште видливи олтар и камени клупи), бил изграден под римска куќа (што очигледно било вообичаена практика); сè уште може да се види во криптата на која е подигната Базиликата на Свети Климент во Рим.
* Франција

Галија моментално има околу дваесет митриуми и шеесетина места обележани со богослужба  ". 

* во Бордо, во 1986 година, за време на археолошко ископување било откриено постоење на храм на Митра. Тоа е „најголемото светилиште откриено во Галија"; „ статуа, со голем квалитет, денес е претставена во музејот Аквитанија"  .
* во Бур-Сент-Андол
* во Обетер-сир-Дрон, под монолитната црква Сен Жан
* во Анже : откриен во мај 2010 година , како дел од археолошки истражувања најдена била вазна на која стои натпис: „на непоразениот бог Митра"
* во Стразбур: Најзначајното од светилиштата посветено на Митра било откриено во 1911 година, во Кенигшофен, западно предградие на Стразбур, на стариот воен пат што го поврзувал Аргенторат со Трес Таберна  ", за време на изградбата на црквата Сент-Пол. Бројни гробници, стели и мавзолеи се наоѓаат по главниот пат. Елементи од митреумот на Коенигшофен може да се најдат во археолошкиот музеј во Стразбур.
* На Корзика, неодамнешното откритие (месец јануари 2017 година) од страна на Инрап на светилиштето посветено на Бог Митра на наоѓалиштето Каноника, во градот Лучиана во Горна Корса  ,
* Во Романија, во поранешната провинција Дакија, во 2003 година се наоѓа *митреум* во Алба Јулија.
* Градот Мартињи (поранешен *Октодур* ), на швајцарските Алпи, покажува реконструиран *митреум* ( мрежно место Архивирано на 3 февруари 2014 г. );

Класичната литература за Митра и за мистериите
----------------------------------------------

Според Бојс, најраните литературни упатувања на мистериите се од латинскиот поет Стациј, околу 80 година од нашата ера и од Плутарх

### Стациј

Тебаид (околу 80 г. од нашата ера  ) епска поема од Стациј, го слика Митра во пештера, како се бори со нешто што има рогови. Контекстот е молитва до богот Фебис. Пештерата е опишана како *перси*, што во овој контекст обично се преведува *персиски* ; сепак, според преведувачот Ј. Х. Мозли буквално значи *персиски*, се однесува на *Перси*, син на Персеј и Андромеда а овој Перси според грчката легенда е предок на Персијците.

### Маченикот Јустин

Пишувајќи приближно 145 г. н.е. ранохристијанскиот апологет Јустин Философ го обвинил култот на Митра за имитирање на христијанската заедница, 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | Кои злите ѓаволи ги имитирале во мистериите на Митра, наредувајќи да се прават истите работи. Зашто, тој леб и една чаша вода се ставаат со одредени пофалби во мистичните обреди на оној што е инициран, или знаете или можете да научите. | "|
|  |

### Плутарх

Грчкиот биограф Плутарх (46 – 127) вели дека „тајните мистерии ... на Митра" ги практикувале пиратите на Киликија, крајбрежната провинција на југоистокот на Анадолија, кои биле активни во 1 век п.н.е.:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | Тие исто така принесоа чудни жртви; мислам на оние од Олимп; и славеа одредени тајни мистерии, меѓу кои и оние на Митра продолжуваат до денес, првично основани од нив" | "|

Тој споменува дека пиратите биле особено активни за време на митридатичките војни (помеѓу Римската Република и кралот Митридат VI од Понт ) во кои тие го поддржувале кралот. Поврзаноста меѓу Митридат и пиратите ја споменува и античкиот историчар Апијан. 4 век во коментарот на Вергил од Сервиј вели дека Помпеј населил некои од овие пирати во Калабрија, во јужна Италија.

Поврзано
--------

* Митра
* Тауроктонија
* Тауробола
* Грчко-римски мистерии
* Јупитер Доличен

Библиографија
-------------

### Студии

* Валтер Буркерт, *Мистериските култови во антиката*, 2003 година  ;
* (германски) Манфред Клаус, *Митра: Култ и Мистериен*, 1990 година  ;
* Франц Кумонт  :
	+ *Мистериите на Митра*, 1913 година [ (fr)   читај на Интернет ] ,
	+ *Ориентални религии во римското паганство*, 1929 година  ;
* (германски) Рајнхолд Меркелбах, *Митра. Ein persisch-römischer Mysterienkult*, 1998 година  ;
* (англиски) Дејвид Улансеј, *Потеклото на митрајските мистерии  : космологија и спасение во античкиот свет*, Оксфорд, 1989 [ презентација на Интернет ] ;
* (германски) Maarten J. Vermaseren, *Mithras. Geschichte eines Kultes*, 1965 година.
* Роберт Туркан, *Митра и ле Митриацизам*, Лес Летс, 1993
* Jeanан-Кристоф Пио, Лавови на Митра, 30 6 стр. Грамонд-Ритер, Марсеј, 2006 година, ISBN 2354300018 , ISBN 978-2354300012

Наводи
------

1. ↑  „митраизам". *Academic Dictionaries and Encyclopedias* (англиски). Посетено на 2020-09-11.[*мртва врска*]
2. ↑  Richardson, H. Neil (Henry Neil), 1916-1988.; Hopfe, Lewis M. 1935-1992. (1994). *Uncovering ancient stones : essays in memory of H. Neil Richardson*. Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns. ISBN 0-931464-73-0. OCLC 30028448.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
3. ↑  Milovanović, Krsto (1994). *Rečnik simbola* (српски). Narodno delo.
4. ↑  Geden, A. S. (15 October 2004). *Select Passages Illustrating Mithraism 1925*. Kessinger Publishing. pp. 51–. ISBN 978-1-4179-8229-5.
5. 1 2  Lewis M. Hopfe, "Archaeological indications on the origins of Roman Mithraism", in Lewis M. Hopfe (ed). *Uncovering ancient stones: essays in memory of H. Neil Richardson*, Eisenbrauns (1994), pp. 147–158. p. 156: "Beyond these three Mithraea [in Syria and Palestine], there are only a handful of objects from Syria that may be identified with Mithraism. Archaeological evidence of Mithraism in Syria is therefore in marked contrast to the abundance of Mithraea and materials that have been located in the rest of the Roman Empire. Both the frequency and the quality of Mithraic materials is greater in the rest of the empire. Even on the western frontier in Britain, archaeology has produced rich Mithraic materials, such as those found at Walbrook. If one accepts Cumont’s theory that Mithraism began in Iran, moved west through Babylon to Asia Minor, and then to Rome, one would expect that the cult left its traces in those locations. Instead, archaeology indicates that Roman Mithraism had its epicenter in Rome. Wherever its ultimate place of origin may have been, the fully developed religion known as Mithraism seems to have begun in Rome and been carried to Syria by soldiers and merchants. None of the Mithraic materials or temples in Roman Syria except the Commagene sculpture bears any date earlier than the late first or early second century. [*footnote in cited text:* 30. Mithras, identified with a Phrygian cap and the nimbus about his head, is depicted in colossal statuary erected by King Antiochus I of Commagene, 69–34 BCE. (see Vermaseren, *CIMRM* 1.53–56). However, there are no other literary or archaeological evidences to indicate that the religion of Mithras as it was known among the Romans in the second to fourth centuries AD was practiced in Commagene]. While little can be proved from silence, it seems that the relative lack of archaeological evidence from Roman Syria would argue against the traditional theories for the origins of Mithraism."
6. 1 2 3 4 5 6 7  Clauss, Manfred (2000). Gordon, Richard (trans.) (уред.). *The Roman Cult of Mithras: The god and his mysteries*. Edinburgh University Press. ISBN 0-415-92977-6. ISBN 0-7486-1396-X
7. ↑  Martin, Luther H.; Beck, Roger (December 30, 2004). „Foreword". *Beck on Mithraism: Collected Works With New Essays*. Ashgate Publishing. стр. xiii. ISBN 978-0-7546-4081-3.
8. ↑  Beck, Roger (17 February 2011). „The pagan shadow of Christ?". BBC-History. Посетено на 4 June 2011. We know a good deal about them because archaeology has disinterred many meeting places together with numerous artifacts and representations of the cult myth, mostly in the form of relief sculpture.
9. 1 2  Coarelli; Beck, Roger; Haase, Wolfgang (1984). *Aufstieg und niedergang der römischen welt [The Rise and Decline of the Roman World]*. Walter de Gruyter. стр. 2026–. ISBN 978-3-11-010213-0. Посетено на 20 March 2011. A useful topographic survey, with map, by F. Coarelli (1979) lists 40 actual or possible mithraea (the latter inferred from find-spots, with the sensible proviso that a mithraeum will not necessarily correspond to every find). Principally from comparisons of size and population with Ostia, Coarelli calculates that there will have been in Rome "not less than 680–690" mithraea in all ... .
10. ↑  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford UP. стр. 3. ISBN 0-19-506788-6. However, in the absence of any ancient explanations of its meaning, Mithraic iconography has proven to be exceptionally difficult to decipher.
11. ↑  Origen. „Contra Celsus". *newadvent.org*. Book 6, Chapter 22. After this, Celsus, desiring to exhibit his learning in his treatise against us, quotes also certain Persian mysteries, where he says: ‘These things are obscurely hinted at in the accounts of the Persians, and especially in the mysteries of Mithras, which are celebrated among them ...’ "  
Chapter 24: "After the instance borrowed from the Mithraic mysteries, Celsus declares that he who would investigate the Christian mysteries, along with the aforesaid Persian, will, on comparing the two together, and on unveiling the rites of the Christians, see in this way the difference between them.
12. ↑  „Electronic Journal of Mithraic Studies". Архивирано од изворникот на 2011-05-17. Посетено на 2011-03-28. The Electronic Journal of Mithraic Studies (EJMS) is a revival of the Journal of Mithraic Studies edited by Dr. Richard Gordon. It is a place where researchers on Roman Mithraism can publish the product of their research and make it freely available for other interested people.
13. ↑  Beck, Roger (2002-07-20). „Mithraism". Encyclopaedia Iranica, Online Edition. Посетено на 2011-03-28. For most of the twentieth century the major problem addressed by scholarship on both Roman Mithraism and the Iranian god Mithra was the question of continuity.
14. ↑  Charlton T. Lewis, Charles Short. A Latin Dictionary
15. ↑  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford U. Press. стр. 90. ISBN 0-19-506788-6. It is therefore highly likely that it was in the context of Mithridates’ alliance with the Cilician pirates that there arose the synchretistic link between Perseus and Mithra which led to the name Mithras (a Greek form of the name Mithra) being given to the god of the new cult.
16. ↑  Празен навод (help)
17. ↑  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysterie s*. New York: Oxford U. Press. стр. 8. ISBN 0-19-506788-6. Cumont’s ... argument was straightforward and may be summarized succinctly: The name of the god of the cult, Mithras, is the Latin (and Greek) form of the name of an ancient Iranian god, Mithra; in addition, the Romans believed that their cult was connected with Persia (as the Romans called Iran); therefore we may assume that Roman Mithraism is nothing other than the Iranian cult of Mithra transplanted into the Roman Empire.
18. ↑  Xenophon, Cyropaedia 7.5.53. Cited in Празен навод (help)
19. ↑  Schmidt, Hans-Peter (2006).. New York: iranica.com. Посетено на 3 April 2011. Отсутно или празно `|title=` (help)
20. ↑  „Митраизам – предвесник на христијанските догми". *ПОРАКА НА МИРОТ* (англиски). 2017-03-11. Посетено на 2020-09-11.
21. ↑  FIXOT (M.). - Le site de Notre-Dame d'Avinionet à Mandelieu. ed. du C.N.R.S. Centre de Recherches archéologiques, Valbonne 1990, 249 p.
22. ↑  Burkert, Walter (1987). *Ancient Mystery Cults*. Harvard University Press. стр. 10. ISBN 0-674-03387-6.
23. ↑  Price S & Kearns E, *Oxford Dictionary of Classical Myth and Religion*, p. 493.
24. ↑  Price S & Kearns E, *Oxford Dictionary of Classical Myth and Religion*, p. 355.
25. 1 2 3  Vermaseren, M. J. „The miraculous Birth of Mithras". Во Gerevich, László (уред.). *Studia Archaeologica*. Brill. стр. 93–109. Посетено на 4 October 2011.
26. ↑  Commodian. *Instructiones*. 1.13. The unconquered one was born from a rock, if he is regarded as a god.*See also* the image of "Mithras petra genetrix Terme", inset above.
27. ↑  Näsström, Britt-Marie. „The sacrifices of Mithras" (PDF). Посетено на 2011-04-04. He is wearing a Phrygian cap and a wind-filled cloak, and, most remarkable of all, his head is turned in the other direction as if he would not look at his own deed. Still, this sacrifice is a guarantee of salvation for the participants.
28. 1 2  Beck, Roger (2004). „In the Place of the Lion: Mithras in the Tauroctony". *Beck on Mithraism: Collected works with new essays*. стр. 286–287.
29. ↑   Архивирано на 9 јуни 2015 г. (LE MYTHE DE MITHRA – UNE RELIGION ET UNE SOCIÉTÉ INITIATIQUE, selon la loge franc-maçonnique France-Suisse francophone)
30. ↑   (La bibliothèque maçonnique, Mithra le soleil invaincu, selon l'obédience maçonnique, le culte de Mithra est une religion pour initié seul)
31. ↑   (Selon l'historien Flavio BARBIERO, le mithraïsme est très proche de la maçonnerie, citation: The comparison with modern Freemasonry is quite appropriate and very helpful for understanding what kind of organization we are talking about. Actually, the two institutions are quite similar in their essential characteristic. Freemasonry's adepts are not requested to profess any particular creed, but only to believe in the existence of a supreme Being, however defined. This Entity is represented in all masonic temples as the Sun, inserted in a triangle, and with a name "Great Architect of the Universe" which is the same given by the Pythagoreans to the Sun [right]. In these temples ceremonies of various kind and rituals are performed that never have a religious character. Religion is explicitly banned from the masonic temples, but in his private life every adept is free to follow whatever creed he likes)
32. ↑  Healy, Patrick J. уред. (1909). „Catholic Encyclopedia".
33. ↑  Burkert, Walter (1987). *Ancient mystery cults*. Harvard University Press. стр. 16–. ISBN 978-0-674-03387-0. Посетено на 4 November 2011. Taking the right hand is the old Iranian form of a promise of allegiance, ...
34. ↑  Fritz Graf, "Baptism and Graeco-Roman Mystery Cults", in "Rituals of Purification, Rituals of Initiation", in *Ablution, Initiation, and Baptism: Late Antiquity, Early Judaism, and Early Christianity* (Walter de Gruyter, 2011), p. 105.
35. 1 2  Voir deux émissions sur le site de l'INRAP consacrées à la découverte d'un sanctuaire de Mithra à Angers : celle de Jean Brodeur et Maxime Mortreau, et celle de Maxime Mortreau et Christian Goudineau, Inrap, découverte d'un temple de Mithra à Angers
36. ↑  „Religions orientales à Rome". Архивирано од изворникот на 2019-04-15. Посетено на 2019-04-24.
37. ↑  Savatier, François. „Le culte de Mithra était présent dans la Corse romaine" (француски). Посетено на 2019-04-24.
38. 1 2 3  Laurent Bricault, Les "religions orientales" dans les provinces occidentales sou le Principat",
39. ↑  Beck, Roger. „On Becoming a Mithraist New Evidence for the Propagation of the Mysteries". Во Leif E. Vaage; и др. (уред.). *Religious Rivalries in the Early Roman Empire and the Rise of Christianity*. стр. 182. The origins and spread of the Mysteries are matters of perennial debate among scholars of the cult.
40. ↑  Ulansey, David. „The Cosmic Mysteries of Mithras". Посетено на 2011-03-20. Our earliest evidence for the Mithraic mysteries places their appearance in the middle of the 1st Century BCE: the historian Plutarch says that in 67 BCE a large band of pirates based in Cilicia (a province on the southeastern coast of Asia Minor) were practicing "secret rites of Mithras". The earliest physical remains of the cult date from around the end of the 1st Century CE, and Mithraism reached its height of popularity in the third century.
41. ↑  C.M.Daniels, "The role of the Roman army in the spread and practice of Mithraism" in John R. Hinnells (ed.) *Mithraic Studies: Proceedings of the First International Congress of Mithraic Studies*, Manchester University Press (1975), vol. 2, p. 250: "Traditionally there are two geographical regions where Mithraism first struck root in the Roman empire: Italy and the Danube. Italy I propose to omit, as the subject needs considerable discussion, and the introduction of the cult there, as witnessed by its early dedicators, seems not to have been military. Before we turn to the Danube, however, there is one early event (rather than geographical location) which should perhaps be mentioned briefly in passing. This is the supposed arrival of the cult in Italy as a result of Pompey the Great’s defeat of the Cilician pirates, who practised ‘strange sacrifices of their own ... and celebrated certain secret rites, amongst which those of Mithra continue to the present time, having been first instituted by them’. Suffice it to say that there is neither archaeological nor allied evidence for the arrival of Mithraism in the West at that time, nor is there any ancient literary reference, either contemporary or later. If anything, Plutarch’s mention carefully omits making the point that the cult was introduced into Italy at that time or by the pirates."
42. ↑  Beck, R. (1998). "The Mysteries of Mithras: A New Account of their Genesis", *Journal of Roman Studies*, 115–128. p. 118.
43. ↑  "Burdigala. Bilan de deux siècles de recherches et découvertes récentes à Bordeaux", Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article,
44. ↑  *Encyclopédie des religions*, Gerhard J. Bellinger, éd. Livre de Poche.
45. ↑  Clark, P. 13 *Zoroastrianism*
46. ↑  Gordon, Richard. „FAQ". Архивирано од изворникот на 2011-07-24. Посетено на 2011-03-22. In general, in studying Mithras, and the other Greco-oriental mystery cults, it is good practice to steer clear of all information provided by Christian writers: they are not 'sources', they are violent apologists, and one does best not to believe a word they say, however tempting it is to supplement our ignorance with such stuff.
47. ↑  Hopfe, Lewis M.; Richardson, Henry Neil (September 1994). „Archaeological Indications on the Origins of Roman Mithraism". Во Lewis M. Hopfe (уред.). *Uncovering ancient stones: essays in memory of H. Neil Richardson*. Eisenbrauns. стр. 147–. ISBN 978-0-931464-73-7. Посетено на 19 March 2011. ... The Christian's view of this rival religion is extremely negative, because they regarded it as a demonic mockery of their own faith.
48. ↑  Louis Bouyer (2004-09-10). *The Christian Mystery*. стр. 70–. ISBN 9780567043405. Посетено на 28 May 2011.CS1-одржување: излишна интерпункција (link)
49. ↑  Fritz Graf, "Baptism and Graeco-Roman Mystery Cults", in "Rituals of Purification, Rituals of Initiation", in *Ablution, Initiation, and Baptism: Late Antiquity, Early Judaism, and Early Christianity* (Walter de Gruyter, 2011), p. 105.
50. ↑  Ernest Renan (October 2004). *The Hibbert Lectures 1880: Lectures on the Influence of the Institutions, Thought and Culture of Rome on Christianity and the Development of the Catholic Church 1898*. Kessinger Publishing. стр. 35–. ISBN 978-1-4179-8242-4. Посетено на 22 March 2011. I sometimes permit myself to say that, if Christianity had not carried the day, Mithraicism would have become the religion of the world. It had its mysterious meetings: its chapels, which bore a strong resemblance to little churches. It forged a very lasting bond of brotherhood between its initiates: it had a Eucharist, a Supper ...
51. ↑  Renan, E. *Marc-Aurele et la fin du monde antique*. Paris, 1882, p. 579: "On peut dire que, si le christianisme eût été arrêté dans sa croissance par quelque maladie mortelle, le monde eût été mithriaste."
52. ↑  Leonard Boyle, *A short guide to St. Clement's, Rome* (Rome: Collegio San Clemente, 1987), p. 71
53. ↑  J. A. Ezquerra, translated by R. Gordon, *Romanising oriental Gods: myth, salvation and ethics in the cults of Cybele, Isis and Mithras.* Brill, 2008, pp. 202–203: "Many people have erroneously supposed that all religions have a sort of universalist tendency or ambition. In the case of Mithraism, such an ambition has often been taken for granted and linked to a no less questionable assumption, that there was a rivalry between Mithras and Christ for imperial favour. ... If Christianity had failed, the Roman empire would never have become Mithraist." Google books preview here .
54. ↑  Boyce, Mary (2001) [1979]. *Zoroastrians: their religious beliefs and practices*. Routledge. стр. 99. ISBN 978-0-415-23902-8. Посетено на 17 March 2011. Mithraism proselytized energetically to the west, and for a time presented a formidable challenge to Christianity; but it is not yet known how far, or how effectively, it penetrated eastward. A Mithraeum has been uncovered at the Parthian fortress-town of Dura-Europos on the Euphrates; but Zoroastrianism itself may well have been a barrier to its spread into Iran proper.
55. ↑  Vermaseren, M. J. (1965). *The Excavations in the Mithraeum of the Church of Santa Pricsa in Rome*. Brill. стр. 9–. Посетено на 4 September 2011. This Mithraeum was discovered in 1934 ... they found a sanctuary of one of the most formidable antagonists of Christianity.
56. ↑  *Mithra*. Encyclopædia Britannica. Посетено на 2011-04-09. Mithra, also spelled Mithras, Sanskrit Mitra, ... In the 3rd and 4th centuries AD, the cult of Mithra, carried and supported by the soldiers of the Roman Empire, was the chief rival to the newly developing religion of Christianity.
57. ↑  Hopfe, Lewis M.; Richardson, Henry Neil (September 1994). „Archaeological Indications on the Origins of Roman Mithraism". Во Lewis M. Hopfe (уред.). *Uncovering ancient stones: essays in memory of H. Neil Richardson*. Eisenbrauns. стр. 147–. ISBN 978-0-931464-73-7. Посетено на 19 March 2011. Today more than four hundred locations of Mithraic worship have been identified in every area of the Roman Empire. Mithraea have been found as far west as Britain and as far east as Dura Europas. Between the second and fourth centuries C.E. Mithraism may have vied with Christianity for domination of the Roman world.
58. 1 2 3  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford UP. стр. 3–4. ISBN 0-19-506788-6. ... the study of Mithraism is also of great important for our understanding of what Arnold Toynbee has called the 'Crucible of Christianity', the cultural matrix in which the Christian religion came to birth out of the civilization of the ancient Mediterranean. For Mithraism was one of Christianity's major competitors in the Roman Empire ... No doubt Renan's statement is somewhat exaggerated.
59. ↑  [„(англиски)[[Категорија:Статии со надворешни врски на англиски]] Temple of Mithras - « The Ancient World in London »". Архивирано од изворникот на 2010-05-11. Посетено на 2020-09-11. URL–wikilink conflict (help) (англиски) Temple of Mithras - « The Ancient World in London »]
60. ↑  Mireille Cébeillac-Gervasoni, Maria Letizia Caldelli, Fausto Zevi, *Épigraphie latine*, Armand Colin, 2006, ISBN 2200217749, Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article
61. ↑  Philippe Roy, "Mithra et l'Apollon celtique en Gaule",
62. ↑   Архивирано на 26 август 2016 г. ; et , Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article
63. ↑  „Mithraeum of Bourg-Saint-Andéol – Mithraeum. Our Common Sun". *www.mithraeum.eu*. Посетено на 2020-09-11.
64. ↑  „Bourg-Saint-Andéol (07-Ardèche) - lieux sacrés". *lieuxsacres.canalblog.com*. Посетено на 2020-09-11.
65. ↑  Inrap, découverte d'un temple de Mithra à Angers
66. ↑
67. ↑  „Quartiers". Посетено на 03-09-2020. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=` (help).
68. ↑  „Un sanctuaire dédié au dieu Mithra découvert en Corse". 24 février 2017. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
69. ↑  „Lucciana : découverte d'un temple consacré au dieu païen Mithra, une première en Corse". 28-02-2017. Посетено на 03-09-2020. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |date=` (help).
70. ↑  Boyce, Mary; Grenet, Frantz (1975). *Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule, Part 1*. Brill. стр. 468, 469. ISBN 90-04-09271-4. Посетено на 2011-03-16. ... the Persian affiliation of the Mysteries is acknowledged in the earliest literary reference to them. This is by the Latin poet Statius who, writing about 80 CE. described Mithras as one who "twists the unruly horns beneath the rocks of a Persian cave". Only a little later (c. 100 CE.) Plutarch attributed an Anatolian origin to the Mysteries, for according to him the Cilician pirates whom Pompey defeated in 67 BCE. "celebrated certain secret rites, amongst which those of Mithras continue to the present time, having been first instituted by them".
71. 1 2  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford UP. стр. 29. ISBN 0-19-506788-6.
72. ↑  Statius: Thebaid 1.719 to 720 J.H.Mozey's translation at Classical E-Text Latin text at The Latin Library
73. ↑  The prayer begins at Statius Thebaid 1.696 J.H.Mozey's translation at Classical E-Text Latin text at The Latin Library
74. ↑  Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford UP. стр. 27 to 29. ISBN 0-19-506788-6.
75. 1 2  (*Life of Pompey* 24, referring to events c. 68 BCE).
76. ↑  App. *Mith* 14.92 cited in Ulansey, David (1991). *Origins of the Mithraic Mysteries*. New York: Oxford UP. стр. 89. ISBN 0-19-506788-6.
77. ↑  E.D. Francis "Plutarch's Mithraic pirates", an appendix to the article by Franz Cummont "The Dura Mithraeum" in John R. Hinnells *Mithraic Studies: Proceedings of the first international congress* Vol 1, pp. 207–210. Manchester University Press, 1975. (The reference to *Servius* is in a lengthy footnote to page 208.) Google books link

### Надворешни врски

* Mithraeum.eu „Mithraeum.eu", мрежно место на француски јазик посветена на Сончевиот бог.
* Монографска страница Пријатели на Митра за митраизмот.
* (англиски) *Митраизмот* на *мрежната страница на Ecole Initiative* Архивирано на 27 април 2004 г. ;
* *Митреум* во Ригел, Баден-Виртемберг Архивирано на 13 октомври 2007 г. : планови и фотографии.
* Саломон Рајнах, Моралот на митраизмот Архивирано на 18 мај 2015 г. *култовите, митовите и религиите*, т. II, Ед. Ернест Леру, Париз, 1906, Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article .
* Култот на Митра [3Д] - Les Nocturnes du Plan de Rome - 6 ноември 19  :