**Калабриската лира** е традиционален музички инструмент, карактеристичен за областите во Калабрија, како областа Локрид и областа Монте Поро. Поради своите основни одлики, инструментот целосно спаѓа во групата која може да се дефинира како „византиска лира", фамилија на гудачки инструменти, со повторливи и многу слични одлики, распространета низ целата област на поранешната Византиска империја. Овој инструмент се свири самостојно или пак во придружба на дајре, флејти или на флејти кои се малку поголеми од обичните. Се користи исто така и за калабриската тарантела.

Потекло на името
----------------

Поради употребата на името, одделена од структурните и морфолошки одлики, би можело да се помеша оваа лира со други можни лири. Името *лира* го поврзале Римјаните со една варијанта на цитра (китара-инструмент, свирејќи со два прста), кои денес се дефинираат и како гудачки инструменти од различен тип (на пр. понтиската лира). Од еминентно структурна гледна точка, мора да се додаде дека не постои жичан инструмент кој точно одговара на каноните од типот на лира во арапскиот свет, ниту некој инструмент од таков тип во Западна Европа - со исклучок на византиска Калабрија.

Историја
--------

Како што е познато, жичаните инструменти биле непознати во класичниот евро-медитерански свет, а лирата е еден од гудачките инструменти од оваа категорија, кои се појавиле во Европа, за време на Средниот век.

Лирата е лак, кој од првите историски докази до денес, се претставува со неговите основни одлики, кои се многу поизразени (види подолу под насловот „Одлики").

Постои сложена црвена нишка што ги поврзува инструментите поставени во прилично далечни географски области: од јужна Далмација, до Локрид во Калабрија, до тракиските и македонските заедници, од Албанија и Косово, од Северна Грција до класичната музика наменета за суфиските ритуали во Турција, всушност можеме да го забележиме присуството на истиот инструмент низ античкиот византиски свет. Во некои случаи со важни варијации, но се вели дека „тие се исклучоци, кои го докажуваат правилото". Со оглед на јасната структурална и морфолошка сличност меѓу овие инструменти, слободно можеме да зборуваме за еден вид „група на лири".

Како основен факт, не треба да се заборави дека гудачките инструменти биле непознати во грчко-римската антика. Тие пристигнале од исток меѓу раниот и доцниот среден век. Според една хипотеза, токму преку Словените и Арапите, средновековна Европа ги запознала лаковите во овие верзии кои со денешниот актуелен јазик би ги нарекле „етнички" и ги преземала, развивајќи постепено свој правец. Византиската империја прифатила и разработила верзија која јасно може да се идентификува со лирата, која и денес ја означува нејзината територија.

Затоа, не треба да биде премногу изненадувачки ако еден инструмент, кој е сметан од многумина за средновековно-византиски, е исто така поврзан и со балканските места (хрватски, бугарски, романски, турски) како и со калабриските (италијански). Ако по трагите на великанот Ролфс, можеме да ја препознаеме јужна Калабрија како религиозно византиска со векови, би можеле да го објасниме присуството на еден сличен инструмент во Локрид . Во 2018 година, професорот Хектор Кастања донирал калабриска лира на Катедрата за музикологија и културни добра во Кремона, на Универзитетот во Павија.

### Во Калабрија

Франческо Сталтари на Калабриска лира
Во Калабрија, последните докази за употребата на лирата биле во 1908 година. Последните јавни настапи се одржале меѓу двете светски војни. Лирата кон крајот на 70-тите години на минатиот век не се употребувала многу, се чинело дека е инструмент наменет за музеи. Од 1980 година, благодарение на истражувањата за таа област, спроведени од здружението „R.L.S" од Катанзаро и од музичката група Ре Нилиу, последните свирачи и творци, кои биле сè уште живи, биле сместени во областа Локрид (помеѓу Сидерно, Џојоса Јоника, Каноло Нуово и Ањана ). додека присуството на активни креатори (создавачи) и свирачи во Монте Поро било потврдено само кон крајот на 1950-тите. Биле пронајдени само двајца свирачи, кои сè уште го користеле инструментот за приватни цели: Пепи, полињата од Фрагомени и Мартино од Контрада Камочели (Џојоса Јоника), а сите други не свиреле веќе 20 или 30 години.

Понатамошните истражувања на Г. Пластино подобро го разјасниле присуството на лирата во Поро. Заживувањето на инструментот започнало во раните 80-ти со првите летни курсеви за учење да се свири на лира, реализирани од Грчкиот конзерваториум. Во последните години, етничко-популарниот тренд го зголемил бројот на желни свирачи, потоа и на креатори, а бројни биле и курсевите, како во Калабрија, така и во остатокот од Италија, за учење како да се свири или да се изгради овој инструмент. Од 2010 година, во Спилинга (ВВ) започнал да се одржува меѓународниот фестивал на медитеранската лира.

Одлики
------

* три жици;
* отсуство на квадрати (тастатура) и алатка која ги држи жиците исправени;
* делови, кои служат за штимање на инструментот;
* две звучни дупки со променлива форма, но преовладуваат круг и полукруг;
* подвижен мост и јадро (јадро вметнато под десната нога на мостот);
* притискање на жиците генерално со задниот дел на ноктите;
* тело составено од еден блок дрво, звучната плоча направена од дрво од ела, залепена потоа со животински лепак;
* изглед, во поголемиот дел од случаите, е како во вид на круша;
* подесување: во повеќето случаи, се мести на 3 прецизни степени (ноти) од главната скала, т.е. II - V - I степен. На пример, во тоналитет од Г-дур, нотите се: А/ЛА (II степен) - D/РЕ (V степен) - G/СОЛ (I степен). Редоследот на овие ноти е наменет од лево кон десно, гледајќи ја лирата од перспектива на свирачот, затоа II степен (А/ЛА) е најоддалечената и најтенка жица, која се *допира* со задниот дел на ноктите и е нота "cantino" / ми жица, која ја произведува мелодијата; V степенот (D/РЕ) е нота „емитувач" на повеќе ноти, придружени од мелодија и одговара на централната жица, која мора да биде наштимана за октава пониско од нотата на високиот тон (т.е. II степен, А/ЛА); 1-виот степен (Г/СОЛ) е всушност надворешната жица на десната страна (од перспектива на свирачот) и одговара на „тонскиот центар" или едноставно на „тоналитетот" на лирата и е наштиман во истата октава како и кантиното (Е/ми). Лирата може да се штима во било кој тоналитет, но секогаш треба да се почитуваат степените II -V- I на главниот тон избран за штимање. Треба да се каже дека должината на лирата (од копчињата до мостот) *или дијапазонот* влијае на изборот на можните копчиња за подесување.
* Стапот (гудалото) за триење на жиците има фиксирани влакна поставени во сноп без структура што ги растегнува, една рачка за фаќање (држење).

Лирата се свири седејќи, инструментот се позиционира меѓу колената или на левата нога. Со левата рака се држи рачката на инструментот и странично се притискаат жиците со ноктите, додека со десната се движи стапот (гудалото) напред напазд на жиците.

Традиционалниот репертоар на лирата во Калабрија вклучува и придружба на пеење во различни форми, и композиции погодни за танцување ( *sonu a ballu* ), но и безвременски соло-лирски музички дела дефинирани *како арии.* Лирата, која традиционално секогаш се свири самостојно или во група, може да биде и во придружба на дајре, гитара и двојна флејта.

Изработка
---------

Лирата е изработена од различни видови дрво, често од маслиново од јонското подрачје, но и од дрво од цреша, орев, бозел или топола. Лакот исто така е составен од дива маслинка. Откако ќе се избере дрвото, мора да се измазни од едната страна суровото дрво, да се нацртаат контурите на лирата во нејзина природна големина на лист хартија и потоа врз основа на тоа да се исече еднаква форма на измазнетото дрво. Потоа треба внатрешно да се ископа (издлаби) за да се создаде звучна кутија. Следствено на тоа, се прикачуваат трите клучеви на крајот од рачката. На крај треба да се среди звучната рамна површина, од која претходно би требало да е отстранет вишокот дрво.

Традиционални свирачи
---------------------

* Џузепе Фрагомени : Мирта од Сидерно (РЦ). Наречен *Фанара*, свирач и градител.
* Франческо Тримболи: Ањана Калабра-Сидерно Супериоре (РК). Наречен *Барили* .
* Доменико Ромео: Џојоса Јоника (РК) свирач и креатор
* Антонио Коста: Сидерно (Дониси) (РК)
* Франческо Сталтари: Жераче (Чиуса-Каноло) (РК) - единствениот кој е сè уште жив -
* Џузепе Филипони: Жерас (Чиуса-Каноло) (РК)
* Пасквале Иерваси: Бујзи од Џојоса Јоника (РК)
* Антонио Мартино: Џојоса Марина (Камочели) (РК)
* Козимо Фрагомени: Сидерно Супериоре (РК)
* Франческо Карлино: Ањана Калабра (РК)
* Франческо Коста: Сидерно (РК)
* Џовани Ромео: Агнана Калабра (РК)
* Џузепе Вертерам: Остров Капо Ризуто-Сидерно
* Џузепе Пуљезе (Пепи У' Салаку): Спилинга (ВВ)
* Сабатино Преити (Сабатину 'А лира): Спилинга (ВВ)

Наводи
------

1. 1 2 3  Lira calabrese, Ministero della giustizia
2. ↑  Intervista al programma radiofonico Jesce Abballa! ad Ettore Castagna
3. ↑  La lira, il cliché dell'etnografo, la nostalgia e il rock'n'roll Архивирано на {{{2}}}.
4. ↑  „Forum di alfonsotoscano.it. Argomento:Ingegnamoci".
5. ↑  „la costruzione di una lira calabrese".
6. ↑

Библиографија
-------------

* *Калабриската лира*, додаток на *Калабрија*, Катанзаро, мај 1987 година, тетратка бр. 2, година XV, бр. 25.
* Брошура прикачена на ЦД Ла лира во Калабрија - RLS 002 - Coop. „РЛС", Катанзаро, 1994 година.
* *Лирата.* *Традиционален калабриски музички инструмент* , од *Гофредо Пластино*, Уредништво Монтелеоне (ВВ), 1994 година.
* Маргарет Ј. Картоми, *За концептите и класификациите на музичките инструменти*, Чикаго студии по етномузикологија, Универзитет во Чикаго, 1990 г.
* Брошура прикачена на ЦД- то Ла лира во Калабрија, уредена од Хектор Кастања - Нота Цд 623 - Нота Рекордс, Удине, 2008 година.
* Хектор Кастања, *Византиската лира: гудачки инструмент на Североисточниот Медитеран*, извлечена од: „Зборник на трудови и мемоари на далматинското друштво на националната историја", н. 9, 29 [NS 18] (2007) Индекси на онлајн списанија - Акти и мемоари на далматинското друштво за историја на татковината - Индекси
* Данило Гато, *Свирење* *на традицијата*, Соверија Манели, Рубетино уредник, 2007 година.
* „Музичко образование во популарната традиција: од тетратките на Реџиналдо д'Агостино. Франческо Брачио 1992 Месина.

Други проекти
-------------

|  |
| --- |
| Повеќе за **Калабриска лира (музички инструмент)** на збратимените проекти на Википедија |
|  | Дефиниции и преводи на Викиречник ? |
|  | Податотеки на Ризницата ? |
|  | Образовни ресурси на Викиуниверзитет ? |
|  | Новинарски известувања на Викивести ? |
|  | Мисли на Викицитат ? |
|  | Изворни текстови на Викиизвор ? |
|  | Прирачници на Викикниги ? |
|  ? | Информации за патување во Википатување ? ? |
|
|

* Collabora a Wikimedia Commons Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su **lira calabrese**

Надворешни врски
----------------

* Ettore Castagna, La lira, il cliché dell'etnografo, la nostalgia e il rock'n'roll (PDF), на ettorecastagna.it. Преземена на 26 јануари 2008 година, архивирана од оригиналот на 7 март 2007 година.
* изградбата на калабриска лира, alfonsotoscano.it, на alfonsotoscano.it.
* Ла Лира во Калабрија со Еторе Кастања во програмата: jesce abballa!, на mixcloud.com.
* „La lira calabrese in costruzione da parte di Giuseppe Fragomeni".
* „Costruzione di una Lira calabrese in noce a Bisignano".
* „YouTube; Salvatore Braccio".
* Documentario - Costruzione della Lira calabrese -
* Suonata alla lira di Salvatore Braccio: