Законоправило на Свети Сава, Иловички препис од 1262 година.
**Законоправило**, **Крмчија** или **Номоканон** **на Свети Сава** (грчки *номос* — „граѓански закон", *канон* — „црковно правило") го претставува приемот на византиското право и Номоканонот. Иако е земено од византиски извори, Законоправилото е била **сосема нова компилација на световни и црковни норми**. Архиепископот Сава го вклопил својот авторски печат во Законоправилото со прилагодување на нормите од византиското право **на општествениот контекст на Србија**. Се смета дека Законоправилото на Свети Сава е создадено на почетокот на XIII век (1219 или 1220 година), по добивањето на автокефалноста на Српската црква. Тој е првиот српски правен акт и е напишан на народен јазик.

Како извори за пишување на Законоправилото на Архиепископот Сава: му користеле Номоканонот во 50 наслови, Номоканонот во 14 наслови (т.н. Номоканон на Фотиј), толкувањата на угледните правници Аристин и Зонара, како и преводот на Прохирон (под името „Закон градски").

Историја
--------

За време на владеењето на династијата Немањиќ (1166-1371), српската средновековна држава се развила во сферата на политиката, религијата и културата. Изградени се голем број манастири, многу повеќе отколку во претходните векови. Земјата се проширила на пространството меѓу трите мориња, а градскиот живот достигнал високо ниво на развој. Трговијата, рударството и производството значително напреднале.

Подигнувањето на државата од ранг на кнежевство на ранг на кралство (1217) и стекнување на црковна автокефалност (1219) се резултат на обемните политички напори на Стефан Немања (родоначалник на династијата) и неговите синови Стефан Немањиќ. (првиот српски крал) и Растко Немањиќ - Сава (првиот српски архиепископ). За да се постави трајна основа на оваа новоформирана независна држава, беше неопходно да се создаде правен систем со кој се воспоставуваа прописи за српското кралство и црква. Во овој период, само царот можел да воспоставува закони и други реални акти. Како што напредувала државата, така и индустријата напредувала, така правниот систем морал да регулира различни правни односи. Пред ерата на Немањиќ, Србија не била управувана од крал, па затоа претходните владетели не можеле да создаваат законски кодекси кои би ги регулирале односите меѓу државата и црквата. Српските владетели управуваа со земјата со поединечни правни акти. За да го надмине овој проблем и да го организира правниот систем по стекнувањето на црковната независност, Свети Сава го објавил Законоправилото во 1220 година.

Законоправилото е нераскинливо поврзано со стекнувањето на црковната автокефалност. Свети Сава отишол во Никеја во 1219 година со цел да се обиде да добие независност на Српската православна црква од вселенскиот патријарх. Се претпоставува дека во тоа време номоканонот бил веќе завршен, бидејќи е тешко да се поверува дека патријархот би прифатил создавање на српска автокефалност без претходно да има увид во книгата што ќе го регулира функционирањето на новата црква. После тоа, по враќањето во Србија, Свети Сава кратко престојувал во Солун, каде што ја завршил работата на номоканонот. Најверојатно почнал да го пишува Законоправилото во 1208 година додека бил на Света Гора (Халкидики).

Византиски номоканони
---------------------

Во номоканоните биле собирани царските закони (**nomoi**), црковни прописи (**канони**), толкувања на угледни правници.

За првпат овој вид црковна збирка се споменува во 451 г. во врска со одлуките на Халкидонскиот собор. Во овој зборник - *синопсис* се вклучени скратени текстови на сите правила. Составувањето на овој зборник му се припишува на Стефан од Ефес, по кого е наречен Синопсис на Стефан од Ефес. Составувањето на црковно-граѓанскиот компендиум, во кој материјалот е систематски претставен според правните прашања што ги обработува, му се припишува на цариградскиот патријарх Јован III Схоластика. Оваа збирка содржи и делови од 12 новели на императорот Јустинијан кои се однесуваат на црковно-правни прашања. Познат е како Номоканон на Јован Схоластика (околу 550 г.), а некаде се нарекува и Синтагма на Јован Схоластика.

Ако зборникот од типот номоканон содржи само правила без толкување, тој се нарекува *синтагма*. На почетокот на VII век, во времето на патријархот Сергиј (610-638), бил создаден црковниот зборник Канонска Синтагма, кој правникот Јулијан го споил со збирката закони од законодавството на Јустинијан (Collectio tripartita), непознат составувач од истиот период. Така е создаден Номоканонот во 14 наслови. Во овој номоканон има 883 воведени правила на соборот во Трула и на Вториот собор во Никеја, потоа правилата на помесни собори во Цариград и голем број световни собори. Патријархот Фотиј го напишал предговорот за овој номоканон и е именуван по него. Номоканон на Фотиј со одлука на Цариградскиотт собор, на кој присуствувале четворица патријарси на источните цркви, тој станал официјален правен акт на христијанската црква.

Секој номоканон содржи:

1. правила на светите апостоли,
2. правилата на десет помесни совети,
3. правила на шест вселенски собори,
4. правила на светите отци.

Методиев номоканон
------------------

Првиот словенски номоканон го составил Методиј (околу 868 г. година). Тоа би бил *Liber Sclavorum qui dicitur Methodius*, спомнат во *Кралството Словени*, дело на попот Дукљанин од Бар, напишано помеѓу 1167 и 1173 година година. Законикот го добил името по словенскиот просветител Методиј, кој бил негов составувач. Се состоеше од преводот на Методиј *на Номоканонот на Јован Схоластика* околу 550 г. и од *Законот за судење на луѓето* (словенска адаптација на Еклогот). Номоканонот на Методиј (како што се нарекувал овој законик) најверојатно бил создаден пред заминувањето на Методиј во Долна Панонија, со кнезот Коцељ и неговите Словени (869-870 и 873-874) и бил наменет за сите Словени.

Содржина на Законот
-------------------

 Фреска на Свети Сава, Царска црква во **манастирот Студеница**, од 1314 година.
Свети Сава во 1220 година составил номоканон наречен Правен кодекс. Некои автори тврдат дека Законот може да се смета за првиот српски устав (на пр. Миодраг Петровиќ), меѓутоа, мнозинството укажува дека овој современ термин не може да се примени во однос на средновековен писмен акт.

Законоправило или *Крмчија* регулирал многу голема област на општествени односи, и црковни и граѓански. Делот поврзан со црковното право го сочинуваат: Синопсис на Стефан од Ефес, Номоканон на Јован Схоластика, Номоканон во 14 наслови (номоканон на Фотиј), Номоканон во 50 наслови, толкувања на канонистите Аристин и Зонара... Додека делот поврзан со граѓанското право содржел: Извадоци од Новелите на Јустинијан (околу 550 г.), правниот зборник составен од Јован Схоластик, Collectio tripartita, збирка закони од законодавството на Јустинијан и Прохирон (Закон градски) од 879 година, зборник на византиско граѓанско, кривично и процесно право.

Законоправилото било сосема нова збирка на световно и црковно право, преземено од византиски извори, но приспособена на општествениот и локалниот контекст на Србија. Српското средновековно право не познавало легални непресадувања, бидејќи сите прописи биле преземени од римско-византиското право. Србија стана дел од европската и христијанската цивилизација. Во Србија, Номоканонот на Свети Сава се нарекува и божествен закон.

Законодавството има 70 поглавја: 6 воведни, 44 црковни и 20 световни закони. Кодексот на правото не е само едноставен превод на византиските граѓански и црковни правни акти, туку ги содржи и толкувањата на канонистите Аристино и Зонара. Затоа Законот има своја оригиналност и вредност. Сава ја нагласи хармоничната врска помеѓу духовната и световната власт во Кодексот на законите. Така, благодарение на Сава, **теоријата за симфонија** (конкорд) била пренесена во Србија во двојна смисла: еднаквост меѓу државата и црквата, а не државната власт над црквата, и еднаквост меѓу православните цркви, а не хегемонијата на Константинополска патријаршија. Правниот кодекс е единствен меѓу номоканоните од следниве причини: при составувањето на Кодексот на законите, архиепископот Сава користел толкувања на истакнати правници, истакнатите византиски канонисти Аристин и Зонара, при што се претпочитала Зонара и содржи Прохирон (под името „Градски закон").

Зачувани се неколку преписи од Савиното Законоправило.

* *Иловички препис* е создаден во 1262 година во манастирот Свети Архангел Михаил на Иловица, денешниот манастир на Светите Архангели кај Тиват, каде што се наоѓало седиштето на епископијата Зета. Напишан е на пергамент и има 398 листови. Се чува во библиотеката на Хрватската академија на науките и уметностите во Загреб.
* *Рашки препис* е создаден во 1305 година во црквата Петар во Рас. Напишана е на пергамент и има 427 листови. Се чува во Историскиот музеј во Москва .
* *Дечански препис* е создаден околу 1340 година. Испишан е на тенок пергамент и има 284 листови. Се чува во библиотеката на манастирот Дечани.
* *Пчињскиот препис* е создаден околу 1370 година. Напишан е на хартија, во кожна поврзница и има 305 листови. Се чува во Српската академија на науките и уметностите во Белград.
* *Морачки препис* бил создаден околу 1615 година. Напишан е на хартија и има 347 листови. Зачуван е во Музејот на Српската православна црква во Белград.
* *Сараевски препис* е создаден во 14 век.
* *Хиландарски препис* е создаден во XIV век.
* *Белградски препис* е создаден во 15 век.
* *Пеќски препис* е создаден во 16 век.
* *Савински препис* е создаден во 16 век.
* *Законик на Јован Злокруховиќ* е создаден во 17 век.
* *Номоканонот на Сант'Андреа* е создаден во 17 век.

Законоправилото служело како основа за законодавството на српските владетели, вклучувајќи го и Душановиот законик од 1349 година и 1354 година (членови 6, 8, 11, 101, 109 и 196). Првично, во Савиното Законоправило не биле вклучени *Законот* за судења на луѓето и *Судот на царевите Леон и Константин* (словенски адаптации на Еклогот). Испечатениот текст ги содржи. Законоправилото станало првиот кодекс на обновената Србија, на почетокот на мај 1804 година, кога српската револуција штотуку започна. Прота Матеја Ненадовиќ на тој начин ја продолжил законодавната работа на Методије и Сава. Законоправилото се наоѓа и во Српскиот Граѓански законик од 1844 година. (членови 93 и 94). Во 19 век, започнатото во 9 век било проширено.

И покрај вековниот прекин на државноста, Србите ја зачувале својата моќ да го градат и зачуваат законскиот поредок.

Содржина на Законоправилото
---------------------------

Законоправилото се состоело од следните 7 воведни поглавја:

1. Слово за седум свети и вселенски собори
2. Толкување на следниот стих: „Господи Исусе Христе Боже наш, помилуј нè"
3. Толкување на симболот на верата, односно: верувам во еден Бог
4. Толкувањето на молитвата што Господ Исус Христос ги научи на своите ученици и со нив нè поучува, нè учи да се молиме и да велиме „Оче наш, Кој си на небесата"
5. Пролог, т.е. предговор на составувачот на светите правила во 14 гранки
6. Номоканон во 14 наслови
7. Вовед во Номоканон

Потоа следуваат преостанатите 63 глави:

1. Апостолските и татковските правила проткаени со толкувањето на Алексеј Аристин
2. Правила на светиот апостол Павле
3. Правилата на двата света и врховните апостоли Павле и Петар
4. Правилата на сите свети апостоли заедно
5. Одлуки и правила на Првиот Вселенски Собор
6. Правилата на светиот помесен собор во Анкара
7. Правила на Светиот Собор во Нова Кесарија
8. Правилата на Светиот помесен совет во Гангра
9. Правила на светиот помесен собор во сириска Антиохија
10. Правила на Светиот помесен Собор во Фригиска Лаодикија
11. Одлуки и правила на Вториот Вселенски Собор
12. Одлуки и правила на Третиот вселенски собор
13. Одлуки и правила на Четвртиот Вселенски Собор
14. Правилник на Светиот помесен Собор во Сардика
15. Правила на Светиот и Месниот собор во Картагена
16. За она што се случи во Цариград, за Агап и Гавади
17. Одлуки и правила на Шестиот вселенски собор
18. Одлуки и правила на Седмиот Вселенски Собор
19. Правилник на Првиот и Вториот собор, одржан во Цариград во црквата на Светите апостоли
20. Во Константинопол, во црквата Света Софија, се собраа три правила на соборот
21. Правила од посланијата на Свети и Велики Василиј, упатени до Амфилохиј, Диодор и некои други
22. 26 правила на Василиј Велики за времето на гревот
23. Правилата на Василиј Велики за тоа колку и какви места се загрозени
24. Упатство на Василиј Велики до презвитерот за божествената служба, причестувањето и оние кои се грижат за загрозените
25. Писмо на Василиј Велики до Григориј Богослов за монашкото организирање
26. Правила од посланието на свети Тарасиј до римскиот папа Адријан за тоа да не се ракополага за пари
27. Правила на Свети Дионисиј
28. Правила на Свети Петар
29. Правила на Свети Григориј Чудотворец
30. Правила на Атанасиј Велики
31. Правила од Посланието на Атанасиј Велики до епископот Руфинијан
32. Правила од проповедта на свети Георгиј Богослов
33. Правила на свети Григориј Ниски
34. Правила на свети Тимотеј
35. Објаснувањето на Теофила за Богојавление кога се паѓа во недела
36. Правила од посланието Кирилово
37. Правила на Кирил за православието 12 глави против Несториј
38. Правила од посланието на Генадиј
39. Правила од посланието на Константинополскиот собор до Мартириј, епископ Антиохиски, за тоа како да се примат еретиците кои пристапуваат кон Соборната црква
40. Главите на големата црква, т.е. Света Софија, запечатени со златниот печат на царот Јустинијан, за робовите кои прибегнуваат кон црквата
41. Правила на Димитриј, митрополит Кизички
42. Правила за љубителите на Бога
43. Послание на архиепископот Петар до венецијанскиот архиепископ Антиохиски
44. Послание на блажениот Нило Црноризец до презвитер Харикли
45. Зборник на Јован Схоластик во 87 поглавја
46. Новела на преподобниот Алексиј Комнен
47. Гранка од новелата на императорот Јустинијан
48. Одредби од Мојсеевиот закон
49. Посланија на монахот Никита против Латините, со кои се осудува воведувањето на постот во сабота
50. Истото, осудувајќи го воведувањето целибат за свештенството
51. Истото за Франките и другите Латини
52. Исто
53. Исто
54. Исто
55. Превод на Прохирон
56. Правила за забранети и дозволени бракови
57. Исто
58. Исто
59. Исто
60. Исто
61. Статии за ерес
62. Исто
63. Исто

Социјална правда
----------------

Една од најпознатите прописи пронајдени во Правниот законик, но и сосема модерни за тоа време, се правилата за социјална правда. Свети Сава значително ја проширил рамката на социјалната правда и се спротивставил на нормите на византиското граѓанско право и ропското општество. Тој го нагласувал христијанското учење за социјалната правда, оправдувајќи го со фактот дека нормите треба да му служат на човекот, а не на државниот интерес.

Во Законопрвавилото има многу прописи за социјална правда, но најважна и најпозната е регулативата од 4 воведно поглавје, кое е преземено од толкувањето на молитвата „Оче наш" од свети Јован Златоуст и гласи: „ *Зашто, тој не рече Оче мој, туку Оче наш... и дека никој никако не треба да се грижи само за себе, туку и за својот ближен, и никој да не има ништо повеќе од другиот: ниту богатиот од сиромавиот, ниту господарот од слугата, ниту кнезот од оној над кого владее, ниту кралот од војникот, ниту мудриот од неучените, зашто на сите им даде една благодат*. Оваа регулатива прокламира еднаквост на сите луѓе без разлика на нивната финансиска состојба и положба во општеството, не дозволува угнетување и се стреми кон благосостојба. Тоа е во целосна спротивност со принципите на тогашното робовладетелско општество.

### Заштита на сиромашните и улогата на „Почесни домови"

Заштитата на сиромашните и улогата на „чесните домови" во Законоправилото се сместени во 48-та глава под делот „за судот и правдата" преземени од 3 и 5 книги на Мојсеј. Она што Сава сакаше да го нагласи со овој преземен дел е „човечноста". Тој нагласува дека повеќе треба да се внимава на законите отколку на зборовите, а законите треба да се толкуваат со цел поголема филантропија. Заштитата и помагањето на најранливите (сиромашните) беше дефинирано како морално и праведно, додека одењето по богатите и моќните беше неетички и неприфатливо. Од одредени одредби на Крмчија се знае кои лица и институции биле најмногу спомнати и од кои најмногу се очекувало да ги заштитат најслабите во духот на човекољубието - епископите, ѓаконите и презвитерите (црквата како институција во основата). Во Законот има два канона кои говорат за тоа како што следува:

* 59. апостолскиот канон предвидува екскомуникација (протерување) од црквата за епископите или презвитерите кои на сиромавиот свештеник не му даваат тоа што му треба, и екскомуникација ако останат немилосрдни („затоа што се убијци на својот брат")
* 7. канонот на Сардискиот собор ги вклучува не само сиромашните, туку и незаштитените, кои се подложени на насилство, кои можат да побараат помош од епископот, кој е должен да помогне колку што може или лично да оди кај царот и да побара од него помош доколку е потребно.

Како што се зголемувало населението, растела и сиромаштијата и недостигот. Епископите, морајќи да ги извршуваат своите црковни должности, не можеле да заштитат толку голем број немоќни од насилство или глад. Решението за ова било формирање на канцеларија на црковните екдици (претставници) назначени од царот. Едиктите, покрај тоа што беа црковни извршители, во одредена смисла беа и судии бидејќи од нив се очекуваше да ги застапуваат интересите на црквата, дури и во судницата. Меѓутоа, некои едикти не биле задолжени само за црковните работи. Тоа се знае од некои царски декрети, на пример: царот Теодосиј I во 385 г. му напишал на цариградскиот екдик и му укажал дека треба да го штити својот народ, да не дозволи угнетување на земјоделците и граѓаните со даноци, да помогне да се потисне ароганцијата на архонтите и да го заштити својот народ како свои деца. Заради важната улога што ја има, законот предвидува во изборот на екдикот да учествуваат повеќе видни граѓани, на чело со епископот и свештенството. Уште еден од механизмите за заштита и помош на сиромашните се наоѓа во второто поглавје на Крмчија преземено од Прохирон и гласи: „Ако самец го тужи својот старател, потребно е да бара помошник". Прохирон дава одговор и на прашањето кој се смета за сиромашен човек - „Сиромашен е тој што нема 50 златници имот".

Еден од најважните начини за заштита на сиромашните и беспомошните е изградбата на „чесни домови" (цркви, манастири, пансиони или гостилници, кујни за сиромашни, домови за сиромашни, болници). Во Крмчија се спомнуваат прописи кои се однесуваат на чесните домови, кои најчесто се преземени од Зборникот од 87 поглавја на Јован Схоластик или романите на Јустинијан. Некои од нив се како што следува:

* ако оставителот писмено изрази желба да основа преподобен дом, епископот или старешината од таа област е должен тоа да го спроведе во рок од 5 години и да стори се како што оставителот наведе во тестаментот (на пр. ако одредил соодветни станари или други управители).
* Имотот што го наследува црквата е наменет за прехранување на сиромашните.
* Никогаш не им се простува на лицата кои го бараат својот имот кој веќе е доделен за прехранување на сиромашните.

Почесните домови би можеле да се издаваат под закуп, но под строг надзор за да се спречи злоупотреба и оштетување на домот, бидејќи секоја штета неминовно ја влошува состојбата на сиромашните. Закупот може да се даде на неограничен временски период. Истовремено се пропишуваат и методите за склучување на договор за закуп, на пр. со давање заклетва на административниот персонал на преподобниот дом пред епископот за да не биде нанесена штета.

### Стари, изнемоштени и инвалиди

Свети Сава внимавал и на старите, изнемоштените и лицата со телесни маани. Бидејќи староста е генерално придружена со други неволји како што се болест, немоќ, тага... авторот на Законоправилото се обидел да обезбеди почитување и правна заштита за оваа категорија социјални случаи. Затоа во 48 глава на Крмчија во заглавието „за почит кон старите" има пропис од книгите на Мојски: „ *Пред лицето на седокосиот стани и почитувај го лицето на старецот...* ".

За изнемоштените лица и лицата со физички недостатоци се бара беспрекорно постапување, додека исмејувањето и непочитувањето се казнуваат. Свети Сава напишал толкување на оваа тема врз основа на целосниот текст на канонот и коментарите на Аристин, притоа додавајќи нешто свое: *„Ако некој свештеник се шегува, или се потсмева на слепите, глувите или сакатите или болните во други делови на тело - таков да се одлучи затоа што го навредува Богот што го создал".* Друг заштитен механизам за таквите лица е можноста да бидат наследници. Покрај тоа, за да ги наследат, роднините мора да управуваат со нивниот имот или во спротивно не можат да го наследат. Исто така, на слепите лица со закон им е дозволено усно да назначат наследник во тестамент со присуство на 7 или 5 сведоци.

### Меѓусебни обврски на родителите и децата

Друг важен сегмент од Законоправилото во рамките на социјалната правда се меѓусебните обврски на родителите и децата. Законодавецот се обиде да ја истакне важноста на семејството во кое животот се развива и ја буди општествената свест. Тој ја истакна почитта кон родителите како една од највисоките вредности во семејството. Затоа оние кои тоа не го почитуваат, кои ја злоупотребуваат својата мајка или татко, се соочуваат со најстрога казна - смртна казна. Во Прохирон тие казни се нешто поблаги - лишување од наследство.

Децата имаат обврски кон родителите и во случај на болест. Кога еден од родителите има нарушено ментално или физичко здравје, децата кои се законски наследници треба да се грижат и да ги чуваат болниот татко или мајка, а доколку не го сторат тоа, може да им биде одземен законскиот дел од наследството според волјата на оставителите. Во однос на правото на наследство, децата имаат уште една обврска спрема своите родители, а тоа е да не ги остават родителите без наследство и да не го отуѓат својот имот што можат да го остават во наследство, бидејќи тоа е строго забрането, освен во следниве случаи: кога родителите ќе го предадат нивните деца да бидат погубени, ако родителите работат против своите деца со вештерство или магии, ако татко ја заведува снаата или наложницата на неговиот син и ако родителите си ги загрозуваат животите. Децата кои ќе ги остават родителите сами под изговор на побожност, без да покажат никаква почит, ќе бидат проколнати. Истото важи и во обратната ситуација (кога родителите ги напуштаат своите деца пред да станат полнолетни).

Под влијание на овие канонски норми биле воспоставени одредени граѓански прописи. Не е дозволено родителите да ги даваат своите деца, ниту децата да им го одземат наследството на родителите кога одат да живеат во манастир поради некоја причина што се случила пред монашкиот живот. Законот уредува и како да се дели имотот на оној кој влегува во монашкиот живот. Човекот што се замонашил, ако има деца, може да направи тестамент и пред да замине во манастир, и по заминувањето во манастир, за да не му го намали законскиот удел на ниедно дете, и ако умре пред оставината. децата го земаат својот законски дел додека остатокот од имотот е доделен на манастирот. Законот ги пропишува правилата за наследување по смртта на таткото (кој не живеел во манастирот) кога наследници се деца со сиромашна мајка или маќеа. Во тој случај, ако de cuius немал повеќе од три деца, жената добива ¼ од имотот, без разлика дали децата се нејзини или од првиот брак на починатиот, а ако имал повеќе од три деца, жената го зема делот што му припаѓа на едно дете на користење (сопственици на тој имот се нивните заеднички деца).

### Положба на жената

Положбата на жената всушност претставува еден од најважните показатели за нивото на социјална свест во едно општество. Римското брачно право предвидувало релативно лесно раскинување на бракот со писмена изјава (labellum repudii) или договор (divortium ex consensu). Византиското брачно право тешко се ослободило од наследството на римското брачно право се додека царот Јустинијан во 542 година не ги воведе важни ограничувања во новелите, кои подоцна беа пренесени во Номоканон во 14 наслови, односно во 47. глава на Законоправилото.

Брачната сигурност на жените е зајакната со овој законик и во свештеничките и во световните семејства. Што се однесува до семејствата на свештениците, Крмчија пропишува дека презвитер или ѓакон кој ја протерува својата жена (на пр. под изговор на побожност) и решава да не ја врати да биде лишен од чинот. Во секуларните семејства важи правилото дека мажот кој ќе ја остави сопругата, и покрај причините утврдени со закон, и ќе земе друга или ќе се ожени со разведена жена е осуден, додека жената што ќе го напушти сопругот е проколната.

Петтиот и 48. апостолски канон од првото поглавје ја земаат жената под заштита. Единствената оправдана причина за развод, според канонското учење, е прељубата, дури и „*Ако мажот има лута жена, која исто така носи окови, тој не зема друга".* "(Поглавје 34)  Меѓутоа, Свети Сава не можел да остане во рамките на канонското учење кога станува збор за причините за развод. Тој го зема прописот од новелата на императорот Лав Мудриот кој вели дека некој што има лута или ментално болна сопруга има право да се разведе од неа ако не закрепне во рок од 3 години, а потоа на 11-ти. поглаварот на Прохирон ги набројува причините поради кои жената може оправдано да побара развод: ако мажот работи против државата или знае дека некој друг го прави тоа и не го открие тоа, ако направи нешто за да и наштети на жената на кој било начин. ако ја наведе жената на прељуба... За прељубата на жената не е доволно само сомнеж за развод, туку и докази. Ако се утврди дека жената била неверна, мажот ги задржува предбрачниот подарок и миразот, но ако се докаже спротивното, жената може да се разведе и да си го земе миразот, предбрачниот подарок и ако немале деца, друг имот од сопруг еднаков на третина од предбрачните подароци. Во случај на прељуба на сопругот, законодавецот дозволува жената да не се разведува ако нејзиниот сопруг престане да живее со друга после една или две опомени. Во случај кога во прељубата е вмешана роб или робинка, казните се малку поригорозни:

* Кога мажот ќе изврши прељуба со робинка, делото се открива, мажот се казнува со тепање, а робинката се продава на друга област.
* Кога мажена жена ќе изврши прељуба со својот роб, неверната жена се казнува со тепање, потстрижување, сечење на носот, протерување од градот и конфискација на имотот, а робот се казнува со меч.

Овде очигледна е нееднаквоста во казнувањето на жена и маж кои го извршиле истото девијантно дело. Меѓутоа, постојат ситуации во кои се судат подеднакво - кога сопругот се обидува да го загрози животот на сопругата или обратно, делото се открива и се бара законска одмазда.

Црквата ги класифицирала вдовиците и сиромашните девојки во социјално најранливата група и им обезбедила најголема можна заштита. Во Законоправилото е пренесена одредбата од втората книга Мојсеј, која гласи: „Не повредувај ниту една вдовица или сираче, и ако им нанесеш зло и тие викаат кон мене, ќе го чујам нивниот глас и ќе се налутам од гнев и ќе те убијам со меч, а вашите жени ќе бидат удовици и вашите деца сираци". Првиот начин да се заштити вдовицата е наследството што го добива (ако нејзиниот починат сопруг има до три деца), односно ¼ од имотот на нејзиниот сопруг, кој не смее да надмине сто литри злато. Друг начин на заштита е можноста вдовиците да се хранат во црквата која ќе се грижи за нив. Сиромашните девојки се подеднакво заштитени како вдовици. Според царската книга, тој што обесчестил девица се казнува со отсекување на носот и предавање на третина од својот имот на оштетената девојка. Прохирон наредува секој што ќе обљуби малолетничка која не наполнила 13 години да биде казнет со отсекување на носот и обештетување на жртвата со половина од неговиот имот.

Лицето кое киднапира свршена девојка е должно да му ја остави на вереникот, а ако девојката е несвршена, киднаперот е должен да ја врати кај нејзиното семејство (родители, браќа, семејство) кое потоа ќе одлучи дали ќе ја омажи неа за тој што ја киднапирал. Ова е прописот предвиден со 11. канон на Анакирскиот собор, кој бил објавен на 22. канон на Свети Василиј. Сепак, царската книга и Прохирон не се согласуваат со идејата да се омажи девојка за нејзиниот киднапер, тие дури и експлицитно го забрануваат тоа (според Прохирон, родителот што сакал таа да се омажи за него ќе биде затворен на друго место). Граѓанското законодавство во Крмчија го пропишува и случајот кога некој ќе обесчести невина (свршена или несвршена) девојка со нејзина согласност, но без согласност на нејзините родители. Кога девојката е несвршена, тој што ја обесчестил може да ја ожени ако сака и ако нејзините родители се согласат на тоа, но ако не се согласат, ако заводникот е богат, должен е да ѝ даде на девојката килограм злато, ако тој е сиромав, да ѝ даде половина од својот имот, а ако е беден го тепаат, стрижат и протеруваат. Ако се работи за свршена жена која се согласила на делото, напаѓачот се казнува со отсекување на носот, но ако не е добиена согласност од девојката, освен што ќе му го отсечат носот, тој е должен да ѝ даде на девојката и третина од својот имот. Што се однесува до девојчињата сираци, Законот ги штити со следните одредби:

* Ако родителите се на умирање и назначат старател на својата ќерка, тој не може да се ожени со неа или да го поништи претходниот брак без нејзина волја.
* Бракот помеѓу старателот (и неговите најблиски роднини) и девојката сирак е забранет за да се заштити од злоупотреба од страна на лицата на кои им била доверена.

### Заробеници, прогонети и притвореници

Заробениците се сметаа за социјално најранливи бидејќи било дозволено да се продаваат свештени садови за нивно ослободување. Колку му се придава важност на ослободувањето на заробениците, може да се види од прописот со кој се наложува да не му се простува на човек посветен на монашкиот живот кој по напуштањето на манастирот го бара својот имот што бил користен за ослободување на заробениците. Секое лице би можело да го остави својот имот во аманет на заробениците заради нивното ослободување. Наследниците на заробениците (првенствено децата) се обврзани со закон да го користат наследениот имот заради негово ослободување, а доколку не го сторат тоа и го запостават заробеникот, црквата го презема имотот, внимавајќи тој да биде ослободен. Ако се случи децата да го запостават својот заробен родител и да не се обидат да го ослободат, а тој успее да се ослободи, има право да избере дали ќе ги вклучи во тестаментот или не, и ако не успее да се ослободи и умре. во заробеништво поради невнимание на децата тие ќе бидат лишени од надследство а целиот имот се попишува на црквата за да се користи за откуп на заробениците.

Слично се постапува и со роднините кои се тестаментални наследници и се исклучени од тестаментот доколку го запостават заробеникот. Кога детето е однесено во заробеништво, обврските на родителите се слични. Родителите немаат право на ниту еден имот на детето доколку детето умре во заробеништво поради родителска негрижа. Заради ослободување на затвореникот, било дозволено лице (ако имало 18 години) да позајми злато и да го остави својот имот или имотот на затвореникот како залог. Малолетниот син не се поставува за старател додека неговиот татко е во заробеништво, туку само старател на неговиот имот. По враќањето на таткото од заробеништво, синот повторно се враќа под негова власт. а може да се најде и жена во заробеништво, а тој што ќе ја откупи може да живее со неа како жена, а децата од таква заедница се легитимни.

Воинот на умирање е исто така социјално ранлива личност. Во ситуации кога воинот забележува дека смртта се приближува, може да се направи тестамент пред двајца сведоци и тестаментот ќе се смета за валиден. Покрај заробениците, во социјално ранлива група за која треба да се води грижа спаѓаат и прогонетите и притворените. Жената би можела да го отуѓи својот мираз за да го нахрани својот татко, сопруг или брат во егзил. Оние кои беа привремено лишени од слобода не го загубија правото на наследство.

### Робови

Многу прописи во Законоправилото сведочат за големата контраст помеѓу робовладетелскиот систем и христијанското учење. Христијанското учење ја прокламира слободата и еднаквоста на сите луѓе, вклучувајќи ги господарите и робовите. Меѓутоа, корените на робовладетелството биле толку силни што биле потребни неколку векови за робот повеќе да не се гледа како ствар (res). Прохирон, т.е. 55. поглаварот на Крмчија го дефинира ропството како нешто што е спротивно на природниот закон, бидејќи потчинувањето на робовите на господарот е контрадикторно со природата, која ги ослободи сите, но идејата за војните донесе ропство, бидејќи законот на војната налага тоа победниците да ги робуваат губитниците. Исто така, робовите или се раѓаат така или стануваат (од заробеништво) и меѓу нив нема поделба, сите се еднакви и никој не е повеќе или помалку роб. На робовите, покрај тоа што им е одземена слободата, им е дозволена тортура, мачење од својот господар, од што произлегува дека најстрога казна за робот е ако му го загрози животот на својот господар.

Господарот може да биде осуден како убиец ако прекумерно го мачи својот роб пред смртта, но ако го убие без мачење, господарот останува неказнет. Од законодавството на Мојсеј, во Крмчија е воведено правилото според кое господарот што убил роб со своја рака се казнува и правилото според кое робот финансиски се оценува. Поради таа парична вредност на робот, поголема е одговорноста да го удриш отколку слободен човек. Ова е во корист на мајсторот - кој може да тргува со него како и со стоката - го штити од физички повреди кои би му ја намалиле работната способност, а со тоа и ја намалуваат цената. Малку поповолни прописи за робовладетелство во корист на робовите се предвидени со канонски прописи. Во нив со одмерен тон се споменуваат робовладетелите за да го намалат гневот кон подредените, додека робовите не се повикани на бунт и крвопролевање, туку да бидат верни и да им служат на господарите за да ја разбудат во нив идејата за давајќи слобода.

Робовите можат да бидат назначени за свештеници, но само со согласност на нивните господари, која, доколку се добие, тие стануваат слободни, но ако не, господарот може да го врати робот во рок од една година „ако ја напушти свештеничката служба и отиде во световниот живот". Согласноста на господарот била потребна дури и кога некој роб сакал да започне монашки живот. Оние кои ги поттикнувале робовите да ги напуштат своите робовладетели под изговор на побожност, исто така биле осудени, а робот што го сторил тоа би бил проколнат. Таа регулатива ја покажува разумноста и строгоста на ропскиот систем во однос на прашањето за ослободување на робовите, но и зачувување на чистотата на мотивите на побожноста. Долго време ослободувањето на робовите било можно само во царските тремови, додека на соборот во Картагина „татковците на тој собор" не побарале од царот да дозволи ослободување и во црквите. Следната одредба која ги штити робовите е дека кога господарот ќе го ослободи својот роб пред двајца сведоци, никој повеќе не смее да го поробува. Во Крмчија има поглавје (40) со наслов: „Главите на Големата црква, односно Света Софија, запечатени со златниот печат на царот Јустинијан за робовите кои прибегнуваат кон црквата" во чии рамки има 6 правила, од кои едното не важи за робовите.

1. Ако некој што е слободен биде поробен и побегне во црква, неговиот господар ќе биде повикан, но ако не дојде, бегалецот ќе биде ослободен.
2. Ако господарот или некој друг го угнетува робот со глад или голотија, а господарот не го спречи тоа, робот мора да се продаде на некој друг за да не умре од глад.
3. Тоа не е поврзано со робови.
4. Ако робот се сврти кон црквата без причина, тој е казнет и предаден на својот господар.
5. Ако робот кој побегнал во црквата побарал господарот лично да дојде по него, а тој на негово место назначи претставник, без оглед на наведената желба на бегалецот, црквата е должна да му го предаде на застапникот (пр. најверниот слуга на господарот).
6. Господарите на робовите кои избегале од црквата секогаш треба да се пријават да дојдат и да ги земат, бидејќи бегањето е навредливо и бара казна.

Еден од важните чекори напред во воспоставувањето на похуман однос кон робовите е можноста што им се дава - да бидат наследници. Наследникот може да биде свој роб како и туѓ роб. Социјалниот статус на робовите се подобрува и во семејното право. Детето зачнато со блудот на слободна мајка и татко роб е слободно при раѓање, затоа што неговата мајка била слободна за време на породувањето, дури и ако била робинка во моментот на зачнувањето. Исто така, точно е дека ако мајката била слободна при зачнувањето, а роб при раѓањето, детето добива статус на слободна личност. Според Новелата на императорот Алексеј I Комнен (поглавје 46 од Законоправилото) од 1095 година, робовите престануваат да се дефинираат и сметаат како ствар и нивниот брак се поистоветува со брак на слободни луѓе. Дотогаш робовите се мажеле без црковна церемонија бидејќи нивните господари се плашеле дека на тој начин потчинетите ќе станат слободни. Царот вовел дека склучувањето на бракот треба да биде еднообразно дури и за робовите, т.е. тоа се потврдува со црковна церемонија, без која брачната заедница е блуд. Алексеј ја објаснува својата одлука на следниот начин: „Има еден Господ на сите, една вера, едно крштевање и за роб и за господар, а која е разликата во верувањето - не знаеме; затоа и сите ние сме робови на оној што не избави од ропството".

Подунавски законик
------------------

Подунавскиот законик бил само нацрт, кој никогаш не стапил во сила. Сепак, тој е сведоштво за вечниот стремеж на Србите да ги регулираат односите со законите. Србите во регионот на Блискиот Дунав (Војводина) ја користеле печатената Крмчија за да дојдат до нивниот код. Го нарекле Суд на императорот Леон и Константин, како што го нарекуваат Еклог (Византиски зборник, скратена верзија на зборникот на Јустинијан) во Крмчија. Законикот имал 27 членови. Тие не се обележани во ракописот. Обележувањето го извршил Александар Соловиев, кој го уредил изданието на Законикот и напиша правно-историски коментар во Гласот на Српската академија на науките (бр. 157, (1933). стр. 110-151). Во членот 16 се вели каде се земени одредени членови од Законикот: од Судскиот закон, од Градскиот закон (Прохирон) и од Судот на царевите Лав и Константин (Еклог). Сите овие закони се наоѓаат во печатениот Крмчија. Членовите се повеќе или помалку преработени. Јазикот бил заменет со народниот јазик, а останале само неколку траги од црковнословенскиот .

Кодексот на Србите во Среднодунавскиот регион е напишан во различен ракопис по Равничкиот препис на Душановиот кодекс и Јустинијановиот законик (српски скратен превод на Јустинијановиот кодекс). Ракописот е од 1686/87 година бил во манастирот Раваница. Дунавскиот законик е од времето по миграцијата на Србите, кога српските воини беа на Дунав и кога имаше смисла да се воведе член 7, кој одредува смртна казна за оние кои ги учат Турците да градат бродови. Најверојатно е напишано помеѓу 1690 година, а во 1697 година, додека Раваничани биле во Свети Андреја. „А кога стигнавме на одредено место, го повикавме свети Андрија во Буда", вели учителот Стефан Раванички (според текстот на Шишатов). „Патријархот се пресели таму. Ние, жителите на манастирот Раваница на тоа место, кај брегот (брегот) на Дунав ќе изградиме колиба (колиба) и црква од дрво, а таму ќе ги положиме моштите на св. Лазар "(кнез). Во тоа време, патријархот Арсеније III Црнојевиќ до одреден степен имал световна власт над Србите. На 7 јуни 1692 година во Свети Андреја за капетан на Тител потврдил извесен Живко, а на 4 јануари 1694 г. тој им напишал на суботчани од Баја дека треба да го „почитуваат и слушаат" новиот капетан „Хаџи кир Радован, наречен Хајваз". Во ракописот една страница е празна пред Дунавскиот законик, а има и празни страници по него. Потоа следува „Прилевак из трпезах", молитва во чест на српските светители, меѓу кои е „младиот цар Урош во Неродимља". Моштите на Урош биле пренесени во манастирот Јазак во Фрушко Гора во 1705 година, што значи дека молитвата настанала порано. Се чини дека е напишана во 1686/87 година. години. Од тоа време ќе има и многугодишници, кои се редат зад молитвите (донесен од П. Сирку, Летопис Матица српска бр. 195, (1898). стр. 104-106). Се споменува и митрополитот белградско-сремски Симеон (за прв пат се појавува во извори од 1682 година). Тој е во 1690 година. ја напуштил својата епархија и отишол во манастирот Савина, во близина на Херцег Нови во Бока Которска. Ракописот во кој се напишани молитвите и многугодишните молитви се разликува од ракописот во кој се напишани Душановиот законик и Јустинијановиот законик и од ракописот во кој е напишан Дунавскиот законик. Во копијата се откриени уште три ракописи, па се вкупно шест.

Ракописот го набавил Павле Шафарик при крајот на неговата пракса во Нови Сад (1831). Сега се наоѓа во неговата колекција на ракописи во Националниот музеј во Прага.

Законоправилото во словенскиот свет
-----------------------------------

Законоправилото на Архиепископот Сава го обиколи словенскиот свет. Во 13 век Законот бил пренесен во Бугарија, а потоа и во Русија. Испечатен е во Москва во 1650 година, а во 1653 година (под името *Крмчија*), а потоа препечатено во 18 и 19 век. Последното издание е од 1914 година. Првото издание беше откриено дека е погрешно, а второто било дистрибуирано во 1.200 примероци, па стигнало и до Србите. Од 19 век, Србите го користат Законоправилото на Сава во руските печатени изданија. Името *Крмчија* (книга за кормило) е добиено од Русите - **книга што го регулира животот на верникот**, што укажува дека црковниот брод го управува Номоканон. Така, римско-византиското право беше пресадено во Источна Европа преку Законоправилото.

Законоправилото на архиепископот Сава е едно од исклучителните дела од тоа време - Србија стана дел од христијанската и европската цивилизација со помош на Савиното Законоправило. Фактот дека тој бил извор на црковно и световно право до крајот на постоењето на српската средновековна држава, а се применувал и во времето на странската (османлиска, хабсбуршка, млетачка) власт во автономната јурисдикција на Српската црква, покажува колку бил добар Законот. Покрај тоа, на седницата на Светиот архиерејски синод во 1939 година беше донесена одлука дека Законоправилото важи како **позитивно право на СПЦ.**

„ *Српската државна мисла на Немањиќката држава е создадена физички од Немања, а интелектуално од Сава.*"

Интересни факти
---------------

Свети Сава во Законоправилото го користи зборот тисуќу, а не илјада, како сите Немањиќи во нивните повелби. Матија Ненадовиќ во своите Мемоари пишува дека го имал *Кормчија*. *Сега судот требаше да се остави на народот.* *Имав Кормчија и ги прочитав законите на Јустинијан и Мојсеевата строгост кон Евреите и ќе напишам неколку параграфи од Кормчија.* Кормчијата е од кормило, управување со Црквата, мистичниот брод на спасението.

Поврзано
--------

* Душанов законик
* Закон на Свети Симеон и Свети Сава
* Историја на Србија во средниот век
* Јустинијанов зборник
* Устави на Србија

Наводи
------

1. ↑  „Номоканон — Историјска Библиотека". Istorijska-biblioteka.wikidot.com. Посетено на 17. 10. 2012.. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=` (help)
2. ↑  Мирковић, Зоран (2019). *Српска правна историја*. Београд: Универзитет у Београду - Правни факултет. стр. 24.
3. ↑  „miodrag petrovic — zakonopravilo sv.save.zip — 4shared.com — online file sharing and storage — download". 4shared.com. 11. март 2008. Посетено на 17. 10. 2012.. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |date=` (help)
4. ↑  „S. P. Scott: The Civil Law". Constitution.org. 19. јун 2002. Посетено на 17. 10. 2012.. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |date=` (help)
5. ↑  Yves LASSARD, Alexandr KOPTEV (19. новембар 2015.). „::: The Roman Law Library (Last Update : November 19, 2015 )". droitromain.upmf-grenoble.fr. Посетено на 19. 11. 2015.. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |date=` (help)
6. ↑
7. 1 2 3  Мирковић, Зоран (2019). *Српска правна историја*. Београд: Универзитет у Београду - Правни факултет. стр. 25.
8. ↑  „Dusanov Zakonik". Dusanov Zakonik. Архивирано од изворникот на 02. 09. 2012. Посетено на 17. 10. 2012.. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |archive-date=` (help)
9. ↑  Петровић, Миодраг (7. 7. 1990.). *Крмчија Светог Саве* (прво. изд.). Београд: Драгомир Антонић. стр. 7. ISBN 86-81455-02-8. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
10. 1 2 3  Петровић, Миодраг (7. 7. 1990.). *Крмчија Светог Саве*. Београд: Драгомир Антонић. ISBN 86-81455-02-8. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
11. ↑  Зорић, Петар. *Законоправило Светога Саве и правни транспланти*. Београд: Универзитет у Београду - Правни факултет. стр. 37.
12. ↑  Ћоровић, Владимир (2011). *Историја Срба*. Београд: АКИА М. ПРИНЦ. стр. 144.
13. ↑  Немањић, Сава (2004). *Законоправило Светог Саве на српскословенском и српском језику, pp. 15*.
14. ↑  Ненадовић, Матија (1947). *Мемоари*. Београд: Просвета. стр. 135.

Надворешни врски
----------------

* За владеењето на правото
* Подетално[*мртва врска*]