Нафтени полиња во Азербејџан
Нафтени полиња во Азербејџан
**Нафтената индустрија во Азербејџан** произведува околу 873,260 барели нафта на ден и 29 милијарди кубни метри гас годишно, според податоци од 2013 година. Азербејџан е едно од родните места на нафтената индустрија.

Прв бум на нафта
----------------

 Нафтените извори на „Браќа Нобел" во Балахани, предградие на Баку.
Во 1871 година, Иван Мирзоев, етнички Ерменец, кој тогаш бил монополист, го изградил првиот дрвен нафтовод проследен со друг следната година. Дупчењето се спроведувало примитивно и рачно.

Рана историја
-------------

Рафинерија за нафта во Баку околу 1912 година
Постојат докази дека се користила нафта во трговијата уште во III и IV век. Информации за производство на нафта на полуостровот Апшерон може да се најдат во ракописите на повеќето арапски и персиски автори.

Следниот став од извештаите на познатиот патник Марко Поло „*Ил Милионе*" се верува дека е упатување на нафтата од Баку: „*Во близина на грузиската граница има извор од кој избувнува поток нафта, во толкаво изобилство што сто бродови може да се сместаат таму одеднаш. Ова масло не е добро за јадење; но добро е за горење и како мирис за мажите или за камилите погодени од чешање или краста. Мажите доаѓаат од голема далечина да го земат ова масло и во целото соседство не е изгорено друго масло освен ова*".

Натписот од 1593 година во Балаксани наведува дека бил рачно ископан и бил длабок 35 метри.

Историско производство
Турскиот научник и патник од вториот дел на XVII век, Евлија Челебија, известува дека „*тврдината Баку била опкружена со 500 бунари, од кои се произведувало рафинирано масло од бела и црна киселина*".

Во 1636 година, Адам Олеари Елшлегер (1603-1671), германски дипломат и патник, дал опис на 30 нафтени извори во Баку.

Првиот детален опис на нафтената индустрија во Баку е направен од Енгелберт Кампфер, секретар на Шведската амбасада во Персија ( Иран ) во 1683 година.

Во своите белешки тој го потврдува постоењето на места каде природниот гас се испушта на површината. Кампфер ја опишува „пламената степа" на следниов начин: таа „... *претставува чудна и прекрасна глетка, бидејќи некои од пукнатините пламнаа од големината, други со доста пламен и им дозволуваа на сите да излезат; трети испуштаа чад или во секој случај минимално забележливо испарување што испраќаше тежок и смрдлив вкус на масло.* *Ја зафаќаше територијата со 88 чекори во должина и 26 во ширина ".*

Голем број европски извештаи од XVII и XIX век за Кавказ се однесуваат на Огнениот храм во Баку во Сураханскиот регион, каде пожарот се напојувал со природен гас од пештера под местото.

Предреволуционен период
-----------------------

Први нафтени полиња во Бибихејбат во периферијата на Баку
Хаџи Касимбеј Мансурбеков, во 1803 година за прв пат во светот, започнува со вадење на морско масло во заливот Биби-Хејбат од два бунара на 18м и 30м оддалеченост од крајбрежната линија. Првата оф-шор екстракција на нафта била напуштена кога силното невреме во 1825 година ги уништило бунарите.

Во 1806 година, Руското Царство го окупирал Баку и презел монополска контрола врз производството на нафта. Подоцна, ексклузивните права за производство на нафта им биле дадени на физички лица, со што се создал персискиот *систем* за закуп. Во тој период, сите извори на нафта на Апшерон, Губа и Салјан кои припаѓаат на Баку биле реквизирани и прогласени за државни средства на Русија; а исто така, до времето на приклучување на Баку кон Русија, околу 120 бунари биле поставени во областа; годишното вадење од овие бунари сочинувало околу 200 илјади пуди нафта.

Во 1837 година, Русите изградиле фабрика за дестилација на нафта во Балахани.

Методите за вадење нафта во тие времиња биле многу примитивни - главно рачно ископани бунари, со многу плитки длабочини. За обемот на производството од тие години може да се процени од податоците дадени во 1842 година од Касписката комора на Одделот за Министерство за државен имот. Се однесува на 136 бунари околу Апшерон, кои произведувале 3,760 кубни метри годишно, и ова масло се извезувало во Персија, каде што се користело за осветлување, како и за масти и други традиционални лекови.

Како резултат на монополот и отсуството на зголемена побарувачка, годишното производство на нафта во првата половина на XIX век останало непроменето на 250-300 пуди (4-5 илјади тони). Во 1813 година, бројот на бунари за производство бил 116, потоа 125 во 1825, 120 во 1850 и само 218 во 1860 година. *Системот Откупшина* значел дека производството на нафта е монополизирано од збир на поединци кои не гледаат поттик за зголемување на производството или подобрување на методите за дупчење. Во 1844 година од Василиј Семионов (1801-1863) бил презентиран на руската влада на Кавказ (регионот на Баку) извештај со детали за идеите развиени од Николај Воскобојников (1801-1860) за дупчење за нафта, наместо за копање јами. Во 1845 година, големиот војвода Михаил Воронцов (1782-1856), гувернер на Кавказ одобрил средства за дупчење нафта со оглед на идеите на Н.И. Воскобојников.

Во 1846 година, под надзор на државниот советник В.Н. Семијонов, инженер Алексеев дупчил бунар длабок 21 м, користејќи примитивен механизам за дупчење, добивајќи позитивни резултати. Повеќе од една деценија подоцна, на 27 август 1859 година, „полковникот" Едвин Л. Дрејк за прв пат извадил масло на американско тло.

Мала петрохемиска индустрија се издигнала околу Баку, бидејќи побарувачката за керозин се зголемила на локално ниво. Василиј Кокорев, Питер Губонин и германскиот барон Н.Е. Торноу ја изградиле првата фабрика за керозин во Сурахани. Фабриката била искористена за производство на керозин од „кир", супстанца слична на асфалт. Во 1859 година, фармацевт од Тбилиси ја изградил втората фабрика.

До 1870-тите години, Русија поседувала државен монопол за нафта околу Баку, врз основа на договори од 3-4 години. Производството било ограничено на истекување на капиталот од плитки бунари рачно ископани. Маслото потоа се пренесувало со *арбос* (коњски вагони со 2 буриња) на брегот на заливот Баку. Таму, керозинот се дестилирал, а потоа се пренесувал на руските пазари, особено во Санкт Петербург, преку брод преку Каспиското Море и реката Волга. Во 1873 година, новиот закон го заменил договорот-монопол со систем на долгорочен закуп и ја отстранил акцизата на керозин во 1877 година.

Роберт Нобел пристигнал во Баку во март 1873 година, каде што купил рафинерија за нафта, а во 1875 година, купил голем дел од нафтеното поле Балахани, каде што изградил нова рафинерија. Компанијата за производство на нафта „*Браќа Нобел*" била основана во 1877 година, следена од Бранобел во 1879 година. Тие кон проектор додале инфраструктура, вклучувајќи го и првиот руски гасоводен систем во 1877 година, пумпни станици, складишта, магацини со железнички резервоари и првиот успешен танкер за нафта што работи на океанот, „ *Зороастер"*. Во 1881 година, тие вовеле континуирана мулти-мирна дестилација и го ангажирале Стен Андерс Јалмар Сјогрен како геолог на компанијата во 1885 година. Браќата ја изградиле Вила Петролеа како градско претпријатие кое опфаќало станови, куќи, училишта и библиотеки, додека на вработените им се давало профит и бесплатно образование.

Здружението на нафта од Баку било формирано во 1884 година, со цел да се спречи извозот на сурова нафта. Наместо тоа, бил изграден голем цевковод со керозин помеѓу 1897 и 1907 година, кој го поврзува Баку со Батум. :46-47

Нафтените барони во Баку основале своја организација, Конгресен совет за извлекување нафта за дискусија за нафтениот бизнис. Тие создале свое списание „ *Нефтјаное Дело"* (Деловен бизнис), библиотека, училиште, болница и аптека. За шест години, Конгресот на Советот на извлекувачи на нафта бил во режија на Лудвиг Нобел.

Нафтената индустрија во голема мера влијаела на архитектонскиот изглед на Баку како модерен град. Биле воспоставени административни, социјални и општински институции кои, пак, донесувале одлуки за осветлувањето на градот, патиштата, улиците, зградите, телефонските станици и количките со коњи. Биле поставени градини и паркови и биле изградени хотели, казина и прекрасни продавници.

Прво, ексклузивните права за развој на нафтените полиња во Баку биле во рацете на деловно регистрирани во Русија поединци, но во 1898 година странските компании добиле права да ги истражуваат и развиваат нафтените полиња, како и да учествуваат во годишниот процес на наддавање. Помеѓу 1898 и 1903 година британските нафтени фирми инвестирале 60 милиони рубли во нафтените полиња во Баку. Етничките Ерменци исто така придонеле за производство на нафта и дупчење околу Баку. Тие, наводно, управувале со скоро една третина од нафтената индустрија во регионот до 1900 година.

### Производство на нафта

 Нафтени извори во Баку, Азербејџан, „Каде врне нафта", околу 1909 година
Помеѓу 1898 и 1901 година, Баку произведувал повеќе нафта отколку САД. До 1901 година, половина од светската нафта се произведувала од 1900 бунари, сместени на 6 квадратни милји. :25,56

Главните региони за производство на нафта се наоѓале во близина на Баку кај Сабунчи, Сурахани и Биби-Хејбат. До почетокот на XX век, регионот Сабунчи произведувал 35% од нафтата на Баку, а регионот Биби-Хејбат произведувал 28%, по што следувале Рамана и Балахни. Најголем дел од производството на нафта доаѓало од нафтените гасови во раните денови, иако ова било многу неекономичен и еколошки штетен процес. Во 1887 година, експлозиите достигнале 42% од наплатата на нафтата, но до 1890 година нивната распространетост се намалила на 10,5%.

Странскиот капитал доминирал во нафтената индустрија во предреволуционерната Русија. Во пресрет на Првата светска војна, три компании („Руска генерална нафтена компанија", „Ројал Дач Шел" и „Партнерство на браќа Нобел") држеле 86% од целиот основен капитал и контролирале 60% од производството на нафта. Во 1903 година, 12 англиски компании со капитал од 60 милиони рубли функционирале во регионот на Баку. Во 1912 година, англо-холандската Шел добила 80% од акциите на касписко-црноморското друштво „Мазут", кое му припаѓало на Де Ротшилд Фререс. Други британски фирми купиле операции со нафта од Хаџи Зејналабдин Тагијев.

Во 1898 година, руската нафтена индустрија произвела повеќе од нивото на производство на нафта во САД. Во тоа време се произведувале приближно 8 милиони тони. До 1901 година, Баку произведувал повеќе од половина од светската нафта (11 милиони тони и 55% од целото руско масло. Приближно 1,2 милиони тони керозин од Баку се продавале и во странство.

### Локални нафтени барони и странски нафтени компании

* Оперативна компанија „Бранабел" - најголем единствен производител на нафта во Азербејџан со 25.000 bop/d во 1914 година. Најголем рафинирач и транспортер на нафта, како и малопродажба на керозин во Европа. Пазарите на Франција, Турција, Грција и Германија биле целосно испорачувани од керозин произведен од Нобел и други производи.
* Де Ротшилд Фререс - трговија и испорака во соработка со Шел. После Нобел поседувал најголема флота танкери во Каспиското Море.
* Александар Манташев - ерменски нафтен тајкун, сопственик на третата по големина нафтена компанија во Баку, АИ Манташев и Ко, до 1904 година.
* Ројал Дач Шел - Шел дејствувал преку следниве здружени компании: *Каспиското црноморско друштво*, *Кавказ*, С.М. Шибајев и конзорциумот предводен од Шел произведувале петтина од руското производство до 1914 година. Излезот на *Royal Dutch Shell* од нафтените полиња во Баку изнесувал 15.000 bppd во 1914 година.
* Зејналабдин Тагијев - нафта, текстил и риболов. Неговата фирма произведувала 1900 барели на ден во 1887 година и го зазимал 4-тото место во рафинирање на деловна активност"
* Ага Муса Нагијев - нафта и недвижен имот. Тој бил втор по големина производител на нафта и најголем домашен производител
* Муртуза Мухтаров - услуги за дупчење нафта.
* Шамси Асадулаев - испорака на нафта, најголем домашен индустријалец.
* Џејмс Вишау и англо-руската нафтена компанија
* Трговска куќа Бенкендорф - производство на нафта.
* Руската генерална корпорација за нафта - основана во Лондон во 1912 година од најважните руски и странски банки, која обединувала 20 компании. Произведувала повеќе од 30% од руската нафта до 1916 година.

Имало и други претприемачи со понизок ранг, кои исто така давале придонес во индустрискиот развој на Азербејџан, како Хаџи Баба Алекперов, Агасибек Ашурбејов, Али Бала Зарбалиев, Кербалај Зарбалиев, Хусеин Меликов, Г. Багиров, Г. Алиев, С. Зминов, Амир Асланов и други.

### Подповршина и дупчење

Кон крајот на 1890-тите, големите компании започнале да вработуваат геолози за да ги опишат и мапираат потенцијалните структури. Геологот и специјалист за нафта Дмитриј Голубјатников започнал систематско испитување на Апшерон и ја предвидел достапноста на нафтените депозити во областа Сурахани. Во 1901 година било откриено и пуштено во производство нафтеното поле Пиралахи. Научници како Иван Гувкин, Голубјатников и Ускин ги опишале продуктивните сериски депозити на Азербејџан и процесот на генерирање за прв пат во 1916 година.

До почетокот на XX век, иновациите започнале да ги подобруваат досега заостанатите практики на дупчење.

Квалификувани инженери (од кои Фатула Рустамбејов е прв азербејџански државјанин) придонеселе за подобрување на проектирањето на бунарите. До почетокот на 1913 година следните промени се случиле кај некои од најголемите производители како што е Бранобел.

* Премин од дупчење со алати за ударни кабли до вртежно дупчење со употреба на електричен погон.
* Употреба на цевка за обвивка на навој наместо на вентилски жици при дупчење.
* Замена на дрвени деривати со метални.
* Процесот на подигнување на гас бил испробан за првпат во 1915 година во Романи.
* Компресијата при транспорт на нафта и гас била воведена во 1911 година.

### Складирање и транспорт

Во 1858 година, била основана една од најголемите бродски компании на Каспиското Море - „*Кавказ и Меркјуриј*" и служел како прв излез за испорака на нафта.

Големи промени биле воведени во областа на складирање на нафта од Нобел. За да се спротивстави на отпадот од земјата, пловни објекти и езера каде што испарувале големи количини на нафта или едноставно продирале назад во земјата, компанијата започнала да користи резервоари за железо за складирање на масло.

*Маслото од нафта во Балахани*, еден од најраните филмови некогаш произведени во режија на пионерот на киното во Азербејџан, Александар Мишон
Првиот успешен танкер со нафта во светот - обновен метален брод наречен *Зороастр* - бил изграден во 1877 година во Шведска од страна на Нобел. До 1890 година, на Каспиското Море пловеле 345 цистерни, вклучително и 133 парни и 212 едрилици. На пример, *Mazut Trading Co*, создаден од Ротшилд Фререс во 1898 година, поседувал 13 цистерни само во Каспиското Море. За време на овие години, се појавиле азербејџански сопственици на бродови, од кои најголемата флота му припаѓала на Шамси Асадулајев.

Во 1877 година, завршила изградбата на првиот нафтовод што ги поврзува нафтеното поле Сурахани и рафинеријата во Баку. До 1890 година имало повеќе од 25 цевководи, вкупно 286 км.

Браќата Нобел први вовеле железнички цистерни за транспорт на нафта, кога била изградена железничката врска помеѓу Баку и Тифлис во 1883 година. Ситуацијата со ограничени опции за извоз била решена со изградбата на гасоводот Баку-Батум. По 1936 година, Батум се преименувал во Батуми. Изградбата започнала во 1897 година и завршила 10 години подоцна под надзор на професорот Н.Л. Шукин.

Револуција и Советска Република
-------------------------------

Неколку нафтени кризи ја потресиле Русија околу 1903 година, кога постојаните штрајкови, насилства и етнички судири за време на Руската револуција од 1905 година довеле до пад на производството на нафта од 212.000 барели на ден. Релативната смиреност на раните 1910-ти била нарушена од Првата светска војна, кога производството на нафта стабилно се намалувало за да достигне најниско ниво од само 65.000 барели на ден до 1918 година, а потоа паднало уште покатастрофално до 1920 година. Како резултат на граѓанските немири, не бил можен извоз на нафта, објектите за складирање нафта биле оштетени, а бунарите останале во мирување. Владата на Демократска Република Азербејџан не била во можност да ја врати штетата направена на нафтената индустрија за време на нејзиното постоење меѓу 1918 и 1920 година.

Од 1918 година, повеќе од 5 милиони тони нафта се акумулирале во Азербејџан. По окупацијата на Азербејџан од страна на болшевиците, сите набавки на нафта биле насочени кон Русија. Сите нафтени средства во земјата биле национализирани и била формирана државна компанија Азнефт. Во 1920 година, Александар П. Серебровски, наскоро познат како „*Советски Рокфелер*", бил именуван за шеф на Азнефт.

Во 1920 година, само 1800 квалификувани специјалисти работеле во руската нафтена индустрија од кои 1232 биле во Азербејџан. На индустријата итно и била потребна технологија, образование и специјалисти. Научната размена започнала со САД, каде што посетителите од Баку биле испратени на нафтените полиња во Пенсилванија, Оклахома, Калифорнија, Тексас, научиле нови методи на продлабочување и експлоатација на бунари. Азербејџанската државна академија за нафта била основана во 1920 година за да обучува специјалисти за нафта.

До крајот на 1920-тите, производството се стабилизирало. Во 1928–29 година, производството на нафта во СССР изнесувало 13,5 милиони тони, вклучувајќи го и Азербејџан од 8,7 милиони тони. До 1940 година, вкупното производство на Азербејџан - 23,5 милиони тони (475.000 барели на ден) - бил историски рекорд кој не бил соборен до 2005 година.

### Напредок во практиките за дупчење

За прв пат во Русија во 1925 година, инженерот од Баку, М.М. Скворцов, направил уред за автоматско движење, што станало познато како „автоматски дупчалка". До 1930 година, електричните алатки за сечење биле користени во бунарот од Шлумбергер во нафтеното поле Сурахани.

Во Баку била воведена нова технологија при дупчење: електричните агрегати со точна контрола на бројот на вртења влегле во широка употреба. До раните 30-ти години на минатиот век, околу третина од резервите на бунари работеле со пумпи користејќи лифт за гас.

### Втора светска војна

Помеѓу 1939 и 1940 година, кога Советскиот Сојуз ја снабдувал со нафта Нацистичка Германија, Велика Британија и Франција планирале голема офанзива за стратешко бомбардирање, наречена Операција „Пике" за уништување на капацитетите за производство на нафта во Баку.

Во текот на таа прва година од војната, Азербејџан произвел 25,4 милиони тони нафта - рекорд. Со декрет на Врховниот совет на СССР во февруари 1942 година, обврската на повеќе од 500 работници и вработени во нафтената индустрија на Азербејџан била признаена со давање наредби и медали на СССР.

До крајот на годината, толку многу инженери и нафтени работници заминале на воениот фронт, така што позициите требало да ги пополнат жени. До летото 1942 година, повеќе од 25.000 жени или 33% од сите работници работеле 18-часовни смени во нафтената индустрија. Во рафинериите и хемиските постројки, процентот на жени бил уште поголем, проценет на 38%. До 1944 година, учеството на жените се зголемило на 60%. Ветераните и пензионерите исто така се вратиле на нафтените полиња за да помогнат. Не било невообичаено за работната сила на малите градовицелосно и брзо да се претвори во зависност од нафтената индустрија во овој период.

Хитлер бил решен да ги заземе нафтените полиња на Кавказ, особено Баку, бидејќи ќе обезбедил многу потребни набавки на нафта за германската војска, која страдала од блокади. Германската офанзива со кодно име „Кејз Блу" од 1942 година, доживеала решителен обид за запленување на нафтените полиња во голем обем во областа. Планот бил да се нападне Баку на 25 септември 1942 година. Предвидувајќи ја претстојната победа, генералите на Хитлер му подариле торта од регионот, каде што парчето што го покажува Баку било подарено на Хитлер. Но, силите на Оската биле опколени и на крајот поразени кај Сталинград принудувајќи ги да се повлечат од регионот. За време на Втората светска војна (1939-1945) - контролата врз снабдувањето со нафта од Баку и Блискиот Исток одиграла голема улога во настаните од војната и крајната победа на Сојузниците. Прекинувањето на снабдувањето со нафта значително ја ослабнала Јапонија во последниот дел од Тихоокеанското поприште.

Повоен период
-------------

### Почеток на странско истражување

Производството на нафта од постојните полиња започнало да опаѓа по Втората светска војна, како резултат на катастрофалното прекумерно производство и недоволни инвестиции. Сепак, се чувствувал вистински потенцијал за нови откритија преку странска помош.

Уште во 1864 година, германскиот минералог и геолог Ото фон Абих ги испитал и пријавил структурите присутни на морското дно на Каспиското Море.

Во раните 30-ти години на минатиот век, инженерите предложиле изградба на крајбрежни бунари од купови од дрво, поврзани со автопат. Првиот ваков бунар бил поставен на отворено море на длабочина од 6 м на исток од исполнетиот залив Биби-Хејбет.

Во 1945 година, инженерите за нафта С.А. Орујев и Ј. Сафаров предложиле метод на тубуларни склопувачки конструкции за крајбрежни бази. Оваа конструкција овозможила брза инсталација под платформа за масло. Во 1947 година, група нафтени компании развиле метод на треска за поврзување на развојни платформи и капацитети за обработка. Просечната висина на подот над морското ниво бил 5-7 м, а ширината на патеката околу 3,5 м Во 1948 година започнала изградбата на други патишта на Пиралахи и Нефт Дашлари.

 
### Сага со масни карпи

Еден од највпечатливите примери за развој на нафтени депозити во странство е „*Нефт Дашлари*". Сместено е југоисточно од архипелагот Апшерон. Во „Нефт Дашлари" длабочината на морето се движи од 10 до 25 м, иако дел од базенот за масло достигнува 60 метри длабочина. Истражувањето на нафтата со геолошко истражување, дупчење на структури, сеизмичко истражување и прелиминарно дупчење започнало во 1945 година.

На 24 август 1949 година, првиот бунар за истражување во морето кај Нефт Дашлари бил отворен по изградбата на автопатот. Во ноември, на длабочина од 1.000 метри, бунарот Н-1 тестирал масло со стапка од 700 барели на ден. Нефт Дашлари се нарекува „Остров од седум бродови" затоа што за време на изградбата на мостот, биле потонати неискористени бродови за да се обезбеди цврста основа за патиштата.

Интензивниот развој започнал во 1950 година. Развојот од повеќе места бил поврзан со мостови, кои користеле отстапни дупки. Во 1953 година, за да се одржи притисокот на резервоарот, била нанесена поплава од вода. Теренот сè уште доставува околу 15.000 барели на ден, по 50 години експлоатација.

### Истражување во странство во 60-тите и 70-тите години на минатиот век

Како резултат на интензивно геолошко и геофизичко мапирање во периодот 1950–1960 година, биле утврдени структурите што носат нафта и гас. Откритијата вклучувале полиња како што се *Дарвин банка*, *Гум Дениз* „*Кануб*", „*Гургани-есе*", „Остров Чилов", „*Хази Асланов*", „*Сангачали-море*", „*Дувани-море*", „*Остров Була*" и *Пешани*.

Едно од најголемите офшор полиња, „Сангачал-дениз", со дупчење започнал неколку пати од 1959 година, но успехот дошол дури во 1965 година. Бунарот за откривање на „Полето Дувани-Дениз" бил тестиран во мај 1963 година со излез од 700 барели на ден. Ова поле има 700 милиони барели како резерви на нафта.

Неколку големи полиња на нафта и гас биле откриени и пуштени во производство помеѓу 1968 и 1975 година: Бахар (1968), Сангачали-Дувани (1969), Була Дениз (1975).

Производството го достигнал својот врв во 1967 година со 414.000 барели на ден по кое следел пад во производството. Производството на гас се зголемувало стабилно сè до 90-тите години на минатиот век, сè додека не се случил падот на полињата на гас Бахар и Була.

Како резултат на користењето на современи методи на истражување, биле отворени четири нови полиња со повеќе резервоари во Каспискиот простор на длабочина од 200 метри: Гунашли (1979), Чирак (1985), Азери (1988) и Капаз (1989). Каспиското подрачје било опфатено со обемна 2Д сеизмичка мрежа и се обидувало да биде воведн 3D сеизмички, но безуспешно. Откривањето на теренскиот комплекс Азери-Чираг-Гунешли било последното, но значајно достигнување на азербејџанските советски истражувачи. Плиткиот дел од Гунешли, каде длабочината на водата дозволува развој на нафта, бил пуштен во производство до 1989 година и сега испорачува 120.000 барели на ден.

Во Чираг дупчењето се одвивало преку полупотопна опрема за дупчење на длабочина од 200 метри - офшор рекорд за СССР. Комплексот Азери-Чираг-Гунешли содржи повеќе од 16 милиони масло.

„Договор на векот" и следните години
------------------------------------

По стекнувањето на независност, Азербејџан започнал да привлекува многу потребни странски инвестиции во земјата.

Спроведувањето на 20 договори за ПСА (за кои се потребни инвестиции од 60 милијарди долари) што се склучени досега е составен дел од стратегијата за нафта на Азербејџан. Азери - Чираг - Ѓунешли (АЧЃ) - Меѓународен договор број 1 го потпишале претседателот Хејдар Алиев и меѓународните компании учеснички на 20 септември 1994 година, ратификуван од Парламентот на 2 декември и стапил на сила на 12 декември. Поради своите потенцијални резерви, овој проект честопати се нарекува „Договор на векот". Предвидената инвестиција за овој проект е 13 милијарди долари.

 Нафтата како природно богатство на Азербејџан, прикажана на банкно од 1000 манати (2001)
Неколку месеци подоцна во 1995 година, бил организиран конзорциум, познат како Азербејџанска меѓународна оперативна компанија. Првично, тој бил составен од единаесет големи меѓународни компании: БП (Велика Британија), Амоко (САД), Лукоил (Русија), Пензоил, (сега Девон од САД), УНОКАЛ (САД), Статоил (сега Еквинор од Норвешка), МекДермот (САД)), Рамко (Шкотска), ТПАО (Турција), Делта Нимир (сега Амерада Хес од САД) и СОКАР (Азербејџан).

Подоцна се приклучиле и Exxon, сега ExxonMobil (САД); ITOCHU (Јапонија); и INPEX (Јапонија), а McDermott, Ramco и LUKoil ги продале своите акции. Прв претседател на бил Тери Адамс (Велика Британија) од Бритиш Петролеум (БП), компанијата што управува со оф-шор платформите за нафта и на копниот терминал Сангачал.

Сепак, постоел проблемот како да се достави нафтата на европските пазари. Овој проблем бил решен со договорот за изградба на гасоводот Баку-Тбилиси-Џејхан помеѓу Азербејџан, Грузија и Турција во 1998 година.

Гасоводот Баку – Тбилиси – Џејхан официјално бил отворен на 13 јули 2006 година и сега превезува сурова нафта во должина од 1760 километри од нафтеното поле Азери – Чирак – Ѓунешли на Каспиското Море до Средоземното Море. Нафтата се пумпа од терминалот Сангачал близу Баку, преку Тбилиси, главниот град на Грузија, до гасоводот Баку-Тбилиси-ЏејханЏејхан, пристаниште на југоисточниот средоземен брег на Турција. Тој е втор најдолг нафтовод во светот. (Најдолгиот е гасоводот Дружба од Русија до Средна Европа).

Повеќе од 1,9 милиони тони азербејџанска нафта од пристаништето Џејхан биле извезени на светските пазари во септември 2017 година (1 милион 204 илјади 943 тони од овој волумен биле направени од Државниот фонд за нафта на Азербејџан ). Обемот на извоз на нафта од пристаништето Џејхан изнесува 19 милиони 140 илјади 954 тони во периодот јануари – септември 2016 година.

2 милиони 268 илјади 672 тони азербејџанска нафта биле пренесени преку главниот извозен гасовод БТК во октомври 2017 година.

Целосно, 344 133 525 тони азербејџанска нафта биле транспортирани преку гасоводот БТЦ од јуни 2006 година до 1 ноември 2017 година.

 Гасоводот Баку – Тбилиси – Џејхан (зелено) е еден од неколкуте цевководи што минуваат од Баку.
Гасоводот БТЦ се очекува да даде голем придонес во светското снабдување со енергија со својот капацитет од над 1 милиони барели на ден. Благодарение на овој проект, Турција исто така се очекува да заработува околу 300 милиони долари годишно. Околу 15.000 луѓе биле вработени за време на изградбата на гасоводот, што чинел 3 милијарди долари.

Гасното поле Шах Дениз, откриено во 1999 година, е едно од најголемите наоѓалишта на гас во БП во последните децении. Фабриката за гас Шах Дениз на терминалот Сангачал започнал во 2007 година и го трансформирал Азербејџан во голем производител на гас. Фазата 1 на проектот Шах Дениз сега е завршена и ги снабдува Грузија и Турција со 8 мл природен гас преку гасоводот Јужен Кавказ. Во декември 2013 година, Фазата 2 од проектот Шах Дениз е одобрена и се дизајнира. Јаглеводородите на Фазата 2 на Шах Дениз се планираат да бидат пренесени во Турција и Европа преку извозните цевководи ТАНАП и ТАП.

На 9 септември 2011 година, францускиот енергетски гигант „Тотал СА", кој работи во Азербејџан од 1996 година, објавил големо откритие на гас во гасното поле „Апшерон" на100 км југоисточно од главниот град Баку. Полето се проценува дека има околу 300 милијарди 

Азербејџанската влада го продолжила „Договорот на векот" до 2050 година со конзорциумот предводен од БП (Азербејџанска меѓународна оперативна компанија ) врз основа на изменетиот договор за продолжување на Договорот за споделување на производството (ПСА) за развој на блокот нафтени и гасни полиња Азербејџан-Чирак-Гунашли до 2050 година. Новиот договор бил потпишан на 14 септември 2017 година  откако на 23 декември 2016 година било потпишано писмо со намери за иден развој на оваа област.

Извршниот директор на групата на БП, Боб Дадли изјавил: „Во текот на изминатите 23 години, Договорот на столетието навистина го трансформираше Азербејџан, снабдувањето со енергија во Европа и сите нас кои работевме напорно за да успееме во тоа. Денешниот договор е можеби уште поважна пресвртница во историјата на Азербејџан бидејќи гарантира дека во наредните 32 години ќе продолжиме да работиме заедно за отклучување на долгорочниот развој на потенцијалот на АЧГ преку нови инвестиции, нови технологии и нови заеднички напори. Во светло на тоа, мислам дека е фер ова да се нарече *Договор на новиот век* ".

 Претседателите на Турција, Азербејџан и Украина на церемонијата на отворање на транс-анадолскиот гасовод, 12 јуни 2018 година
Меморандум за разбирање бил потпишан помеѓу СОКАР Апшерон Гас и Бангладеш Петролеум Експлор и БАПЕКС на 20 февруари 2018 година.

На 19 април 2019 година, претседателот на СОКАР, Ровнаг Абдулајев и регионалниот претседател на БП за Азербејџан, Грузија и Турција, Гери Џонс потпишале договор вреден 6 милијарди долари. Конечната одлука за инвестиции на платформата Азери Централен Исток (АЦЕ), која се планира да се гради на блокот Азери-Чираг-Гунашли (АЦГ), е усвоена на церемонијата на потпишување Изградбата била предвидена да започне во 2019 година, а завршувањето е закажано за средината на 2022 година.

Во мај 2019 година, полскиот претседател Анджеј Дуда го посетил Азербејџан. Тој изјавил дека „гасот и нафтата ќе течат исто така... од Азербејџан, исто така, во Полска. Тие ќе течат преку Азербејџан, каде што се транспортните коридори што се во тек и ги сочинуваат елементите на „ Кинеската иницијатива за појаси и патишта".

Во април 2020 година, среде пандемијата КОВИД-19, Баку го поддржал историскиот договор меѓу Организацијата на земјите извознички на нафта (ОПЕК) и другите земји што не произведуваат нафта од ОПЕК за намалување на производството во обид да се стабилизира болниот пазар на нафта. Во соопштението објавено од азербејџанското Министерство за енергетика се открива дека според новиот договор Азербејџан се очекува да го намали своето производство за 164,000 барели дневно во наредните два месеци. Во овој период, Азербејџан ќе го задржи просечното дневно производство на сурова нафта на ниво што не надминува 554.000 барели и земјата ќе мора да го одржува дневното производство на нафта на ниво од 587.000 барели за време на периодот јули-декември и 620.000 барели помеѓу јануари 2021 и април 2022 година.

Во октомври 2020 година, Азербејџан изјавил дека гасоводот Баку - Тбилиси - Џејхан бил цел на напад за време на војната во Нагорно-Карабах меѓу Ерменија и Азербејџан. Ерменија ги отфрлила обвинувањата.

Државен фонд за нафта на Азербејџан
-----------------------------------

Државниот фонд за нафта на Азербејџан е основан со декрет на поранешниот претседател Хејдар Алиев на 29 декември 1999 година и започнал со работа во 2001 година. Тоа е суверен фонд за богатство каде се заштедуваат вишок приходи на нафтената индустрија. Главните цели на Фондот се одржување на макроекономската стабилност и преку намалување на зависноста од приходите од нафта и гас и поттикнување на развојот на ненафтениот сектор, заштеда на приходи за идните генерации и финансирање на главните проекти. Приближната сума на финансиските резерви на Фондот е 34,7 милијарди долари. Средствата на Фондот можат да се користат за стратешки важни инфраструктурни проекти, но не и за задолжување на државата. Строгата алокација на целните средства на Фондот ги намалува инвестициските ризици. Средствата течат главно од Државната нафтена компанија на Азербејџан.

Наводи
------

1. ↑  „SOCAR, Azerbaijan's oil and gas production". Архивирано од изворникот на 2019-10-07. Посетено на 2021-04-10.
2. ↑  Altstadt, Audrey L. (1992). *The Azerbaijani Turks* (1. print.. изд.). Stanford, Ca: Hoover Inst. Press. стр. 21. ISBN 9780817991821. Посетено на 23 November 2012.
3. ↑  Daintith, Terence (2010). *Finders keepers?: how the law of capture shaped the world oil industry* (1. publ.. изд.). Washington, DC: RFF Press. стр. 157. ISBN 9781933115849. Посетено на 23 November 2012.
4. ↑  "As far back as 1877 Charles Marvin wrote that there was irrefutable proof that 2500 years ago oil was exported from the Apsheron peninsula, where Baku is located, to Iran, Iraq, India and other countries. This was reported by such well known historians and travelers as
Prisk of Pontus (5th century), Abu-Istakhri (8th century), Ahmed Balazuri (9th century), Masudi (10th century), Marco Polo (13th–14th centuries) and O'Learius (17th century)." AZERBAIJANI OIL: GLIMPSES OF A LONG HISTORY, SABIT BAGIROV
5. ↑  The Travels of Marco Polo. ISBN 978-0-14-044057-7
6. 1 2 3 4  Smil, Vaclav (2017). *Energy and Civilization: A History*. Cambridge: The MIT Press. стр. 246. ISBN 9780262035774.
7. ↑  Ian Cummins, John Beasant. Shell shock: the secrets and spin of an oil giant. Mainstream, 2005. ISBN 184018941X, 9781840189414, p. 50
8. ↑  Д. А. Катренко. Черное золото. Научно-популярная библиотека (Москва, Гос. изд-во технико-теорет. лит-ры) вып. 52, 1953, p.8
9. 1 2 3 4  Blau, Eve; Rupnik, Ivan (2019). *Baku: Oil and Urbanism*. Park Books. стр. 34–43. ISBN 9783038600763.
10. ↑  Suny, Ronald Grigor. "Eastern Armenians Under Tsarist Rule" in *The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century*
11. ↑  Mir-Babayev
12. ↑  Mir-Babayev 16
13. ↑
14. ↑  „Xəbərlər arxivi · SOCAR". *www.socar.az* (англиски). Архивирано од изворникот на 2017-10-09. Посетено на 2018-03-12.
15. 1 2  „22,6 mln tons Azerbaijani oil transported via BTC in 2017". *Report News Agency* (англиски). Посетено на 2018-03-12.
16. ↑  
Press Release (2011-09-09). „Azerbaijan: Total makes a major gas discovery in the Caspian Sea". Total S.A. Посетено на 2011-09-15.
17. ↑  
Zulfugar Agayev (2011-09-09). „Total Makes 'Major' Natural-Gas Discovery in Caspian Sea Off Azerbaijan". Bloomberg. Посетено на 2011-09-15.
18. ↑  „Total's discovery boosts Azerbaijan's gas reserves". Reuters. 2011-09-12. Архивирано од изворникот на 2012-09-28. Посетено на 2011-09-15.
19. 1 2  „The Azerbaijan government and co-venturers sign amended and restated Azeri-Chirag-Deepwater Gunashli PSA | Press releases | Media | BP". *bp.com* (англиски). Посетено на 2017-09-20.
20. ↑  „Resource Global Network | BP and partners sign Azerbaijan oil field extension deal". *resourceglobalnetwork.com* (англиски). Архивирано од изворникот на 2020-11-01. Посетено на 2017-09-20.
21. ↑  „BP-led group signs Azerbaijan oilfield extension deal". *Reuters*. 2017-09-14. Посетено на 2017-09-20.
22. ↑  „SOCAR və ABƏŞ AÇG yatağının 2050-ci ilədək gələcək işlənməsinə dair razılaşmanın prinsiplərini imzaladılar | Press relizlər | Xəbərlər | BP Xəzər". *bp.com* (азербејџански). Посетено на 2017-09-20.
23. ↑  „SOCAR AQŞ, Bangladeshi BAPEX sign Memorandum of Understanding". *AzerNews.az* (англиски). 2018-02-21. Посетено на 2018-03-12.
24. ↑  „SOCAR AQS and Bangladesh Bapex sign MoU". *www.pipelineoilandgasnews.com*. Посетено на 2018-03-12.
25. ↑  Reuters (2019-04-19). „BP, SOCAR Sign Deal to Build New Azeri Oil Exploration Platform". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Архивирано од изворникот на 2019-04-23. Посетено на 2019-04-24.
26. ↑  „BP, SOCAR sign deal to build new Azeri oil exploration platform". *Reuters* (англиски). 2019-04-19. Посетено на 2019-04-24.
27. ↑  „Subscribe to read". *Financial Times* (англиски). Посетено на 2019-04-24.
28. ↑  „BP and SOCAR sign new Azeri oil deal". *Arab News* (англиски). 2019-04-19. Посетено на 2019-04-24.
29. ↑  „I hope gas and oil will flow from Azerbaijan to Poland: President Duda". *Poland In*. 1 June 2019. Архивирано од изворникот на 2021-07-26. Посетено на 2021-04-10.
30. ↑  Azerbaijan Backs OPEC+ Deal To Cut Oil Production, Caspian News, 12 April 2020
31. ↑  „Armenia reportedly attacks Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline". *Anadolu Agency*. 6 October 2020.
32. ↑  „Azerbaijan warns over pipelines as Nagorno-Karabakh tensions rise". *EURACTIV*. 15 October 2020.
33. ↑  „Azerbaijan Says Pipeline Targeted In Fighting; Armenia Rejects Accusation". *Radio Free Europe/Radio Liberty*. 7 October 2020.
34. ↑  „ARDNF - Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu - General information". *www.oilfund.az* (англиски). Архивирано од изворникот на 2012-05-25. Посетено на 2017-08-15.
35. ↑  Staff, Investopedia (2010-05-30). „State Oil Fund (Azerbaijan)". *Investopedia* (англиски). Посетено на 2017-08-15.
36. ↑  „Resource Governance report" (PDF).
37. ↑  „Resource Governance report" (PDF).

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Нафтена индустрија во Азербејџан" на Ризницата ? |

* Caspian Pipeline Controversy from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
* Free Political Journal
* Contract of the Century – 15 years Архивирано на 27 февруари 2019 г.
* Interactive map of the oil and gas infrastructure in Azerbaijan
*