**Хаплогрупа Z** — човечка митохондријална ДНК (mtДНК) хаплогрупа.

 Дистрибуција на фреквенција на mtДНК хаплогрупата Z во Евроазија

Потекло
-------

Се верува дека хаплогрупата Z се појавила во Централна Азија и е потомок на хаплогрупата CZ.

Распространетост
----------------

Најголемата разновидност на кладовите на хаплогрупата Z се наоѓа во Источна Азија и Централна Азија. Сепак, нејзината најголема фреквенција се појавува кај некои народи во Русија, како што се Евените од Камчатка (8/39 Z1a2a, 3/39 Z1a3, 11/39 = 28,2% Z вкупно) и од Березовка, област Среднеколимски, Република Саха (3/15 Z1a3, 1/15 Z1a2a, 4/15 = 26,7% Z вкупно), и кај народот Саами од северна Скандинавија. Со исклучок на три хакаси кои припаѓаат на Z4, двајца Јакути кои припаѓаат на Z3a1, двајца Јакути, Јакутски Евенк, Бурјат и Алтај Кижи кои припаѓаат на Z3(xZ3a, Z3c), и присуството на кладата Z3c меѓу популациите на Република Алтај, скоро сите членови на хаплогрупата Z во Северна Азија и Европа припаѓаат на подкладите на Z1. TMRCA на Z1 е 20.400 [95% околу 7.400 <-> 34.000] п.н.е. според Сукерник *и сор.* 2012, 20.400 [95% околу 7.800 <-> 33.800] п.н.е. според Федорова *и сор.* 2013 година, или 19.600 [95% околу 12.500 <-> 29.300] п.н.е. според *Јфул*. Помеѓу членовите (Z1, Z2, Z3, Z4 и Z7) на хаплогрупата Z, непалските популации се карактеризираат со ретки клади Z3a1a и Z7, од кои Z3a1a беше најчестата подклада во Њуар, со фреквенција од 16,5%. Z3, пронајден во Источна Азија, Северна Азија и MSEA, е најстариот член на хаплогрупата Z со проценета возраст од ~ 25,4 ка. Хаплогрупата Z3a1a е откриена и кај други непалски популации, како што се Магар (5,4%), Тару, Катманду (мешана популација) и непалско-друго (мешовито население од Катманду и Источен Непал). Z3a1a1 откриен во Тибет, Мјанмар, Непал, Индија, Тајланд-Лаос и Виетнам ги трагаат своите предци корени во Кина со здружена возраст од ~ 8,4 ка.

*Федорова* *и сор.* 2013 објавија дека нашле Z\*(xZ1a, Z3, Z4) кај 1/388 Турци и 1/491 Казахстан. Овие индивидуи треба да припаѓаат на Z1\* (на друго место забележано кај тофалар), Z2 (набљудувано на јапонски), Z7 (набљудувано на Хималаите), Z5 (забележано на јапонски) или базално Z\* (забележано кај единка Бланг во северен Тајланд).

Подклади
--------

### Дрво

Ова филогенетско дрво од поткладите на хаплогрупата Z се заснова на трудот на Манис ван Овен и Манфред Кајзер *Ажурирано сеопфатно филогенетско стебло на глобалната варијација на човечката митохондријална ДНК* и последователните објавени истражувања.

Наводи
------

1. ↑  Doron M. Behar, Mannis van Oven, Saharon Rosset, Mait Metspalu, Eva-Liis Loogväli, Nuno M. Silva, Toomas Kivisild, Antonio Torroni, and Richard Villems (2012). "A ‘‘Copernican’’ Reassessment of the Human Mitochondrial DNA Tree from its Root." *The American Journal of Human Genetics* 90, 675–684 (April 6, 2012). DOI 10.1016/j.ajhg.2012.03.002.
2. 1 2  Rem I. Sukernik, Natalia V. Volodko, Ilya O. Mazunin, Nikolai P. Eltsov, Stanislav V. Dryomov, and Elena B. Starikovskaya, "Mitochondrial Genome Diversity in the Tubalar, Even, and Ulchi: Contribution to Prehistory of Native Siberians and Their Affinities to Native Americans." *American Journal of Physical Anthropology* 148:123–138 (2012). DOI 10.1002/ajpa.22050
3. 1 2  YFull MTree 1.01.5396 as of April 4, 2019.
4. ↑  van Oven, Mannis; Manfred Kayser (13 Oct 2008). „Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation". *Human Mutation*. **30** (2): E386–E394. doi:10.1002/humu.20921. PMID 18853457. S2CID 27566749.
5. 1 2 3 4 5 6  Sardana A Fedorova, Maere Reidla, Ene Metspalu, *et al.*, "Autosomal and uniparental portraits of the native populations of Sakha (Yakutia): implications for the peopling of Northeast Eurasia." *BMC Evolutionary Biology* 2013, 13:127.
6. 1 2 3 4  Basnet, Rajdip; Rai, Niraj; Tamang, Rakesh; Awasthi, Nagendra Prasad; Pradhan, Isha; Parajuli, Pawan; Kashyap, Deepak; Reddy, Alla Govardhan; Chaubey, Gyaneshwer (2022-10-15). „The matrilineal ancestry of Nepali populations". *Human Genetics* (англиски). **142** (2): 167–180. doi:10.1007/s00439-022-02488-z. ISSN 0340-6717. PMID 36242641 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).

Надворешни врски
----------------

* Општо
	+ Phylotree на Манис ван Овен
* Хаплогрупата З
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан: Хаплогрупа З
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан: Хаплогрупа Z2
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан: Хаплогрупа Z3
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан: Хаплогрупа Z4
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан: Хаплогрупа Z7
	+ Ширење на Haplogroup Z, од *National Geographic*