**Хамидски масакри**  наречени и **Ерменски масакри** — масакри на Ерменците во Отоманското Царство во средината на 1890-тите. Проценетите жртви се движеле од 100.000  до 300.000, што резултирало со 50.000 деца без родители. Масакрите се именувани по султанот Абдул Хамид II, кој, во своите напори да го одржи царскиот домен на Отоманското Царство во опаѓање, повторно го потврдил панисламизмот како државна идеологија.  Иако масакрите биле насочени главно кон Ерменците, во некои случаи тие се претвориле во неселективни антихристијански погроми, вклучително и масакрите во Дијарбекир, каде што, барем според еден современ извор, биле убиени и до 25.000 Асирци.

Масакрите започнале во отоманската внатрешност во 1894 година, пред да станат пошироко распространети во следните години. Поголемиот дел од убиствата се случиле помеѓу 1894 и 1896 година. Масакрите почнале да се намалуваат во 1897 година, по меѓународната осуда на Абдул Хамид. Најстрогите мерки биле насочени против долго прогонуваната ерменска заедница бидејќи нејзините повици за граѓански реформи и подобар третман биле игнорирани од владата. Османлиите не им дозволувале на жртвите поради нивната возраст или пол, и како резултат на тоа, ги масакрирале сите жртви со брутална сила.

Телеграфот ги раширил вестите за масакрите низ светот, што довело до значително покривање за нив во медиумите во Западна Европа и Северна Америка.

Позадина
--------

Потеклото на непријателството кон Ерменците лежел во сè понесигурната положба во која се нашло Отоманското Царство во последната четвртина од 19 век. Крајот на отоманската доминација на Балканот бил воведен со ерата на европскиот национализам и инсистирањето на самоопределување од страна на жителите на многу територии кои биле управувани од Османлиите во екстремно долг временски период. Ерменците од царството, кои секогаш се сметале за граѓани од втор ред, започнале да бараат граѓански реформи и подобар третман од владата во средината на 1860-тите и раните 1870-ти. Тие извршиле притисок да се стави крај на узурпацијата на нивната земја, „*грабежите и убиствата во ерменските градови од страна на Курдите и Черкезите, несоодветноста при собирањето даноци, криминалното однесување на владините службеници и одбивањето да се примат христијаните како сведоци на судење*". Овие барања останале без внимание од централната власт. Кога зародишната форма на национализам се проширила меѓу Ерменците од Анадолија, вклучувајќи барања за еднакви права и притисок за автономија, отоманското раководство веруваки дека исламскиот карактер на Отоманското Царство, па дури и самото нејзино постоење се загрозени.

Главниот драгоман (турски преведувач) на британската амбасада напишал дека причината поради која Османлиите ги извршиле овие ѕверства е затоа што тие биле:

> „водени во нивното општо дејствување од прописите на Шерискиот [шеријат] закон. Тој закон пропишува дека ако „раја" [субјектот] христијанин се обиде, со прибегнување кон странски сили, да ги надмине границите на привилегиите што им ги дозволуваат нивните муслимански господари и да се ослободат од нивното ропство, нивните животи и имоти ќе бидат пропаднати и се на милост и немилост на Мусулманите. Според турскиот ум, Ерменците се обиделе да ги надминат овие граници повикувајќи се на странските сили, особено на Англија. Затоа, тие сметаа дека е нивна религиозна должност и праведна работа да ги уништат и одземат животите и имотот на Ерменците".
> 
> 

### Ерменско прашање

Комбинацијата на рускиот воен успех во неодамнешната Руско-турска војна, јасното слабеење на Отоманското Царство во различни сфери, вклучително и финансиските сфери (од 1873 година, Отоманското Царствопретрпело многу од паниката од 1873 година ), територијалната (споменато погоре) и надежта кај некои Ерменци дека еден ден целата ерменска територија би можела да биде управувана од Русија, довела до нов немир меѓу Ерменците кои живееле во Отоманското Царство. Ерменците испратиле делегација предводена од Мкртич Хримијан на конгресот во Берлин во 1878 година за да лобира кај европските сили да вклучат соодветни заштитни мерки за нивните роднини во евентуалниот мировен договор. 

Султанот, сепак, не бил подготвен да се откаже од ништо од својата моќ. Абдул Хамид II верувал дека неволјите на Отоманското Царство произлегуваат од „*бескрајните прогони и непријателства на христијанскиот свет*".

Тој сфатил дека Отоманските Ерменци се продолжување на странското непријателство, средство со кое Европа би можела „*да дојде до нашите највитални места и да ни ги откине самите црева*". Турскиот историчар и биограф на Абдул Хамид, Осман Нури забележал: „*Самото спомнување на зборот „реформа" го иритираше [Абдул Хамид], поттикнувајќи ги неговите криминални инстинкти*". Кога слушнал за посетата на ерменската делегација на Берлин во 1878 година, тој огорчено забележал: „*Толку голема дрскост.* *.. Такво големо предавство кон религијата и државата.. . Нека се проколнати од Бога*." 

Иако тој признал дека некои од нивните поплаки се оправдани, тој ги споредил Ерменците со „*најмени жени тажачки [ плевруси ] кои симулираат болка што не ја чувствуваат; тие се женствени и кукавички луѓе кои се кријат зад облеката на големиот овластувања и крева негодување за најмали причини*".

### *Хамидије*

Ерменка и нејзините деца кои биле бегалци од масакрите и барале помош од мисионерите пешачејќи големи растојанија.
Одредбите за реформи во ерменските провинции отелотворени во член 61 од Берлинскиот договор (1878) на крајот не биле спроведени и наместо тоа биле проследени со дополнителна репресија. На 2 јануари 1881 година, колективните белешки испратени од европските сили кои го потсетуваат султанот на ветувањата за реформи не успеале да го поттикнат на дело. Источните провинции на Отоманското Царство биле историски несигурни; курдските бунтовници неказнето ги нападнале жителите на градовите и селата.

Во 1890–91 година, во време кога Отоманското Царство била или премногу слаба и неорганизирана или не сакала да ги запре, султанот Абдул Хамид им дал полуофицијален статус на курдските бандити. Составени главно од курдски племиња, но исто така и од Турци, Јуруци, Арапи, Туркмени и Черкези и вооружени од државата, тие биле наречени *Хамидије Алаилари* („полкови на Хамид"). На Хамидије и на курдските разбојници им била дадена слобода да ги напаѓаат Ерменците, конфискувајќи складишта со жито, прехранбени производи и избркајќи го добитокот, уверени дека ќе ја избегнат казната бидејќи биле предмет само на воените судови.

Ерменците основале револуционерни организации, имено Социјалдемократската хунчачка партија (Хунчак; основана во Швајцарија во 1887 година) и Ерменската револуционерна федерација (АРФ или Дашнакцутиун, основана во 1890 година во Тифлис ). Следувале судири и немири настанале во 1892 година во Мерзифон и во 1893 година во Токат.

### Немири во Сасун

Во 1894 година, султанот почнал да го напаѓа ерменскиот народ како претходник на масакрите во Хамидија. Овој прогон ги зајакнал националистичките чувства кај Ерменците. Првата забележителна битка во ерменскиот отпор се случила во Сасун. Активистите на Хунчак, како што се Михран Дамадијан, Хампарцум Бојаџијан и Храјр Џогк, го охрабријле отпорот против двојното оданочување и отоманското прогонство. АРФ ги вооружил луѓето од регионот. Ерменците се соочиле со османлиската војска и курдските нередовни во Сасун, конечно подлегнале на супериорниот број и на турските гаранции за амнестија, кои никогаш не се реализирале.

Како одговор на отпорот во Сасун, гувернерот на Муш одговорил со поттикнување на локалните муслимани против Ерменците. Историчарот Лорд Кинрос напишал дека масакрите од овој вид често се постигнувале со собирање муслимани во локална џамија и тврдење дека Ерменците имале цел „*да го нападнат исламот*".

Султанот Абдул Хамид II ја испратил отоманската војска во областа и вооружени групи курдски нередовни. Насилството се проширило и ги зафатило повеќето ерменски градови во Отоманското Царство, познат како масакр во Сасун.

Масакри
-------

Скица од очевидец на масакрот на Ерменците за време на масакрите
Големите сили (Британија, Франција, Русија) го принудиле Хамид да потпише нов реформски пакет дизајниран да ги намали овластувањата на *Хамидија* во октомври 1895 година, кој, како Берлинскиот договор, никогаш не бил спроведен. На 1 октомври 1895 година, две илјади Ерменци се собрале во Константинопол (сега Истанбул) за да поднесат петиција за спроведување на реформите, но отоманските полициски единици се собрале на митингот и насилно го разбиле. Се вели дека по добивањето на пакетот реформи, султанот забележал: „*Овој бизнис ќе заврши со крв*".

Наскоро, масакрите на Ерменците избувнале во Цариград, а потоа ги зафатиле останатите вилаети населени со Ерменци, Битлис, Дијарбекир, Ерзурум, Мамурет-ул-Азиз, Сивас, Требизонд и Ван. Илјадници биле убиени од рацете на нивните муслимански соседи и владини војници, а многу повеќе загинале во студената зима 1895–1896 година. Вилијам Сахтлебен, американски новинар кој случајно се нашол во Ерзурум по масакрот таму во 1895 година, ја раскажал страшната сцена на која наишол во долгото писмо до *Тајмс*:

>  Она што јас го видов ова петочно попладне [1 ноември] е засекогаш врежано во мојот ум како најужасната глетка што човек може да ја види. Отидов со еден од кавасите [чуварите] на англиската легација, војник, мојот преведувач и фотограф (ерменски) на грегоријанските гробишта [т.е. Ерменска] .... на ѕидот на север, лежеа 321 мртви тела на масакрираните Ерменците. Многумина беа застрашувани и осакатени. Видов еден со лицето целосно пробиено со тешко оружје откако беше убиен. Видов некои на кои со меч им бил отсечен вратот. На еден му беа одрани и му беа отсечени подлактиците. Прашав дали кучињата го направиле ова. „Не, Турците го направија тоа со своите ножеви. Десетина тела беа половина изгорени. Сите трупови беа откопани од целата нивна облека, освен една памучна долна облека или две... Да бидат убиени во битка од храбри луѓе е една работа; да бидеш искасапен од кукавички вооружени војници ладнокрвно и крајно беспомошни е друга работа.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Францускиот вицеконзул на Дијарбакир, Густав Мејриер, му раскажал на амбасадорот Пол Камбон приказни за нападнати и убивани ерменски жени и деца и ги опишал напаѓачите „*како кукавички, толку и сурови.* *Тие одбија да нападнат таму каде што луѓето се бранеа и наместо тоа се концентрираа на беспомошни области*."  Најлошото злосторство се случило во Урфа, каде што османлиските трупи ја запалиле ерменската катедрала, во која се засолниле 3.000 Ерменци, и пукале во секој што се обидувал да побегне.

Приватниот прв секретар на Абдул Хамид во своите мемоари за Абдул Хамид напишал дека тој „*одлучил да води политика на жестокост и терор против Ерменците, а за да успее во тој поглед го избрал методот да им зададе економски удар... нареди апсолутно да избегнуваат да преговараат или да разговараат за било што со Ерменците и да им нанесат решителен удар за да се пресметаат*".

Убиствата продолжиле до 1897 година. Во таа минатата година, султанот Хамид го прогласил ерменското прашање за затворено. Многу ерменски револуционери или биле убиени или избегале во Русија. Отоманската влада ги затворила ерменските општества и ги ограничила ерменските политички движења.

За време на масакрите биле нападнати и некои неерменски групи. Француската дипломатска кореспонденција покажува дека *Хамидије* извршиле масакри не само на Ерменците, туку и на Асирците кои живееле во Дијарбекир, Хасанкејф, Сивас и други делови на Анадолија.

Во писмото испратено од отомански војник до неговиот брат и родителите на 23 ноември 1895 година се вели:

>  Брате мој, ако сакаш вест од овде убивме 1200 Ерменци, сите како храна за кучињата... Мајко, здрав и жив сум. Татко, пред 20 дена војувавме со ерменските неверници. Преку Божјата милост ниедна штета не нѐ снајде...Се шушка дека нашиот баталјон ќе биде нареден во вашиот дел од светот - ако е така, ќе ги убиеме сите Ерменци таму. Покрај тоа, 511 Ерменци беа ранети, по еден или двајца загинаа секој ден. Ако прашаш по војниците и баши-бозуците, ниту еден нос не им прокрварил... Господ да те благослови....
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Друго писмо од 23 декември 1895 година вели:

>  Ги убив [Ерменците] како кучиња... Убивме 2.500 Ерменци и им ја ограбивме стоката
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
>

Биланс на жртвите
-----------------

 Ерменските жртви на масакрите се погребани во масовна гробница на гробиштата во Ерзерум.
Невозможно е да се утврди колку Ерменци биле убиени, иако бројките наведени од историчарите се движат од 80.000 до 300.000.

Германскиот свештеник Јоханес Лепсиус педантно собрал податоци за уништувањето и во своите пресметки ги броел смртните случаи на 88.243 Ерменци, сиромашните 546.000, уништувањето на 2.493 села, од кои жителите на 646 биле насилно преобратени во ислам. Сквернавењето на 645 цркви и манастири, од кои 328 биле претворени во џамии. Тој, исто така, ги проценил дополнителните смртни случаи на 100.000 Ерменци поради глад и болести во вкупна бројка од околу 200.000.

Спротивно на тоа, британскиот амбасадор проценил дека 100.000 биле убиени до почетокот на декември 1895 година  Меѓутоа, периодот на масакри се проширил во 1896 година. Оперативецот на германското Министерство за надворешни работи и турколог Ернст Џек тврди дека 200.000 Ерменци биле убиени, а 50.000 биле протерани и милион ограбени и ограбени. Слична бројка наведува и францускиот дипломатски историчар Пјер Ренувин, кој тврди дека 250.000 Ерменци загинале врз основа на автентицирани документи.

За време на масакрите во Дијарбекир, покрај Ерменците, животот го загубиле и околу 25.000 Асирци.

Присилни преобраќања
--------------------

Покрај бројот на загинати, многу Ерменци преминале во ислам во обид да избегаат од насилството. Додека отоманските власти тврделе дека овие преобраќања биле доброволни современи научници, вклучително и Селим Дерингил, тврдат дека преобраќањата биле или директно принудени или акти на очај. Дерингил забележува дека многу Ерменци брзо се префрлиле од христијанството во исламот, барајќи обрежување и станувајќи истакнати присутни во нивните локални џамии, посетувајќи молитва повеќе пати секој ден. Жените исто така се преобратиле, а многумина избрале да останат во исламот дури и по завршувањето на насилството - некои поранешни Ерменки кои биле пронајдени по насилството посочиле дека претпочитаат да останат со своите муслимански сопрузи, од кои многумина ги заробиле за време на нападите и насилство, наместо да се вратат и да се соочат со срам во нивните заедници.

Меѓународна реакција
--------------------

 Султанот Абдул Хамид II
Вестите за ерменските масакри во биле нашироко известувани во Европа и САД и предизвикале силни реакции од странските влади, хуманитарните организации и печатот. Британските печатени и илустрирани весници редовно ги покривале масакрите, а популарниот неделник *„Панч"* објавил десетици карикатури кои го прикажуваат масакрот. Понатаму, историчарот Лесли Роњ Шумахер забележува дека масакрите „*го одразувале и влијаеле на променливиот свет на европските меѓународни односи*" во годините пред Првата светска војна, слабеејќи ги односите на Велика Британија со Отоманското Царство и зајакнувајќи ги британските врски со Русија.

Францускиот амбасадор ја опишал Турција како „*буквално во пламен*", со „*масакри насекаде*" каде сите христијани биле убиени „*без разлика*". Француски вицеконзул изјавил дека Отоманското Царство „*постепено го уништува христијанскиот елемент*" со „давање *карт бланш* на курдските поглавари да прават што сакаат, да се збогатат на сметка на христијаните и да ги задоволат нивните машки каприци".

Еден наслов во статијата на *Њујорк тајмс* од септември 1895 година ја објавил „Ерменскиот холокауст", додека *Католички свет* објавил: „*Не целиот парфем на Арабија може да ја измие раката на Турција доволно чиста за да се трпи повеќе за да ги држи уздите на власта. над една педа христијанска територија*". Остатокот од американскиот печат повикал на акција за да им се помогне на Ерменците и да се отстрани, „*ако не со политичка акција, тогаш со прибегнување кон нож... треската на Турската империја*". Белгискиот крал Леополд II му рекол на британскиот премиер Солсбери дека е подготвен да ги испрати своите конгоански сили да ја „*нападнат и окупираат" Ерменија*. Масакрите биле важна точка на агендата на американскиот претседател Гровер Кливленд, а во неговата претседателска платформа за 1896 година, републиканскиот кандидат Вилијам Мекинли го навел спасувањето на Ерменците како еден од неговите врвни приоритети во надворешната политика. Американците во Отоманското Царство, како што е Џорџ Вашбурн, тогашниот претседател на колеџот Роберт, извршиле притисок врз нивната влада да преземе конкретни мерки. Во декември 1900 година, борбениот брод УСС <i id="mwASQ">Кентаки</i> се јавил во пристаништето Смирна, каде што неговиот капетан, „*Црвениот Бил*" Киркланд, му го упатил следново предупредување, донекаде ублажено од неговиот преведувач, до неговиот гувернер: „*Ако продолжат овие масакри, ќе бидам збунет ако еден ден не ја заборавам мојата нарачка... и најдам изговор да зачукам неколку турски градови... ќе го влечкам секој блескав мајчински син на Турчин што носи коса*". Американците на копното, како што се Џулија Вард Хау, Дејвид Џосија Бруер и Џон Д. Рокфелер, донирале и собрале големи суми на пари и организирале помош што била канализирана до Ерменците преку новоформираниот Американски Црвен крст. Други хуманитарни групи и Црвениот крст помогнале со испраќање помош на преостанатите преживеани кои умирале од болести и глад.

Деца жртви на масакр чекајќи погреб на ерменските гробишта во Ерзурум, 1895 година
Во екот на масакрите, во 1896 година, Абдул Хамид се обидел да го ограничи протокот на информации што излегувал од Турција ( *Неделникот Харпер* бил забранет од отоманските цензури поради широкото покривање на масакрите) и да се спротивстави на негативниот печат со помош на симпатизери на западни активисти и новинари.

Теодор Херцл одговорил со ентузијазам на личното барање на Абдул Хамид да се искористи „*еврејската моќ*" со цел да се поткопа раширената симпатија кон Ерменците во Европа. Херцл сметал дека договорот со Абдул Хамид е привремен, а неговите услуги биле во замена за воспоставување поповолен отомански став кон ционизмот. Преку своите контакти, тој го поддржувал објавувањето на поволните впечатоци за Отоманското Царство во европските весници и списанија, додека самиот се обидува (неуспешно) да посредува меѓу султанот и ерменските партиски активисти во Франција, Британија, Австрија и на други места. „*Во никој случај*", му напишал тој на Макс Нордау, „*Ерменците не треба да научат дека сакаме да ги користиме за да подигнеме еврејска држава*". Додворувањето на султанот од страна на Херцл не поминало без протест. Бернард Лазаре објавил отворено писмо во кое го критикува Херцл и поднел оставка од Комитетот за ционистичка акција во 1899 година.

Преземање на Отоманската банка
------------------------------

И покрај големото јавно сочувство што се чувствувало за Ерменците во Европа, ниту една од европските сили не презела конкретни активности за да ја олесни нивната мака. Фрустрирани од нивната рамнодушност и неуспехот да преземат акција, Ерменците од АРФ ја зазеле Отоманската банка, управувана од Европа, на 26 август 1896 година, со цел да го свртат целото внимание на масакрите. Акцијата резултирала со смрт на десет ерменски милитанти, отомански војници и масакр на 6.000 ерменски цивили кои живееле во Цариград од страна на Османлиите. Според странските дипломати во Цариград, османлиските централни власти и дале инструкции на толпата „*да почне да убива Ерменци, без разлика на возраста и полот, во времетраење од 48 часа*". Убиствата престанале дури кога султанот Хамид на толпата и наредил да се откаже од таквата активност. Иако нивните барања биле отфрлени и избувнале нови масакри во Цариград, чинот бил пофален од европскиот и американскиот печат, кој го оцрнил Хамид и го насликал како „*големиот убиец*" и „*крвавиот султан*". Големите сили ветиле дека ќе преземат акција и ќе спроведат нови реформи, иако тие никогаш не се оствариле поради спротивставени политички и економски интереси.

Неточно известување од страна на османлиската влада
---------------------------------------------------

 Хаџи Ага, муслиман, избрал да чува стража во болницата во Ајнтаб за да ја заштити од антиерменскиот погром во 1895 година 
Откако Џорџ Хепворт, истакнат новинар од крајот на 19 век, патувал низ Отоманска Ерменија во 1897 година, тој ја напишал *Преку Ерменија на коњ*, во кој се дискутира за причините и последиците од неодамнешните масакри. Во едно поглавје Хепворт ја опишува разликата помеѓу реалноста на масакрот во Битлис и официјалните извештаи кои биле испратени до Портата. По прераскажувањето на отоманската верзија на настаните, која вината ја префрла исклучиво на Ерменците од Битлис, Хепворт пишува:

>  …Тоа е приказната за аферата што му била испратена на Јилдиз и таа приказна содржи се што султанот има какви било средства да знае за тоа. Тоа е највпечатлива приказна, а несогласувањата се дебели како лисја во Валамброса. Навидум, тоа не може да биде вистина, а пред поротата тешко дека би имала тежина како доказ. Сепак, тоа е исклучително важно бидејќи веројатно е правично прикажување на појавите од последните неколку години. Дека се работи за погрешно претставување, толку многу што може фер да се нарече измислица, станува јасно кога ќе го погледнете по втор пат... а сепак е од официјален документ што идниот историчар ќе го прочита кога ќе посака да го состави факти во врска со тие масакри.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Официјалните отомански извори ги минимизирале или погрешно ги претставиле бројките на жртвите. Обидот за намерно погрешно прикажување на бројките бил забележан од британскиот амбасадор Филип Кари во писмо до премиерот Лорд Салисбери:

>  Султанот неодамна ми испрати, заедно со моите колеги, итна порака во која ги покани шесте пратеници да ги посетат воените и општинските болници со цел самите да се уверат во бројот на турски војници и цивили кои беа ранети за време на неодамнешните немири.
> 
> 
> Соодветно го замолив хирургот Томлинсон, од бродот на Нејзиното Височество „Imogene", да направи круг низ болниците во друштво со г-дин Блех, од амбасадата на Нејзиното Височество...
> 
> 
> Болничките власти се обидоа да ги пренесат ранетите христијани како муслимани. Така, 112-те затвори во Стамбул [стариот град Константинопол] беа претставени како муслимани, и случајно беше откриено дека 109 биле христијани.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
>

Историографија
--------------

Некои научници, како што се советските историчари Мкртич Г. Нерсисјан, Рубен Сахакјан, Џон Киракосјан и Јехуда Бауер, а неодамна Бени Морис и Дрор Зееви во нивната книга „*Триесетгодишен геноцид*" се потпишуваат на ставот дека масовните убиства од 1894-1896 година ја означиле првата фаза од Ерменскиот геноцид. Меѓутоа, повеќето научници ја ограничуваат оваа дефиниција строго на годините 1915–1923 година.

Поврзано
--------

* Ерменски геноцид
* Обид за атентат на Јилдиз

Наводи
------

1. ↑  ерменски: Համիդյան ջարդեր, турски: *Hamidiye Katliamı*, француски: *Massacres hamidiens*)
2. ↑  Dictionary of Genocide, By Paul R. Bartrop, Samuel Totten, 2007, p. 23
3. ↑  „Fifty Thousand Orphans made So by the Turkish Massacres of Armenians", *The New York Times*, December 18, 1896, The number of Armenian children under twelve years of age made orphans by the massacres of 1895 is estimated by the missionaries at 50.000.
4. ↑  Akçam 2006. sfn error: no target: CITEREFAkçam2006 (help)
5. 1 2  Angold, Michael (2006), O'Mahony, Anthony (уред.), *Cambridge History of Christianity*, 5. Eastern Christianity, Cambridge University Press, стр. 512, ISBN 978-0-521-81113-2
6. ↑  Cleveland, William L. (2000). *A History of the Modern Middle East* (2. изд.). Boulder, CO: Westview. стр. 119. ISBN 0-8133-3489-6.
7. ↑  Deringil, Selim; Adjemian, Boris; Nichanian, Mikaël (2018). „Mass Violence in the Late Ottoman Empire: A Discussion: An Interview with Selim Deringil". *Études arméniennes contemporaines* (11): 95–104. doi:10.4000/eac.1803.
8. 1 2 3  Akçam.
9. 1 2 3  *The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus*. Berghahn Books. 2003. ISBN 9781571816665.
10. ↑  Dadrian, Vahakn N. (1995).
11. ↑  Quoted in Stephan Astourian, "On the Genealogy of the Armenian-Turkish Conflict, Sultan Abdülhamid, and the Armenian Massacres," *Journal of the Society for Armenian Studies* 21 (2012), p. 185.
12. ↑  Quoted in Astourian, "On the Genealogy of the Armenian-Turkish Conflict," p. 195.
13. ↑  See (на ерменски) Azat S. Hambaryan (1981), "Hoghayin haraberut'yunner: Harkern u parhaknere" [Land relations: Taxes and services] in *Hay Zhoghovrdi Patmutyun* [History of the Armenian People], ed.
14. ↑  Astourian, Stepan (2011).
15. ↑  Klein, Janet (2011).
16. ↑  McDowall, David (2004).
17. ↑  Nalbandian, Louise (1963).
18. ↑  Kurdoghlian, Mihran (1996). Պատմութիւն Հայոց [*History of Armenia*] (ерменски). **III**. Athens: Council of National Education Publishing. стр. 42–44.
19. ↑  Lord Kinross (1977).
20. ↑  Hovannisian, Richard G (1997).
21. ↑  Balakian, Peter (2003). *The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response*. New York: HarperCollins. стр. 57–58. ISBN 0-06-055870-9.
22. ↑  Salt, Jeremy (1993). *Imperialism, evangelism and the Ottoman Armenians : 1878-1896*. London u.a.: Cass. стр. 88. ISBN 0714634484.
23. ↑  Quoted in Gia Aivazian (2003), "The W. L. Sachtleben Papers on Erzerum in the 1890s" in *Armenian Karin/Erzerum*, ed. Richard G. Hovannisian. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 4. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, pp. 246-47.
24. ↑  Quoted in Claire Mouradian (2006), "Gustave Meyrier and the Turmoil in Diarbekir, 1894-1896," in *Armenian Tigranakert/Diarbekir and Edessa/Urfa*, ed.
25. ↑  Kieser, Hans-Lucas.
26. 1 2 3 4 5 6  Dadrian.
27. ↑  De Courtois, *Forgotten Genocide*, pp. 137, 144, 145.
28. ↑  Travis, Hannibal.
29. ↑  On this issue in general, see Selim Deringil (April 2009), "'The Armenian Question Is Finally Closed': Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897," *Comparative Studies in Society and History* 51, pp. 344-71.
30. 1 2  Hovannisian.
31. ↑  Hovannisian, Richard G. (1967). *Armenia on the road to independence, 1918*. Berkeley: University of California Press. стр. 267. ISBN 0-520-00574-0. OCLC 825110.
32. ↑  Forsythe, David P. уред. (2009). *Encyclopedia of human rights*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0195334029.
33. ↑  (на германски) Jäckh, Ernst.
34. ↑  (на француски) P. Renouvin, E. Preclin, G. Hardy, *L'Epoque contemporaine.*
35. 1 2 3  Sharkey, Heather J. (2017). *A History of Muslims, Christians, and Jews in the Middle East*. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. стр. 268. ISBN 978-0-521-18687-2.
36. ↑  Gary J. Bass, *Freedom's Battle: The Origins of Humanitarian Intervention*.
37. ↑  Schumacher, Leslie Rogne (2020), "Outrage and Imperialism, Confusion and Indifference: *Punch* and the Armenian Massacres of 1894-1896," in *Comic Empires: Imperialism in Cartoons, Caricature, and Satirical Art*, Manchester: Manchester University Press, 2020, p. 306
38. ↑  Schumacher, "Outrage and Imperialism, Confusion and Indifference," p. 326
39. ↑  De Courtois, Sébastien (2004).
40. ↑  De Courtois.
41. 1 2 3  Oren, Michael B (2007). *Power, Faith, and Fantasy: America in the Middle East 1776 to the Present*. New York: W.W. Norton & Co. стр. 293. ISBN 978-0-393-33030-4.
42. ↑  Hochschild, Adam (1999). *King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa*. Boston, MA: Mariner Books. стр. 167–68. ISBN 0-618-00190-5.
43. ↑  For a study on the American response to the massacres, see Ralph Elliot Cook (1957), "The United States and the Armenian Question, 1894-1924," Unpublished Ph.D Dissertation, Tufts University.
44. 1 2  Oren.
45. ↑  Dromi, Shai M. (2020). *Above the fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector*. Chicago: University of Chicago Press. стр. 72. ISBN 9780226680101.
46. ↑  Anderson, Margaret Lavinia (March 2007).
47. ↑  Elboim-Dror, Rachel (May 1, 2015). „How Herzl sold out the Armenians". Haaretz. Посетено на 20 October 2016.
48. ↑  Edhem Eldem, "26 Ağustos 1896 'Banka Vakası' ve 1896 'Ermeni Olayları,'" *Tarih ve Toplum* 5 (2007): pp. 13-46.
49. ↑  Bloxham, Donald.
50. ↑  Balakian 2003 harvnb error: no target: CITEREFBalakian2003 (help)
51. ↑  Balakian.
52. ↑  Rodogno, Davide.
53. ↑  Jenkins, H. D. (October 1915). „Armenia and the Armenians" (PDF). National Geographic. стр. 348. Посетено на January 22, 2013.
54. ↑  Hepworth, George H (1898). *Through Armenia On Horseback*. New York: E. P. Dutton & Co. стр. 239–41.
55. ↑  Benny Morris and Dror Ze'evi, *The Thirty-Year Genocide: Turkey’s Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924*.
56. ↑  For a brief discussion on continuity, see Richard G. Hovannisian (2007), "The Armenian Genocide: Wartime Radicalization or Premeditated Continuum?" in *The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies*, ed.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Владеењето на Абдул Хамид II |
| --- |
|  |
| Главни настани | 
* Отомански устав (1876) (Сенат на Отоманското Царство)
* Прва уставна ера
* Хамидски масакри
* Атентат во џамија Јилдиз
* Втора уставна ера

 | Abdul Hamid IIAbdul Hamid II |
|  |
| Градби | 
* Јилдиз (палата)
* Џамија Јилдиз

 |
|  |
| Војни | 
* Руско-турска војна (1877-1878)
* Грчко-турска војна (1897)

 |
|  |
| 
* **Категорија Категорија:Абдул Хамид II**

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Ерменско национално ослободително движење |
| --- |
|  |
| Историја | Конфликтот од Башкале • Експедиција на Гугунијан • Цариградски протести (1890) • Зејтунско востание (1895-1896) • Сасунско востние (1894) • Заземање на Отоманската банка (1896) • Одбрана на Ван • Ханасорски поход • Битка кај Манастирот Свети Апостоли • Сасунско востание • Атентат во џамија Јилдиз |  |
|  |
| Прогони | Хамидски масакри (1894-1896)  **·**  Масакр во Адана  **·**  Ерменски геноцид |
|  |
| Поврзано | Операција Немезис |

 |