Научното знаење и неговата структура
====================================

Суштината на научното знаење, не го сочинуваат само неговите особини, туку и неговата структура. Одликите на научното знаење ја претставуваат содржинската страна на науката, а структурата на научното знаење го претставува нејзиниот облик.
Формата во која се јавува научното знаење е важна, за природата на науката, бидејќи истовремено ги изразува неговите одлики, почнувајќи од: општост, проверливост, објективност сè до вистинитост, но истовремено има функционална улога во стекнување на нови знаења.
Постојат различни сфаќања за структурата на научното знаење, но сепак таа претставува одредена целина на целокупното научно достигнување, составена од сегменти во сознајниот процес.

Зградата на научното знаење може да се подели на:

**1. Јазик (терминологија)**
**2. Поимниот апарат**
**3. Закони**
**4. Теории**
**5. Научни системи**

1.Јазикот на науката
--------------------

Јазикот на науката, претставува научно средство за исразување на научната содржина, односно е специфичен систем на знаци за изнесување на основните судови за реалноста. За разлика од другите знаци, кои содржат чувства, јазикот на науката е орудие на мисли, кое е формирано по логички пат. Раководени од логиката, но и потрбата да се стои цврсто на терен на податоците, јазикот на науката има посебно симболичко значење, како што се: општост, објективност, прецизност, проверливост, систематичност, вистинитост, но на еден јасен и конкретен начин.

Научниот јазик има две страни:

 ===1.Именска(терминолошка) од лат. збор terminus-име, израз, збор, како негова основна единица===
 ===2.Втората се однесува на значењето===

Зборот е ознака за некој предмет. Поврзувањето на зборовите во реченици, а овие во ставови, градат пошироки јазични целини. Во науката термините се со специфичен карактер, и се однесуваат на т.н. технички термини(вештина), означува способност јасно да се изрази некоја суштина на научниот предмет.
Науката тежнее да дефинира одреден поим со помош на јазична операција, со што помалку зборови, со цел тоа да биде, ако е можно и само еден збор.
Термините во науката треба да бидат со јасна содржина, препознатлива во сите јазици, кои се употребуваат во секојдневна комуникација, овозможувајќи воведување на технички тремини. Интересно е тоа дека јазикот е знак за создавање на ново знаење, бидејќи новите парадигми носат нови термини. Самите научници, создаваат свои нови ознаки за појавите, кои подоцна се или не се прифаќаат.
Карл Маркс, на пр: ги создаде термините: производни сили, општествено-економска формација, термини кои не постоеле, а сепак внеле револуција во јазикот на општествените науки и станале дел од научното знаење.
Терминолошките својстава на јазикот овозможуваат средување на научното знаење. Без техничките термини не би било можно формирање на поимниот апарат, системот на теории, бидејќи едноставно тие не би можеле да се изразат.
Покрај ова термините се користат за научно објаснување. Ако се има предвид дека разбирањето на реалноста е конечната задача на науката, користењето на тремините е од незамисливо значење.

 Страната која се однесува на значењето, честопати е поважна од именската, бидејќи е директен одраз на содржината на предметот. Значењето на научниот јазик упатува на некоја релација на предметот, која се изразува со симболи. Значењето на термините претставува негова длабока експликација, односно врска на која се однесува. Пр.: кога се дефинира физички терминот вода, тогаш тоа е именска ознака, позади која стои зачењето на содржината, а се однесува на релација однос, атом на кислород и водород. Кога ќе кажеме општествена класа, тогаш тоа е симбол, кој означува голема општествена група, чија положба е одредена со односот според средствата на производство и според распределба на материјалното богатство и општествена моќ.
Значењето на јазикот овозможува да се утврди и детална анализа на сознајниот процес, бидејќи се однесува на содржината на комуникација и објаснување. Во таа смисла значењето на јазикот се согледува во преиспитување на објектот(реалноста), која субјектот(научникот) ја открива и ја дефинира со помош на поимниот апарат, закони, теорија. 
Значењето на научниот јазик може да биде различно, но во главно:

• *Предметно*(се однесува на содржината на објектот, појавата и нивната причина)
• *Концептуално*(се однесува на логичките правила на мислење, со што се формираат ставовите на науката). Со помош на ставовите се мисли, се комуницира, се објаснува. Концептуалното значење е вистинска подлога за средување на знаењето, со него се создава поимната рамка на науката, па и целиот апарат, закони, теорија, системи.

2.Поимниот апарат на науката
----------------------------

Ставовите се основа на апаратот на науката, кои не се ништо друго, туку специфичен збир на нејзиното орудие за работа. Ставот е реченичен исказ, комбинација на симболи, т.е. со симболично-реченичен карактер. Тој е секогаш тврдење за објектот, за стварноста, но не може да се сведе на објект, туку на претставата за него. Во него се воочува постоењето на субјектот, кој во ставот го изразува тврдењето за објектот, односно за она за што се формира тврдењето. Тоа може да биде вистинито или лажно, но тој никогаш не го доведува во прашање ниту субјектот, ниту објектот. 
Тие заедно го сочинуваат треминот став, кој има свој обем и содржина. Обемот на треминот став, или денотација се однесува на објектот или неговата класа. Содржината на терминот став или конотација, изразува збир на атрибути или одлики на објектот. Тие атрибути, можат да бидат: збир на сите обележја на објектот, збир на суштинските одлики на објектот и целина на заеднички црти на објектот.
 Научните судови, се специфични ставови, во кои тврдењата секогаш се искажувааат со поими. Во своето општо значење, поимот е термин, кој означува мисла за битните својства и односи на некој објект, односно анализа на субјектот, добиен елемент на логички суд. За создавањето на поими, од големо значење е и самиот процес на дефинирање на појавите. Поимите настануваат по логичка постапка на одредување, во која се изделуваат битните одлики и релација помеѓу реалниот и замислениот објект. Самата дефиниција е јазичен израз, со кој се утврдува збирот на основните атрибути на содржината на објектот.
 Специфичноста на научниот поим, се состои во тоа што ставот за објектот на реалноста се заснова на податоци. Дефиницијата на поимот, ги вклучува овие чинители на два начина: непосредно и посредно. Непосредното вклучување на содржината на реалноста се заснова на сетилното искуство, што честопати е не е лесно да се постигне, и затоа се прибегнува кон посредување, кое е од логичко-теоретска природа.
 Искуствената и логичко-теориската страна на поимите во науката се рамноправни. Учењето, за тоа да научниот поим се сведува само на оној став, кој може искуствено да се докаже, потполно ја осиромашиле науката и ја сведуваат на поединечни и приземни поимни реалности. Освен тоа апстрактните поими, кои ја откриваат врската на целината со реалноста, на тој начин би биле исклучени од реалноста. Според тоа, сосема се во право Коен и Негел, кои истакнуваат дека научниот поим е само оној став, во кој се изнесува релацијата со другите ставови, што значи во тоа и се согледува и природата на научното знаење. 
Научниот поим не може да биде знак, кој не би се засновал на искуство, па дури и посредно да биде поврзан со други ставови. Одредувањето на општите поими со помош на други поопшти поими, би ја затворило науката во круг, од кој не биимало излез. За да не се случи тоа, неопходно е постоење на премин на искуствените ставови, затоа е и комбинацијата на логичко-искуственото одредување, значајно за природата на научните судови-поими.
Поимите на науката, ја градат својата научна апаратура. Секоја дејност поседува свои орудија за работа, а во науката тоа се поимите, кои се поврзани во една мрежа, со која ја покриваат реалноста.
Степенот на изграденост на една наука и нејзиното знаење, се согледува врз основа на развиеноста на мрежата или апаратот. Повеќе поими во науката, се претпоставува дека има поголеми можности за научните сознанија на реалноста.
Од логичка страна, поимниот апарат се состои од научни судови и ставови, специфицирани во поими. Од содржинска страна, поимниот апарат се изразува во поимните видови поими како што се: категории, аксиоми, постулати, теореми и принципи.

Во своето елементарно значење, кое е од филозовски карактер, категориите се најопшти поими, без кои нема знаење. Според Хегел, категоријата е самиот поим на работите, што е всушност објективен став. Кант тврдел, дека категориите се основни поими на сознанијата apriore, бидејќи одлучуваат за судење на некој работи. Сметал дека постојат четири категоријални поими: квалитет, квантитет, релација и модалитет. Според Аристотел постојат десет основни поими на категории за реалноста: супстанција, колку, какво, однос кон, кога, положба, состојба, дејност.
Во научна смисла, категоријата, означува највоопштени поими, кои интегрално ги објаснуваат објектите и реалноста во целина. Меѓу другите категории се: реалноста, природата, општество, човек. Поради својата воопштеност, тие се врска меѓу научното и филозовското знаење во онаа смисла во која постои релација помеѓу облиците на рационалното сознание, но и мислење. Во таа смисла научните категории содржат поими, кои имаат заеднички особини за сите предмети и појави на објективната реалност.
Аксиомите се поимни ставови со изворен карактер. Нивното име потекнува од грч. збор аксиома(углед, чест, авторитет). Изворното тврдење, според тоа претставува поаѓалиште кое не се доведува во прашање, односно претставува точност на судот. Основната функција на аксиомите, е дека по пат на дедуктивните правила се изведуваат нејзините тврдења од општ, висок или низок ред. Аксиомите потекнуваат од очигледна вистина, воопштена од човековата пракса со дедукција, со аксиолошки знаења и уверувања. Под аксиома се подразбира она што е исправно, став што не треба да се докажува, а е основа на секое докажување. Поимот ги означува првите принципи на логиката, метафизиката, етиката како и на математичките постулати. Аксиомите или највишите принципи (maximae propositiones) на секоја наука, се оние ставови со кои се толкува нивниот предмет и нивните суштински ознаки, се непосредно евидентни и сигурни, служат за заклучување и докажување, додека самите не можат да се докажат. Според Аристотел аксиома е оној принцип кој треба да се прифати ако сака нешто да се разбере, односно тоа е првата поставка од која почнува докажувањето, а самата не се докажува. За стоиците аксиома е „она што е вистинито или лажно". За Кант аксиомите се „априорни синтетички принципи, доколку се непосредно сигурни".
Постулатите се поимни судови, кои се земаат како содржински и логички вистини, но како и аксиомите нивната вистина не се докажува. Постулатот, значи е сличен со аксиомата, но за разлика од него, тој не мора да биде очигледен, туку најчесто е резултат на дедукција. Истовремено, помеѓу аксиомите и постулатите не постои разлика во сложеноста на ставовите, така да често се земаат како синоними. 
Принципи се појмовни ставови, кои како и аксиомите и постулатите, претставуваат исходишни судови. Самиот термин води потекло од лат. збор principium, кој означува основа од која се потекнува(во онтолошка смисла). Покрај сличноста на аксиомите со постулатите, кај принципите е особено нагласена вредносната димензија, што е всушност и критериум за проценување. Оттука принципите служат за вреднување на сите судови, кои се изведени од него како добри или лоши. Покрај вреднувањето, кај принципите истакнат е момент на логичка дедуктивност и исправност на ставовите од понизок ред, па и критериумите според кои се јавуваат и прилагодуваат другите ставови. Како аксиомите и постулатите, така и принципите според методолошкиот критериум(интерпретативни и експликативни), воведуваат ред во истражувањето и научното објаснување. Често од нив мора да се поаѓа при прибирањето на податоците, но истовремено и во изнесување и заклучување на резултатите.
Како поимни ставови постојат и теоремите, кои се издвоени од аксиомите, постулатите и принципите. Тие претставуваат сложени ставови, издвоени од основните ставови и нивната особеност е да се докажуваат.
Врз основа на ова може да се заклучи дека поимниот апарат на науката е сложен и цврсто структуиран; во него многу поими и ставови се земаат како паѓалиште и не се сведуваат, додека други се изведуваат и докажуваат. 
Така настанува аналитичкото орудие, кое служи за прибирање на известувања и средување на знаењето, што на науката и овозможува истражување и мисловно поимање.

3.Научен закон
--------------

Целта на науката е добивање искуствена граѓа, неопходна за откривање на поврзаноста помеѓу деловите на реалноста, односно за донесување на научни закони. Научниот закон е исто така став, но далеку посложен од поимите: од една страна тој ги вклучува поимите, а од друга страна ги подразбира искуствената содржина. За разлика од другите поими, научниот закон е првенствено искуствен, па потоа логички став, за ралика од сите останати поимни ставови е обратно.
Искуственоста на научниот закон претпоставува дека реалноста постои, дека не се докажува, а исто така не се доведува во прашање детерминистичката структура, односно причинската поврзаност на деловите на реалноста. Според тоа научниот закон е двоструко сложен став, кој е составен од јазикот на поимниот апарат на науката и од искуствената содрзина на детерминистичката структура.

• *Улогата на научниот закон(трострука)*
Првата нивна функција се однесува на примена на законот во практичните човечки дејности. Утврдување на врската помеѓу појавите не е цел сама за себе, туку врз основа на тоа откритие се насочува развојот на реалноста во посакуваниот правец.
Втората улога на научниот закон се однесува на средување на емпирискиот материјал.
Интерпретација на знаењето е третата функција на научниот закон. Научното знаење го сочинува знаење на повисоко ниво, кое се изразува во теорија. Законите помеѓу себе се поврзуваат, и на тој начин градат теорија-систем на поврзани закони. Таквиот карактер на законот е од капитално значење за науката, бидејќи со градење на теоријата се создава можност да се изврши истражувањето, односно повторно да се обнови, прошири знаењето. Меѓутоа не станува збор замо за тоа. Со создавање на теорија овозможено е и научно објаснување, односно толкување на реалноста, која бара систем на поврзани научни закони.

4.Научна теорија
----------------

Секако дека откривањето на меѓусебните брски на појавите е клучната точка на сознанието, но во склоп на широка детерминистичка структура, во која тие добиваат своја смисла. Создавањето на тие целини во рамки на сеопшто единствената стварност ја сочинуваат научната теорија, која се однесува на предметната стварност, или вид на појавата. Теоријата опфаќа повеќе видови на појавите, односно закони кои се однесуваат на неа. Во основа науката тежнее, во сознајниот процес да ги интегрира сите теории во единствен систем на знаења.
Зборот теорија доаѓа од грчкиот збор theoria, кој означува, расправа за суштината на некој работи. Затоа теоријата во начна смисла претставува дебата за природните појави, кои се засноваат на утврдени законитост. Секако дека само логиката и праксата, со потврдени законитости влегуваат во нејзиниот состав, што значи дека претставува воопштено искуство, но во почист вид, за разлика од законите. Тежиштето на теоријата е во објаснувањето на појавите, за разлика од законите кој повеќе се занимаваат со врските меѓу појавите. Законите ги објаснуваат појавите, но не во потполност, бидејќи се однесуваат на мал број врски. Дури кога ќе се согледаат многубројните врски-закони, тогаш може да се каже што е некоја појава. Внатрешните својства на појавите се во директен однос со целината на стварноста во која настанува нивната суштина.
Теоријата, претставува збир систематски, поврзани, искуствени ставови, најчесто закони, кои ја објаснуваат суштината на појавата и се однесува на целината или дел на предметот на стварноста(вид на појава). Законите се најважниот дел од теоријата, но не и единствени, што јасно се гледа во структурата, односно составот на научната теорија.
• ===Состав на научната теорија===
По состав научната теорија се состои од логичка и предметна содржина. Логичката содржина ја сочинуваат формални, а предметната, квалитативни елементи.
Логичкиот состав подразбира: јазик на теоријата и конотација на поимите и ставовите. Јазикот на теоријата или т.н. речник е симболична форма, која само го означува предметот, а не го открива. Симболичкиот израз на теоријата мора да биде крајно прецизен, бидејќи само таквата теорија има теориска смисла. Јазикот мора да биде економичен и со што помалку симболи да се поврзат и изразат законите.
Конотацијата на поимите и ставовите зависи од развиеноста на теоријата. Познато е дека не се сите теории на ист степен на развиеност; во својот чист вид тие се состојат од: постулати, аксиоми, принципи, категорија, теореми, закони. Основните елементи (од постулати до категорија) ја градат теоремата, а овие се поврзуваат со теоријата заедно со законите. Така се добиваат низа теории, кои ја одразуваат конотацијата на ставовите. Тие се разликуваат од исказите кои претставуваат поими. Всушност, вистинскиот сосстав на теоријата ја социнува збир на теореми и закони. Поврзување со други закони, законите во теоријата доживувааат своја трансформација.
Предметниот состав се однесува на реалноста и на искуството, односно има два свои видови. Во прво се покажува дека структурата на теоријата мора да одговара на структурата на реалноста, предметот или објектот, односно збир на појави.
Друг вид на структура на теоријата се изразува со искуственоста, односно, како и секое научно знаење, и таа е упатена директно или индиректно на искуството. Индиректна насоченост се врши преку поимите, од постулати до теореми и закони, во кои е сублимирано искуството, додека директната на самите истражувања. 
Помеѓу многуте општи ставови, а најчесто закони, постои искуствена празнина, тоа е исто така неопходно нивно дополнување со непосрено истражувачко искуство, кое може да се јави и како збир на резултати, кој науката не успеала да ги воопшти и како збир на хипотези, недокажани ставови засновани на податоците.
Често првото искуство е општа база на науката и поради него доаѓа до недоразбирање, бидејќи лаиците од научната теорија оцекуваат само вистина, а станува збор дека таа е секогаш во фаза на изградување и дека повеќе има базно, отколку финално знаење. За теоријата важно е дека базните и финалните знаења немаат хаотичен однос, туку дека се средени, систематизирани и поврзани, што им дава особина на научно знаење. Врз основа на ова може да се формира заклучок дека теоријата е систематски среден склоп на логичко-предметни елементи, започнувајќи од постулатите, до законите, кој вклучува и хипотетска содржина.
• ===Улогата на научната теорија===
Научната теориа има четири научни функции:
1. Логичка (го поврзува научниот апарат и законите во целина). Во однос на законите, теоријата ги коментира, поврзува и толкува. Расправата подразбира примена на закони на конкретни услови, интеграцијата вклучува утврдување на распоредот на зависности, а поврзувањето се однесува на објаснување на самите закони. По својата логичка функција, теоријата всушност претставува не само систематизација туку и придонес на вистинитост на научните закони.
2. Искуствена функција на теоријата, вклучува проверка на научните закони, со т.н. интерпретација, но исто така придонесува за појаснување на искуството во однос на потврдното знаење.
3. Евристичка функција на теоријата се однесува на добивање на нови закони. Без претпоставување на теорија, не би било можно да очекувате дека и понатаму ќе се стекнува научно знаење, односно научната теорија претставува клуч за понатамошни истражувања.
4. Уталитарна функција на теоријата, означува нејзина корисна примена во праксата. Теоријата не зависи непосредно од останатите човечки активности, но тие зависат ос неа, и тоа од причина која лежи во самата природа на теоријата. Теоријата се занимава со суштината на појавата на посреден начин (непосредно тоа го прават законите), поврзувајќи ги законите во целина. Постои можност за предвидување на појавите, кое е можно само врз основа на теоријата, бидејќи појавата е објаснета само ако е откриена нејзината севкупна зависност, односно поврзаност со целината на реалноста. Предвидувањето е од капитално значење за човечката пракса, бидејќи врз основа на неа можат да се предупредат негативните, а да создадете позитивни последици на јавување и случување на појавите.

5.Научен Систем
---------------

 Научната теорија не е последната карика во ланецот на научното знаење. Тежнее знаењата и понатаму да се поврзуваат, групираат, заснована е на самата природа на науката, која настојува да ја опфати целокупната реалност. Како резултат на тоа, научните теории сами се поврзуваат и тоа не само според сродноста на појавата, туку и според нивните односи. Познато е дека физичките појави, на пример стојат во одредена релација со хемиските, овие со биолошките, па со психичките, овие со општествените појави. Таквата поврзаност на научните дисциплини, или науката воопшто, се нарекува научен систем или научно учење и доктрина.
Создавањето научни системи, започнува во поединечните дисциплини, каде што се задржуваат теориите по единствена предметна основа, па процесот на поврзување и понатаму продолжува. Знаењата тежнеат да се интегрираат и надвор од дисциплинарните области: се формираат единствени системи, доктрини кои се однесуваат на природата или општеството.
На крај, сите сознанија би требало да станат дел од еден научен систем. Таквиот обид претставува учење на дијалектичкиот и историскиот материјализам, но му недостасуваат многубројни проверки.

НАУЧНОТО ЗНАЕЊЕ И ИСКУСТВЕНО ИСТРАЖУВАЧКИОТ ПРОЦЕС
--------------------------------------------------

-Научното сознание(знаење) и неговите одлики-

Општата природа на научното сознание се согледува во тоа што го чини среден овој систем на известувања за реалноста, кој е добиен од одреден процес, во кој логиката и искуството имаат одлучувачка улога.
Сознанието(процес) Знаењето(резултат на сознанието)
Сознајната работа во науката подразбира примена на општологички начела на мислења, кои во науката добиваат облик на епистемолишки правила.
Тие се вградени во посебен начин на стекнување на знаења, процедури, протоколи и техники. Научните ставови на сознајниот процес се искажуваат во: поимите, класификациите, заклучоците.
Освен епистемолошките начела во сознајниот акт, а и во ставовите на знаење, содржани се и докази, односно судови на стварноста.
Науката суди за стварноста и е единствената дејност, која мора да прибере аргументи за своето тврдење.
Општата природа на научното сознание, поблизу се прикажува во низа на особини од кои најважни се:

### 1.Општост

Се однесува на исти видови на појави во реалноста. Поединечните информации не би претставувале дури ни збир опсервации корисни за луѓето. Напротив, би внеле забуна, она што би важело за едни, не би важело за други случаи во животот.
Да внесе поредок(да се востановат правилности врзани за структурата на појавите или нивниот развој). Открива што е заедничко и општо за појавите.
Две димензии: сестраност(на многу случаи или мноштво појави) и сеопфатност(општите ставови се поврзуваат во релативно широки или куси склопови, кои сепак и тие имаат општествен карактер.
Науката тежнее целиот свет да го сфати као целина и да создаде знаење за него.

### 2.Објективност

Правото научно знаење нема обележје ‘’лично’’ и покрај тоа што поединечните одлики се неопходни својства, кои влијаат на неговото создавање. Од талентот, чувствата, темпераментот на научникот, зависат и научните резултати. Тие лично својства како мотивационен механизам, страст неопходна за откритие, но не и субјективна боја на научното знаење. Под објективност се подразбира отсуство на пристрасност, но и напор реалноста да се утврди, онаква каква што релативно е.
Активен однос на научникот, дисциплинираност на неговите постапки и во посматрање и во мислење.
Сите расположливи и релативни податоци, се неопходни за да непристрасно се заклучи. Научникот е должен да биде отворен спрема секој вид на искуство, од здраворазумско до научно, за да поаѓајќи од самиот себе, создаде и парадигма за ново знаење.
Два аспекта:

#### *• отвореност спрема разни податоци*

#### *• елиминирање на пристрасности*

### 3.Проверливост

Научното знаење е она кое може во секој момент да се провери. Тоа не е затворено, мистично, од таен карактер, туку е отворено и од јавна природа. Неговата пристапност, означува спремност (доколку стварноста се менува, да вклучат нови чинители, нови процедури кои се достапни на сите и од чие познавање зависи дали ќе се добијат исти резултати).
Научното знаење е свртено кон пошироката јавност. Проверливост на научното знаење не се однесува само на интерперсоналните можности, туку и на самите чинители, содржина на искуството.
Ништо не може да се прифати здраво за готово, што не е истовремено подложно на строг логички надзор. Тука воопшто не сранува збор дали сетилата се несовршени. Сетилното посматрање, обично открива, она што е на површина и што не ја изразува суштинската појава. Се сведува на прости и механички врски. Кај сложените односи сетилата не помагаат, дури може да доведат до забуна.
Две својства:

#### *• интерсубјективна комуникација*

#### *• логичко-теориска контрола*

### 4.Прецизност

Во групирањето и средувањето на податоците, пред сè подразбира создавање хомогени збирови на податоци, кои служат за објаснување на појавите и нивните врски. Станува збор за точно опишани податоци, бидејќи без детално познавање на чинителите невозможно е да се снајдете во мноштво прибраната искуствена евиденција. Скрупулезен и детален опис се јавува како нужен услов на средување на податоците и подготовка за научно заклучување.
Прецизност се постигнува на повеќе начини:

#### *• јасни поими (на јазик на науката), прецизен, насочен е на содржината на појавите, тежнее да ја осознае нивната суштина и на најјасен начин да ја искаже*

#### *• класификација на систематско средени податоци*

Два вида:

#### *• јасност на појмовата апаратура (точност)*

#### *• исцрпност и среденост на податоци од стварност*

### 5.Систематичност

Без среденост на чинителите, тешко дека би можело да се постигне точно разумско објаснување на светот. Среденост на научното знаење, не подразбира само разделување на прибраниот материјал, туку напротив, означува негово систематско прибирање. Подразбира и користење на логички постапки на исправното мислење. Создавањето поими, скали, процедури, техники е поаѓалиште од кое и усмерува што ќе се прибира и по кои својства.
За да се дојде до делотворни резултати, неопходно е научното исвестување да биде потполно, т.е. при формирање на чинителите да се земат предвид сите расположливи и релевантни податоци. Колку се побогати научните искази, толку ќе биде посложено научното знаење.
Елиминација на се она што претставува производ на напаѓања, желби на истражувачот при добивање докази.
Стандардизација на самите податоци и процес на прибирање. Систематското прибирање на податоци, истовремено бара и нивно средување, како поединечно, така и во целина, т.е. создавање кохортни ставови, кои ги збогатуваат поимите, законите и теоријата. Најизразен облик на сите научни сознанија е формирање теориски системи, кои ги опфаќаат широките делови на стварноста.
Два облика:

#### *• ригорозно трагање на податоците во поглед на систематска процедура, содржинска потполност и стандардизација на научното знаење*

#### *• прибирање на знаењето во уредни ставови, теории и систем на знаење*

### 6.Организираност

Начин на негово стекнување, како вид на негова примена во животот и праксата. Научното знаење се стекнува на организиран начин. Но потребата опфаќа што пошироки искуства и бара организирано да се трага по податоци. Преку организирана поделба на работите, која подразбира одредени технички постапки и фази, кои произлегуваат едни од други, градејќи одреден концепт на истражување.
Организираноста подразбира и дефиниран однос кон човечката пракса т.е. примена на знаењата во рамка која тежнее за подобар живот. Организираното знаење подразбира и организирано спроведување. Лошо користење на науката, што би значело и нејзино деградирање, произлегува од хаотичните услови на примена.
Два момента:

#### *• првиот е во врска со добиените сознанија, што е навистина сложена работа и бара промислено организирање на сите фази на истражувањето*

#### *• организирана примена на стекнатото знаење за да и тоа биде плодно*

### 7.Вистинитост

Разликата помеѓу поимот научна вистина, од филозовското, односно онтолошко-гнесолошкиот поим на вистината е метафизичко -идеалистичко, апсолутистичко -идеалистичко, субјективно-релативистичко, дијалектичко.
Сите овие решаваа суштински прашања и потекло на вистината. Бидејќи науката поаѓа од начелото ‘’единственост на светот’’, тоа значи дека ја вклучува и поврзаноста на деловите, кои ги нарекува појави. Настојува да ги истражува нивните врски, во двострука смисла: како поединечни врски и како врски со целината.
Замислен модел за тоа каква е врската меѓу појавите и прибраните известувања за нив. Моделот на научна вистина не е и не може да биде сама вистина на реалности, бидејќи од една страна таа не постои, а од друга страна реалноста не е непосредно пресликана во моделот. Всушност моделот, претставува само обид да се утврди тоа што е битно во стварноста, затоа се причинските врски т.е. научните вистини, кои се зависни од применетите постапки. Таа е вистина, доколку е валидна постапката. Научната вистина е релативна и поради процедурите. Постојано усовршување на инструментите, средствата на спознавање, значи и напредување во научната вистина. Другите причини произлегуваат од самата вистина на безгрижно сложена и неограничена реалност. Сетилно опипливите докази се важни, но често недостапни за научната вистина. Научната вистина се заснова на научни и логички докази на стварноста, врз основа на моделот што се постигнува со издвојување на битните ставови на науката. Научните поими, закони, теории опстојуваат и тогаш кога нема сетилна потврда туку е доволно да се засновани и раководени на логика.
Практична реализација-во науката мора да се потврдат вистините. Нејзините вистини зависат од човечката акција.
Научната вистина се искажува троструко:

#### *• содржина на стварноста*

#### *• логичко изведување*

#### *• потврдување во пракса*