**Еколошка** **криза** се јавува кога промените во животната средина на некој вид или популација го дестабилизираат нивниот континуиран опстанок. Некои важните причини се:

* Деградација на абиотски еколошки фактор (на пример, зголемување на температурата, помалку значителни врнежи)
* Зголемени притисоци од грабливците
* Зголемување на бројот на поединци (т.е. пренаселеност)

Еволутивната теорија на интерпункирана рамнотежа гледа на ретките еколошки кризи како потенцијален двигател на брза еволуција.

Поради влијанието на луѓето врз природната средина во последниот геолошки период, терминот еколошка криза често се применува за еколошки прашања предизвикани од човечки цивилизации како што се: климатската криза, загубата на биоразновидностз и загадувањето со пластика кои се појавија како главни глобални предизвици во текот на првите неколку децении на 21-от век.

Видови
------

### Кризи предизвикани од абиотски фактори

Климатските промени имаат се големи влијанија врз екосистемите. Со зголемувањето на глобалната температура, има намалување на снежните врнежи, а нивото на морето се покачува. Екосистемите се менуваат и развиваат за да се справат со зголемувањето на температурата. Како резултат на тоа, многу видови биле истерани од нивните живеалишта.

Постојат значителни закани за опстанокот на белите мечки. Ним им треба мраз за лов на фоки, нивниот примарен плен. Сепак, ледените капи се топат, што ги прави нивните периоди на лов пократки секоја година. Како резултат на тоа, белите мечки не развиваат доволно маснотии за зимата; затоа, тие не се способни да се размножуваат со здрава стапка.

Слатководните и мочуришните екосистеми се справуваат со екстремни ефекти од зголемувањето на температурата. Климатските промени би можеле да бидат погубни за лососот и пастрмката и за другите водни животни. Зголемувањето на температурата ќе ги наруши сегашните животни текови на лососот и пастрмката. Ладноводните риби на крајот ќе го напуштат својот природен географски опсег за да живеат во поладни води и ќе мигрираат на поголеми височини.

Додека многу видови можеа да се прилагодат на новите услови со поместување на нивниот опсег поблиску до половите, другите видови немаат толку среќа. Можноста за миграција не е достапна за белите мечки и за некои водни животни.

#### Климатски промени

Екосистемите во дождовните шуми се богати со биодиверзитет. Ова е реката Гамбија во Националниот парк Ниоколо-Коба на Сенегал.
Климатските промени негативно влијаат на копнените и морските екосистеми, вклучувајќи ги тундрите, мангрите, коралните гребени и пештерите. Покачувањето на глобалната температура, почестата појава на екстремни временски услови, и покачувањето на нивото на морето се примери за најзначителните ефекти од климатските промени. Можните последици од овие ефекти вклучуваат опаѓање и исчезнување на видовите, промена во екосистемите, зголемена распространетост на инвазивни видови, шуми кои се претвораат од јаглеродни тонови во извори на јаглерод, закиселување на океаните, нарушување на циклусот на водата и зголемена појава на природни катастрофи.

### Истребување на биодиверзитетот

Загубата на биолошката разновидност вклучува исчезнување на различни видови во светот, како и локално намалување или губење на видовите во одредено живеалиште, што резултира со губење на биолошката разновидност. Последниот феномен може да биде привремен или постојан, во зависност од тоа дали деградацијата на животната средина што доведува до загуба е реверзибилна преку еколошка обнова/еколошка отпорност или ефективно трајна (на пр. преку губење на земјиштето). Сегашното глобално истребување (често наречено шесто масовно истребување или антропоценско истребување), резултираше со криза на биолошката разновидност предизвикана од човечки активности кои ги надминуваат планетарните граници и досега се покажа како неповратно.

Главните директни закани за зачувувањето (а со тоа и причините за губење на биолошката разновидност) спаѓаат во единаесет категории: Резиденцијален и комерцијален развој; земјоделски активности; производство на енергија и рударство; транспортни и сервисни коридори; користење на биолошки ресурси; човечки упади и активности кои ги менуваат, уништуваат, вознемируваат живеалиштата и видовите кои последователно не покажуваат природно однесување; модификација на природен систем; инвазивни и проблематични видови, патогени и гени; загадување; катастрофални геолошки настани, климатски промени.

Бројни научници и *Извештајот за глобална проценка на IPBES* *за биодиверзитетот и екосистемските услуги* тврдат дека растот на човечката популација и прекумерната потрошувачка се примарните фактори за овој пад. Меѓутоа, други научници го критикуваа ова, велејќи дека губењето на живеалиштата е предизвикано главно од „растот на стоките за извоз" и дека населението има многу малку врска со вкупната потрошувачка, поради разликите во богатството на земјите.

Глобалното затоплување е голема закана за глобалниот биодиверзитет. На пример, коралните гребени - кои се жаришта на биолошката разновидност - ќе бидат изгубени во текот на векот ако глобалното затоплување продолжи со сегашната стапка. Сепак, некои студии укажаа дека уништувањето на живеалиштата поради проширувањето на земјоделството и прекумерната експлоатација на дивиот свет се позначајните двигатели на современото губење на биолошката разновидност, а не климатските промени.

Меѓународните еколошки организации водат кампањи за да се спречи загубата на биолошката разновидност со децении, службениците во јавното здравство го интегрираа пристапот „Едно здравје" во практиката на јавното здравје, а сè повеќе зачувувањето на биолошката разновидност е дел од меѓународната политика, како дел од одговорот на Тројната планетарна криза. На пример, Конвенцијата на ОН за биолошка разновидност е фокусирана на спречување на губењето на биолошката разновидност и на проактивно зачувување на дивите области. Меѓународната посветеност и целите за оваа работа во моментов се отелотворени од Целта за одржлив развој 15 - „Живот на земја" и Целта за одржлив развој 14 - „Живот под вода". Сепак, извештајот на Програмата за животна средина на Обединетите нации за „постигнување мир со природата", објавена во 2020 година, покажа дека повеќето од овие напори не ги исполниле нивните меѓународни цели. Од 20-те цели за биолошка разновидност поставени од Целите за биодиверзитет на Аичи во 2010 година, само 6 беа „делумно постигнати" до крајниот рок од 2020 година.

### Пренаселеност на животни

Во дивината, проблемот со пренаселеноста на животните го решаваат предаторите. Предаторите имаат тенденција да бараат знаци на слабост во својот плен, и затоа обично прво ги јадат старите или болните животни. Преку ова се контролира населението.

Во отсуство на предатори, животинските видови се врзани со ресурсите што можат да ги најдат во нивната околина, но тоа не секогаш може да ја контролира пренаселеноста. Всушност, обилната понуда на ресурси може да предизвика *популациски раст* што завршува со повеќе поединци отколку што може да поддржи околината. Во овој случај, гладот, жедта, а понекогаш и насилната конкуренција за оскудни ресурси може да предизвикаат нагло намалување на населението, а во многу краток рок, пад на населението. Лемингите, како и другите помалку популарни видови глодачи, се познати по такви циклуси на брз раст на популацијата и последователно намалување.

Во идеален амбиент, кога популацијата на животните расте, расте и бројот на предатори кои се хранат со тоа конкретно животно. Животните кои имаат вродени дефекти или слаби гени исто така умираат, не можејќи да се натпреваруваат за храна со посилни, поздрави животни.

Во реалноста, животното кое не е родено во околината може да има предности во однос на домородците, ако тие се несоодветни за локалните предатори. Ако се остави неконтролирано, таквото животно може брзо да се пренаселува низ целата таа околина и на крај да ја уништи.

Примери за пренаселување на животни предизвикано од воведување на инвазивен вид има многу.

* Во аргентинска Патагонија, на пример, европските видови како што се пастрмката и еленот беа воведени во локалните потоци и шуми, соодветно, и брзо станаа чума, натпреварувајќи се, а понекогаш и бркајќи ги локалните видови риби и преживари.
* Во Австралија, кога зајаците беа воведени (неволно) од европските имигранти, тие се размножија надвор од контрола и јадеа растенија што им беа потребни на другите домашни животни за да преживеат. Фармерите ги ловеле зајаците за да ја намалат нивната популација и да ја спречат штетата што зајаците им ја предизвикале на посевите. Донесоа и мачки за да се заштитат од зајаци и стаорци. Овие мачки создадоа уште еден проблем, бидејќи станаа предатори на локални видови.

Примери
-------

Некои примери на еколошки кризи се:

* Уништувањето на шумите и опустинувањето, придружени со исчезнување на многу видови.
* Настани на истребување
	+ Пермско-тријаското истребување пред 250 милиони години
	+ Креда-палеогенски настан на истребување пред 66 милиони години
* Излевањето на нафтата на Ексон Валдез кај брегот на Алјаска во 1989 година
* Глобалното затоплување поврзано со ефектот на стаклена градина. Затоплувањето може да предизвика поплавување на азиските делти (види: еко бегалци), умножување на екстремни временски феномени и промени во природата и количината на ресурсите на храна. Поврзано: меѓународен протокол од Кјото.
* Нуклеарното топење во Чернобил во 1986 година предизвика смрт на многу луѓе и животни од рак, како и мутации. Областа околу централата сега е напуштена од луѓето поради големото количество на радијација. Дваесет години по несреќата, животните се вратија.
* Осиромашување на озонската обвивка.
* Вулкански ерупции, како што се тие на планината Света Хелен и Тунгуската експлозија
* Исцрпување на коралниот гребен
* Кисел дожд
* Исцрпување на подземните води
* Северноатлантско ѓубриште

Поврзано
--------

* Глобално затоплување

Наводи
------

1. ↑  „IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems:Summary for Policymakers" (PDF).
2. ↑  „Summary for Policymakers — Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate". Посетено на 2019-12-23.
3. ↑  Mammola, Stefano; Goodacre, Sara L.; Isaia, Marco (January 2018). „Climate change may drive cave spiders to extinction". *Ecography*. **41** (1): 233–243. doi:10.1111/ecog.02902. hdl:2318/1623725. S2CID 55362100.
4. ↑  Geremy, Taylor; Christopher M. Belusic; Danijel Guichard; Francoise Parker; Douglas J. Vischel; Theo Bock; Olivier Harris; Phil P. Janicot; Serge Klein; Cornelia Panthou (2017-04-27). *Frequency of extreme Sahelian storms tripled since 1982 in satellite observations*. Nature Publishing Group. OCLC 990335453.
5. ↑  Priestley, Rebecca; Heine, Zoë; Milfont, Taciano L (2021-07-14). „Public understanding of climate change-related sea-level rise". *PLOS ONE*. **16** (7): e0254348. doi:10.1371/journal.pone.0254348. hdl:10289/14493. PMC 8270426 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 34242339 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help). S2CID 243117767 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help).
6. ↑  Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF (13 November 2017). „World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice". *BioScience*. **67** (12): 1026–1028. doi:10.1093/biosci/bix125. Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.
7. ↑  Cowie RH, Bouchet P, Fontaine B (April 2022). „The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?". *Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society*. **97** (2): 640–663. doi:10.1111/brv.12816. PMC 9786292 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 35014169 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help). S2CID 245889833 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help).
8. ↑  „The IUCN Red List of Threatened Species". *IUCN Red List of Threatened Species*. Посетено на 2021-06-28.
9. ↑  Stokstad, Erik (6 May 2019). „Landmark analysis documents the alarming global decline of nature". *Science*. doi:10.1126/science.aax9287. For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)
10. ↑  Pimm SL, Jenkins CN, Abell R, Brooks TM, Gittleman JL, Joppa LN, и др. (May 2014). „The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection". *Science*. **344** (6187): 1246752. doi:10.1126/science.1246752. PMID 24876501. S2CID 206552746. The overarching driver of species extinction is human population growth and increasing per capita consumption.
11. ↑  Cafaro, Philip; Hansson, Pernilla; Götmark, Frank (August 2022). „Overpopulation is a major cause of biodiversity loss and smaller human populations are necessary to preserve what is left" (PDF). *Biological Conservation*. **272**. 109646. doi:10.1016/j.biocon.2022.109646. ISSN 0006-3207. S2CID 250185617 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help). Conservation biologists standardly list five main direct drivers of biodiversity loss: habitat loss, overexploitation of species, pollution, invasive species, and climate change. The *Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services* found that in recent decades habitat loss was the leading cause of terrestrial biodiversity loss, while overexploitation (overfishing) was the most important cause of marine losses (IPBES, 2019). All five direct drivers are important, on land and at sea, and all are made worse by larger and denser human populations.
12. ↑  Crist, Eileen; Mora, Camilo; Engelman, Robert (21 April 2017). „The interaction of human population, food production, and biodiversity protection". *Science*. **356** (6335): 260–264. doi:10.1126/science.aal2011. PMID 28428391. S2CID 12770178. Посетено на 2 January 2023. Research suggests that the scale of human population and the current pace of its growth contribute substantially to the loss of biological diversity. Although technological change and unequal consumption inextricably mingle with demographic impacts on the environment, the needs of all human beings—especially for food—imply that projected population growth will undermine protection of the natural world.
13. ↑  Hughes, Alice C.; Tougeron, Kévin; Martin, Dominic A.; Menga, Filippo; Rosado, Bruno H. P.; Villasante, Sebastian; Madgulkar, Shweta; Gonçalves, Fernando; Geneletti, Davide; Diele-Viegas, Luisa Maria; Berger, Sebastian; Colla, Sheila R.; de Andrade Kamimura, Vitor; Caggiano, Holly; Melo, Felipe (2023-01-01). „Smaller human populations are neither a necessary nor sufficient condition for biodiversity conservation". *Biological Conservation* (англиски). **277**: 109841. doi:10.1016/j.biocon.2022.109841. ISSN 0006-3207. Through examining the drivers of biodiversity loss in highly biodiverse countries, we show that it is not population driving the loss of habitats, but rather the growth of commodities for export, particularly soybean and oil-palm, primarily for livestock feed or biofuel consumption in higher income economies.
14. ↑  „Climate change and biodiversity" (PDF). Intergovernmental Panel on Climate Change. 2005. Архивирано од изворникот (PDF) на 5 February 2018. Посетено на 12 June 2012.
15. ↑  Kannan, R.; James, D. A. (2009). „Effects of climate change on global biodiversity: a review of key literature" (PDF). *Tropical Ecology*. **50** (1): 31–39. Архивирано од изворникот (PDF) на 15 April 2021. Посетено на 21 May 2014.
16. ↑  „Climate change, reefs and the Coral Triangle". *wwf.panda.org*. Посетено на 9 November 2015.
17. ↑  Aldred, Jessica (2 July 2014). „Caribbean coral reefs 'will be lost within 20 years' without protection". *The Guardian*. Посетено на 9 November 2015.
18. ↑  Ketcham, Christopher (December 3, 2022). „Addressing Climate Change Will Not "Save the Planet"". *The Intercept*. Посетено на December 8, 2022.
19. ↑  Caro, Tim; Rowe, Zeke; и др. (2022). „An inconvenient misconception: Climate change is not the principal driver of biodiversity loss". *Conservation Letters*. **15** (3): e12868. doi:10.1111/conl.12868. S2CID 246172852 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help).
20. ↑  United Nations Environment Programme (2021). *Making Peace with Nature: A scientific blueprint to tackle the climate, biodiversity and pollution emergencies*. Nairobi: United Nations.
21. ↑  „Global Biodiversity Outlook 5". *Convention on Biological Diversity* (англиски). Посетено на 2023-03-23.
22. ↑  „Wildlife defies Chernobyl radiation". 20 April 2006.

Понатамошно читање
------------------

* „Глобалното затоплување уништува водни екосистеми" од Бред Боландер
* „Смртта на малата планета" од Мари Букчин
* „Еколошката криза како дел од сегашната мултидимензионална криза и инклузивна демократија" од Такис Фотопулос, (Меѓународен весник за инклузивна демократија, том 3, бр. 3, јуни 2007 година)
* „Митови за еколошката криза" од Такис Фотопулос
* „Белите мечки испраќаат „SOS" од WWF
* Парадоксот на богатството: капитализам и еколошко уништување од Џон Белами Фостер и Брет Кларк
* „Натпревари за искористување на еколошки ресурси - Откривање на социјалната природа на еколошкиот проблем (во: Напредок во индустриската екологија – меѓународен весник, том 8, бр. 4, 2014, стр. 237–256)" од Андреас Мецнер-Сигет