**Алдо Роси** (3 мај 1931 – 4 септември 1997) е италијански архитект и дизајнер кој постигна меѓународно признание во четири различни области: теорија, цртање, архитектура и дизајн на производи.

Тој беше првиот италијанец кој доби Прицкеровата  Награда за архитектура.

Ран живот
---------

Тој е роден во Милано, Италија. По почетокот на образованието од страна на религиозниот ред Омаски, а потоа на Алесандро Волта Колеџ во Леко, во 1949 година, тој отиде на училиште за архитектура на Политехничкиот Универзитет во Милано. Неговиот ментор за тезата беше Пјеро Порталупи и дипломира во 1959 година.

Во 1955 година тој почна да пишува, а од 1959 година беше еден од уредниците на, архитектонското списание *Casabella-Continuità*, каде што главен уредник беше Ернесто Натан Роџерс. Роси го напушти списанието во 1964 година, кога главен едитор стана Џиан Антонио Бернаскони. Роси продолжи да работи за списанијата*Società*и *Il\_contemporaneo*, што го прави еден од најактивните учесници во културната дебата на времето.

Неговите рани статии ги покриваат архитектите како што се Алесандро Антонели, Марио Ридолф, Агуст Пере и Емил Кауфман и голем дел од овој материјал стана дел од неговата втора книга, *Scritti scelti sull'architettura e la città 1956-1972* (*Избрани дела на архитектурата и градот од 1956 година до 1972 година*). Тој се оженил со швајцарската глумицата Соња Геснер, која го претставила кон светот на филмот и театарот. Културата и неговото семејство станаа клучни за неговиот живот. Неговиот син Фаусто беше активен во правењето на филмови како пред така и зад камерата, додека неговата ќерка Вера беше ангажирана со театар.

Кариера
-------

Тој ја започна својата професионална кариера во студиото на Игназио Гардела во 1956 година, продолжувајќи во студиото на Марко Занусо. Во 1963 година тој исто така почна да предава, прво како асистент на Лудвико Кварино (1963) на факултетот за урбанистичко планирање во Арецо, а потоа во Карло Аимонино на Институтот за Архитектура во Венеција. Во 1965 година тој беше назначен за професор на Политехничкиот Универзитет во Милано и следната година тој ја објави *На архитектурата на градот* која набргу стана класика во архитектонската литература.

Својата професионална кариера, почетно посветена на архитектонската теорија и мали градежни проекти, направи голем чекор напред кога Аимонино му дозволи на Роси да дизајнира дел од комплексот Монте Амиата во кавартот Галаратес во Милано. Во 1971 година тој победи на натпреварот за дизајн за проширување на гробиштата Сан Каралдо во Модена, кои го направија меѓународно познат.

По суспензијата од наставата во Италија во политички бурното време, тој се пресели во шведскиот федерален институт за технологија во Цирих, заземајќи место во архитектонскиот дизајн од 1971 до 1975 година.

Во 1973 година тој беше директор на делот за меѓународната архитектура на 15-тото триенале во Милано на декоративни уметности и модерна архитектура, каде што се претстави, меѓу другите, и со својот ученик Ардуано Кантафора. Идеите за дизајн на Роси за изложбата се објаснети во каталогот за меѓународна архитектура и во 16 мин. документарен филм *Орнамент и злостор*во режија на Лујџи Дуриси, направен заедно со Џани Брагери и Франко Раги. Во 1975 година, Роси се врати да држи настава во Италија, предавајќи за архитектонската композиција во Венеција.

Во 1979 година тој стана член на престижната Академија на Свети Лука. Во меѓувреме, имаше меѓународен интерес за неговите вештини. Тој предаваше во неколку универзитети во САД, вклучувајќи ги и Купер Унија во Њујорк и Универзитетот Корнел во Итака (Њујорк). На Корнел тој учествуваше во *Институтот за Архитектура и Урбани Студии* кои имаа заеднички потфат со њујоршкиот музеј на Модерната Уметност, патување во Кина и Хонгконг и посетување конференции во Јужна Америка.

Во 1981 година тој ја објави својата автобиографија, Н*аучна автобиографија*. Во ова дело авторот „во дискретнo растројство, се навраќа на сеќавања, предмети, места, форми, литературни белешки, цитати, и увиди и се обидува да ги разгледа работите или впечатоците, да се опише, или да бара начини да се опише." Во истата година тој ја освои првата награда на меѓународниот конкурс за дизајн на станбен блок на аголот на Коштрасе и Вилхемштасе  во централен Берлин.

Во 1984 година заедно со Игназио Кардела и Фабио Реинхарт, тој победи на натпреварот за реновирање на Театро Карло Фелисе во Џенова, кој не беше целосно завршен до 1991 година. Во 1985 и 1986 година Роси беше директор на 3 (односно 4) меѓународни архитектонски изложби на Венецијанското Биенале вклучувајќи и подалечни простори како што се Вила Фарсери во Санта Марија ди Сала.

Во 1987 година тој освои два меѓународни натпревари: еден за просторот во Парк де ла Вилете во Париз, другата за германскиот историски музеј во Берлин, кој никогаш не беше доведен до фаза на реализација. Во 1989 година, тој продолжи со неговата работа за дизајн на производи и за Унифор (сега дел од Молтени Мебел) и Алеси. Неговиот апарат за еспресо *Ла купола,* која беше наменета за Алеси, излезе во 1988 година.

Во 1990 година, му беше доделена Прицкерова награда. Градот Фукуока во Јапонија му даде почит за неговата работа на хотелски комплекс*Палатата* и во 1991 година го освои медалот Томас Џеферсон во јавната архитектура од Американскиот Институт на Архитекти. Овие престижни награди беа проследени со изложби во Центарот Жорж Помпидоу во Париз, Берс ван Берлаж во Амстердам, берлинската галерија во Берлин и музејот на современа уметност во Гент, Белгија.

Во 1996 година тој стана почесен член на американската академија на уметноста и писма и следната година тој ја доби нивната специјална културна награда за архитектура и дизајн. Тој почина во Милано на 4 септември 1997 година, по сообраќајна несреќа. По смртта, тој ја доби наградата *Torre Guinigi* за неговиот придонес за урбани студии и *Крајбрежната Награда* од институтот Сисајд во Флорида, каде што тој има изградено независен семеен дом во 1995 година.

На апел, неговите предлози победија во 1999 на натпревар за реставрација на Театро Ла Фенис, Венеција и тој повторно се отвори во 2004 година. Во 1999 година факултетот за архитектура на Универзитетот на Болоња, со седиште во Цесена, е именуван по него.

Работа
------

Алдо Роси Ла купола апарат на еспресо 1988, произведено од страна на Алеси
Неговите најрани дела од 1960-тите беа претежно теоретски и истовремено покажуваа повеќе влијанија од италијански модернизам од 1920-тите (*Џузепе Терањи*), класични влијанија од виенскиот архитект Адолф Лос и рефлексии на сликарот Џорџо де Чирико. Посетата на Советскиот Сојуз да ја анализира сталинистичката архитектура, исто така остави јасен впечаток.

Во неговото творештво Роси го критикува недостатокот на разбирање за градот во тековната архитектонска пракса. Тој тврди дека градот мора да се изучува и да се вреднува како нешто што е изградено со текот на времето. Од особен интерес се урбаните артефакти кои го издржале текот на времето. Роси смета дека градот се сеќава на своето минато (нашата "колективна меморија"), и дека ние ја користиме таа меморија преку спомениците, односно спомениците му ја даваат структурата на градот. Инспириран од постоењето на европските антички градови, Роси се бори за да се создадат слични структури кои се имуни на застарување.

Тој стана исклучително влијателен во доцните 1970-ти и 1980-ти години кага неговото творештво на изградени работи се прошири како и неговите теории промовирани во неговите книги *Архитектурата на Градот* (*L'architettura della città*, 1966) и *Научна Автобиографија* (*Autobiografia scientifica*, 1981).Најголемиот од проектите на Роси е гробиштата Сан Каталдо, во Модена, Италија, кој започна во 1971 година, но сè уште не е завршен.

Kарактеристичната независност на неговата згради се рефлектира во микро-архитектура на производите дизајнирани со Роси. Во 1980-тите Роси дизајнира Француска преса од не’рѓосувачки челик и други производи за Алеси, Пирели и други.

Централните скали, Бонефантен Музеј, Мастрихт

Изложби
-------

За Венецијанското Биенале во 1979 година Роси го дизајнира подвижниот *Театро дел Мондо* кој може да смести 250 луѓе. За Венецијанското Биенале во 1984 година, тој дизајнира триумфален лак на влезот на изложбата. Во 2006 година двa пилони  засновани врз основа на оригиналниот дизајн од Алдо Роси од 1989 година, беа подигнати пред музејот Бонефантен во Мастрихт од архитектонска фирма УФО Архитектен.

Награди и признанија
--------------------

Алдо Роси ја доби престижната Прицкерова Награда за архитектура во 1990 година. Ада Луис Хукстабл, архитектонски критичар и прицкеров поротник, го опиша Роси како "поет кој е архитект."

* Театро Карло Фелис, Џенова (1981)Театро Карло Фелис, Џенова (1981)
* Музеј Бонефантен, Мастрихт (1990-94)Музеј Бонефантен, Мастрихт (1990-94)
* Кварт Шуцентрасе, Берлин (1994-98)Кварт Шуцентрасе, Берлин (1994-98)
* Хотел Мојико, Китакиушу(1996-98)Хотел Мојико, Китакиушу(1996-98)
* Училишна Зграда, Њујорк (2001)Училишна Зграда, Њујорк (2001)

Наводи
------

1. ↑  Celant, Germano & Ghirardo, Diane (2008). *Aldo Rossi: Drawings*. Milan: Skira. ISBN 978-88-6130-143-6.
2. ↑  Pritzker Prize for Architecture - chriteria
3. ↑  Goldberger, Paul (22 April 1990). „Aldo Rossi: Sentiment For The Unsentimental". Наводот journal бара `|journal=` (help); `|access-date=` бара `|url=` (help)
4. ↑  Abramson, Daniel (2012). „From Obsolescence to Sustainability, Back Again, and Beyond". *Design and Culture*. **4** (3): 279–298.
5. ↑  Buerdek, Bernhard E. (2005). *Design: History, theory and practice of product design*. Basel, Switzerland: Birkhauser-Publishers for Architecture. ISBN 978-3-764-37029-9.
6. ↑

За понатамошно читање
---------------------

* Pangalos, Panayotis (2008). *The significance of time in contemporary architecture. Technical and poetic time: the case of Aldo Rossi*. Phd dissertation. University of Patras, Greece.
* Arnell, Peter & Bickford, Ted (1985). *Aldo Rossi. Buildings and Projects*. New York: Rizzoli. ISBN 0-8478-0499-2.
* Berlucchi, Nicola (2000). „Aldo Rossi: ricostruzione del teatro La Fenice". *Area* (италијански). **51**. Архивирано од изворникот на 2008-02-13.
* Ferlenga, Alberto (1996). *Aldo Rossi. Opera completa (1993–1996)* (италијански). Milan: Electa. ISBN 88-435-5543-X.
* Leoni, G. (a cura di) (1997). „Costruire sul costruito, intervista a Aldo Rossi". *Area* (италијански). **32**: 44–47. Архивирано од изворникот на 2003-01-06.
* Polazzi, Giovanni (1999). „Aldo Rossi Associati - Area ex mattatoio". *Area* (италијански). **46**: 106–110. Архивирано од изворникот на 2008-02-13.
* Savi, Vittorio, *L'Architettura ди Алдо Роси*, за надворешни работи франко Angeli Edizioni, Милано, 1975.
* Pangalos, Panayotis, *значењето на време во архитектурата на Алдо Роси*, ед. Гутенберг, Атина, 2012 Година.
* Moschini, Франческо, *Алдо Роси Progetti e disegni 1962-1979* (*Алдо Роси Планови и Цртежи 1962-1979*), Edizioni Центар, Фиренца септември 1979 година. Меѓународна Соработка-изданија Rizzoli Њујорк, Лондон Академија Издание, Equerre Париз, Xarait Мадрид.
* Tafuri, Manfredo, *Storia dell'architettura italiana 1944-1985*(*Историјата на италијанската архитектура 1944-1985*), Einaudi, Торино, 1982.
* Ferlenga, Алберто, *Алдо Роси. Операта completa (1993-1996)* (*Алдо Роси. Собрани Дела (1993-1996)*), Electa, 1996.
* Leoni G(ed), *Costruire sul costruito, intervista на Алдо Роси*(*Зграда на вграден интервју со Алдо Роси*), "Ареа", 32, Мај/јуни 1997 година, стр. 44-47

[Уреди] надворешни врски
------------------------

* Прицкерова награда Архивирано на 31 август 2009 г. - мрежно место на Роси.
* Музеј Бонафантен  на Алдо Роси
* Алдо Роси архива во Канадскиот Центар за Архитектура
* Алдо Роси Фондацијата
* Различни дизајни на Алдо Роси
* *Архитектурата на градот, театар на светот. Трагичната димензија на архитектурата на Алдо Роси помеѓу рационалност и патос*, Џина Олива (на италијански) Архивирано на 28 јануари 2021 г.
* *"Телото и на архитектура. Алдо Роси и Бернард  Шуми"*, на Мишел Костанзо (на италијански) Архивирано на 28 јануари 2021 г.
* Дизајни на Алдо Роси во Франческо Мошини колекција на архитектура и модерна уметност Архивирано на 6 март 2013 г.
* Алдо Роси, L*'imagination du scientifique et la rigueur du poète*, Сабине Kraus, 2008 година, (на француски) Архивирано на 22 јануари 2021 г.
* Дарио Rodighiero, Фабио Reinhart, Алдо Роси, Аналогно Градот, Мапата, 2015
* Алдо Роси трудови во Гети Институтот за Истражување