**Аквилеја** е антички римски град во Италија, на Јадранско Море, околу 10 километри од морето, на реката Натисо (денешна Натизоне), чиј тек е малку променет од римско време. Денес, градот е мал (околу 3.500 жители), но бил голем и истакнат во класичната антика како еден од најголемите градови во светот со население од 100.000 жители во 2 век од нашата ера и е еден од главните археолошки наоѓалишта на северна Италија. Во доцната антика градот бил првиот град на Апенински Полуостров кој бил ограбен од Атила.

Историја
--------

### Класична антика

 Поглед на археолошката област Аквилеја.
#### Римска Република

Аквилеја била основана како колонија од Римјаните во 180/181 година п.н.е, покрај реката Натисо, на копно јужно од Јулијанските Алпи, но околу 13километри (8ми) северно од лагуните. Колонијата служела како стратешка гранична тврдина на североисточниот агол на Италија (на далечната страна на реката По) и била наменета да ги заштити Венетите, верните сојузници на Рим за време на инвазијата на Ханибал во Втората пунска војна и за време на Илирските војни. Колонијата би послужила како цитадела за да се провери напредокот во Кисалпската Галија на други воинствени народи, како што се непријателските Карни на североисток во она што сега е Карнија и племињата Хистри на југоисток во денешна Истра. Всушност, локацијата избрана за Аквилеја била околу 6км од каде што се проценува дека 12.000 келтски тауриски номади се обиделе да се населат во 183 г. п.н.е. Меѓутоа, од 13 век п.н.е, локацијата на реката и на чело на Јадранот, била и од комерцијална важност како крај на трговијата со балтички килибар (*суцинум*). Затоа, теоретски не е малку веројатно дека Аквилеја била галски *опидум* уште пред доаѓањето на Римјаните. Сепак, неколку келтски артефакти се откриени од 500 п.н.е. до доаѓањето на Римјаните.

Колонијата била основана со латински права од триумвиратот на Публиј Корнелиј Скипио Насика, Каиус Фламиниус и Луциј Манлиус Ацидинус, од кои двајца биле од конзулски, а еден од преторијански чин. Секој од мажите знаел од прва рака за Цисалпската Галија. Насица го освоил Бои во 191 година. Фламиниус ја надгледувал изградбата на патот именуван по него од Бононија (Болоња) до Аретиум (Арецо). Ацидинус ги освоил Тауриските во 183 година.

Врз основа на доказите за имињата издлабени на камен, поголемиот дел од семејствата кои колонизирале потекнувале од Пиценум, Самниум и Кампанија, што исто така објаснува зошто колонијата била *латинска*, а не *римска.* Меѓу овие колонисти, *педитите* добивале по 50 *мугери* земја, *центурионите* добивале по 100 *мугери*, а *еквитите* добивале по 140 *мугери*. Или при основањето или не долго потоа, колонистите од блиското Венети ги надополнувале овие семејства.

Патиштата наскоро ја поврзувале Аквилеја со римската колонија Болоња веројатно во 173 п.н.е. Во 148 п.н.е. била поврзана со Генуа преку *Виа Постумија*, која се протегала низ паданската рамнина од Аквилеја преку или близу до Опитергиум, Тревизо, Вицеција, Верона, Бедриакум и трите римски колонии Кремона, Плацентија и Дертона. Изградбата на *Виа Попилиа* од римската колонија Римини до Ад Портум во близина на Алтинум во 132 п.н.е уште повеќе ги подобрила комуникациите. Во 1 век н.е. *Вија Гемина* ќе ја поврзе Аквилеја со Емона на исток од Јулијанските Алпи, а до 78 или 79 н.е. *Виа Флавија* ќе ја поврзе Аквилеја со Пула.

Во меѓувреме, во 169 г.п.н.е. уште 1.500 латински колонисти со нивните семејства, предводени од триумвиратот на Тит Аниус Луциј, Публиј Дециј Субуло и Маркус Корнелиј Кетег, се населиле во градот како засилување на гарнизонот. Откривањето на полињата со злато во близина на современиот Клагенфурт во 130 г.п.н.е. ја донела растечката колонија во понатамошно известување, и таа набрзо станала важно место, не само поради нејзината стратешка воена положба, туку и како трговски центар, особено во земјоделските производи и лозарството. Исто така, имало, барем во подоцнежните времиња, значителни полиња со тули.

Во 90п.н.е. првобитната латинска колонија станала *муниципиум* и нејзините граѓани биле припишувани на римското племе Велина. Царинската граница на Италија била блиску во времето на Цицерон. Јулиј Цезар го посетил градот во неколку наврати и поставил зимски камп во близина во 59–58 п.н.е.

#### Римско Царство

Иако Јапидите ја ограбиле Аквилеја за време на периодот на Август, последователните зголемени населби и недостатокот на профитабилна работа значеле дека градот можел да ги развие своите ресурси. Еврејските занаетчии воспоставиле просперитетна трговија со стакларија. Металот од Норикум бил кован и извезен. Продолжила античката венетска трговија со килибар од Балтикот. Се извезувало вино, а маслиновото масло било увезувано од проконзуларната Африка. Било развиено пристаништето, а на копно, Аквилеја била почетна точка на неколку важни патишта кои воделе надвор од Италија до североисточниот дел на империјата - патот *Вија Јулија Августа* од кој се разгранувал од патот во Норикум, што водел од Вирунум (Клагенфурт) до Лауриум (Лорх) на Дунав, патот што водел преку Емона во Панонија и до Сирмиум (Сремска Митровица), патот за Тарсатица (во близина на Фиме, сега Риека) и Сишија (Сисак) и патот до Тергеште (Трст) и Истарскиот брег.

Август бил првиот од голем број императори што ја посетил Аквилеја, особено за време на Панонските војни во 12-10 г.п.н.е. Тоа било родното место на синот на Тибериј од Јулија, во последната година. Римскиот поет Марцијал ја пофалил Аквилеја како негово засолниште и почивалиште во старост.

Во однос на религијата, населението го прифатило римскиот пантеон, иако келтскиот бог на сонцето, Беленус, имал голем број следбеници. Евреите ја практикувале својата религија на предците. Во меѓувреме, војниците го донеле боречкиот култ на Митра.

Античкото внатрешно пристаниште Аквилеја
Во војната против Маркоманите во 167 година, градот бил тешко притиснат; неговите утврдувања се распаднале за време на долгиот мир. Како и да е, кога во 168 Марко Аврелиј ја направил Аквилеја главна тврдина на империјата против варварите од север и исток, таа се искачила на врвот на својата големина и наскоро имала население од 100.000 жители. Септимиј Север го посетил во 193 г. Во 238 година, кога градот застанал на страната на Сенатот против императорот Максимин Тракс, утврдувањата биле набрзина обновени и се покажале со доволно сила да се спротивстават неколку месеци, додека самиот Максимин не бил убиен.

### Доцна антика

Во Аквилеја била изградена царска палата, во која често престојувале императорите по времето на Диоклецијан.

 Римскиот император Флавиј Виктор за ова како што е удрен во нане Аквилеја.
Во текот на 4 век, Аквилеја ја задржала својата важност. Константин престојувал таму во многу прилики. Таа станала поморска станица и седиште на *коректор Venetiarum et Histriae*. Основана била кованица, од која монетите биле многубројни. Епископот на Епархијата Аквилеја се здобил со чин митрополитски архиепископ. Соборот одржан во градот во 381 година бил само првиот од серијата собори на Аквилеја кои биле свикувани низ вековите. Сепак, градот имал удел во борбите меѓу владетелите од IV век. Во 340 година, царот Константин II бил убиен во близина додека ја нападнал територијата на неговиот помлад брат Констанс.

 *Аквилеја* во дрворез од 1493 година од *Нирнбершката хроника* на Хартман Шедел
На крајот на IV век, Аусониј ја набројал Аквилеја како деветта меѓу големите градови во светот, ставајќи ги пред неа Рим, Константинопол, Картагина, Антиохија, Александрија, Трир, Медиоланум и Капуа Меѓутоа, таквата важност го направила цел и Аларик и Визиготите го опседнале во 401 година, за кое време некои од неговите жители избегале во блиските лагуни. Аларик повторно го нападнал во 408 година. Атила го нападнал градот во 452 година. За време на оваа инвазија, на 18 јули, Атила и неговите Хуни толку целосно го уништиле градот што потоа било тешко да се препознае неговото првобитно место. Падот на Аквилеја бил првиот од упадите на Атила на римската територија; проследено со градови како Медиоланум и Тицинум. Римските жители, заедно со оние од помалите градови во соседството, *масовно* побегнале во лагуните и така ги поставиле темелите на градовите Венеција и блискиот Градо.

Сепак, Аквилеја повторно се издигнала, иако многу намалена, ќе продолжи да постои се додека Ломбардите не нападнале во 568 година; Ломбардите го уништиле по втор пат во 590 година. Во меѓувреме, патријархот побегнал во островскиот град Градо, кој бил под заштита на Византијците. Кога патријархот кој живеел во Градо се помирил со Рим во 606 година, оние што продолжиле во Расколот на трите поглавја, отфрлајќи го Вториот собор во Константинопол, избрале патријарх во Аквилеја. Така, бискупијата во суштина била поделена на два дела, при што копнената патријаршија Аквилеја била под заштита на Ломбардите, а островската патријаршија Аквилеја со седиште во Градо била заштитена од егзархијата на Равена, а подоцна и дужите од Венеција, со дослух на Ломбардите. Линијата на патријарсите избрани во Аквилеја продолжиле во раскол до 699 н.е. Меѓутоа, иако ја задржале титулата патријарх на Аквилеја, тие ја преселиле својата резиденција прво во Кормонс, а подоцна во Цивидејл.

### Среден век

Ломбардските војводи од Фриули владееле со Аквилеја и околната копнена територија од Цивидал. Во 774 година, Карло Велики го освоил Ломбардското војводство и го направил франкско со Ерик од Фриули како војвода. Во 787 година, Карло Велики го именувал свештеникот и *мајсторот на граматиката* во палатата школа на Паулин II, нов патријарх на Аквилеја. Патријаршијата, и покрај тоа што била поделена со северен дел доделен на пастирска грижа на новосоздадената Архиепископија Салцбург, останала една од најголемите епархии. Иако Паулин главно живеел во Цивидале, неговиот наследник Максенциј размислувал за обнова на Аквилеја. Сепак, проектот никогаш не се реализирал.

Додека Максентиј бил патријарх, папата го одобрил Синодот во Мантуа, кој го потврдил првенството на патријархот на копното на Аквилеја над патријархот на Градо. Сепак, материјалните услови наскоро ќе се влошат за Аквилеја. Урнатините на Аквилеја биле постојано ограбувани за градежен материјал. И со колапсот на Каролинзите во 10 век, жителите страдале од нападите на Унгарците.

До 11-тиот век, патријархот на Аквилеја станал доволно силен за да тврди временска сувереност над Фриули и Аквилеја. Светиот римски император му го дал регионот на патријархот како феудална сопственост. Меѓутоа, временската власт на патријархот била постојано оспорувана и нападната од територијалното благородништво.

Во 1027 и 1044 година патријархот Попо од Аквилеја, кој ја обновил катедралата во Аквилеја, влегол и го ограбил соседниот Градо, и иако папата го потврдил патријархот на вториот во неговото достоинство, градот никогаш не закрепнал целосно, иако продолжил да биде седиште на Патријаршијата до нејзиното формално пренесување во Венеција во 1450 г.

Во 14 век Патријаршиската држава го достигнала своето најголемо проширување, протегајќи се од реката Пиаве до Јулијанските Алпи и северна Истра. Седиштето на Патријаршијата на Аквилеја било пренесено во Удине во 1238 година, но вратено во Аквилеја во 1420 година кога Венеција ја анектирала територијата на Удине.

Во 1445 година, поразениот патријарх Лудовико Тревисан се согласил со загубата на неговиот антички временски имот во замена за годишната плата од 5.000 дукати што му ја дозволиле од венецијанската ризница. Отсега само на Венецијанците им било дозволено да ја носат титулата патријарх од Аквилеја. Патријархалната држава била инкорпорирана во Република Венеција со името *Патриа дел Фриули*, управувана од *provveditore generale* или *luogotenente* што живеле во Удине. Патријаршиската епархија конечно била официјално задушена во 1751 година, а од нејзината територија биле основани седиштата во Удине и Горица.

 Внатрешноста на катедралата, со мозаичен тротоар.
 Антички мозаик во катедралата.
 Археолошката прошетка.

Главни знаменитости
-------------------

### Катедрала

Катедралата Аквилеја била базилика со рамен покрив подигната од патријархот Попо во 1031 година на местото на претходна црква и обновена околу 1379 година во готски стил од патријархот Маркард од Рандек.

### Римски остатоци

Денес, Аквилеја е град помал од колонијата која првпат ја основал Рим. Низ вековите, опсадите, земјотресите, поплавите и ограбувањето на античките градби во потрага по материјали значат дека над земјата не останале зданија од римскиот период. Локалитетот Аквилеја, за кој се верува дека е најголемиот римски град кој допрва требал да се ископа, е впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО. Сепак, ископувањата открија дел од распоредот на римскиот град, како што се сегмент од улица, северозападниот агол на градските ѕидини, речното пристаниште и поранешните локации на бањи, амфитеатар, циркус, на гробишта, на *Виа Сакра*, на форумот и на пазар. Националниот археолошки музеј на Аквилеја содржи над 2.000 натписи, статуи и други антиквитети и мозаици, како и чаши од локално производство и збирка нумизматика (монети).

### Друго

Во фракцијата Монастеро се наоѓа христијанска базилика од 5 век, подоцна бенедиктински манастир, во кој денес се наоѓа Палео-христијанскиот музеј.

Забележителни луѓе
------------------

* Се верува дека папата Пиј I е роден во Аквилеја кон крајот на 1 век.
* Свети Хрисогон бил маченик овде во почетокот на IV век.

Збратимени градови - збратимени градови
---------------------------------------

Аквилеја била збратимена со следните населби:

* Словенија Пиран, Словенија
* Австрија Марија Сал, Австрија

Наводи
------

1. 1 2  G. Bandelli, "Aquileia dalla fondazione al II secolo d.
2. ↑  Livy, XL, 34, 2-4.
3. ↑  E. Mangani, F. Rebecchi, and M.J. Srazzulla, *Emilia Venezie* (Bari: Laterza & Figli, 1981), 210.
4. ↑  Livy XLIII 17,1
5. ↑  Strabo IV. 208
6. ↑  Martial, *Epigrams* lib. 4, 25: Aemula Baianis Altini litora villis et Phaethontei conscia silva rogi, quaeque Antenoreo Dryadum pulcherrima Fauno nupsit ad Euganeos Sola puella lacus, et tu Ledaeo felix Aquileia Timauo, hic ubi septenas Cyllarus hausit aquas:
 uos eritis nostrae requies portusque senectae, si iuris fuerint otia nostra sui.
7. ↑  Jordanus (1997). „THE ORIGINS AND DEEDS OF THE GOTHS". *Getica*. University of Calgary. Архивирано од изворникот на 16 July 2011. Посетено на 16 August 2011.
8. ↑  „Gemellaggi". Посетено на 4 November 2014.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Википатување има туристички водич за ***Aquileia***. |

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Аквилеја" на Ризницата ? |

* Виртуелна турнеја на Аквилеја (италијански знаменитости)
* Предримска и келтска Аквилеја
* Истражете ја археолошката област и патријархалната базилика Аквилеја во колекцијата на УНЕСКО на Google Arts and Culture
* Aquileia прикажана на италијанска монета од 10 евра Архивирано на 26 јули 2012 г.