**Адријанова вила** (италијански: *Villa Adriana*; латински: *Villa Hadriana*) е светско наследство на УНЕСКО кое ги содржи урнатините и археолошките остатоци од голем комплекс на вили кој бил изграден околу 120 година од нашата ера од римскиот цар Адријан во близина на Тиволи надвор од Рим.

Таа е најимпозантната и најкомплексната позната римска вила. Комплексот содржи над 30 монументални и живописни градби распоредени на низа вештачки пространства на различни висини и опкружени со градини украсени со водни басени и нимфеи (фонтани). Целиот комплекс зафаќа површина од најмалку квадратен километар, површина поголема од градот Помпеја. Покрај импресивниот распоред на вилата, голем дел од зградите се сметаат за ремек-дела на архитектурата, користејќи впечатливи заоблени форми овозможени со голема употреба на бетон. Тие биле генијални за сложената симетрија на нивните партерни планови и се сметаат за незаменливи до доаѓањето на барокната архитектура во 1600-тите, иницирана од Боромини, кој ја користел вилата на Адријан за инспирација. 

Локалитетот, од кој голем дел сè уште не е ископан, е во сопственост на Република Италија и е управуван од 2014 година од Музејскиот центар на Лацио.

Историја
--------

Вилата била изградена во близина на Тибур (денешен Тиволи) како повлекување од Рим на царот Адријан во текот на втората и третата декада на 2 век од нашата ера. Се вели дека Адријан не ја сакал палатата на ридот Палатин во Рим, што довело до изградба и негово повлекување. Традиционално било римскиот цар да изгради вила како место за одмор од секојдневниот живот. Претходните цареви и Римјаните со богатство исто така градиле вили (на пр. Вила на Трајан). Иако вилите на царевите требало да бидат место за одмор, постојат некои докази дека Адријан извршувал службена должност од вилата во форма на натпис на официјално писмо испратено од вилата во летото 125 н.е. 

Живописниот пејзаж околу Тибур ја направил областа популарен избор за вили и селски одморалишта. Се верувало дека местото било популарно кај луѓето од шпанскиот полуостров кои биле жители на градот Рим. Ова можеби придонело за изборот на имотот од страна на Адријан: иако е роден во Рим, неговите родители дошле од Шпанија и тој можеби се запознал со областа за време на неговиот ран живот. Можеби имало врска и преку неговата сопруга Вибија Сабина (83–136/137), која била внука на царот Трајан. Семејството на Сабина имало големи земјишни поседи и се шпекулира дека имотот на Тибур можеби бил еден од нив. Вила од републиканскиот период ја формирала основата за изградба на Адријановата вила. Адријан ја започнал изградбата на вилата на почетокот на неговата кариера како цар, иако доказите со печат од тули покажуваат дека изградбата на вилата била во тек. 

Во текот на подоцнежните години од неговото владеење, Адријан управувал со царството од вилата.Тој започнал да ја користи вилата како негова официјална резиденција околу 128 година од нашата ера. Затоа, таму постојано живеел голем дел од неговиот двор, а голем број посетители и бирократи требало да се забавуваат и привремено да бидат сместени на локацијата.

По Адријан, вилата повремено ја користеле неговите различни наследници (во просториите биле пронајдени бисти на Антонин Пиј (138–161), Марко Аврелиј (161–180), Луциј Вер (161–169), Септимиј Север и Каракала).  Зенобија, соборената кралица на Палмира, живеела во близина на вилата од 273 година до нејзината смрт. Вилата била обновена од Диоклецијан во последните децении на третиот век. 

За време на падот на Римското Царство во 4 век, вилата постепено паднала од употреба и била делумно уништена бидејќи вредните статуи и мермер биле одземени од Константин Велики и неговите наследници. Објектот бил користен како магацин од двете страни за време на деструктивната Готска војна (535–554) помеѓу Остроготите и Византијците. Биле пронајдени остатоци од печки за вар, каде мермерот од комплексот бил согорен за да се извади вар за градежен материјал. Градежен материјал бил користен и од христијаните за изградба на базилики и други објекти.

Првото документирано повторно откривање на вилата било од историчарот Биондо Флавио кон крајот на 15 век, кој го привлекол вниманието на папата Пиј II чии записи на вилата во неговиот Комерати почнале да предизвикуваат архитектонски интерес за вилата.  Во 16 век, кардиналот Иполито II д'Есте отстранил голем дел од преостанатиот мермер и статуи во вилата на Адријан за да ја украси неговата вила д'Есте која се наоѓа во непосредна близина.   Од тој период, ископувањата спорадично откриваат повеќе фрагменти и скулптури, од кои некои биле чувани на самото место или сместени на лице место во изложбените згради.

Немало стратиграфски ископувања на поголемиот дел од местото и многу информации биле изгубени засекогаш. Дури од крајот на 19 век нејзината архитектура и функционалност почнале научно да се проучуваат.

Структура и архитектура
-----------------------

 Модел на вилата на Адријан
 План на вилата на Адријан
Вилата на Адријан претставувала огромна површина на земјиште на која се наоѓале многу базени, бањи, фонтани и класична грчка и римска архитектура поставена во нешто што би било мешавина од уредени градини, диви области и обработливи површини. Поради патувањата на Адријан, тој нарачал згради и статуи во египетски стил, дури и именувал некои од зградите по египетските градови или храмови. 

Зградите биле изградени во травертин, тула, вар, поцолана и туф. Вилите вообичаено биле сместени на врвовите од ридовите, но со своите фонтани, базени и градини, вилата на Адријан барала изобилни извори на вода, кои се снабдувале од аквадукти кои го хранеле Рим, вклучувајќи ги Аква Анио Ветус, Аква Анио Новус, Аква Марсија и Аква Клаудија. За да ги искористат тие извори, вилата морала да се наоѓа на земјиште пониско од аквадуктот. 

Комплексот на вилата содржи многу структури од различни култури. На пример, вилата има мала река Нил што тече низ неа која се однесува назад до египетската река Нил. Исто така, во вилата имало Поикилос, кои претставуваат грчки фигури кои биле видени во античка Грција. Пишаните докази за вилата на Адријан во античко писмо доаѓаат од *Historia Augusta*, која опишува како Адријан ги именувал просториите на вилата според различни значајни места во Римското Царство (Ликеум Академија, Ад) и овие и денес продолжуваат да бидат термини научниците користат за да опишат делови од вилата. 

 Областа за рекреација на вилата позната како Канопус, како што се гледа од храмот на Серапис
Архитектурата оди подалеку од самото именување на нејзините структури по места и споменици што ги видел Адријан на неговите обемни патувања низ царството. Одредени градби јасно се обидуваат да рекреираат специфични карактеристики на пејзажи или архитектура кои имале лично значење за царот.

Така, областа позната како Канопус, именувана по египетскиот град и делот од Нил што води до градот,  се одликува со долг, прекрасен рефлектирачки базен што го претставува Нил. Тоа е голема трпезарија на отворено со покриен *триклиниум* со огромен *стибадиум* (полукружен ѕидарски кауч) сместен во огромна купола *ексдра* со поглед на езерото.  Скулптурната програма на оваа област е најкомплетната, вклучувајќи копии на познати скулптури, вклучувајќи ги каријатидите на Ерехтеон, статуа што го прикажува египетското џуџе и богот на плодноста Бес и крокодил.  

Пециле е направен по моделот на Стоа Поикиле во Атина, град омилен од Адријан. Структурите слободно мешаат традиционални грчки и иновативни римски елементи. Островското опкружување (познато како Поморски театар) го користи класичниот јонски поредок, иако на нов начин; триклиниумот на т.н. Пјаца д'Оро и Серапеум биле покриени со римски сегментирани бетонски куполи, веројатно дизајнирани од самиот Адријан. 

Адријан Пециле сместен во внатрешноста на вилата претставувала огромна градина опкружена со базен и аркада. Димензиите на базенот се 232 х 97 метри. Првично, базенот бил опкружен со четири ѕида со колонадна внатрешност. Овие столбови помогнале да се поддржи покривот. Во центарот на квадрипортико постоел голем правоаголен базен. Четирите ѕида создавале мирна осаменост за Адријан и гостите. 

Една структура во вилата е таканаречениот „Поморски театар". Се состои од кружен трем со барелен свод потпрен на столбови. Внатре во тремот постоел базен во облик на прстен со централен остров. Големото кружно куќиште со пречник од 40 метри има влез на север. Внатре во надворешниот ѕид и околу ровот има прстен од неизлеани јонски столбови. Поморскиот театар вклучува салон, библиотека, загреани бањи, три апартмани со топли подови, мијалник, уметничка галерија и голема фонтана.  Во античките времиња, островот бил поврзан со тремот со два дрвени подвижни моста. На островот се наоѓа мал домус, комплет со атриум, библиотека, триклиниум и мали бањи. Областа веројатно била користена од царот како повлекување од зафатениот живот на дворот. 

 Големите терми
Вилата користи бројни архитектонски стилови и иновации. Куполите на парните бањи имаат кружни дупки на врвот за да се овозможи излегување на пареата. Ова потсетува на Пантеонот, исто така изграден од Адријан. Областа има мрежа од тунели и најчесто се користеле за транспорт на службеници и стоки од една област во друга.

### Антиноеон

Во 1998 година, нов дел од вилата, именуван од научниците како Антиноеон, бил повторно откриен.  Овој простор се наоѓа на главниот пат кој води до големото предворје. Откривањето на голема бетонска основа е искористено како доказ за оригиналната локација на Антониевиот обелиск кој сега се наоѓа на ридот Пинцијан во Рим.  Некои научници тврдат дека ова е доказ дека гробот на Антиној се наоѓа на вилата.  Ова е оспорено од научниците кои тврдат дека областа наместо тоа била високо египетизирана.  Антиноеон е само еден пример за египетизација на вилата. Уметничките дела како што се крокодилот Канопус и статуата на Озирис-Антинус ја покажуваат распространетоста на оваа ориенталистичка естетика во вилата. 

Во септември 2013 година, била истражена мрежа од тунели, закопани длабоко под вилата; тоа веројатно биле сервисни рути за персоналот за да може идиличната природа на пејзажот да остане ненарушена. На локацијата биле сместени неколку илјади луѓе, вклучувајќи персонал, посетители, слуги и робови. Иако би биле вклучени многу големи активности за време на отсуството на Адријан на обиколките за надзор на провинциите, многу луѓе (и животни) морало да се движат околу локацијата Тиволи на дневна основа.

Скулптури и уметнички дела
--------------------------

 Челична гравура што ја прикажува сега изгубената слика на Август за смртта на Клеопатра VII во енкаустика, која била откриена во вилата на царот Адријан (близу Тиволи, Италија) во 1818 година;  овде е видена како ја носи златната блескава круна на Птоломејските владетели,  јазол на Изида (што одговара на описот на Плутарх за неа облечена во облеката на Изида),  и дека е касната од змија како чин на самоубиство.
Во вилата биле откопани и реставрирани многу прекрасни артефакти, како што се мермерните статуи на Антиној, обожениот љубовник на Адријан, случајно удавен во Египет и мозаици од театарот и бањите. 

Животниот мозаик прикажува група гулаби околу еден сад, додека еден од гулабите пие. Се смета дека е копија на дело на Сос од Пергамон, опишано од Плиниј Постариот. За возврат било нашироко копирана. 

Биле пронајдени многу копии на грчки статуи (како што е Ранетата Амазонка), па дури и толкувања на римските богови во египетски стил и обратно. Повеќето од нив се однесени во Рим за зачувување и реставрација, а може да се видат во Капитолските музеи или Ватиканските музеи. Сепак, многумина биле ископани во 18 век од трговци со антиквитети како што се Пиранези и Гевин Хамилтон за да ги продадат на *Големото Патување* и антикварци како Чарлс Таунли, а исто така се и во големите колекции на антиквитети на други места во Европа и Северна Америка.

Уметничките дела, пронајдени во вилата вклучуваат:

* Статуа на Озирис-Антиној, Музеј на Ватикан
* Фрлач на диск
* Мозаик *Гулабски базен*, копија на познатиот хеленистички мозаик, Капитолските музеи
* *Дијана од Версај*, Лувр
* *Свиткана Венера*
* *Капитолински Антиној*
* *Млад Кентаур* и *Стар Кентаур* (верзии на Капитолин)

Денешно значење
---------------

Организацијата за образование, наука и култура на Обединетите нации (УНЕСКО) ја прогласила вилата на Адријан како светско наследство во 1999 година. Ознаката ги специфицирала границите на местото и создала тампон зона околу неа во која не била дозволена нова градба. Во 2011 година, комуналната влада на Тиволи објавила планови, подоцна откажани, за изградба на депонија за отпад во близина на вилата и одобрила изградба на јавни станови на 120.000 квадратни метри во тампон зоната. На својот 36-ти годишен состанок, УНЕСКО официјално се осврнал на овие навлегувања на локацијата. Додека тие ја пофалиле италијанската влада за нејзината одлука да се откаже од изградбата на депонија за отпад во областа Коркол, комитетот побарал од владата „*навремено да го информира Центарот за светско наследство за секој голем проект за развој планиран во тампон зоната на имотот. вклучувајќи го и станбениот развој во Компренсорио ди Понте Лукано, за кој треба да се вклучи Проценка на влијанието на наследството, во согласност со став 172 од Оперативните упатства, пред да се преземе каква било неповратна обврска*". УНЕСКО исто така побарал „*Државата членка да поднесе. .. ажуриран извештај за состојбата на конзервација на имотот*", до февруари 2014 година, како одраз на загриженоста за влошувањето на изложените урнатини. 

Причините за вилата да стане светско наследство се: таа е ремек дело што ја спојува материјалната култура на медитеранскиот свет, го инспирирала периодот на ренесансата и барокот, го инспирира и современиот свет, а вилата претставува исклучителен остаток на раното Римско Царство. 

Во 2016 година, како дел од реорганизацијата на Министерство за културно наследство и дејности, вилата на Адријан, соседната Вила д'Есте и Храмот на Херакле во Тиволи биле ставени под надзор на новосоздадениот Автономен институт Вила Адријана. 

Академијата за архитектура и археологија Адријан1, објавила повик за трудови за конференцијата насловена како Дизајнирање на тампонот на УНЕСКО. 

Академијата на вилата била ставена на списокот на 100 најзагрозени места во 2006 година на World Monuments Watch поради брзото влошување на урнатините.

Во 2019 година, УНЕСКО ја назначи вилата на Адријан како место со посебен имунитет од воените активности поради нејзината длабока симболична вредност.  Ова дополнително ниво на безбедност им забранува на членовите на ОН да го напаѓаат местото или да го користат за воени цели во случај на војна. 

Во февруари 2021 година, археолозите предводени од истражувачот Рафаел Идалго Прието од Универзитетот Пабло де Олавиде го објавиле откривањето на остатоците од собата за појадок на Адријан, која порано ја покажувала неговата царска моќ. Тие откриле структура како воден триклиниум и посебна трпезарија која служела како модел за добро познатиот Серапеум.  

„*Царот сакаше да покаже работи што ќе го обземат посетителот, нешто што не е видено никаде на друго место во светот и што постои само во вилата Адријана*", кажал Прието.

Галерија
--------

Понатамошно читање
------------------

* A. Betori, Z. Mari, 'Villa Adriana, edificio circolare noto come Sepolcro o Tomba: campagna di scavo 2004: breve sintesi dei resultati', in *Journal of Fasti Online*, www.fastionline.org/docs/2004-14.pdf
* *Hadrien empereur et architecte. La Villa d'Hadrien: tradition et modernite d'un paysage culturel. Actes du Colloque international organise par le Centre Culturel du Pantheon* (2002. Geneva)
* *Villa Adriana. Paesaggio antico e ambiente moderno: elementi di novita` e ricerche in corso. Atti del Convegno: Roma 23–24 giugnio 2000*, ed. A. M. Reggiani (2002. Milan)
* E. Salza Prina Ricotti, *Villa Adriana il sogno di un imperatore* (2001)
* *Hadrien: tresor d'une villa imperiale*, ed. J. Charles-Gaffiot, H. Lavagne [exhibition catalogue, Paris] (1999. Milan)
* W. L. MacDonald and J. A. Pinto, *Hadrian's Villa and its legacy* (1995)
* A. Giubilei, 'Il Conte Fede e la Villa Adriana: storia di una collezione d'arte', in *Atti e Memorie della Società Tiburtina di Storia e d'arte*; 68 (1995), p. 81–121
* J. Raeder, *Die Statuarische Ausstattung Der Villa Hadriana Bei Tivoli* (1983)
* R. Lanciani, *La Villa Adriana* (1906)