**Климатско инженерство**, најчесто **геоинженерство** — интервенција во климатскиот систем на Земјата. Главната категорија на климатско инженерство е сончевото геоинженерство или управувањето со сончевото зрачење. Сончевото геоинженерство, или модификацијата на сончевото зрачење, би рефлектирал дел од сончевата светлина (сончево зрачење) назад во вселената за да ги ограничи или поништи климатските промени предизвикани од човекот.

Отстранувањето на јаглерод диоксид (CDR), практиката на намерно намалување на количината на CO  
2 во атмосферата, често погрешно се класифицира со сончевото геоинженерство како форма на климатско инженерство и се претпоставува дека е суштински ризично. Всушност, отстранувањето на јаглерод диоксид се однесува на основната причина за климатските промени и е дел од стратегиите за намалување на нето емисиите. Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) повеќе не се однесува на отстранувањето на јаглерод диоксид како подгрупа на климатско инженерство, туку ги користи термините *управување со сончевото зрачење* и *отстранување на јаглерод диоксид* одделно. Пристапите за климатско инженерство понекогаш се гледаат како потенцијални комплементарни опции за ограничување на климатските промени или нивните влијанија, заедно со намалувањето на емисиите на стакленички гасови и адаптацијата. Научниците се согласуваат дека сончевото геоинженерство и отстранувањето на јаглерод диоксид не можат да го заменат намалувањето на емисиите. Имајќи предвид дека сите видови мерки за справување со климатските промени имаат економски, политички или физички ограничувања, некои пристапи од климатското инженерство на крајот може да се користат како дел од ансамблот на одговори, кои би можеле да имаат за цел обнова на климата.

Поради недоволно истражување  постојат големи несигурности во однос на делотворноста, несаканите ефекти и потенцијалните непредвидени последици. Повеќето експерти тврдат дека ризиците од таквите интервенции мора да се гледаат во контекст на ризиците од опасните климатски промени. Интервенциите во големи размери може да имаат поголем ризик од нарушување на природните системи, што резултира со дилема дека оние пристапи кои би можеле да се покажат како многу исплатливи во справувањето со екстремниот климатски ризик, самите може да предизвикаат значителен ризик. Некои сугерираат дека концептот за инженерство на климата може да го намали политичкиот и јавниот притисок за намалување на емисиите, што би можело да ги влоши севкупните климатски ризици; други тврдат дека заканата од климатското инженерство може да поттикне намалување на емисиите.

Дефиниција
----------

Од 2018 година, термините „*климатско инженерство*" и „*геоинженерство*" не се користат од Меѓувладиниот панел за климатски промени. Според климатскиот економист Гернот Вагнер, поимот „геоинженерство" е „*во голема мера артефакт и резултат на термините честа употреба во популарниот дискурс*" и „*толку нејасно и сеопфатно што изгуби многу значење*".

Сончево геоинженерство
----------------------

refer to caption and image description Предложен сончево геоинженерство со помош на врзан балон за инјектирање на сулфатни аеросоли во стратосферата.
Сончевото геоинженерство би ја одвратил сончевата светлина подалеку од Земјата или со зголемување на рефлексивноста (албедо) на атмосферата или на површината на Земјата. Овие методи не се замена за ублажување на климатските промени бидејќи тие нема да ги намалат концентрациите на стакленички гасови во атмосферата и на тој начин нема да се однесуваат на закиселувањето на океаните предизвикано од јаглерод диоксид. Општо земено, проектите за сончево геоинженерство во моментов изгледаат способни да стапат на сила брзо и реверзибилни во нивните директни климатски ефекти. Националната академија на науките, инженерството и медицината на САД во извештајот од 2021 година наведува: „*Достапното истражување покажува дека SG може да ги намали температурите на површината и потенцијално да ги подобри некои ризици од климатските промени (на пр. за да се избегне преминување на критичните климатски „свртни точки"; да се намалат штетните влијанија од временските екстреми*." 

Методите на сончево геоинженерство може да вклучуваат:

* Стратосферска аеросол инјекција, во која мали честички би биле инјектирани во горната атмосфера;
* Осветлување на морските облаци, што би испрскало фина морска вода за да ги избели облаците и со тоа да ја зголеми рефлексивноста на облакот; и
* Разредување на цирусниот облак, што строго не е сончево геоинженерство, но споделува многу физички и особено управувачки одлики како и другите методи.

Сончевото геоинженерство бара релативно голема имплементација со цел да влијае на климата на Земјата. Најмалку скапите предлози се проценуваат на десетици милијарди американски долари годишно како директни трошоци за распоредување. Ова е доволно ниско за да може да биде во интерес на неколку поединечни земји еднострано да ги спроведат. Сончевото геоинженерство може да претставува нови значителни ризици како што се регионалните климатски нарушувања.

Прашања
-------

### Морална опасност или компензација на ризик

Постоењето на такви техники може да го намали политичкиот и социјалниот поттик за намалување на емисиите на јаглерод. Ова генерално се нарекува потенцијална морална опасност, иако компензацијата за ризик може да биде попрецизен термин. Оваа загриженост предизвикува многу еколошки групи и активисти да не сакаат да се залагаат или дискутираат за климатско инженерство поради страв од намалување на императивот за намалување на емисиите на стакленички гасови. Сепак, неколку истражувања на јавното мислење и фокус групи откриле докази или за тврдењата за желбата да се зголемат намалувањата на емисиите наспроти климатското инженерство, или за без ефект. Други работи за моделирање сугерираат дека изгледите за климатско инженерство всушност може да ја зголеми веројатноста за намалување на емисиите.

### Политика

Некои еколошки организации (како што се Пријателите на Земјата  и Гринпис ) не сакаат да го поддржат или да се спротивстават на сончевото геоинженерство, но честопати повеќе ги поддржуваат некои проекти за отстранување на јаглерод диоксид базирани на природата, како што се пошумување и обновување на тресетите. Некои коментатори изгледаат суштински спротивставени. Групата ETC  повикала на мораториум на техниките за климатско инженерство.

Се тврди дека без оглед на економските, научните и техничките аспекти, тешкотијата да се постигне усогласена политичка акција за глобалното затоплување бара други пристапи. Оние кои се залагаат за политичка целисходност велат дека тешкотијата да се постигнат значајни намалувања на емисиите  и делотворниот неуспех на Протоколот од Кјото ги демонстрираат практичните тешкотии за постигнување намалување на емисиите на јаглерод диоксид со договор на меѓународната заедница. Сепак, други укажуваат на поддршка за предлозите за климатско инженерство меѓу тинк-тенковите со историја на противење на намалувањата на емисиите како доказ дека, наместо климатското инженерство да биде решение за тешкотиите на намалувањето на емисиите, изгледите за климатско инженерство се користат како дел од аргумент за застој на намалувањето на емисиите на прво место.

### Етика и одговорност

Климатското инженерство би претставувало голем, намерен напор за модификација на климата. Тоа би се разликувало од активностите како што се согорувањето на фосилните горива, бидејќи тие ненамерно ја менуваат климата. Намерните климатски промени честопати се гледаат поинаку од морална гледна точка.  Покренува прашања дали луѓето имаат право намерно да ја менуваат климата и под кои услови. На пример, може да има етичка разлика помеѓу климатското инженерство за да се минимизира глобалното затоплување и да се прави тоа за да се оптимизира климата. Понатаму, етичките аргументи често се соочуваат со поголеми размислувања за поглед на светот, вклучувајќи ги и индивидуалните и општествено-религиозните заложби. Ова може да имплицира дека дискусиите за климатско инженерство треба да се одразат на тоа како религиозните заложби можат да влијаат на дискурсот. За многу луѓе, религиозните верувања се клучни во дефинирањето на улогата на човечките суштества во поширокиот свет. Некои верски заедници би можеле да тврдат дека луѓето немаат одговорност во управувањето со климата, наместо да ги гледаат таквите светски системи како ексклузивен домен на Творецот. Спротивно на тоа, другите верски заедници може да ја гледаат човечката улога како „*управување*" или добронамерно управување со светот. Прашањето за етиката, исто така, се однесува на прашањата за одлучување за политиките. На пример, изборот на глобално договорена целна температура е значаен проблем во секој режим на управување со климатско инженерство, бидејќи различни земји или групи на интерес може да бараат различни глобални температури. 

Еден од помалку фокусираните аспекти на климатското инженерство е улогата што може да ја игра во глобалната нееднаквост (Environmental Justice). Емисиите се главно концентрирани во релативно малку компании. Нерешавајќи се на проблемот или менувајќи ги практиките за помалку емитирање, тие директно добиваат корист од штетата што ја предизвикуваат на климата. На сличен начин, побогатите нации имаат многу поголеми емисии од нивните посиромашни колеги. Сепак, посиромашните нации се тие кои нема да можат да ги платат скапите такси за адаптација и ублажување потребни за да се соочат со предизвиците на климатските промени. Едноставно кажано, богатите нации имаат најмногу да дадат, а посиромашните имаат најмногу да изгубат. Климатското инженерство има потенцијал да се справи со нееднаквоста со ставање на товарот на оние кои имаат корист од емисиите наместо да го делат товарот со оние кои имаат мала одговорност и кои се осудени да страдаат најмногу.

### Управување

Климатското инженерство отвора различни политички и економски прашања. Прашањата за управување кои го карактеризираат отстранувањето на јаглерод диоксид во споредба со сончевото геоинженерство се во голема мера различни. Како резултат на овие различни одлики, клучниот проблем со управувањето за отстранувањето на јаглерод диоксидот (како со намалувањето на емисиите) е да се осигури дека актерите ќе направат доволно од тоа додека клучното прашање за управување со сончевото геоинженерство се грижи актерите да не го прават тоа премногу рано или премногу.

Домашното и меѓународното владеење се разликуваат според предложениот метод за климатско инженерство. Во моментов нема универзално договорена рамка за регулирање на активностите или истражувањата за климатско инженерство. Научниците од училиштето Мартин на Универзитетот во Оксфорд предложиле збир на доброволни принципи, кои може да ги водат истражувањето и употребата на климатското инженерство. Кратката верзија на „Оксфордските принципи"  е:

* Принцип 1: Геоинженерството да се регулира како јавно добро.
* Принцип 2: Учество на јавноста во одлучувањето за геоинженерството
* Принцип 3: Откривање на геоинженерските истражувања и отворено објавување на резултатите
* Принцип 4: Независна проценка на влијанијата
* Принцип 5: Управување пред распоредување

Овие принципи се поддржани од Одборот за наука и технологија на Долниот дом на Обединетото Кралство за „**Регулација на геоинженерството**", и на нив се повикуваат авторите кои дискутираат за прашањето на управувањето.

Меѓународната конференција на Асиломар за технологии за интервенција на климата била свикана за да се идентификуваат и развијат упатства за намалување на ризикот за експериментирање со климатски интервенции.

Страните на Конвенцијата за биолошка разновидност донеле три одлуки за она што тие го нарекуваат „*геоинженерство поврзано со климата*". Одлуката во 2010 година ги повикала земјите да се воздржат од „*гео-инженерски активности поврзани со климата кои можат да влијаат на биолошката разновидност*" додека тие не се регулираат, тие не се научно оправдани и не се разгледаат придружните ризици. Некои критичари на климатското инженерство го нарекуваат ова „*де факто мораториум*", но Секретаријатот на Конвенцијата за биолошка разновидност го нарекува „*необврзувачка нормативна рамка*". Многу правни научници ја отфрлаат оваа одлика. Одлуката од 2016 година повикала на „*потребно е повеќе трансдисциплинарно истражување и споделување на знаењето меѓу соодветните институции за подобро да се разберат влијанијата*".

Јавна перцепција
----------------

Голема студија од 2018 година ги истражувала перцепциите на јавноста за шест методи на климатско инженерство, со онлајн анкета во САД, Обединетото Кралство, Австралија и Нов Зеланд. Наодите биле споредувани и со слично истражување од 2012 година во Австралија и Нов Зеланд. Јавната свест за климатското инженерство била ниска, а помалку од една петтина од испитаниците пријавиле претходно знаење. Перцепциите за шесте методи на климатско инженерство биле главно негативни и често се поврзувале со атрибути како „*ризични", „вештачки" и „непознати ефекти*". Методите за отстранување на јаглерод диоксид биле претпочитани во однос на сончевото геоинженерство. Јавните перцепции биле неверојатно стабилни со само мали разлики меѓу различните земји во истражувањата од 2018 и 2012 година.

Во студијата на фокус-група од 2017 година, спроведена од Кооперативниот институт за истражување во еколошки науки (CIRES) во Соединетите Американски Држави, Јапонија, Нов Зеланд и Шведска, учесниците биле прашани за опциите за секвестрација на јаглеродот, предлозите за рефлексија како што се вселенските огледала или осветлувањето. на облаците, а нивните мнозински одговори може да се сумираат на следниов начин:

* Што ќе се случи ако технологиите се спротивстават со несакани последици?
* Дали овие решенија ги третираат симптомите на климатските промени наместо причината?
* Зарем не треба само да го промениме нашиот начин на живот и моделите на потрошувачка за да се бориме против климатските промени, правејќи го климатското инженерство последна опција?
* Зарем нема поголема потреба од решавање на политички решенија за намалување на нашите емисии?

Модераторите тогаш ја изнесиле идејата за идна „климатска вонредна состојба", како што е брзата промена на животната средина. Учесниците сметале дека ублажувањето и адаптацијата на климатските промени се силно преферирани опции во таква ситуација, а климатското инженерство се гледа како последно средство.

Евалуации на климатско инженерство
----------------------------------

Повеќето од она што е познато за предложените техники се засноваат на лабораториски експерименти, набљудувања на природни појави и техники на компјутерско моделирање. Некои предложени методи за климатско инженерство користат методи кои имаат аналози во природни појави како што се стратосферските сулфурни аеросоли и јадрата за кондензација на облакот. Како такви, студиите за ефикасноста на овие методи може да се потпираат на информациите што се веќе достапни од други истражувања, како што е она по ерупцијата на планината Пинатубо во 1991 година. Сепак, компаративната евалуација на релативните заслуги на секоја технологија е комплицирана, особено со оглед на несигурноста на моделирањето и раната фаза на инженерскиот развој на многу предложени методи за климатско инженерство.

Неколку организации го истражувале климатското инженерство со цел да го оценат неговиот потенцијал, вклучувајќи го Конгресот на САД, Националната академија на науките, инженерството и медицината на САД, Кралското друштво, Парламентот на Обединетото Кралство, Институцијата на машински инженери, и Меѓувладиниот панел за климатски промени. Извештајот на IMechE испитувал мала подгрупа на предложени методи (заробување на воздухот, урбано албедо и техники за зафаќање CO2 базирани на алги), а неговите главни заклучоци биле дека климатското инженерство треба да се истражува и испроба во мал обем заедно со поширока декарбонизација на економијата.

Прегледот на Кралското друштво испитувал широк опсег на предложени методи за климатско инженерство и ги оценил во однос на делотворноста, достапноста, навременоста и безбедноста (доделувајќи квалитативни проценки во секоја проценка). Клучните извештаи за препораки биле дека „*Страните во UNFCCC треба да вложат зголемени напори за ублажување и прилагодување на климатските промени, а особено за да се согласат за намалување на глобалните емисии*", и дека „*[ништо] сега познато за опциите за геоинженерство не дава причина да се намали овие напори*". Како и да е, извештајот исто така препорача дека „*треба да се преземат истражувања и развој на опции за климатско инженерство за да се испита дали методите со низок ризик можат да бидат достапни доколку стане неопходно да се намали стапката на затоплување овој век*".

Во една студија за преглед од 2009 година, Лентон и Вон оцениле низа предложени техники за климатско инженерство. Со цел да се дозволи споредба на различни техники, тие користеле заедничка евалуација за секоја техника врз основа на нејзиниот ефект врз нето радијативното форсирање. Како таков, прегледот ја испитувал научната веродостојност на предложените методи наместо практичните размислувања како што се инженерската изводливост или економската цена. Лентон и Вон откриле дека „*зафаќањето и складирањето на [воздухот] покажува најголем потенцијал, во комбинација со пошумување и производство на биојаглерод*", и забележале дека „*се појавуваат и други предлози кои добиле значително медиумско внимание, особено „океанските цевки" да биде неефективен*". Тие заклучиле дека „*[климатското] геоинженерство најдобро се смета како потенцијално дополнување на ублажувањето на емисиите на CO2, наместо како алтернатива на него*".

Наводи
------

1. 1 2  *Geoengineering the climate : science, governance and uncertainty*. Royal Society. London: Royal Society. 2009. ISBN 9780854037735. OCLC 436232805. Архивирано од изворникот на 2020-06-07. Посетено на 2021-06-07.CS1-одржување: друго (link)
2. ↑  *Negative emissions technologies and reliable sequestration : a research agenda*. Engineering, and Medicine. Committee on Developing a Research Agenda for Carbon Dioxide Removal and Reliable Sequestration National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Division on Earth and Life Studies. Board on Atmospheric Sciences and Climate National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Board on Energy and Environmental Systems National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Board on Agriculture and Natural Resources National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Board on Earth Sciences and Resources National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Board on Chemical Sciences and Technology National Academies of Sciences. Washington, DC. 2019. ISBN 978-0-309-48453-4. OCLC 1090146918.CS1-одржување: друго (link)
3. 1 2  IPCC SR15 Glossary 2018 harvnb error: no target: CITEREFIPCC\_SR15\_Glossary2018 (help)
4. 1 2 3 4  Lenton, T.M.; Vaughan, N.E. (2009). „The radiative forcing potential of different climate geoengineering options". *Atmospheric Chemistry and Physics*. **9** (15): 5539–5561. Bibcode:2009ACP.....9.5539L. doi:10.5194/acp-9-5539-2009. Архивирано од изворникот на 2019-12-14. Посетено на 2009-09-04.
5. 1 2 3  „Geo-engineering –  Giving us the time to act?". I Mech E. Архивирано од изворникот на 2011-07-22. Посетено на 2011-03-12.
6. 1 2  Gernot Wagner (2021). *Geoengineering: the Gamble*.
7. 1 2  Matthias Honegger; Axel Michaelowa; Sonja Butzengeiger-Geyer (2012). *Climate Engineering –  Avoiding Pandora's Box through Research and Governance* (PDF). FNI Climate Policy Perspectives. Fridtjof Nansen Institute (FNI), Perspectives. Архивирано од изворникот (PDF) на 2015-09-06. Посетено на 2018-10-09.
8. ↑  Zahra Hirji (October 6, 2016). „Removing CO2 From the Air Only Hope for Fixing Climate Change, New Study Says; Without 'negative emissions' to help return atmospheric CO  
2 to 350 ppm, future generations could face costs that 'may become too heavy to bear,' paper says". *insideclimatenews.org*. InsideClimate News. Архивирано од изворникот на November 17, 2019. Посетено на October 7, 2016.
9. ↑  „Geoengineering". International Risk Governance Council. 2009. Архивирано од изворникот на 2009-12-03. Посетено на 2009-10-07.
10. ↑  Reynolds, Jesse (2015-08-01). „A critical examination of the climate engineering moral hazard and risk compensation concern". *The Anthropocene Review*. **2** (2): 174–191. doi:10.1177/2053019614554304. ISSN 2053-0196.
11. ↑  Morrow, David R. (2014-12-28). „Ethical aspects of the mitigation obstruction argument against climate engineering research". *Philosophical Transactions of the Royal Society of London A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences*. **372** (2031): 20140062. Bibcode:2014RSPTA.37240062M. doi:10.1098/rsta.2014.0062. ISSN 1364-503X. PMID 25404676.
12. ↑  NASEM (2015). *Climate Intervention: Reflecting Sunlight to Cool Earth* (англиски). National Academies Press. doi:10.17226/18988. ISBN 978-0-309-31482-4. Архивирано од изворникот на 2019-12-14. Посетено на 2018-08-20.
13. ↑  National Academies of Sciences, Engineering (2021-03-25). *Reflecting Sunlight: Recommendations for Solar Geoengineering Research and Research Governance* (англиски). doi:10.17226/25762. ISBN 978-0-309-67605-2. Архивирано од изворникот на 2021-04-17. Посетено на 2021-04-17.
14. ↑  Committee on Developing a Research Agenda and Research Governance Approaches for Climate Intervention Strategies that Reflect Sunlight to Cool Earth; Board on Atmospheric Sciences and Climate; Committee on Science, Technology, and Law; Division on Earth and Life Studies; Policy and Global Affairs; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2021-05-28). *Reflecting Sunlight: Recommendations for Solar Geoengineering Research and Research Governance*. Washington, D.C.: National Academies Press. doi:10.17226/25762. ISBN 978-0-309-67605-2.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
15. ↑  National Research Council (2017). *Climate Intervention: Reflecting Sunlight to Cool Earth*. The National Academies Press. doi:10.17226/18988. ISBN 978-0-309-31482-4. Ebook: ISBN 978-0-309-31485-5.
16. 1 2 3  Adam, David (1 September 2008). „Extreme and risky action the only way to tackle global warming, say scientists". *The Guardian*. Архивирано од изворникот на 2019-08-06. Посетено на 2009-05-23.
17. ↑  „Geo-Engineering –  a Moral Hazard". celsias.com. 14 November 2007. Архивирано од изворникот на 14 January 2011. Посетено на 9 September 2010.
18. ↑  Mercer, A M; Keith, D W; Sharp, J D (2011-12-01). „Public understanding of solar radiation management –  IOPscience" (PDF). *Environmental Research Letters*. **6** (4): 044006. Bibcode:2011ERL.....6d4006M. doi:10.1088/1748-9326/6/4/044006. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-03-31. Посетено на 2019-09-04.
19. ↑  Kahan, Dan M.; Jenkins-Smith, Hank; Tarantola, Tor; Silva, Carol L.; Braman, Donald (2015-03-01). „Geoengineering and Climate Change Polarization Testing a Two-Channel Model of Science Communication". *The Annals of the American Academy of Political and Social Science*. **658** (1): 192–222. doi:10.1177/0002716214559002. ISSN 0002-7162.
20. ↑  Wibeck, Victoria; Hansson, Anders; Anshelm, Jonas (2015-05-01). „Questioning the technological fix to climate change –  Lay sense-making of geoengineering in Sweden". *Energy Research & Social Science*. **7**: 23–30. doi:10.1016/j.erss.2015.03.001.
21. ↑  Merk, Christine; Pönitzsch, Gert; Kniebes, Carola; Rehdanz, Katrin; Schmidt, Ulrich (2015-02-10). „Exploring public perceptions of stratospheric sulfate injection". *Climatic Change*. **130** (2): 299–312. Bibcode:2015ClCh..130..299M. doi:10.1007/s10584-014-1317-7. ISSN 0165-0009.
22. ↑  Millard-Ball, A. (2011). „The Tuvalu Syndrome". *Climatic Change*. **110** (3–4): 1047–1066. doi:10.1007/s10584-011-0102-0.
23. ↑  Urpelainen, Johannes (2012-02-10). „Geoengineering and global warming: a strategic perspective". *International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics*. **12** (4): 375–389. doi:10.1007/s10784-012-9167-0. ISSN 1567-9764.
24. ↑  Goeschl, Timo; Heyen, Daniel; Moreno-Cruz, Juan (2013-03-20). „The Intergenerational Transfer of Solar Radiation Management Capabilities and Atmospheric Carbon Stocks" (PDF). *Environmental and Resource Economics*. **56** (1): 85–104. doi:10.1007/s10640-013-9647-x. ISSN 0924-6460. Архивирано од изворникот (PDF) на 2020-12-04. Посетено на 2019-08-16.
25. ↑  Moreno-Cruz, Juan B. (2015-08-01). „Mitigation and the geoengineering threat". *Resource and Energy Economics*. **41**: 248–263. doi:10.1016/j.reseneeco.2015.06.001.
26. ↑  Parr, Doug (1 September 2008). „Geo-engineering is no solution to climate change". *Guardian Newspaper*. London. Архивирано од изворникот на 2018-08-20. Посетено на 2009-05-23.
27. ↑  „Climate & Geoengineering". *ETC Group*. Архивирано од изворникот на 2018-08-21. Посетено на 2018-08-20.
28. ↑  Appell, David (2008-12-12). „Let's get real on the environment". *The Guardian*. London. Архивирано од изворникот на 2013-09-05. Посетено на 2010-03-30.
29. ↑  Caldeira, Ken (2007-10-24). „How to Cool the Globe". *The New York Times*. Архивирано од изворникот на 2013-06-02. Посетено на 2010-03-30.
30. ↑  „Evaluation + Tools + Best Practices: Geoengineering and the New Climate Denialism". Worldchanging. Архивирано од изворникот на 2012-08-28. Посетено на 2012-09-06.
31. ↑  Bodansky, D (1996). „May we engineer the climate?". *Climatic Change*. **33** (3): 309–321. Bibcode:1996ClCh...33..309B. doi:10.1007/bf00142579.
32. ↑  Clingerman, F.; O'Brien, K. (2014). „Playing God: why religion belongs in the climate engineering debate". *Bulletin of the Atomic Scientists*. **70** (3): 27–37. Bibcode:2014BuAtS..70c..27C. doi:10.1177/0096340214531181.
33. ↑  Clingerman, F. (2012) "Between Babel and Pelagius: Religion, Theology and Geoengineering," in Preston, C. (ed.), *Engineering the Climate: The Ethics of Solar Radiation Management*. Lantham, MD: Lexington, pp. 201–219.
34. ↑  Victor, D. G. M. G. Morgan, J. Apt, J. Steinbruner, K. Ricke (2009) "The Geoengineering Option: A last resort against global warming?" *Foreign Affairs*, March/April 2009
35. ↑  Riley, Tess (2017-07-10). „Just 100 companies responsible for 71% of global emissions, study says". *The Guardian* (англиски). ISSN 0261-3077. Архивирано од изворникот на 2021-01-18. Посетено на 2021-02-12.
36. ↑  Harding, Anthony R.; Ricke, Katharine; Heyen, Daniel; MacMartin, Douglas G.; Moreno-Cruz, Juan (2020-01-13). „Climate econometric models indicate solar geoengineering would reduce inter-country income inequality". *Nature Communications* (англиски). **11** (1): 227. Bibcode:2020NatCo..11..227H. doi:10.1038/s41467-019-13957-x. ISSN 2041-1723. PMC 6957473. PMID 31932612.
37. ↑  Weitzman, Martin L. (2015). „A Voting Architecture for the Governance of Free-Driver Externalities, with Application to Geoengineering". *The Scandinavian Journal of Economics*. **117** (4): 1049–1068. doi:10.1111/sjoe.12120. Архивирано од изворникот на 2020-06-09. Посетено на 2019-01-30.
38. ↑  Rayner, S.; Heyward, C.; Kruger, T.; Pidgeon, N.; Redgwell, C.; Savulescu, J. (2013). „The Oxford Principles". *Climatic Change*. **121** (3): 499–512. Bibcode:2013ClCh..121..499R. doi:10.1007/s10584-012-0675-2.
39. ↑  Oxford Geoengineering Programme. „Oxford Geoengineering Programme // History of the Oxford Principles". *www.geoengineering.ox.ac.uk*. Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-02-03.
40. ↑  „We all want to change the world". *The Economist*. March 31, 2010. Архивирано од изворникот на October 19, 2019. Посетено на October 19, 2019.
41. ↑  „Conference Home". Climateresponsefund.org. Архивирано од изворникот на 2012-10-16. Посетено на 2012-09-06.
42. ↑  Unit, Biosafety. „COP Decision". *www.cbd.int* (англиски). Архивирано од изворникот на 2021-06-07. Посетено на 2021-06-07.
43. ↑  Herkenrath, Peter; Harrison, Jeremy (January 2011). „The 10th meeting of the Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity – a breakthrough for biodiversity?". *Oryx* (англиски). **45** (1): 1–2. doi:10.1017/S0030605310001663. ISSN 0030-6053.
44. ↑  *Geoengineering in relation to the Convention on biological diversity : technical and regulatory matters*. Phillip Williamson, Ralph Bodle, Secretariat of the Convention on Biological Diversity. Montréal, Québec. 2012. ISBN 978-9292254292. OCLC 889257942.CS1-одржување: друго (link)
45. ↑  Scott, Karen (2013-01-01). „International Law in the Anthropocene: Responding to the Geoengineering Challenge". *Michigan Journal of International Law*. **34** (2): 309–358. ISSN 1052-2867. Архивирано од изворникот на 2021-06-11. Посетено на 2021-06-11.
46. ↑  Reynolds, Jesse L.; Parker, Andy; Irvine, Peter (December 2016). „Five solar geoengineering tropes that have outstayed their welcome: Five solar geoengineering tropes". *Earth's Future* (англиски). **4** (12): 562–568. doi:10.1002/2016EF000416.
47. ↑  „Convention on Biological Diversity". *Convention on Biological Diversity* (англиски). Архивирано од изворникот на 2021-02-25. Посетено на 2021-06-07.
48. 1 2  Carlisle, Daniel P.; Feetham, Pamela M.; Wright, Malcolm J.; Teagle, Damon A. H. (2020-04-12). „The public remain uninformed and wary of climate engineering" (PDF). *Climatic Change* (англиски). **160** (2): 303–322. Bibcode:2020ClCh..160..303C. doi:10.1007/s10584-020-02706-5. ISSN 1573-1480. Архивирано од изворникот (PDF) на 2021-06-14. Посетено на 2021-05-18.
49. 1 2  Wright, Malcolm J.; Teagle, Damon A. H.; Feetham, Pamela M. (February 2014). „A quantitative evaluation of the public response to climate engineering". *Nature Climate Change* (англиски). **4** (2): 106–110. Bibcode:2014NatCC...4..106W. doi:10.1038/nclimate2087. ISSN 1758-6798. Архивирано од изворникот на 2020-07-28. Посетено на 2020-05-22.
50. ↑  „Study Illuminates Public Perceptions of Climate Engineering". *CIRES*. October 9, 2017. Архивирано од изворникот на August 21, 2018. Посетено на August 20, 2018.
51. ↑  „Geo-Engineering Inquiry". *Institution of Mechanical Engineers*. November 17, 2008. Архивирано од изворникот на 2008-12-20.
52. ↑  Bullis, Kevin. „U.S. Congress Considers Geoengineering". *MIT Technology Review*. Архивирано од изворникот на 26 January 2013. Посетено на 26 December 2012.
53. ↑  „Climate Intervention Reports » Climate Change at the National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine". *nas-sites.org*. Архивирано од изворникот на 2016-07-29. Посетено на 2015-11-02.
54. ↑  The Royal Society (28 август 2009). "Stop emitting CO2 or geoengineering could be our only hope". Соопштение за печат.
55. ↑  „Geo-engineering research" (PDF). *Postnote*. Parliamentary Office of Science and Technology. March 2009. Архивирано од изворникот (PDF) на 2009-06-18. Посетено на 2009-05-23.
56. ↑  Working group (2009). Geoengineering the Climate: Science, Governance and Uncertainty (PDF) (Report). London: The Royal Society. стр. 1. ISBN 978-0-85403-773-5. RS1636. Архивирано (PDF) од изворникот 2014-03-12. Посетено на 2011-12-01.

### Книги и извештаи

* IPCC (2018). Masson-Delmotte, V.; Zhai, P.; Pörtner, H.-O.; Roberts, D.; и др. (уред.). *Global Warming of 1.5°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty* (PDF). Intergovernmental Panel on Climate Change.
	+ IPCC (2018). „Annex I: Glossary" (PDF). *IPCC SR15 2018 harvnb error: no target: CITEREFIPCC\_SR152018 (help)*. стр. 541–562. Архивирано од изворникот (PDF) на 2022-04-23. Посетено на 2022-05-04.

Надворешни врски
----------------

* Geoengineering May Be the Answer to Climate Change на YouTube published December 14, 2019 Vice News

Дополнително читање
-------------------

* Kintisch, Eli (2010). *Hack the Planet: Science's Best Hope, or Worst Nightmare, for Averting Climate Catastrophe*. Wiley. ISBN 978-0-470-52426-8.
* Goodell, Jeff (2010). *How to Cool the Planet: Geoengineering and the Audacious Quest to Fix Earth's Climate*. Houghton Mifflin Harcourt. ISBN 978-0-618-99061-0.
* Hamilton, Clive (2013). *Earthmasters: Playing God with the Climate*. Allen & Unwin. ISBN 978-1743312933.
* Keith, David (2013). *A Case for Climate Engineering*. MIT Press. ISBN 9780262019828.[*мртва врска*]
* Morton, Oliver (2015). *The Planet Remade: How Geoengineering Could Change the World*. Princeton. ISBN 9780691175904.
* „Geoengineering". *Heinrich-Böll-Stiftung* (англиски). Heinrich Böll Stiftung. Посетено на 2021-08-14.
* Lieve Van Woensel with Marcos Fernández Álvarez (February 2021). „What if we could engineer the planet to help fight climate change?" (PDF). *Scientific Foresight Unit*. European Parliamentary Research Service.
* Zarnetske, Phoebe L.; Gurevitch, Jessica; Franklin, Janet; Groffman, Peter M.; Harrison, Cheryl S.; Hellmann, Jessica J.; Hoffman, Forrest M.; Kothari, Shan; Robock, Alan (2021-04-13). „Potential ecological impacts of climate intervention by reflecting sunlight to cool Earth". *Proceedings of the National Academy of Sciences* (англиски). **118** (15): e1921854118. Bibcode:2021PNAS..11821854Z. doi:10.1073/pnas.1921854118. ISSN 0027-8424. PMC 8053992 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 33876741 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).