**Рендгенски зраци** (наречени и **Х-зраци**, **икс-зраци**) — облик на електромагнетно зрачење и се дел од електромагнетниот спектар со честоти од 3×1016 до 3×1019 Hz, односно со бранови должини од 0,1 до 10 нанометри (0,110−9 до 1×10−8 m) и енергија во опсег од 120 eV до 120 keV. Зраците се јонизирачки и поради големата енергија се користат во радиологијата (за медицински цели), како и во кристалографијата за одредување на структурата на кристалите.

Една од првите слики на рендгенските зраци од 1896 год. Сликана е раката на Алберт фон Киликер, пријател на Рентген.

Особености
----------

Рендгенските зраци спаѓаат во јонизирачкото зрачење, што значи дека тие зраци се електромагнетно активни и имаат полнеж (набој). Поради својата голема енергија зраците се многу продорни и при поголема доза можат да ги оштетат ткивата.

Историја
--------

Германскиот физичар Вилхелм Конрад Рентген се смета за пронаоѓач на Х-зраците, бидејќи тој е првиот кој систематски ги истражувал, иако не е и првиот кој ги набљудувал нивните ефекти. Тој им го дал името „Х-зраци" , иако денес многу е раширен називот „рендгенски зраци" (гер. *Röntgenstrahlen*).

Во 1895 година Рентген објавил дека во изменета Круксова цевка (*Crookes tube*) открил невидливи зраци што предизвикуваат флуоресценција, поминуваат низ материјалите и не можат да се отстранат во магнетно поле. Тој ги нарекол Х-зраци затоа што нивната природа тогаш била непозната, иако подоцна се покажало дека тие и претходно биле забележани при некои експерименти. На пример, Никола Тесла ги произвел со делување на електрично поле со висока честота.

Добивање
--------

Рендгенското зрачење настанува кога електрони со голема брзина удираат во метал, при што доаѓа до нивно нагло забавување и исфрлање од внатрешните електронски обвивки на атомите на металот. Со забавувањето се создава континуиран спектар на т.н. *закочено зрачење* (гер. *bremsstrahlung*), а со пополнување на местата од кои биле исфрлени електроните се добиваат спектрални линии.

Вообичаен начин за нивно добивање е во рендгенска цевка. Таа претставува вакуумска цевка на која од едната страна се наоѓа анода, а од другата катода покрај која има вжарувачко влакно. Во однос на анодата катодата е под висок напон. Кога низ вжарувачкото влакно ќе потече електрична струја тоа се вжарува, па катодата исфрла електрони кои се забрзуваат во електричното поле помеѓу катодата и анодата. Електроните удираат во анодата (што се врти за да има подобро ладење) која е изработена од материјали што се отпорни на висока температура, како што е молибден и волфрам. При тоа, 99% од енергијата на електроните се претвора во топлина, а само 1% се претвора во јонизирачко зрачење, односно Х-зраци што под прав агол излегуваат низ мал отвор на рендгенската цевка.

| X-зраци добиени од напон под: | минимална дебелина на оловната плоча |
| --- | --- |
| 75 kV | 1,0 mm |
| 100 kV | 1,5 mm |
| 125 kV | 2,0 mm |
| 150 kV | 2,5 mm |
| 175 kV | 3,0 mm |
| 200 kV | 4,0 mm |
| 225 kV | 5,0 mm |
| 300 kV | 9,0 mm |
| 400 kV | 15,0 mm |
| 500 kV | 22,0 mm |
| 600 kV | 34,0 mm |
| 900 kV | 51,0 mm |

Ризици и заштита
----------------

Рендгенските зраци што се користат за дијагностички цели во медицината, првенствено кај т.н. КТ скенови (*CAT* или *CT scanning* - „компјутерска томографија") при поголема доза го зголемуваат ризикот од развој на рак кај лицата кои се изложени подолг период. X-зраците се класифицирани како канцерогени и од страна на Меѓународната агенција за истражување на ракот на Светската здравствена организација и од американската влада. Се проценува дека 0,4% од сегашните заболувања од рак во САД се должат на компјутерската томографија (КТ скеновите) извршени во изминатиот период и дека ова може да се зголеми до 1,5-2% според стапката на употребата на КТ скеновите во 2007 година.

Оловото најчесто се користи како штит од Х-зраците поради својата висока густина (11.340 кг/м3), моќта што ја има за нивно запирање, лесното инсталирање и релативно ниската цена.

Табелата ја прикажува препорачаната дебелина на оловни плочи во функција за заштита од енергијата на Х-зраците, според препораките од Вториот меѓународен конгрес за радиологија.

Рендгенските зраци како тема во уметноста и во популарната култура
------------------------------------------------------------------

Рендгенските зраци се јавуваат како тема во некои дела од уметноста и популарната култура, како:

* „Рендгенска снимка" (српски: *Rendgenski snimak*) — песна на српската поетеса Десанка Максимовиќ од 1983 година.
* „Видов рендгенски зрак на девојкиниот гас на поминување" (англиски: *I Saw An X-Ray Of A Girl Passing Gas*) — песна на американската рок-група Батхоул сурферс (*The Birtday Party*) од 1988 година.
* „Човекот со рендгенски очи" (англиски: *The Man with the X-Ray Eyes*) — песна на британската рок-група Баухаус од 1981 година.

Наводи
------

1. ↑  Novelline, Robert. Squire's Fundamentals of Radiology. Harvard University Press. 5th edition. 1997, ISBN 0674833392
2. ↑  Whaites, Eric (2002). *Essentials of Dental Radiography and Radiology*. Elsevier Health Sciences. стр. 15–20. ISBN 044307027X. Укажано повеќе од еден `|author=` и `|last=` (help)[*мртва врска*]
3. ↑  Hall EJ, Brenner DJ (2008). „Cancer risks from diagnostic radiology". *Br J Radiol*. **81** (965): 362–78. doi:10.1259/bjr/01948454. PMID 18440940.
4. ↑  Brenner DJ (2010). „Should we be concerned about the rapid increase in CT usage?". *Rev Environ Health*. **25** (1): 63–8. doi:10.1515/REVEH.2010.25.1.63. PMID 20429161.
5. ↑  De Santis M, Cesari E, Nobili E, Straface G, Cavaliere AF, Caruso A (2007). „Radiation effects on development". *Birth Defects Res. C Embryo Today*. **81** (3): 177–82. doi:10.1002/bdrc.20099. PMID 17963274.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
6. ↑  Roobottom CA, Mitchell G, Morgan-Hughes G (2010). „Radiation-reduction strategies in cardiac computed tomographic angiography". *Clin Radiol*. **65** (11): 859–67. doi:10.1016/j.crad.2010.04.021. PMID 20933639.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
7. ↑  „11th Report on Carcinogens". Ntp.niehs.nih.gov. Посетено на 2010-11-08.
8. ↑  Brenner DJ, Hall EJ (2007). „Computed tomography—an increasing source of radiation exposure". *N. Engl. J. Med*. **357** (22): 2277–84. doi:10.1056/NEJMra072149. PMID 18046031.
9. ↑  Alchemy Art Lead Products – Lead Shielding Sheet Lead For Shielding Applications
10. ↑  Desanka Maksimović, *Izabrane pesme* (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 129.
11. ↑  DISCOGS, Butthole Surfers ‎– Hairway To Steven (пристапено на 25.6.2021)
12. ↑  Bauhaus, *Mask*, Beggars Banquet BBL 29CD.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Електромагнетен спектар |
| --- |
|  |
| **Гама-зрачење **·**  Рентгенско зрачење **·**  ултравиолетово зрачење **·**  Видливо зрачење **·**  инфрацрвено зрачење **·**  Терахерцно зрачење **·**  Микробраново зрачење **·**  Радиобраново зрачење**

*← повисоки честоти       поголеми бранови должини →* |
|  |
| Видливи (оптички) | Виолетов **·**  Син **·**  Зелен **·**  Жолт **·**  Портокалов **·**  Црвен |
|  |
| Микробранови | W-појас **·**  V-појас **·**  Q-појас **·**  Ka-појас **·**  K-појас **·**  Ku-појас **·**  X-појас **·**  S-појас **·**  C-појас **·**  L-појас |
|  |
| Радиоспектар | EHF **·**  SHF **·**  UHF **·**  VHF **·**  HF **·**  MF **·**  LF **·**  VLF **·**  ULF **·**  SLF **·**  ELF |
|  |
| Бранови должини | Миркобранови **·**  Кратки бранови **·**  Средни бранови **·**  Долги бранови |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* LCCN: sh85148749
* GND: 4129728-3
* BNF: cb119510960 (податоци)
* NDL: 00561905
* NKC: ph125192

 |

 |