Театарски кукли во Катанија
 Куклени марионети
**Сицилијански куклен театар** (сицилиски: *opra î pupi* во Палермо, сицилиски: *opira î pupi* во Катанија англиски: *„Opera of the Puppets"*) е куклена театарска претстава на франкиски романтични песни традиционално изведувани во Сицилија, Италија.

Сицилијанскиот куклен театар е впишан на Списокот на УНЕСКО на усното и нематеријалното наследство на човештвото во 2001 година, а истата датира од третата деценија на 19 век,. Операта била особено успешена меѓу средната и ниската класа, и станала еден од најзначајните изрази на историјата и културниот идентитет на Сицилија.

Кукларите ги движат куклите за да претставуваат епизоди од сериски приказни кои потекнуваат од епско-витешката литература од средновековно потекло, со посебен осврт на каролиншкиот циклус. Сите овие приказни биле елаборирани во *„Историјата на паладините на Франција"*, напишана од Џусто Ло Дико, што е „компилација на италијанските витешки песни од ренесансата во кои француската литература од средниот век била слободно модифицирана". Објавено во прирачници од 1858 година, делото напишано во проза ги обединува и ги реелаборира песните на културната литература како Бесмртниот Орландо, Бесниот Орландо и Герусалеме Либерата.

Традиционалниот репертоар на претставите вклучува и историско-романтични наративи, приказни за разбојници, дела од Вилијам Шекспир како *Ромео и Јулија* и *Магбет* и кратки фарси.

Историја
--------

Тешко е да се утврди кога е појавен Сицилијанскиот куклен театар. „Хрониките велат дека иницијатори на операта во Палермо биле Дон Гаетано Греко (1813-1874) и Дон Либерато Канино, додека во Катанија тоа биле Дон Гаетано Крими (1807-1877) и неговиот противник Џовани Грасо (1792-1863)". Таканаречените *кукли без оклоп* секако им претходеле на оклопните и биле користени за претставување на сицилијански приказни и фарси, кои се изведуваат и денес. Студиите, исто така, покажуваат дека од 16 век, низ Европа се изведувале претставиза витештво со кукли, а во 18 век такви претстави се одржувале и во Сицилија и Неапол (претставени во театарот на Џузепина д'Ерико познат и како „Дона Пепа").

Меѓутоа, само во првите децении на деветнаесеттиот век, на Сицилија, витешкиот репертоар постигнал таков успех што ги заменил сите други претстави и поставил низа технички и фигуративни критериуми и иновации.

> Ова веројатно се должи на задоцнетиот ефект на предромантичарскиот и романтичниот стил на средниот век, но тоа е и последица на генијални технички изуми кои овозможиле да се даде извонредна ефективност на борбените сцени кои станале како еден вид возвишен танц, со крешендо ритам и кои предизвикуваат интензивно психомоторно учество кај публиката .
> 
> 

Постојат бројни студии посветени на Сицилијанскиот куклен театар. Најновото истражување на Игнацио Е. Бутита, Бернадет Мајорана, Алесандро Наполи и Росарио Периконе ги следи историските фундаментални придонеси на Антонино Бутита, Антонино Учело, Јан Вибаек и Кармело Алберти. Понатаму, не може а да не се споменат фундаменталните студии на Џузепе Питре и Себастиано Ло Нигро, како и книгата од Антонио Паскулино.

Со текот на времето, Сицилијанскиот куклен театар поминал низ периоди на сериозна криза: Џузепе Питре го забележал овој пад на крајот на деветнаесеттиот век. Нова криза датира од 1930-тите и се должи на ширењето на киното; најновиот, а уште поискрен, е оној од педесетите и шеесетите кога популарните населби на градовите почнаа да се празни и да ја отфрлаат традиционалната култура почнаа да се отфрлаат по ширењето на новите форми на економска благосостојба на консумеристите. ера. И покрај овие тешки периоди, Сицилијанскиот куклен театар и денес се практикува од различни компании на островот, компании кои имаат древна или понова историја и привлекуваат нова публика, покажувајќи обновена виталност.

Прогласувањето на Сицилијанскиот куклен театар за „Ремек-дело на усното и нематеријалното наследство на човештвото" на УНЕСКО во 2001 година, по кандидатурата поддржана од Здружението за зачувување на популарните традиции, во голема мера придонело за повторно внимание насочено кон сицилијанскиот традиционален куклен театар. Како прва италијанска практика која го добила ова важно признание, во 2008 година била заведена во Репрезентативната листа на нематеријалното културно наследство на човештвото, по италијанската ратификација на Конвенцијата за заштита на нематеријалното културно наследство од 2003 година.

Куклата и кукларот: општи карактеристики
----------------------------------------

Опремени со дрвена рамка, куклите се обезбедени со вистински оклоп, богато украсени и издлабени, а се разликуваат во движењето според „училиштето" на кое припаѓаат: Палермо, Катанија или Неапол. Тие се разликуваат во некои механички и фигуративни аспекти.

Општо земено, рамката е составена од дрвенo торзо, со коe се поврзани нозете, овозможувајќи висачко движење. *Куклите* се маневрираат со помош на нишки и метални прачки. Таканаречената главна прачка, на која се закачуваат конците за да се контролираат екстремитетите, поминува низ центарот на главата и ја поврзува со торзото. Горниот крај на шипката е закачен, што овозможува марионетата привремено да се суспендира, дури и за време на играта; и навалувањето на шипката дозволува поместување на марионетата.

Од фигуративна гледна точка, генерички може да се разликуваат ликовите со оклоп (вооружени) од оние без оклоп (невооружани). Оклопот и костимите на куклите одговараат на сложениот иконографски код и се придржуваат до романтичната мода од деветнаесеттиот век на претставување на средниот век.

Меѓу вооружените ликови се издвојуваат христијанските и сараценските херои. Христијанските воини имаат љубезни лица и симетрични црти, носат килт и ги прикажуваат соодветните амблеми на своето семејство на нивните шлемови, табли и штитови што ѝ овозможуваат на традиционалната публика да ги препознае ликовите. Сарацените имаат поизразени црти на лицето. Тие често носат панталони и турбани, а нивниот оклоп е украсен со полумесечини и ѕвезди. Помеѓу ликовите на страницата се издвојуваат покомичните ликови: во Катанија најпознат е Пепинину, кој делува како племеник за Роланд и Рено. Во Палермо, Нофрио и Виртикио настапуваат во фарси, со непристоен и смешен тон, кој често го затвора настапот. Фарсите датираат од *огромните*, комични претстави изведени од Комедија дел арте.

Кукларот - познат и како „*опранте*", „*театринаро*" и, во Неапол, „*пупанте*" - раководи со театарот, е режисер на неговото шоу и ги анимира куклите, давајќи предлози, жар и патос на претставените епски сцени. Тој ги слика сцените и рекламните постери, а понекогаш и ги гради куклите.

Кукларите се чувари на огромното наследство на приказни, перформативни кодови и техники на градба кои и денес се пренесуваат усно од наставник на ученик.

За промоција на претставите, надвор од театрите биле изложени рекламни постери (*картели)* кои денес се користат за украсување на ѕидовите на театрите. Тие се обоени во светли бои и ги претставуваат различните епизоди од каролиншкиот циклус и ја информираат публиката до каде стигнал наративот на кукларот.

Кукли, картели, сцени и реквизити, се дел од сопственоста на компанијата, што е збир на предмети неопходни за поставување на претставата

Пренос на наследството
----------------------

Кукларите, кои ја сочинуваат заедницата на наследството на Сицилијанскиот куклен театар, се чувари на огромното и сложено наследство кое сè уште се пренесува усно од учител на чирак, и во семејството и надвор од него. Тоа е наследство кое ги вклучува претставените приказни и начините на претставување, перформативните кодови (на пр. звучен код, кинезички код итн.), како и техниките на градење на куклите и начинот на сликање на сцените и плакатите. Преносот на ова наследство се одвива во рамките на компаниите и занаетчиските работилници првенствено преку слушање и набљудување на мајсторот од страна на младиот чирак.

Во традиционален контекст, пренесувањето на ова нематеријално наследство било олеснето со секојдневното уживање во вечерното шоу. Со одење во театар секоја вечер, можело да се слушаат и гледаат претставените приказни. На тој начин, набљудувањето на мајсторите на работа секојдневно обезбедило успешна генерациска промена и пренос на знаење.

Иако кризата од средината на 19 век предизвикала значителна неправилност во претставите (веќе не се застапуваат секојдневно), и денес пренесувањето на ова наследство се одвива според традиционални методи. Со цел да се зајакне процесот на пренесување на живото наследство на сицилијанската Опера на куклени марионети и ефективно да се одговори на предизвиците на новиот милениум, во 2018 година куклените компании се собрале во „Италијанската мрежа на организации за заштита, промоција и подобрување на Операта на куклени марионети".

Сицилијанскиот куклен театар во Сицилија
----------------------------------------

Признат во 2001 година од страна на УНЕСКО како ремек-дело на усното и нематеријалното наследство на човештвото, сицилијанскиот куклен театар се јавува во две различни варијанти: онаа на Палермо, во западна Сицилија и онаа на Катанија, во источна Сицилија.

### Сицилијанскиот куклен театар од Катанија

 Кукла од Катанија, Тигрелеоне. 
Стилот „Катанија "на Сицилијанскиот куклен театар ја карактеризира источна Сицилија, особено провинциите Катанија, Месина и Сиракуза. Скелетот на куклите од Катанија има подлога што помага да се направат куклите потешки. Нивната висина е обично помеѓу 110 и 130 см, а можат да достигнат тежина од околу 30 килограми. Ако се воини, тие речиси секогаш го држат мечот во десната рака поради отсуството на жицата што кај куклите од Палермо ја поврзува рачката со рачката на мечот. Незглобните нозе овозможуваат значителна тежина на куклите да се истоварат на сцената без да се ризикува да се свиткаат нозете и тие исто така го олеснуваат маневрирањето што го вршат ракувачите (сицилиски: *manianti*). Тие работат од подигнат мост (сицилиски: *scannappoggiu*), позициониран зад заднината и оваа позиција ја одредува намалената длабочина на сцената во предност од поголема ширина. Од зад заднината, некои говорници (сицилиски: *parraturi/parlatrice*) импровизираат драмски дијалози или читаат различните делови од развлечено сценарио, соодветно на машките и женските ликови.

Насоката обично му се доверува на еден од говорниците кој им дава инструкции на „*манијантите"*.

Во Операта на куклени марионети во Катанија, претставата била придружена со музика свирена од оркестар кој вклучувал плектрум инструменти, а понекогаш и хармоника и некои дувачки инструменти. Денес, постои тенденција да се прибегне кон снимена музика.

Во Катанија, *картелите* се насликани со темпера на хартија за завиткување и ја прикажуваат најважната сцена од вечерната епизода. Отстранлив лист што ги прикажува истакнатите карактеристики на приказната (сицилиски: *ricordino* ) се закачува на знакот.

#### Варијантите на Ациреале и Сиракуза

Стилските варијанти на традицијата на Катанија ја вклучуваат онаа на Ациреале и Сиракуза.

Во Ациреале постои различен систем за маневрирање според кој со куклите се манипулираат од мост повисок од просцениумот и се поставуваат пред заднината. Дури и марионетите имаат некои разлики: тие се помали по големина и маневрите на главната и десната рака се многу долги и имаат кука на горниот крај. Во Ациреале, како и во Палермо, говорникот го позајмува својот глас за да ги претставува и машките и женските ликови.

„Во Сиракуза, во историските театри на семејството Пузо, куклите, по големина, тежина, систем за маневрирање и репертоар се слични на оние на Катанија; сепак, тие имаат нозе со зглоб на коленото".

„Во моментов има пет семејства на куклари во источна Сицилија кои се чувари на усното и нематеријалното наследство на Сицилијанскиот куклен театар, како и на материјалните добра (кукли, знаци, сцени, сценска опрема, итн.). Ова го вклучува и историскиот материјал и оној што се користи за реализација на емисиите".

### Сицилијански куклен театар од Палермо

 Кукла од Палермо, Орландо. Колекција на компанијата Бриљадоро, Палермо
Стилот „Палермо" ја карактеризира западна Сицилија и особено провинциите Палермо, Агриџенто и Трапани. Куклите од Палермо се околу 90 цм високи и тежинат од 5 до 10 килограми. Нозете можат да висат, имаат зглобни колена и можат да го извлечат и да го стават мечот во својата корица благодарение на жица што ја преминува десната рака и го поврзува маневрирачкото железо со рачката на мечот.

Во Палермо, кукларите се распоредени на страните на сцената (заради оваа причина театарот е подлабок отколку што е широк) и, скриени од страничните крила. Кукларите функционираат и се движат на исто начин како и куклите со продолжување на рацете. Мајсторот - куклар е сместен во десните крила (лево од гледачите), ја режира претставата, управува со куклите, импровизирајќи ги дијалозите позајмувајќи им го гласот на сите ликови (дури и женски) и создавајќи звучни и светлосни ефекти.

Шоуто било придружено со музика на една или повеќе виолини кои, на крајот на 19 век, биле заменети со буре оргули, што се користи и денес.

Картелите од Палермо, насликани во темпера на платно, се поделени на различни квадрати, обично осум, кои личат на шаховска табла. Секој квадрат, често титлуван, одговара на една од епизодите на долгиот каролиншки циклус. Лист со зборовите „Денес" беше прикачен на плоштадот во врска со вечерното шоу, што покажува во кој момент од циклусот пристигнале.

„Во моментов има осум друштва на куклари од Палермо кои се складишта на усното и нематеријалното наследство како и на театарски реквизити (кукли, знаци, сценографии, алатки итн.). Тука е вклучен и историскиот материјал и оној што се користи за реализација на емисиите".

Последователна дифузија на Сицилијанскиот куклен театар
-------------------------------------------------------

 Кукла, Неаполски стил, Рено. Од колекцијата на Меѓународниот музеј за кукли Антонио Паскалино, Палермо
Сицилијанскиот куклен театар е потврден во Кампанија и Апулија, каде што куклите имаат иста механика и фигуративни карактеристики.

Куклите, опремени со обложен дрвен скелет, се 110 цм. и тежат околу 20 килограм. Нозете се полуартикулирани. Тие имаат единствена железна прачка за маневрирање, бидејќи и двете раце се маневрираат со жици. Марионетите управуваат со куклите од подигнат мост од задниот дел на куклите и им го позајмуваат гласот на куклите читајќи од сценарио поставено на лизгачка говорница.

Како и во Катанија, позицијата на кукларите подразбира поголема ширина на сцената и намалена длабочина.

Покрај воинствените приказни, кои ги вклучуваат *Циклусот на Паладините*, *Герин Мескино* и *Палмерино д'Уливо*, во Неапол биле претставени и историско-романтични настани, приказни за бандити и приказни за *гуапите*.

Во Неапол, „*картелите"* се насликани во темпера со пастелни бои на хартија за завиткување или на платно и прикажуваат една сцена на која е залепен лист кој ја сумирал приказната на денот.

Меѓу најпознатите компании во Кампанија се оние на Анџело Буонанди, Корелија, Ди Џованис, Алфредо Фарина и Вербале.

Музеи и колекции
----------------

Ако самата претстава е моментот на имплементација на усното и нематеријалното наследство на куклените мајстори, предметите поврзани со Сицилијанскиот куклен театар (кукли, заднини и знаци, итн.) исто така претставуваат скапоцено наследство на материјални добра способни за обновување на историја на сицилијанскиот традиционален куклен театар, вклучувајќи ги различните фази низ кои поминал, иновациите и талентираните занаетчии кои го анимирале. 

Сицилијанскиот куклен театар ја негува колективната имагинација, и на театарското, кинематографското и занаетчиското поле. На пример, во 2015 година Џироламо Бота, со потекло од Палермо, ја основал уметничката компанија Г.Бота во Сулмона. Со својот патувачки театар, тој направил турнеја на своите кукли и слики во централна Италија. Неговите артефакти имаат помала големина од традиционалните на училиштето во Палермо: всушност, куклите се со големина од 70 цм, а во помал обем е и театарот.

Во медиумите
------------

Има бројни филмски настапи на Сицилијанскиот куклен театар, како и продуцирани документарни филмови.

Наводи
------

1. ↑  Perricone, Rosario, *I ferri dell'Opra. Il teatro delle marionette siciliane*, in G. Liotta G. G. Azzaroni G. (edited by), «Antropologia e Teatro», n. 4. Bologna: Dipartimento delle Arti - Alma Studiorum - University of Bologna, 2013. pp. 210-234. Retrieved in April 2022.
2. ↑  Perricone, Rosario (2021). *Plan of Measures for the Safeguarding of the Opera dei Pupi, Sicilian Pupept Theatre*. Palermo: Edizioni Museo Pasqualino. стр. 208. ISBN 979-12-80664-10-5.
3. ↑  Pasqualino, Antonio (2003). *The Sicilian Puppets*. Palermo: Associazione per la conservazione delle tradizioni popolari. стр. 31.
4. ↑  Associazione Corelli. „Compagnia Corelli - Un po' di storia". *Compagnia Corelli*. Посетено на 2022-04-19.
5. ↑  Pasqualino, Antonio (2003). *The Sicilian Puppets, op.cit*. p. 17.
6. ↑  Associazione per la conservazione delle tradizioni popolari. „Antonio Pasqualino". *www.museodellemarionette.it*. Посетено на 2022-05-15.
7. ↑  „Opera dei pupi, Sicilia Puppet Theatre on the Unesco's website". *www.ich.unesco.org*. Посетено на 2022-05-15.
8. ↑  „The Association for the Conservation of Folk Traditions". *www.museodellemarionette.it*. Посетено на 2022-05-15.
9. ↑  In particular, the term *puparo* indicates the manufacturer of the puppets even if today it is used in a more generic sense.
10. ↑  The "Italian Network of Organizations for the Protection, Promotion, and Enhancement of the Opera dei Pupi: #OPERADEIPUPI.IT#" brings together 13 families and companies of Sicilian puppeteers. Formally established in 2018, it was recognized by the Italian Ministry of Culture as the representative body of the Opera dei pupi. The Association for the Safeguarding of Popular Traditions which is recognized by the Ministry of Culture as the competent and responsible body in the field of safeguarding the intangible cultural heritage and the Sicilian Opera dei Pupi. See Perricone, Rosario (edited by) (2020), *Plan of Measures... op. cit.* pp. 197-199.
11. ↑  Associazione per la conservazione delle tradizioni popolari. „The opera dei pupi". Посетено на 2022-05-02.
12. ↑  Perricone, Rosario (edited by) (2020). *Plan of Measures...* *op.cit.*, pp 219-220.
13. ↑  Perricone, Rosario (edited by) (2020). *Plan of Measures...* *op.cit.*, p. 219.

Надворешни врски
----------------

* Видео пример на официјалната страница на УНЕСКО (на англиски)
* Веб портал на италијанската мрежа на организации за заштита, промоција и унапредување на операта dei pupi