|  |
| --- |
| „**Вилазора**" |
|  |
| 
Поглед на ископините |
|  |
| **Местоположба** | 41°50′49″N 21°54′44″E﻿ / ﻿41.84694° СГШ; 21.91222° ИГД﻿ / 41.84694; 21.91222Координати: 41°50′49″N 21°54′44″E﻿ / ﻿41.84694° СГШ; 21.91222° ИГД﻿ / 41.84694; 21.91222 |
| Основни податоци |
| **Место** | Кнежје |
| **Општина** | Свети Николе |
| **Тип** |  утврдена населба

 |
| **Период** | раноантичко време |
| **Портал „Археологија"** |

 

**Вилазора** (старогрчки: *Βυλάζωρα*) или **Билазора** — пајонски град од периодот на раната антика. Се наоѓа во Овче Поле; денес наоѓалиштето се вика „Градиште", во месноста Славков Дол кај селото Кнежје. Градот заедно со подградието зафаќал површина од 20 хектари.

Според стручњаците, два значајни датума во историјата на Античка Македонија се поврзуваат со градот Вилазора: 217 година п.н.е. кога македонскиот крал Филип V ја обновил нејзината утврдувачка мрежа и 168 година п.н.е. кога македонскиот крал Персеј во фаза на подготовки за Третата македонско-римска војна успеал да договори воена помош од страна на Галите кои биле стационирани во близина на Вилазора.

Историја
--------

Полибиј запишал:

> „Кралот Филип V го зазел Вилазора, најголемиот град во Пајонија, и многу погодно расположен за владеење со преминот од Дарданија до Македонија, така што со ова достигнување бил речиси целосно ослободен од стравот од Дарданците бидејќи повеќе не им било лесно да надоаѓаат во Македонија сè додека градот на Филип му давал власт над преминот.
> 
> 

Во 219 година п.н.е. Дарданците ги собрале своите сили за напад на Македонија и во тоа време Вилазора морало да бил во нивни раце. Со својата местоположба во близина на Свети Николе, Вилазора го контролирал влезот до долгиот премин и, не помалку значаен, пат на југозапад кон Пелагонија преку долината на реката Бабуна или преку долината на реката Раец кон Стибера и внатрешноста на Кралството Македонија. Може да се претпостави дека Вилазора, како најголем пајонски град, морало да бил во дардански посед кога Филип V го зазел во 217 година п.н.е. со цел обезбедување и прекинување на дарданските напади.

Вилазора исто така се споменува од страна на Тит Ливиј во неговото дело „Историја на Рим" кога кралот Персеј во 168 година п.н.е. обезбедил воена поддршка од Галите кои биле во поход на Десудаба, барајќи галската војска да го пресели својот камп во Вилазора, место во Пејонија, и нивните војсководци да појдат заедно со него до Алмана на реката Вардар. Поволната географска местоположба во однос на околното опкружување му наметнува улога на комуникациски репер и раскрсница на патните правци од север кон југ и од исток кон запад, помеѓу границите на тогашна Дарданија, Тракија и Македонија. Античка Вилазора како најголем и најзначаен град на Пајонија првпат ја споменуваат Полибиј и Тит Ливиј. Тие укажуваат на нејзината стратешка географска положба и улога на чувар на северната граница на Античка Македонија во одбраната од Дарданците.

Ареолошки истражувања
---------------------

### Рани истражувања

Поглед на ископините со селото Кнежје во далечина
Во 1976 година, Иван Микулчиќ има објавено предлог-теза за местоположбата на античка Вилазора на наоѓалиштето Градиште во околината на Свети Николе. Дотогаш, според некои истражувачи (Кацаров и Папазогулу) се сметало дека Вилазора се наоѓала во наоѓалиштето на Велешкото кале. Со сондажни истажувања на различни места низ целото наоѓалиште, Микулчиќ утврдил дека насекаде има населбински слоеви коишто главно потекнуваат од раната антика. Освен тоа, пронајдени биле и голем број разместени археолошки наоди, како на пример камена пластика и питоси, а исто така и антички градежен материјал којшто бил употребуван повеќе пати. Обработените камени блокови или необработениот камен бил земан од остатоците на античките градби во градиштето и бил користен за изградба на нови објекти во околното село Кнежје.

Следните истажувања биле спроведени во 1990 година кога со сигурност биле утврдени границите на нааоѓалиштето и караткерот на неговите тераси. Притоа, пронајдени биле остатоци од куќи за живеење и населбински наоди, коишто потекнуваат од периодот од железното време до нешто пред римското освојување на Македонија и сведочат за околните тераси како станбен простор. Тоа укажуба дека се работело за голема и економски моќна населба за која сè уште не постоеле доволно докази за потврда на претпоставката дека се работи за пајонскиот град Вилазора.

Во раните 1990-тите години, со интензивни копањња по песокливата во северното подножје на наоѓалиштето била откриена необична, монументална градба од големи и убаво обработени камени блокови. Сепак, како последица на овие активности трајно биле уништени повеќе од 20% од површината на древниот град. Градежните работи биле прекинати со можност градбата од делкани блокови да биде целосно откриена и истражена. Резултатите од овие истражувања биле објавени во 1994 година, а притоа градбата било утврдено дека претставувала цистерна од V и VI век п.н.е. со претпоставка дека била дел од разрушениот северен градски бедем.

Во текот на 1990-тите, исто така биле извршени и неколку помали сондажни истражувања, главно предводени од археологот Стефан Донев од Музејот на Свети Николе. Овие истажувања ги потврдиле постоечките сознанија за наоѓалиштето, а на соседното возвишение јужно од наоѓалиштето била отркиена група гробни конструкции изградени од камени плочи. И покрај тоа што резултатите од тие ископувања никогаш не биле објавени, јасно било дека се рабопти за гробови од железното време или за некропола од најстариот период на населбата во текот на VII-VI век п.н.е.

### Обемни истражувања

Базен за вода во Вилазора
Во август 2008 година, од стручната екипа, Бобан Хусеновски како раководител на археолошките истражувања, Вилијам Хајдингер и Јула Метју од Тексашката фондација за археолошки и историски истражувања (ТФАИИ) од Хјустон, консултантите Ѕвонимир Николовски и археологот Стефан Данев, при ископувања на длабочина од околу два метра е откриен првиот камен блок од прагот на внатрешната порта на акрополата. Бил регистриран бедем од делкани масивни варовнички блокови, и дел од северната фортификациска линија на акрополата. Веднаш потоа бил откриен главниот влез поврзан со внатрешната порта преку конкавна камена рампа долга 14 метри. Во градежните остатоци, нивната масивност и во мајсторската обработка се препознава моќта и статусот на градот, односно богатството и авторитетот на нивните нарачатели. Пронајден е значаен фонд движни наоди, во најголем дел керамички садови, кои може прелиминарно да се датираат во распон од VI до III век п.н.е. додека градежните остатоци бедемот и градежните делови на портите кон крајот на V до IV век п.н.е. Откриениот дел од комуникациската мрежа на акрополата, која поврзувала значајни јавни објекти, ќе овозможи расветлување на историската улога и карактерот на Вилазора. Откриените археолошки наоди требало да се поврзат со плодниот период на пајонската историја, најверојатно во контекст на некој од најзначајните кралеви Ликеј, Патрај или Авдолеон.

Во периодот од 2008 до 2012 година, со македонско-американска соработка под раководство на археолозите Стефан Данев и Вилијам Најдингер биле извршени ископувања на акрополот. Истражувањата на акрополот продолжиле во 2013 година како проект на Народниот музеј во Свети Николе во соработка со Институтот за археологија при Филозофскиот факултет во Скопје. Систематски била ископувана јужната половина на акрополот, каде што била откриена најзначајната градба во древниот град, т.н. Владетелска палата.

Наоди и хронологија
-------------------

Истражувањата на акрополот откриле наоди погодни за разрешување на хронолошките прашања, како и документирање на основните развојни фази на истражуваниот простор. Во тој поглед, очигледно е дека во различни временски периоди имало различни организации на живот во Вилазора. Врз основа на вертикалната поделба и усогласување на културните слоеви на целиот простор на акрополот, може да се издвојат четири културно-историски фази во развојот на Вилазора:

* Фаза 1: VII-V век п.н.е.;
* Фаза 2: од втора половина на V до средината на IV век п.н.е.;
* Фаза 3: од втората половина на IV век до 279 г.п.н.е.; и
* Фаза 4: од 279 до 168 г.п.н.е.

Ваквата времеследна поделба мошне јасно е документирана низ сите делови на археолошките истражувања. Со истражувањата е откриен голем дел од акрополот, а се работи и на откривање на градби во западниот и јужниот дел на наоѓалиштето.

Галерија
--------

* Поглед на ископинитеПоглед на ископините
* Остатоци од градбиОстатоци од градби
* Поглед на ископинитеПоглед на ископините
* Заштитени ископиниЗаштитени ископини
* Артефакт во ВилазораАртефакт во Вилазора

Белешки
-------

1. ↑  Древниот град на многу места се среќава и како „Билазора", но тоа е погрешно предавање на неговото име од старогрчки.

Наводи
------

1. ↑  *Македонска енциклопедија*. **I** (I. изд.). Скопје: МАНУ. стр. 150. ISBN 978-608-203-024-1.
2. ↑  „Откриена Вилазора: најзначајниот пајонски град". *Дневен весник*. 9 март 2008.
3. 1 2 3 4  „Првични истражувања". Службено мрежно место.
4. ↑  „Откриена Билазора - најзначајниот пајонски град". Дневник 3 септември 2008. 3 септември 2008. Архивирано од изворникот на 2021-06-08.
5. ↑  „TFAHR Archaeology Projects: Bylazora (Sveti Nikole), Republic of Macedonia" (англиски). TFAHR. July 2008.
6. ↑  „TFAHR и Народен Музеј". Службено мрежно место.
7. ↑  „Проект на Министерство за култура". Службено мрежно место.
8. ↑  „Резултати од истражувањата". Службено мрежно место.

Надворешни врски
----------------

* Извештај од ископувањата (анг.)
* Слики од ископувањата (анг.)

| * п
* р
* у
Антички градови во Македонија |
| --- |
| 
Антанија •
Астибо •
Аударист •
Бадеријана •
Баргала •
Билазора •
Лихнид •
Пелагон •
Скупи •
Стибера •
Стоби •
Тауресиум •
Транупара •
Хераклеја Линкестис •
Хераклеја Синтика
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Археолошки наоѓалишта во Општина Свети Николе |
| --- |
|  |
|  | 
Зелено Чукарче (Алакинци)  •  Преко Дол (Алакинци)  •  Св. Богородица (Алакинци)  •  Св. Илија (Алакинци)  •  Барутница (Амзабегово)  •  Селото (Амзабегово)  •  Сусерка (Амзабегово)  •  Ќерамидница (Арбасанци)  •  Црквиште (Арбасанци)  •  Градешка Чешма (Богословец)  •  Џиванка (Богословец)  •  Пинговски Гробишта (Буриловци)  •  Судички Пат (Буриловци)  •  Градиште (Горно Ѓуѓанци)  •  Кушевски Трла (Горно Ѓуѓанци)  •  Пуста Црква (Горно Ѓуѓанци)  •  Во Селото (Горно Црнилиште)  •  Домус Бунар (Горно Црнилиште)  •  Јака Трла (Горно Црнилиште)  •  Карагерен (Горно Црнилиште)  •  Баничин Дол - Дејчина Круша (Горобинци)  •  Градиште (Горобинци)  •  Караул (Горобинци)  •  Коџакарач (Горобинци)  •  Мамутница (Горобинци)  •  Осое (Горобинци)  •  Руг Баир (Горобинци)  •  Селеново (Горобинци)  •  Градиште (Делисинци)  •  Д’лга Ричка (Делисинци)  •  Сред Село (Делисинци)  •  Ќунче (Делисинци)  •  Градиште (Долно Ѓуѓанци)  •  Грамади (Долно Ѓуѓанци)  •  Грнчар (Долно Ѓуѓанци)  •  Ковчези (Долно Ѓуѓанци)  •  Корболе (Долно Ѓуѓанци)  •  Латинска Црква - Пусто Валевци (Долно Ѓуѓанци)  •  Св. Никола (Долно Ѓуѓанци)  •  Ѓеренџе (Долно Црнилиште)  •  Кади Аргач (Долно Црнилиште)  •  Трн (Долно Црнилиште)  •  Бела Чука (Ерџелија)  •  Крушка (Ерџелија)  •  Ќупче - Буњиште (Ерџелија)  •  Горни Ливади (Кадрифаково)  •  Црквиче (Кадрифаково)  •  Билазора (Кнежје)  •  Над Бавчи (Кнежје)  •  Колева Чешма (Крушица)  •  Рид (Крушица)  •  Св. Дух (Крушица)  •  Св. Спас (Крушица)  •  Стара Црква (Крушица)  •  Црквиште (Макреш)  •  Градиште (Малино)  •  Малино (Малино)  •  Поза Рид - Шољеви Камења (Малино)  •  Св. Спас (Малино)  •  Св. Стефан (Малино)  •  Цигански Гробишта (Малино)  •  Црвена Стена (Малино)  •  Долги Рид (Мездра)  •  Корито Страна (Мездра)  •  Нова Мездра (Мездра)  •  Широко Поле (Мездра)  •  Градиште (Мечкуевци)  •  Средни Рид - Минџево Чукарче (Мечкуевци)  •  Немашница - Рамниште (Мустафино)  •  Пиринџа (Мустафино)  •  Турски Гробишта (Мустафино)  •  Ќерамидница (Мустафино)  •  Узун Мери (Мустафино)  •  Алин Дол (Немањици)  •  Ветрен (Немањици)  •  Вреж (Немањици)  •  Градиште (Немањици)  •  Дабица (Немањици)  •  Зелена Чукарка - Јокуш (Немањици)  •  Јокуш (Немањици)  •  Мишевска Воденица (Немањици)  •  Старо Село (Немањици)  •  Црквиште  (Немањици)  •  Градиште (Орел)  •  Долни Ливади (Орел)  •  Ѕидини (Орел)  •  Лиманова Корија (Орел)  •  Гробишта (Патетино)  •  Аргач - Секир Тепе (Пеширово)  •  Брегот (Пеширово)  •  Говедаров Камен (Пеширово)  •  Шадија (Пеширово)  •  Авлии (Преод)  •  Големи Камења (Преод)  •  Горни Лозја - Пударница (Преод)  •  Орашки Камен (Преод)  •  Преод (Преод)  •  Соколовец - Лисичји Дол (Преод)  •  Ќерамиди (Преод)  •  Црвеници (Преод)  •  Бошкова Црква (Ранченци)  •  Желковец (Ранченци)  •  Петрилово (Ранченци)  •  Сталеви Трници  (Ранченци)  •  Црквиште (Ранченци)  •  Шутевец (Ранченци)  •  Антарла - Бела Чука (Свети Николе)  •  Долни Бавчи (Свети Николе)  •  Долно Маало - Чамушово (Свети Николе)  •  Дудин Дол (Свети Николе)  •  Ѓурче (Свети Николе)  •  Медово Аниште (Свети Николе)  •  Рудина (Свети Николе)  •  Свети Николај (Свети Николе)  •  Свети Спас (Свети Николе)  •  Свети Стефан (Свети Николе)  •  Сулејманец (Свети Николе)  •  Балева Чешма - Аниште (Сопот)  •  Крстовец (Сопот)  •  Медарови Трла (Сопот)  •  Попови Ливади - Стара Црква (Сопот)  •  Сопот (Сопот)  •  Бара - Длабоки Пат (Стануловци)  •  Бели Брег (Стануловци)  •  Грамади (Стањевци)  •  Манево Трло (Стањевци)  •  Орљак - Селиште (Стањевци)  •  Под Кукуноса (Стањевци)  •  Римски Бунар (Стањевци)  •  Селиште (Стањевци)  •  Слатина (могила) (Стањевци)  •  Слатина (цистерна) (Стањевци)  •  Градиште (Строиманци)  •  Св. Никола (Строиманци)  •  Селиште (Строиманци)  •  Барковица (Трстеник)  •  Градиште (Трстеник)  •  Ѓуришки Манастир (Трстеник)  •  Ѓуришки Манастир - Венец (Трстеник)  •  Латински Гробишта (Трстеник)  •  Селиште (Трстеник)  •  Средно Градиште (Трстеник)  •  Стара Црква (Трстеник)
 |  |
|  |
| Дел од темата: *Археолошки наоѓалишта во Светиниколско* |

 |