Кралицата ДрагаКралицата Драга
**Драгиња Обреновиќ - Драга** (моминско презиме **Луњевица**, од првиот брак **Машин**; Горни Милановац, 11/23 септември 1866 - Белград, 29 мај / 11 јуни 1903 година) била кралица на Србија и сопруга на кралот Александар. Обреновиќ, последниот крал од династијата Обреновиќ.

Пред да стане кралица, Драга била вдовица на инженерот Светозар Машин и дворска дама на дворот на кралицата Наталија Обреновиќ. Убиена е заедно со нејзиниот сопруг, кралот Александар Обреновиќ, за време на мајскиот пуч на 29 мај 1903 година, според јулијанскиот календар, односно на 11 јуни 1903 година според грегоријанскиот календар.

Биографија
----------

### Младост

Драгиња Луњевица е родена на 11/23 септември 1866 година во Горен Милановац во богатото семејство Луњевица. Таткото на Драга, Пантелиј Луњевица, бил окружен градоначалник на Горњи Милановац, а мајката Анѓелија била домаќинка. Нејзин дедо бил Никола Милиќевиќ Луњевица, пријател и брат на Милош Обреновиќ. Покрај Драга, Пантелиј Панта Луњевица (1840—1887) и Анѓелија ги имале и Никола (1876—1903), Никодија (1881—1903), Христина (1861—1936), Ѓурѓина и Ана - Војка (18). -1975).

Во својата деветта година, Драга била испратена на училиште во Белград. Основно училиште завршила во Белград, а потоа женска гимназија во Белград. Таму научила неколку странски јазици, вклучувајќи руски, француски и германски. За време на престојот во Белград, Драга почнала да пишува романи и раскази, да преведува книги за пари. И покрај тоа што татко и многу се грижел за неа, таа како многу млада почнала да заработува за живот. Таа дури има објавено неколку интересни приказни за странски списанија. Таа сакала да чита, а особено сакала да го чита Стендал. Нејзините преводи се објавени во форма на фељтон, некои од нив се: Чесен крадец (), Татковина (1883), Полицајка наречена мачје око (1884-1885), што како фељтон е објавено во списанието „Уставност" 1884- 1885 година. Оргисткиња или Тројно злосторство во Сентуење (1888), Вујко и внук (1888), Три милиони чеиз.). .. Своите преводи ги објавувала во списанија како што се: Домаќинка, Уставност, Знаме. .. Драга била член на редакцијата на списанието „Домаќинка" што го издавало Здружението на жени од Белград, чиј член била и таа. Била и член на Здружението на новинари на Србија и на Српската литературна асоцијација.

Во Белград за прв пат се вљубила во студентот Богдан Поповиќ, подоцна професор и книжевен теоретичар. Богдан ја забележал Драго при една посета на Клубот на писателите. Тој не знаел речиси ништо за неа, освен што е во последната година од училиште. Нив ги привлекувале слични интереси и веднаш почнале да разговараат. Тоа била првата, платонска љубов. Тие често шетале по улиците на Белград и Калемегдан, разменувале книги со долги разговори, а Богдан често и рецитирал нежни стихови.

### Првиот брак на Драга

 Драга Луњевица
Таткото на Драга, Панта бил се полошо и полошо со неговото здравје. Неговата политичка кариера била разнишана и ја изгубил функцијата во администрацијата, па семејството било во тешка финансиска состојба. Тој решил да го спаси семејството со тоа што ќе ја омажи Драга. Рударскиот инженер Светозар Машин бил добар познаник со нејзиниот татко, а имал и богато потекло. Светозар Машин бил петнаесет години постар од Драга. Неговиот татко бил почитуван лекар и служел на дворот на принцот Михаило и кралот Милан Обреновиќ. Деверот на Драга и брат на Светозар, Александар Машин, подоцна бил еден од водечките заговорници во нејзината ликвидација, а извесно време бил и началник на Генерал штабот на војската на Србија.

Драга имала неполни седумнаесет години, била во завршна година во женската гимназија. Еден ден добила писмо од дома, во кое пишувало дека и била ветена и да се врати дома штом го положи завршниот испит за професор. Не знаела кој е нејзиниот иден сопруг, знаела само дека не го сака. Таа не сакала да се согласи, но гледајќи ја состојбата на татко и и семејството, се простила од Богдан, велејќи му дека тоа е брак од интерес и дека нема љубов.

 Брош со ликот на кралицата Драга
 Визит-карта на Драга Машин, хартија, принт, 6 × 10 cm, Белград, 90-тите години на 20 век
Светозар и Драга се венчале на Успение на 28 август 1883 година. во катедралната црква во Белград. По свадбата, невестата и младоженецот биле поканети на танц во градината во близина на Народното собрание. Гостите биле воодушевени од младешкиот шарм, убавина и младост. Според хроничарите, идниот крал, а потоа и седумгодишниот престолонаследник Александар со својата кочија поминале покрај сватови. Како и секое дете, среќен што ја видел невестата во венчаница, и мавнал со рака. Наводно и таа возвратила исто, но прилично несреќно. На свадбата на Драга присуствувал и Богдан, но од страна, седнат во кафана, ја следел прославата. Кога младенците излегле од црквата, многумина се собрале околу нив за да им честитаат. Во таа голема толпа било и едно момче, кое им честитало на младенците и ѝ подал на невестата букет жолти рози. Имало и белешка во букетот, напишана со нејзиниот познат ракопис: „Дали мораше да биде вака?" Мила ја чувала белешката во нејзиниот црвен молитвеник.

Брачниот живот на двојката Машин бил под тежок товар на деловните обврски на Светозар. Бидејќи често престојувал на терен и истражувал на терен, тие биле принудени често да се движат. Драга најмногу го придружувала сопругот секаде каде што тој одел на работа, но таа често живеела со свекорот чекајќи нејзиниот сопруг да се врати од теренот. Од самиот почеток тој брак бил осуден на пропаст. Машин бил познат како човек посветен на својата професија и кој немал многу време за семејството. По природа и темперамент двајцата биле сосема различни; сакал рударство и топилничарство, бил фанатик, ја сакал својата работа, толку многу што не се грижел за жените. Веројатно поради тоа често бил отфрлан во прозата; девојките не сакале за маж, човек кој не е во состојба да ја усреќи својата жена и да му се посвети на семејството. Од друга страна, Драга била добро образована за домаќинка, но и премногу приврзана за семејството. Ја сакала литературата и уметноста воопшто. Недоразбирањето во бракот произлегло токму од различноста на нивните природи што другиот брачен другар не ја разбирал. Поради тоа и двајцата биле несреќни во бракот. Се наведува дека за време на бракот Драга го изгубила нивното дете. Имало различни шпекулации дека Драга е неверна жена и дека тоа го навело Машин да се опие и да крене рака кон себе, но тоа никогаш не било потврдено. За време на нејзиниот живот, па дури и по нејзината смрт, постарите жени од Краљево и Лесковац ја наведувале Драга како многу посветена и способна домаќинка која сама го водела домаќинството додека нејзиниот сопруг работел на терен. Нивниот брак траел само помалку од три години кога Драга останала вдовица. Нејзиниот сопруг починал на терен, меѓу манастирите Горњак и Петровац на Млава, на 21 мај 1886 година. Според медицинските наоди, тој починал од срцев удар, но постојат неколку верзии за неговата смрт. Еден друг е дека, тој умира од епилептичен напад, предизвикан од големи количини на алкохол. Машин боледувал од епилепсија. Има дури и верзии дека се самоубил од љубомора, па дури и верзии за самоубиство. Погребан е на гробиштата Караул во Петровац на Млави. Таа ја наследила неговата пензија и име. Александар Машин толку се противел на тоа што подоцна лично ја обвинил Драга дека го убила неговиот брат.

Додека била вдовица, Драга продолжила да се занимава со превод и новинарство. Живеела во државниот стан на Светозар во Смедерево, додека не била принудена да се исели и да се врати во Белград. За време на престојот во Белград и двајцата родители и починале, а Драга сега морала да се грижи за себе и за своите најблиски.

Драга Машин поради тешката финансиска состојба се обидела да се омажи за француски инженер, но безуспешно.

### Во служба на Наталија Обреновиќ

По разводот на кралот Милан со кралицата Наталија Обреновиќ во 1888 година, кралицата го купила замокот „Сасино" во бањското одморалиште Бијариц во Франција, именуван по нејзиниот единствен син Александар Обреновиќ. Кралицата Наталија ја поканила и Драга Машин за да биде придружувана од дворска дама. Тие отпатувале заедно со воз во Русија, за да го посетат кралското семејство Романов, и конечно пристигнале во спа-одморалиште во Атлантикот. Драга отишла во Бијариц со Наталија на разни свечености, приеми и се грижела за нејзината облека, шминка и козметика.

Младиот крал Александар пристигнал во Бијариц во март 1895 година. За тоа време Драга се погрижила за уредување и одржување на плажата за капење во Бијариц. Љубовта на Драга и Александар се родила токму на тоа место, кога, според хроничарите, Драга го спасила идниот крал од давење. Почнале да се допишуваат во Бијариц, да се гледаат и да излегуваат заедно. Кралицата Наталија не се противела на тоа бидејќи сакала да го подготви својот син за евентуален брак со висока принцеза. Меѓутоа, меѓу нив се родила вистинска љубов, многу посилна отколку што мислеле Наталија и Милан. Александар ја замолил Наталија да го остави сам со Драга и да се врати во Белград, тоа и го направила кралицата Наталија. Отпрвин, никој не бил против оваа љубов, мислејќи дека тоа е само минлива авантура. Кралот ја убедувал Драга да ја напушти службата кај мајка му и дека финансиски ќе се грижи за неа и нејзиното семејство. Драга Машин останала во служба на кралицата Наталија до 1897 година кога се вратила во Белград.

 *Кралицата Драга*, Вилхелм Герк, писмо карта, печатење, боење, 13,9 × 8,9 см, Белград, 1900 - 1903 година. На аверсот е испечатено: *Кралицата Драга - Königin Draga* .
### Свадба на Александра и Драга

 *Кралица Драга Обреновиќ*, автор Милан Јовановиќ, фотохартија, картон, позитивна, ламинирана, 15,3 × 10 cm, Белград, 1900-1903.
 *Драга Обреновиќ*, писмо карта, печат, 14 × 8,9 см, 1900-1903. На аверсот е испечатено: *Reine Serbie* .
 Кралот Александар и кралицата Драга Обреновиќ
Во време кога кралот Милан сè уште имал влијание во земјата, била формирана нова влада на чело со д-р Владан Ѓорѓевиќ. Првото прашање што Ѓорѓевиќ им го поставил на министрите е да се најде достојна жена за младиот крал. Кралот Милан предложил тоа да биде германската принцеза Александра фон Шамбург-Липе, ќерка на неговиот голем пријател и сестра на кралицата Шарлот од Виртемберг. Љубовта на Александар и Драга во тоа време веќе била позната во Белград. Драга Машин била често поканувана на секој важен прием. Сите тогаш ја пофалиле нејзината тактичност, елеганција, убавина, духовитост и воздржаност.

Свадба на кралот Александар и кралицата Драга Обреновиќ
Цела Србија била вознемирена од веста што ја објавил кралот Александар на 8 јули 1900 година дека ја побарал раката нс Драга Луњевица-Машин, внука на Никола Луњевица, борец во војните за ослободување на Србија. Во тоа време, патријаршискиот Белград не бил подготвен да прифати жена десет години постара од кралот, како и вдовица за нова кралица. На ова особено остро се спротивставил министерот на полиција Ѓорѓе Генчиќ, кој веднаш извадил дванаесет документи за наводните љубовници на Драга од полициските архиви, а кралицата Наталија Обреновиќ дошла од Русија, остро говорејќи против Драга дека е проститутка и неплодна. На бракот особено се спротивставил поранешниот крал Милан, кој во знак на протест ја напуштил Србија и отпатувал во Букурешт, а потоа во Виена, каде што починал следната година. Кралот целосно се свртел против својот татко, па дури и ги помилувал радикалите, кои биле во затвор за убиството на кралот Милан во Иванденскиот атентат.

Кралот Александар ја закажал својата венчавка со Драга Машин на 23 јули 1900 година. и ги повикал сите добронамерни граѓани да ја гледаат кралицата како вистинска Србинка, означувајќи нова политика српските владетели да се оженат со Србинки, а не со странски принцези. Владата поднела оставка поради одлуката на овој крал, а министерот за надворешни работи Андра Ѓорѓевиќ отишол кај белградскиот митрополит да го моли да не го благословува младиот крал. За тоа време Драга Машин била предмет на чаршиски озборувања.

Младиот крал отишол кај белградскиот митрополит да побара благослов бидејќи се жени за вистинска Србинка, што митрополитот го одбил тоа барање. Кралот се заканил дека ќе абдицира и ќе оди со Драга во Бијариц и ќе ја напушти земјата и ќе ги остави без крал. Митрополитот се согласил и се било договорено за венчавката на кралската двојка во Белград. Уште посреќна вест за Александар била веста дека кум на свадбата ќе биде рускиот цар Николај Втори Романов. На денот на свадбата, илјадници граѓани се појавиле пред куќата на Драга Машин, носејќи нејзини слики и навивајќи за неа. Поворката се упатила кон Соборниот храм, каде што требало да се одржи свадбената церемонија. Од раните утрински часови свештениците изнесувале икони, лустери и свеќи. Кралот Александар тоа утро на свадбата се појавил во војничка униформа, со нараменици и украси, а Драга Машин во бела венчаница од тантела со блескава тијара на главата. Свадбената церемонија во црквата ја извршиле двајца митрополити, епископи и дваесет и шест архимандрити. Почесната придружба ја сочинувале офицери на српската војска, меѓу кои и Драгутин Димитријевиќ Апис, со чин поручник. По венчавката, по излегувањето од црквата, народот извикувал: „Да живее кралот! Да живее кралицата Драга! "

Кралот одржал свечен говор, каде рекол дека од денес ќе се прекинат блиските врски кои поранешниот крал Милан ги имал со Австроунгарија, а Србија ќе се сврти кон мир и просперитет. Но, кралицата Наталија со писмо јавно се откажала од синот, жалејќи се што го родила, а кралот Милан се јавил од Виена и рекол дека неговата нога повеќе нема да стапне во срамната Србија со која владеат неговиот син и десет години постара од него жена. Вечерта, по свадбата, во Палатата се одржала церемонија и се одржал почесен бал, а едното оро што се играло во тоа време, по барање на кралот Александар, било наречено „Оро на кралицата Драга".

### Бременост

 Споменик во градскиот парк во Горен Милановац
Поминало неполн месец од свадбата на кралската двојка, а на 25 август 1900 година, кралот Александар објавил дека кралицата Драга е во благословена состојба и дека Србија ќе го добие наследникот на Обреновиќ.

Пред објавувањето, Драга била во кралската викендица во Смедерево, кога доктор Коле пристигнал од Париз и и рекол дека е во благословена состојба. Како прва акција за оваа радосна вест, кралот Александар ги помилувал сите политички затвореници, особено радикалите и оние кои се противеле на неговиот брак. Така тогаш беа ослободени Никола Пашиќ, Ѓорѓе Генчиќ и многу други. Во рамките на бременоста на кралицата, кралот организирал бесплатен бал на кој се собрале 800 гости. Кралицата Драга се појавила во свечен фустан и ги поздравила сите присутни и добронамерници кои дошле и рекла дека е во кралската викендица во Смедерево за да ја одржи бременоста, да јаде малку, малку да се движи и да чита и пишува цел ден. Тогаш Драга почнала да го пишува своето автобиографско дело „Јас Драга", кое заговорниците го земале со себе по нејзината смрт.

Кумот Николај Романов во знак на добрата вест од Србија купил и испрати златна лулка за Србија за идниот наследник. Во сета радост поради бременоста на кралицата, кралот ја примил веста дека неговиот татко починал во Виена. Кралицата Драга ја погодило тоа што тој сакал да биде погребан надвор од Србија, бидејќи бил лут на неа и на кралот. Кралот Александар ги испратил своите пратеници на погребот, а во спомен на својот татко, молитвите за одмор на душата одржал во катедралната црква во Белград, каде што Драга се појавила во црно. Меѓутоа, сите соништа за наследник ги урнал угледниот руски лекар Снегирев, кога заедно со професорот Губарев, по наговор на кралицата Наталија, го испратил Николај Романов во Србија за да ги потврди наодите на д-р Коле. Советот на лекарите пристигнал во мај 1901 година. во Смедерево и ја прегледал Драга. Наодот бил дека нема бременост, ниту имало некогаш. Оваа вест го запрепастила Александар, кој од аѓутантот побарал пиштол за да ги убие гинеколозите, бидејќи верувал дека ја прекинале бременоста.

 *Валцер и марш посветен на Нејзиното Височество Кралицата Драга*, Карло Мертл, книжарница на дворот Мита Стајиќ, хартија, принт, 26 × 34 см, Белград, 1901 г.
Во знак на внимание на неговата сопруга, тој издал наредба за 4. коњанички полк на кралот Милан од 23. Мај е наречен „Коњанички полк на кралицата Драга". кралот морал да се помири со одлуката дека нема бременост и заедно со Драга се вратил во Белград. Оттогаш, личноста на кралицата Драга била деградирана меѓу народот.

Кралицата се сместила со Александар во Стариот кралски дворец, каде што украсила една соба по нејзин вкус и нарачала многу работи од Франција и Швајцарија. Таа имала своја придружничка, слугинка, кројачка и дизајнерка и често одела на свечени балови и приеми. Таа одела и во клубот на писатели, чиј поранешен член била, стипендирала млади писатели, го помагала детскиот дом за сираци и вовела големи заштеди на дворот. Покрај тоа, таа многу го ценела Бранислав Нушиќ и го назначила за директор на Народниот театар, а на Јован Скерлиќ му платила да студира во Женева. Покрај тоа, кралицата Драга ги финансирала Змајев Невен и споменикот на Воислав Илиќ.

Во тоа време, кралот бил зафатен со политички проблеми во земјата. Постојано ги носел Уставите, за преку ноќ да ги урне. Тој ги менувал владите по своја дискреција. Покрај офицерскиот заговор, кој тогаш се појавил во главите на младите офицери поради деградацијата на земјата од минатите настани, првиот отворен протест против кралот Александар и кралицата Драга се одржал на 23 март 1903 година кога социјалистите излегле на улиците, предводени од Димитрије Туцовиќ и Љубомир Јовановиќ, бидејќи владата на Димитриј Цинчар-Марковиќ им забранила да учествуваат на марксистичкиот собир. Демонстрантите тргнале кон Теразије, со намера да стигнат до Кралската палата. Дошло до конфликт со жандармеријата и војската, при што загинале шестмина демонстранти.

Кралицата Драга почнала да биде сè понезадоволна. Таа и предложила да се повлече од животот на кралот и тој да се ожени со жена која би можела да го роди неговиот наследник, но кралот ја одвратил од таквите предлози и ја замолил да остане со него.

### Убиството на кралот Александар и кралицата Драга

 Влахо Буковац - кралица Драга Обреновиќ, 1901 г
 Завесата и тепихот од Стариот дворец кои биле во Стариот дворец во моментот на убиствата. Телата на кралот и кралицата биле завиткани во завеси и фрлени од дворската тераса. Дел од постојаната поставка „Подароци и откупи - времето на династијата Обренович "во Музејот Горњи Милановац на Рудничко-Таковскиот регион.
Народното незадоволство го искористила заговорничката организација „Црна рака" на чело со Драгутин Димитријевиќ Апис, за дополнително да го забрза планираниот атентат. Причина за крајот на доцнењето е убиството на српскиот жандар во Смедерево од страна на братот на Драга, Никола Луњевица, додека бил пијан. На заговорниците им се придружил и полковникот Александар Машин. Ноќта помеѓу 28 и 29 мај 1903 година била поставена како ден за почеток на акцијата, бидејќи во тоа време во палатата дежурала заговорничка група. Таа вечер, кралот и кралицата се вратиле од вечера со роднините на кралицата и отишле да спијат. Заговорот започнал точно десет минути по полноќ. Благодарение на заговорниците во палатата, офицерите брзо упаднале во собата на кралот Александар и кралицата Драга, но немало никој во креветот. На тоалетата го нашле омилениот роман на Драга „", отворен на 80 страна.

Полицајците ја пребарале целата соба, ги отвориле плакарите и ги превртеле работите, но не успеале да ги најдат кралот и кралицата. Пред чинот на пронаоѓање на скриената кралска двојка, полицајците ги фатиле браќата на Драга, поручниците Никола и Никодија Луњевица и ги однеле во локалната команда на градот, каде по наредба на полковникот Машин, поручник ги однел во дворот. Воја Танкосиќ и ги застрелале. Сестрите на Драга Војка-Ана, Ѓурѓина и Христина биле испратени на железничката станица и испратени во Минхен.

По повеќе тензии, заговорниците го довеле кралскиот помошник Лаза Петровиќ за да дознаат каде се кријат кралот и кралицата. Во тоа време во кралската соба до Петровиќ биле поручникот Ѓорѓе Ристиќ, поручникот Велимир Вемиќ и капетанот Илија Радивојевиќ. Поручникот Вемиќ нашол засек на една од вратите и извикал: „Секира! "Еве ја вратата!" „Конечно, зад скриената врата се појавиле кралот и кралицата во бели пижами, видно исплашени и прилепени еден до друг.

Капетанот Михаило Ристиќ-Џервинац бил тој што го убил кралот, а потоа кралицата, која се фрлила на првиот истрел за да го заштити кралот со своето тело. Тогаш другите заговорници пукале, ги испразниле револверите и ги изболе убиените тела. Кралот Александар бил застрелан со триесет куршуми, а кралицата Драга со осумнаесет. Тие потоа биле фрлени низ прозорецот во дворот, од каде биле одвлечени во блиската приземна просторија, каде биле подготвени за погребот, кој се случил следната ноќ, во црквата Свети Марко. Во моментот на овој атентат било точно 3:50 часот наутро.

Телата на кралот и кралицата биле ставени во лимени ковчези и во најголема тајност со кочии биле пренесени до старите белградски гробишта. Пајтоните пристигнале по полноќ во црквата Свети Марко, опкружени со војници. На чинот на погребот присуствувале двајцата заговорници. Ковчезите биле спуштени, еден до друг, во гробот на бабата на кралот Анка Обреновиќ, која починала заедно со кнезот Михаило во Кошутњак на 29 мај 1868 година. По германската окупација на Белград во Првата светска војна, во октомври 1915 година, војниците на Мекензен поставиле споменик над нивниот гроб, и го обележале, но по војната бил отстранет.

Одликувања
----------

* 50x50пкс</img> Орден на Милош Велики, дама на Големиот крст (Кралство Србија)
* 50x50пкс</img> Орден на белиот орел, дама на великиот крст (Кралство Србија)

Интересни факти
---------------

* Моминското презиме на кралицата Драга е всушност Милиќевиќ, додека презимето Луњевица, иако официјално е прифатено во литературата, е прекарот на нејзиниот дедо Никола Милиќевиќ Луњевица. Прекарот го добил од истоименото село во кое живеел, но бидејќи бил угледен трговец, станал препознатлив по прекарот што го потиснувал првобитното презиме Милиќевиќ.
* Љубовната врска меѓу кралот Александар и кралицата Драга била прикажана во телевизиската серија Крајот на династијата Обреновиќ .
* На местото на нејзиното родно место и е подигнат споменик, откриен од претседателката на Народното собрание на Србија Славица Ѓукиќ-Дејановиќ на 23 април 2010 година.
* Градот Драгинац, оддалечен околу 23 километри од Крупањ, го добил името по Драга (кога бил 7.000 динари. статус на купен град).
* Селото Драгиње во општина Коцељева е именувано во 1900 година по кралицата Драга.
* Драга живеела со својот прв сопруг Светозар Машин во Крупањ, Лесковац и Петровац на Млави. Во Крупањ живееле во зграда наменета за управителот на рудниците Подриње (во населбата рудник и топилница на олово и антимон, изградена во 1873 г. ).
* Романот „Љубовните авантури на кралицата Драга" е објавен во 1903 година на шведски јазик во Шведска, а во 2020 г. е преведено на српски јазик.
* Улица во Белград првпат го добила името по кралицата Драга во октомври 2021 година.

Семејството
-----------

### Првиот брак

#### Сопружник

| Име | сликањето | Дата на раѓање | датум на смрт |
| --- | --- | --- | --- |
| Светозар Машин | мини|77x77пкс | 1851 година | 1886 година |
|

### Уште еден брак

#### Сопружник

| Име | сликањето | Дата на раѓање | датум на смрт |
| --- | --- | --- | --- |
| кралот Александар |  | 14 август 1876 година | 11 јуни 1903 година |
|

Наводи
------

 

1. ↑  Гроб Обреновића
2. ↑  А. Столић, Краљица Драга, Београд (2000). стр. 21, нап. 58.
3. ↑  "Политика", 7. нов 1936
4. ↑  Драга Машин преводила кривичне романе („Политика", 16. јул 2016)
5. ↑  „Архивирана копија". Архивирано од изворникот на 15. 08. 2020. Посетено на 23. 05. 2020. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |archive-date=` (help)
6. 1 2  А. Столић, Краљица Драга, Београд (2000). стр. 23.
7. ↑  Таковски устанак - 195 година касније („Политика", 24. април 2010.), Посетено на 8. 4. 2013.
8. ↑  Зоран А. Живановић: Драгиње краљице Драге, Завичајни музеј Коцељева, 2012. године Архивирано на 6 септември 2014 г. Посетено на 8. 4. 2013.
9. ↑  FOTO VODIC KRUPANjCI 1905. god Архивирано на 12 јуни 2009 г. Посетено на 2. 4. 2013.
10. ↑  Богутовић, Драган (8. 12. 2020.). „ЉУБАВНЕ АВАНТУРЕ КРАЉИЦЕ ДРАГЕ: Тајне чамиле на шведском бувљаку, а овако су доспеле у јавност". Вечерње новости. Посетено на 6. 1. 2021. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
11. ↑  Serbia, RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of. „Скупштина града Београда изгласала трећи ребаланс буџета, у новембру почиње градња метроа". *www.rts.rs*. Посетено на 2021-10-25.
12. ↑  „Краљица Драга Обреновић добила улицу у Београду". *Политика*. 25. 10. 2021. Посетено на 27. 10. 2021. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)

Надворешни врски
----------------

* Портал: Биографија
* Портал: Србија

* Историска библиотека: Намерен заборав. Случајот Обреновиќ
* Кралицата Драга Обреновиќ во сеќавањата на Чедомиљ Мијатовиќ
* Мајски пуч во 1903 година, Ѓуро Загорац, Вечерње новости, фељтон „Заговори и атентати во Србија", 7 продолжение, 8 април 2003 година.
* „Белградска Вартоломејска ноќ"[*мртва врска*][*мртва врска*], Милош Миљковиќ, *Вечерње новости*, фељтон, 15 продолженија, 2 - 16 мај 2003 г.
* „Црна рака" ги осуди Архивирано на 7 март 2016 г. Влада Арсиќ, *списание Прес*, 19 октомври 2007 година.
* Вистината за Драга Машин (Вечерње новости, 18 март 2015)
* Училиште „Заговорно гнездо", Антоније Антиќ, Вечерње новости, фељтон, 20 ноември 2010 година.
* „Kraljevački život Drage Mašin". krug.rs. 24. 8. 2017. Архивирано од изворникот на 17. 03. 2019. Посетено на 17. 3. 2019. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=, |date=, |archive-date=` (help)