A group of women with bundes and suitcases are standing together while one woman weeps. Млада жена плаче за време на депортацијата на Романиотските Евреи од Јанина на 25 март 1944 година. Речиси сите биле убиени во Аушвиц.
**Холокаустот во Грција** — масовно убиство на грчките Евреи, главно како резултат на нивната депортација во концентрациониот логор Аушвиц, за време на Втората светска војна. До 1945 година, помеѓу 82 и 92% од грчките Евреи биле убиени, што е еден од најголемите пропорции во Европа.

Пред војната, приближно 72.000 до 77.000 Евреи живееле во 27 заедници во Грција. Мнозинството, околу 50.000, живееле во Солун, поранешен отомански град заземен и припоен од Грција во 1912 година. Повеќето грчки Евреи биле сефарди кои зборувале јудео-шпански (Евреи со потекло од Пиринејскиот Полуостров), а некои од нив биле романиоти кои зборувале грчки (древна еврејска заедница родена во Грција). Германија, Италија и Бугарија ја нападнале и ја окупирале Грција во април 1941 година. Во текот на првата година од окупацијата, грчките Евреи, како и христијаните страдале од глад, конфискација на имот и убиства на заложници.

Во март 1943 година, нешто повеќе од 4.000 Евреи биле депортирани од бугарската окупациона зона во логорот за истребување Треблинка. Од 15 март до август, речиси сите солунски Евреи, заедно со оние од соседните заедници во германската окупациска зона, биле депортирани во концентрациониот логор Аушвиц. По италијанското примирје во септември 1943 година, Германија ја презела италијанската окупациона зона, чии владетели дотогаш се противеле на депортацијата на Евреите. Во март 1944 година, Атина, Јанина и други места во поранешната италијанска окупациска зона биле сведоци на собирање и депортација на нивните еврејски заедници, иако повеќе Евреи можеле да избегаат отколку во претходните депортации. Во средината на 1944 година, Евреите кои живееле на грчките острови претставувале мета. Околу 10.000 Евреи го преживеале Холокаустот или со тоа што се криеле, борејќи биле дел од грчкиот отпор или преживувајќи ги нацистичките концентрациони логори.

По крајот на Втората светска војна, преживеаните Евреи се соочиле со пречки да го вратат својот имот од не-Евреи кои го презеле за време на војната. Околу половина емигрирале во Израел и други земји во првата деценија по војната. Холокаустот долго време бил засенет од други настани за време на воената окупација, но добил дополнително значење во текот на 21 век.

Позадина
--------

Романиотите кои зборуваат грчки се најстарата еврејска заедница во Европа,  која датира веројатно од 6 век п.н.е.  Многу сефарди кои зборувале јудео-шпански се населиле во Отоманското Царство, вклучувајќи ги и областите што денес се наоѓаат во Грција, по нивното протерување од Шпанија и Португалија на крајот на петнаесеттиот век.   Нумерички и културолошки, тие доминирале во претходната романиотска заедница.  Предвоените еврејски заедници од јужна, западна и северна Грција имале различна историја: 

* Поради сомневање дека се противат на грчките востаници, многу Евреи од Пелопонез и Средна Грција биле масакрирани за време на Грчката војна за независност во 1820-тите, додека други побегнале во Отоманското Царство.   Новата независна грчка држава ја воспоставила Источната православна Црква на Грција како државна религија што ја делат речиси сите жители. Многу малку Евреи останале во независна Грција, најголемата заедница која опфаќа педесет романиотски семејства во Халкида.   По воспоставувањето на монархијата по независноста, мал број Ашкенази (Евреи од Средна Европа), како и Сефардите од Отоманското Царство се населиле во Атина, многумина во служба на новиот крал, Отон Баварски. Тие станале добро интегрирани во општествениот и политичкиот живот,   сметајќи се себеси за Грци со еврејска вера.
* Западна Грција, особено Епир, била дом на заедница на Романиоти кои се населиле по трговските патишта во областа, особено преку Вија Игнација, во раните векови од нашата ера.   Емиграцијата во деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век на еврејската заедница во Јанина ја оставила со неколку илјади Евреи. Западна Грција останала под османлиска власт до Балканските војни во 1912-1913 година, кога била заземена од Грција.
* Присилното преселување во Цариград во 1455 година од страна на султанот Мехмет II речиси ги избришало романиотските заедници во Тракија, Македонија и Средна Грција.  На крајот на петнаесеттиот век, Отоманското Царство им дозволило на Сефардите да се преселат на брегот на Егејското Море од Лариса западно; Подоцна им се придружиле и мигрантите Ашкенази, но Сефардите останале доминантни.  Пред Втората светска војна, околу 50.000 Евреи живееле во Солун,  центар на сефардското учење кој историски имал еврејско мнозинство  и бил наречен „*Ерусалим на Балканот*".  Градот бил силно хеленизиран како резултат на Големиот пожар од 1917 година,  но еврејската демографска плуралност опстојувала се додека многу грчки бегалци од Источна Тракија и Анадолија не пристигнале во 1922 година.
* Грчките острови, особено Крф, Родос и Крит, биле дом на заедниците на Сефардите и Романиотите кои поминале многу години под венецијанска власт или влијание, така што многу Евреи од овие острови зборувале италијански.

Пред Балканските војни, во Грција живееле не повеќе од 10.000 Евреи; овој број би се зголемил за осум пати како резултат на територијални освојувања.  Евреите повремено се соочувале со антисемитско насилство како што се немирите во 1891 година на Крф и Кампбеловиот прогом во 1931 година, спроведена од Националниот сојуз на Грција (ЕЕЕ) во предградие на Солун.   Како резултат на економскиот пад, многу Евреи ја напуштиле Грција по Првата светска војна.  Во почетокот, богатите трговци заминале во Европа, Латинска Америка и САД. Во 1930-тите, многу посиромашни Евреи емигрирале од Солун во Палестина.  Под силен притисок за хеленизација,  Евреите во Солун постепено се асимилирале во грчкото мнозинство, а некои млади Евреи дури го стекнале грчкиот како свој прв јазик.  Историчарот Стивен Бауман навела дека додека физичкото уништување на грчките Евреи се случило од 1943 до 1945 година, „*економски, социјален и политички напад претходеше на перипетиите на Втората светска војна*".  Политичката фрагментација на солунските Евреи во спротивставени фракции на конзервативни асимилатори, ционисти и комунисти ја попречило нивната способност да се справат.   Во 1936 година, диктатурата на Метаксас ја соборила нестабилната парламентарна политика.   По избувнувањето на Втората светска војна, околу 72.000 до 77.000 Евреи живееле во 27 заедници во Грција - повеќето од нив во Солун.

Окупација на Оската
-------------------

 

Депортација на Евреите од Јанина, 25 март 1944 година, фотографии од пропагандни трупи на Вермахт

Рано наутро на 28 октомври 1940 година, Италија му дала ултиматум на диктаторот Јоанис Метаксас: доколку тој не дозволи италијанските трупи да ја окупираат Грција, Италија ќе и објави војна. Метаксас одбил и Италија веднаш ја нападнала Грција.   Еврејската заедница известила дека 12.898 Евреи се бореле за Грција во војната; 613 загинале, а 3.743 биле ранети, најпознатиот полковник Мордехај Фризис. Во текот на зимата 1940–1941 година, Италијанците и Грците се бореле во Албанија,  но во април 1941 година, Германија се приклучила на војната и ја окупирала цела континентална Грција до крајот на месецот и Крит во мај.   Група генерали прогласиле нова влада со германска поддршка на 26 април, додека кралското семејство било евакуирано на Крит, а потоа во Каиро, каде што била формирана грчката влада во егзил.   По еден месец, сите грчки воени заробеници биле ослободени, вклучително и сите еврејски војници. 

Во средината на 1941 година, Грција била поделена на три окупациски зони. Германците ги окупирале стратешки важните области: Македонија вклучувајќи го Солун, пристаништето Пиреја, поголемиот дел од Крит и некои од островите во Егејското Море, и им дозволиле на Италијанците да го заземат речиси целото грчко копно и многу острови.   Бугарија ги окупирала Западна Тракија и источна Македонија, каде што веднаш презела сурова програма за бугаризација, испраќајќи повеќе од 100.000 грчки бегалци на запад.    Колаборационистичката грчка влада започнала да ја гледа Бугарија како главна закана и направила се што може за да обезбеди германска поддршка за ограничување на големината на бугарската окупациона зона. Меѓутоа, во јуни 1943 година, делови од источна Македонија преминале од германска во бугарска контрола.

Антиеврејско прогонство
-----------------------

Веднаш по окупацијата, единиците на германската полиција извршиле апсења врз основа на списоци на лица кои се сметале за субверзивни, вклучително и грчки еврејски интелектуалци и целиот совет на Еврејската заедница во Солун.  Работната група Рајхслајтер Розенберг ги истражувала еврејските средства една недела по окупацијата.  За да им се допадне на Германците, колаборационистичкиот премиер Георгиос Чолакоглу објавил дека има „*еврејски проблем*" во Грција - терминот не бил дел од предвоениот дискурс - додавајќи, „*ова прашање дефинитивно ќе биде решено во рамките на целиот Нов Поредок во Европа*". 

Photograph of a sign on a door reading "Jews Undesirable" Плакат „Евреите се непожелни" во Солун, 1941 година
Конфискација на секаков вид имот и од Евреи и од не-Евреи била преземена во масовни размери; богатите Евреи биле уапсени и нивните бизниси експроприрани.  Во текот на првата година од окупацијата, Евреите ги делеле истите тешкотии како и другите Грци, вклучувајќи го грчкиот глад и хиперинфлација во 1941 година. Активноста на црниот пазар била широко распространета и покрај тоа што се казнувало со итно погубување.  Гладот непропорционално ги погодило грчките Евреи бидејќи многумина биле членови на урбаниот пролетаријат и немале врски со селата.  Во Солун, германските окупациски сили се обиделе да ги влошат поделбите меѓу грчките Евреи и христијанското население, охрабрувајќи ги весниците да печатат антисемитски материјал и оживувајќи ја ЕЕЕ, која Метаксас ја забранил.  Во бугарската окупациска зона, стотици тракиски Евреи биле принудени во бугарските работнички баталјони, со што избегнале глад и депортација на тракиските Евреи во 1943 година  Во Македонија, сите неодамна пристигнати Евреи, главно неколку стотици бегалци од Југославија, требало да се пријават во полицијата во ноември 1941 година. Неколку биле веднаш ставени во германски притвор, депортирани и погубени. 

Photograph from above of thousands of people standing in a public square Преглед на 9.000 Евреи во Солун, 11 јули 1942 година
Грчките соработници им ги дале имињата на наводните комунисти на германските власти, кои ги држеле како заложници и ги стрелале како одмазда за активностите на отпорот. Евреите биле презастапени меѓу овие жртви.  Во втората половина на 1941 година, еврејскиот имот во Солун бил конфискуван во големи размери за да се вдомат христијаните чии резиденции биле уништени со бомбардирање или кои избегале од бугарската окупациска зона.  Во февруари 1942 година, колаборационистичката влада ги прифатила германските барања и го отпуштила високиот функционер Даскалакис поради неговото наводно еврејско потекло.  Набргу потоа се согласила да им забрани на сите Евреи да ја напуштат земјата на германско барање. 

На 11 јули 1942 година, 9.000 Евреи биле собрани за регистрација на плоштадот Елефтерија во Солун, во заедничка операција на Германија и грчката колаборационистичка влада.   Собраните Евреи биле јавно понижени и принудени да вршат вежби.   По оваа регистрација, околу 3.500 еврејски мажи биле повикани во работнички баталјони од Организација Тод, нацистичка цивилна и воена инженерска организација. Грчките жандармерија ги чувала принудните работници додека биле префрлувани на работните места, а поранешни грчки воени офицери ги надгледувале работните проекти.    Условите биле толку сурови што стотици Евреи загинале.   Некои побегнале, но Германците пукале во други како одмазда.   Ниту грчките власти ниту православната црква не излегла на никаков протест.  Како откуп за работниците, еврејската заедница платила две милијарди драхми и се откажала од големите еврејски гробишта во Солун, кои градската управа се обидувала да ги добие со години.   Општината Солун ги уништила гробиштата почнувајќи од декември 1942 година, а градот и Грчката православна црква користеле многу од надгробните споменици за изградба.   До крајот на 1942 година, повеќе од илјада Евреи побегнале од Солун во Атина - главно богатите, бидејќи патувањето чинело 150.000 драхми (300 фунти или денешни 15,000 фунти).

Депортација
-----------

Повеќе од 2.000 грчки Евреи биле депортирани кон крајот на 1942 година во концентрациониот логор Аушвиц за време на холокаустот во Франција.   Историчарот Кристофер Браунинг тврди дека германскиот диктатор Адолф Хитлер наредил депортација на Евреите од Солун на 2 ноември 1941 година, цитирајќи пасус од дневникот на Герхард Енгел во кој се наведува дека Хитлер „*бара да се отстранат еврејските елементи од Солун*".  Главниот рабин на Солун, Зви Корец, бил интерниран во Виена од мај 1941 до јануари 1942 година - една година пред да започне процесот на депортација во Солун. 

Изградбата на одбрана за можен напад на Сојузниците во северниот дел на Егејското Море се совпаднало со подготовките за депортација на солунските Евреи и распоредувањето на германскиот советник Теодор Данекер во Бугарија, за да се осигура дека и Западна Тракија ќе биде исчистена. Хитлер верувал дека еврејското население ќе ја попречи одбраната на Оската во случај на инвазија.  Според историчарот Ендрју Апостолу, колаборационистичкото грчко раководство продолжило да соработува со Германците чија цел била да ги одврати бугарските аспирации за трајна анексија на Западна Тракија и Македонија, истовремено создавајќи ослободени докази во случај Сојузниците да победат.  И колаборационистичката администрација и повоените влади ја искористиле војната како можност да ја елинизираат Егејска Македонија, на пример со протерувањето на Чамите Албанци и раселувањето на многу етнички Македонци. Истата област, од Крф до турската граница, била најсмртоносна за Евреите за време на холокаустот. 

 Депортации на Евреи од Грција.1943-1944. Анастасиос Карабабас, *По стапките на Евреите од Грција* (Пролог на Јанис Бутарис), Валентин Мичел, Лондон/Чикаго, 2024 година, стр.15
Севкупно, 60.000 Евреи биле депортирани од Грција во Аушвиц; Околу 12.750 биле поштедени од непосредно гушење од гас, а не повеќе од 2.000 се вратиле дома по војната.  Евреите не морале да бидат свесни за судбината што ги чека, а некои очекувале да бидат ставени на принудна работа во Полска.     Возовите биле толку цврсто набиени што немало простор за седење, а патувањето траело три недели. Дури 50 отсто починале на пат, некои полуделе, а повеќето не можеле да стојат по пристигнувањето во Аушвиц.  По депортацијата, речиси целиот имот во сопственост на Евреите бил продаден од властите, приватно ограбен од Грци или национализиран од грчката влада. Скоро насекаде, христијаните оделе во еврејските области веднаш откако биле испразнети за да ограбуваат.  

### Тракија (март 1943)

Пред зори во 4 март 1943 година, 4.058 од 4.273 Евреи во окупирана од Бугарија Македонија и Западна Тракија (Беломорие) биле уапсени.  Овој преглед бил планиран на 22 февруари,  и наложила бугарската армија да ги запечати населбите за да може полицијата да спроведе апсења врз основа на списоци со имиња и адреси. Евреите потоа биле префрлени во логорите во Горна Џумаја и Дупница, држени таму неколку недели, а потоа биле депортирани во логорот за истребување Треблинка преку Дунав.   За помалку од еден месец, 97 отсто од Евреите во бугарската окупациона зона биле убиени;  ниту еден од депортираните не преживеал. Данекер изјавил дека депортацијата „*е извршена без посебна реакција од местното население*".  Бугарските власти сметале дека отстранувањето на небугарските етнички групи, вклучително и Евреите и Грците, е неопходен чекор во правењето простор за бугарските доселеници. 

### Солун (март-август 1943)

Photograph of prisoners sorting confiscated property at Auschwitz II-Birkenau Затворениците го сортираат конфискуван имот во Аушвиц II-Биркенау, почетокот на 1944 година. Меѓу нив е и Хаим Рафаел, депортиран од Солун.
Подготовките за депортација на солунските Евреи започнале во јануари 1943 година.  Германски функционер, Гинтер Алтенбург, го известил премиерот на колаборационистичката влада, Константинос Логотетопулос, на 26 јануари, но нема записи дека преземал активности за да ги спречи депортациите, освен две протестни писма напишани откако тие веќе биле започнати. И покрај писмата, колаборационистичката влада продолжила да соработува со депортацијата.  Италијанските окупациски власти и конзулот Гуелфо Ѕамбони енергично протестирале, им давале италијанско државјанство на грчките Евреи и договориле патување во Атина за стотици Евреи со италијанско или странско државјанство.  Шпанските власти во регионот, исто така, се обиделе да ги запрат депортациите. 

На 6 февруари, групата СС задолжена за депортација пристигнала во градот и поставила штаб на 42 улица Велисариу во конфискувана еврејска вила. Нејзините водачи, Алоис Брунер и Дитер Вислицени, останале на првиот кат додека богатите Евреи биле мачени во подрумот.  Тие пристигнале со серија антиеврејски декрети наменети за воспоставување на законите во Нирнберг и го издале првиот декрет, со кој Евреите без странско државјанство барале да ја носат жолтата ѕвезда истиот ден.  Нацистите го поставиле гетото на Барон Хирш до железничката станица, затворено во бодликава жица на 4 март. Редовни грчки полицајци го чувале гетото додека внатрешниот ред бил одговорност на еврејските полициски сили. Првите Евреи префрлени таму биле петнаесет еврејски семејства од Лангадина, но околу 2.500 Евреи ја окупирале областа истовремено. 

Некои Евреи побегнале во планините и им се придружиле на групите на отпорот или побегнале во Атина, но повеќето не можеле да го сторат тоа.  За да се спречат бегствата, биле задржани дваесет и пет еврејски заложници и бил воведен полициски час.  Германските власти се обиделе да ги убедат солунските Евреи да соработуваат со тоа што им кажале дека ќе бидат преселени во Полска, давајќи им полски пари и дозволувајќи им да земат некои помали имоти кога ќе заминат.  Првиот превоз од Солун тргнал на 15 март 1943.  Повеќето Евреи биле депортирани до средината на јуни,  но последниот транспорт тргнал на 10 август, носејќи 1.800 солунски Евреи кои биле ангажирани во проекти за принудна работа.  Вкупно околу 45.200 Евреи биле депортирани од Солун во Аушвиц и уште 1.700 од пет други заедници во германската окупациска зона кои биле депортирани преку Солун: Лерин и Бер во западна Македонија и Суфли, Неа Орестиада и Дидимотеај долж границата со Турција.  Наместо тоа, околу 600 Евреи, главно шпански државјани и членови на Еврејскиот совет, биле депортирани во концентрациониот логор Берген-Белзен.  Севкупно, 96% од Евреите од Солун биле убиени. 

По прекинот на сите еврејски бизниси на 6 март, било откриено дека 500 од 1.700 еврејски трговски агенции биле вклучени во надворешна трговија и нивното затворање ќе предизвика комерцијална загуба за германските фирми, што ќе доведе до одлука да продолжат да работат со бизнисите под нова сопственост.  На крајот на мај, грчката владина агенција го основала Сервисот за чување на еврејскиот имот, чија главна улога имал да го надгледува имотот на депортираните Евреи. На Грците протерани од областите окупирани од Бугарија им било дозволено да живеат во некои од поранешните еврејски станови (11.000 станови биле конфискувани од Евреите), додека многу Германци и Грци се збогатиле од приходите од експроприраните имоти.   Вкупната вредност на имотот во сопственост на Евреите, според декларациите, изнесувал околу 11 милијарди драхми (приближно 11 милиони фунти, или денешни 550 милиони фунти, според пресметка од 2016 година), од кои значаен дел бил префрлен на грчката држава.  И покрај наредбите против грабежите од германските окупатори, многу куќи во сопственост на Евреи биле ограбени од грчките христијани кои барале скриени златници.  Златото конфискувано од Евреите било искористено за спречување на инфлацијата и имало значително влијание врз грчката економија.  Историчарот Костис Корнетис напишал, „*елиминацијата на Евреите од економскиот живот на [Солун] на крајот беше поздравена и од елитите и од пошироката јавност*". 

### Пасха (март 1944)

Во септември 1943 година, Германија ја окупирала италијанската окупациона зона по примирјето во Касибиле. Останатите петнаесет еврејски заедници имале помалку од 2.000 луѓе и биле во близина на пристаништа или големи патишта.   Јирген Струп бил назначен за виш СС и полициски водач на окупирана Грција, делумно за да се олесни депортацијата на атинските Евреи.  Струп му наредил на главниот рабин на Атина, Елијас Барзилај, да подготви список на Евреи. Барзилај рекол дека регистарот на заедницата бил уништен за време на нападот на колаборационистичката Грчка социјалистичка патриотска организација (ЕПСО) претходната година. Струп му наредил да направи нов список. Наместо тоа, Барзилај ги предупредил Евреите да бегаат   и побегнал со помош на левичарската група на отпорот на Националниот ослободителен фронт (ЕАМ). Барзилај преговарал за договор со ЕАМ; во замена за засолнување на Евреите во областите под контрола на бунтовниците, тој ја платил целата парична резерва на еврејската заедница.  

На 4 октомври, Струп вовел полициски час за Евреите и им наредил да се регистрираат во синагогата. И покрај заканата со смртна казна за Евреите кои не се регистрирале и за сите христијански помошници, само 200 се регистрирале, додека многу други го следеле примерот на Барзилај и побегнале. Без доволно војници и соочени со противењето на колаборационистичката грчка влада на чело со Јоанис Ралис, нацистите морале да ги одложат операциите за депортација до следната година.  Под притисок, Ралис донел закони за конфискација на имотот во сопственост на Евреите.  Додека богатите и Евреите од средната класа можеле да се кријат, оние што се регистрирале кај властите потекнувале од пониските класи во општеството кои немале финансиски средства за да избегаат. Во текот на следните шест месеци, дополнителни Евреи биле намамени да се кријат бидејќи нивните ресурси биле исцрпени.  Доцнењето во спроведувањето на депортацијата довело до самозадоволство кај некои Евреи.  На некои места, Евреите не ја искористиле можноста да избегаат поради недостаток на свест за заканата, неуспехот на еврејското раководство, негативниот став кон отпорот и неподготвеноста да ги остават членовите на семејството зад себе. 

Во јануари 1944 година, Адолф Ајхман го заменил Антон Бургер, со задача да ги депортира грчките Евреи што е можно побрзо. Во март 1944 година, еврејскиот празник Пасха бил искористен како покритие за координирани прегледи низ Грција извршени од Geheime Feldpolizei (германска воена полиција) и грчката жандармерија.  На 23 март, бесквасен леб бил распространет во синагога во Атина - 300-те Евреи кои се обиделе да го соберат лебот биле уапсени, а други биле ловени подоцна истиот ден врз основа на списоците за регистрација.  Грчката полиција генерално одбила да уапси кои било Евреи што не се на списокот, поштедувајќи ги животите на голем број мали деца. На крајот на денот, 2.000 фатени Евреи биле затворени во концентрациониот логор Хајдари надвор од градот.  На 24 март, Евреите од сите преостанати заедници во континентална Грција биле уапсени, вклучително и Патра, Халкида, Јанина, Арта, Превеза, Лариса, Волос и Костур. Повеќето од Евреите во Јанина и Костур биле уапсени, а поголем процент избегале на други места.  На 2 април, воз тргнал од Атина, додавајќи дополнителни Евреи за време на неговото патување на север. Речиси пет илјади Евреи биле депортирани од Грција, кои пристигнале во Аушвиц девет дена подоцна. 

### Депортација од грчките острови (јуни-август 1944)

Photograph of a white two-storey building at he Haidari concentration camp Блокот 15 на концентрациониот логор Хаидари во 2009 година
Додеканеските Острови биле дел од Италија пред војната.  Кон крајот на 1943 година, Британците накратко го окупирале Кос и евакуирале илјадници грчки христијани, но не и Евреите на островот.  На 23 јули 1944 година, околу 1.700 Евреи од Родос  биле принудени да се качат на брод.    Бродот застанал да натовари нешто помалку од 100  Евреи од Кос и стигнал до пристаништето Пиреја осум дена подоцна.  Заедно со околу 700 до 900 Евреи заробени во и околу Атина, тие биле депортирани во Аушвиц на 3 август, каде пристигнале на 16 август.  Преживеаниот Самуел Модиано од Родос изјавил: „*Апсењето се случи на 18 и 19 јули на островот и стигнавме во Аушвиц на 16 август. Еден месец патување... Наместо да не убијат на лице место, на нашиот остров, ние бевме транспортирани во логорите и убиени во тајност. И каква смрт...во гасните комори! Тогаш ја изгубив вербата во Бога*!"  Само 157 (9%) од Евреите од Родос и Кос се вратиле.   Оваа операција, последната депортација за време на холокаустот во Грција, била спроведена два месеци пред крајот на окупацијата на Оската.  Неколкуте Евреи кои се криеле на помалите острови останале сами.

Затајување и отпор
------------------

 Борците на ЕЛАС во октомври 1944 година, вклучувајќи го и Салваторе Баколас (втор од десно), грчки Евреин
Photographs of a stone storage building with several windows Зграда за складирање во Лахонија каде се криеле Евреите
Регионалните стапки на преживување варираат во голема мера поради различни фактори, како што се времето на депортации, ставот на местните власти и степенот на интеграција на еврејските заедници.  Според грчкиот преживеан од Холокаустот, Мајкл Мацас, одлучувачки фактори кои влијаеле на стапката на преживување биле силата на организациите на отпорот и реакцијата на еврејското раководство.  По депортацијата на Евреите од Солун и крајот на италијанската окупациона зона, илјадници Евреи во другите делови на Грција се приклучиле на отпорот или се криеле.  Во многу делови на Тесалија, Средна Грција (вклучувајќи ја и Атина) и Пелопонез, смртните случаи од Холокаустот биле релативно ниски.  Активностите на левиот отпор во Тесалија се заслужни за повисоката стапка на преживување таму.  Некои помали еврејски заедници, вклучително и оние од Кардица и Агрино (околу 80 луѓе), целосно побегнале во планинските села контролирани од Грчката Народноослободителна армија на ЕАМ (ЕЛАС);  55 Евреи од Бер биле скриени во блиското село Сиќа петнаесет до седумнаесет месеци. 

Најмалку две третини од Евреите кои живееле во Атина и Лариса пред војната успеале да преживеат. 

Архиепископот Дамаскинос, поглаварот на грчката црква, упатил остри протести против малтретирањето на грчките Евреи и издал многу лажни уверенија за крштевање.  Тој бил единствениот водач на голема европска црква што го осудил холокаустот.  Началникот на полицијата во Атина, Ангелос Еверт, спасил стотици Евреи со издавање лажни документи.  275-те Евреи од Закинтос биле целосно поштедени затоа што командантот на австрискиот гарнизон (од 999-та лесна африканска дивизија) не ја извршила наредбата за депортација по протестите на местниот градоначалник и православниот христијански прелат, кои ги предале нивните имиња кога им било наредено да поднесат список на Евреи.    Историчарот Јоргос Антониу наведува дека „*линијата помеѓу несебичната и себичната помош е почесто отколку не е тешко да се разликува*",  и грабежот на Евреите во скривница „*не бил реткост*".  За разлика од другите земји, грчките рабини ги охрабрувале Евреите да прифатат лажни сертификати за крштевање.  Многу Евреи кои се криеле го прифатиле христијанството и не морало да се вратат на јудаизмот по војната. 

Грчкиот отпор лесно ги прифатил еврејските доброволци во своите редови;   најмалку 650 еврејски борци на отпорот се познати по име, а можеби имало дури 2.000.  Евреите најмногу се бореле во ЕЛАС, но имало и во ривалските организации на отпорот ЕДЕС (Народна републиканска грчка лига) и Национално и социјално ослободување (ЕККА).   За разлика од другите организации на отпорот, ЕАМ јавно апелирал до Грците да им помогнат на своите еврејски сограѓани  и активно регрутирал млади Евреи да се приклучат на ЕЛАС.  Илјадници Евреи, можеби дури 8.000, добиле помош од ЕАМ/ЕЛАС.   Во некои случаи, ЕАМ одбила да им помогне на Евреите ако не и било плаќано.  Грчките шверцери им наплаќале на Евреите 300 палестински фунти по чамец, со околу дваесетина Евреи, за да ги пренесат во Чешме во Турција преку Евбеја, но подоцна ЕЛАС и Хагана преговарале за цена од едно парче злато по Евреин. До јуни 1944 година, 850 Евреи избегале во Чешме.

Последици
---------

See caption Британски војник гледа во надгробни споменици од осквернавените еврејски гробишта во Солун, 1944 година
Окупациските Сили на Оската се повлекле од цела континентална Грција до ноември 1944 година.  Околу 10.000 грчки Евреи го преживеале Холокаустот, што претставува стапка на смртност од 83 до 87%. Ова било највисоката стапка на смртност од холокаустот на Балканот и меѓу највисоките во Европа.   Преживеаните биле остро поделени меѓу преживеаните од кампот и поголемиот број што преживеале во Грција или се вратиле од странство.   Околу половина од оние кои се вратиле од концентрационите логори останале само кратко во Грција пред да емигрираат  додека другите останале во странство.  Грчкото Министерство за надворешни работи се обидело да го одложи или спречи нивното враќање во Грција.  Во Солун, преживеаните еврејски кампови честопати биле нарекувани „*неискористени колачи од сапун*" од другите Грци.   Речиси сите изгубиле членови на семејството.  Распадот на семејствата, како и недостапноста на религиозните професионалци го направиле речиси невозможно одржувањето на традиционалните еврејски религиозни обреди. 

Во ноември 1944 година, повратената грчка влада во егзил го поништила законот за конфискација на еврејскиот имот и ја донела првата мерка во Европа за враќање на овој имот на неговите еврејски сопственици или нивните наследници и на имотот без наследник на еврејските организации. Но, овој закон не се применувал во пракса.   Немајќи имот или место за живеење и без помош од местните власти, Евреите се нашле како спијат во импровизирани засолништа во услови кои биле споредувани со нацистичките концентрациони логори.  На повеќето Евреи им било тешко или невозможно да ги вратат имотите преземени од не-Евреи за време на војната. Во Солун, 15 проценти  или помалку  од еврејскиот имот бил вратен и само 30 Евреи биле успешни во враќањето на целиот свој недвижен имот.  Повоеното враќање на имотот, сепак, било нешто полесно во поранешната италијанска окупирана зона.  Грчките судови обично одлучувале против преживеаните, а неуспехот да се врати имотот доведе многу Евреи да емигрираат;  емигрантите го изгубиле своето грчко државјанство и секое барање за имот во Грција.   Имотниот судир, исто така, поттикнал антисемитски инциденти.  Еврејските гробишта се соочиле со експропријација и уништување дури и по војната.  Западна Германија ѝ платила репарации на Грција, но не биле издвоени пари за обештетување на грчките Евреи. 

Како и во другите европски земји, американските еврејски добротворни организации, особено Американскиот еврејски заеднички комитет за дистрибуција (JDC), ги координирале напорите за помош за да им помогнат на преживеаните. Скептични дека Евреите имаат иднина во југоисточна Европа, JDC дала приоритет на помошта за оние кои сакаат да емигрираат во Палестина.  Сефардските Евреи во Соединетите Држави собирале пари за да платат мираз за да можат грчките Евреи да се венчаат, како и да испраќаат предмети како облека, чевли и храна.  Ционистите организирале *хакшара* програми наменети да ги подготват Евреите за емиграција во Палестина. 

Многу Евреи ги поддржувале левичарските партии пред Втората светска војна, а помошта што ја добиле од ЕАМ ги зацврстила нивните левичарски симпатии. Овие врски ги натерало политички да се сомневаат,  до тој степен што некои Грци ја повториле нацистичката пропаганда изедначувајќи ги Евреите со комунизмот. Некои Евреи осомничени за симпатии на левицата биле уапсени, мачени или убиени за време на антилевичарската репресија во 1945 и 1946 година.  Спротивно на тоа, политичката клима им дозволила на нацистичките соработници да се ребрендираат како лојални, антикомунистички граѓани.  Грчката влада избегнала кривично да ги гони соработниците   и во 1959 година донела закон (укнат во 2010 година) со кој се спречило какво било гонење на сторителите на холокаустот за злосторства извршени во Грција.  Со децении, грчката влада ги одбиваше повторените барања на еврејската заедница за екстрадиција и судење на Брунер, кој живеел во Сирија.  Низ политичкиот спектар, судењето од висок профил што ќе го привлече вниманието на холокаустот во северна Грција се сметало за непожелно. 

Од 1946 до 1949 година, Граѓанската војна во Грција се водела помеѓу монархистичката влада и левичарските бунтовници кои го наследиле ЕАМ/ЕЛАС.  Според Бауман, „*постоеше силна струја на антисемитизам и традиционална еврејска омраза*" во антикомунистичката коалиција.  Некои Евреи биле регрутирани во владината армија, додека други се бореле со бунтовниците. По поразот на востаниците, некои еврејски комунисти биле погубени или затворани, а други систематски маргинализирани од општеството.  Различната религија на Евреите во држава која сè повеќе се дефинирала со грчкото православие,   како и нивната симпатија кон политичката левица - исчистена по Граѓанската војна во Грција - придонела за нивно зголемено отуѓување од грчкото општество.  Во рок од една деценија по војната, еврејското население во Грција се намалило за половина и оттогаш останало стабилно.  Во 2017 година, Грција донела закон со кој им дозволува на Грците преживеани од Холокаустот и нивните потомци кои го изгубиле грчкото државјанство, истото да го вратат.  Според податоци од 2021 година, околу 5.000 Евреи живеат во Грција, најмногу во Атина (3.000) и Солун (1.000).

Наследство
----------

See captionStolpersteine во Солун за комеморација на депортираните училишни деца
Холокаустот во Грција, долго време засенет од други настани како грчкиот глад, грчкиот отпор и Граѓанската војна во Грција, бил заматен во грчката меморија со претерани верувања за степенот на солидарност што ја покажале просечните грчки христијани.  Друга причина за недостаток на внимание на Холокаустот било релативно високото ниво на антисемитизам во Грција, кое се сметало за повисоко од која било друга земја во Европската Унија пред 2004 година.  Пропалестинските симпатии во Грција довеле до средина во која Евреите не се разликувале од Израел и антисемитизмот може да се пренесе како принципиелен антиционизам.   Негирањето на холокаустот го промовираат некои Грци, особено екстремистичката партија Златна зора. 

Историчарката Кетрин Елизабет Флеминг напишала дека честопати „*приказната за уништувањето на грчките Евреи служела како средство за славење на грчката православна добрина и храброст*".  Флеминг наведува дека додека некои дејствувале херојски во спасувањето на Евреите, „*понекогаш, грчките христијани биле соучесници во уништувањето на еврејските животи; многу повеќе биле неприкосновени од тоа; и не мал број го поздравиле*".  Академските истражувања за холокаустот започнале дури со децении потоа и сè уште се ретки.   Прашањата за грчкиот колаборационизам претставувале табу-тема за научниците и започнале да се испитуваат дури во 21 век. 

Во 2005 година, Грција се приклучила на Меѓународната алијанса за сеќавање на холокаустот и последователно го вовела образованието за холокаустот во националната наставна програма.  Атина било објавено дека е последниот европски главен град без споменик на ХолокаустотСпоменици има и во Солун (еден на плоштадот Елефтерија и друг на местото на старите еврејски гробишта), Родос, Јанина, Кавала, Лариса и на други места.   Спомениците на холокаустот во Грција постојано се вандализирани.   Во 1977 година, Еврејскиот музеј на Грција бил отворен во Атина,  и во 2018 година бил поставен првиот камен на Музејот на холокаустот на Грција во Солун, иако изградбата не е започната  Од 2021 година, 362 Грци биле признати од Јад Вашем како праведни меѓу народите затоа што помогнале да се спасат Евреите за време на окупацијата.

Наводи
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75  Bowman 2009.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51  Fleming 2008.
3. 1 2 3 4 5  Antoniou & Moses 2018.
4. ↑  Naar 2016.
5. 1 2  Mazower 2004.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34  Chandrinos & Droumpouki 2018.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Apostolou 2018.
8. 1 2 3 4 5  Kerem 2012.
9. 1 2 3  Mojzes 2011.
10. ↑  Saltiel 2018.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  Kornetis 2018.
12. ↑  Wetzel 2015.
13. 1 2 3  Hantzaroula 2019.
14. 1 2 3 4 5  McElligott 2018.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Kavala 2018.
16. 1 2 3 4 5  Antoniou 2018.
17. ↑  Bowman 2009, стр. 75.
18. 1 2  McElligott 2018, стр. 58.
19. ↑  Bowman 2009, стр. 76–77.
20. ↑  Karababas 2024, стр. 203.
21. 1 2  Karababas 2024.
22. ↑  Králová 2018.
23. 1 2 3 4 5  Blümel 2021.
24. ↑  Droumpouki 2021.
25. 1 2  Naar 2018.
26. 1 2 3 4 5 6  Droumpouki 2016.
27. ↑  „Greek Jewish community hails citizenship decision". *Times of Israel*. AFP. 18 March 2017. Посетено на 4 June 2021.
28. ↑  „Greece". European Jewish Congress. Посетено на 14 April 2021.
29. 1 2  Fleming 2018.
30. ↑  Balodimas-Bartolomei 2016.
31. ↑  „Information Portal to European Sites of Remembrance: Greece". Foundation Memorial to the Murdered Jews of Europe. Посетено на 4 June 2021.
32. ↑  Battinou 2003.
33. ↑  Karasová & Králová 2022.
34. ↑  „Names of Righteous by Country". Yad Vashem. 1 January 2022. Посетено на 30 April 2022.

Извори
------

* Antoniou, Giorgos; Moses, A. Dirk (2018). „Introduction". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 1–12. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Antoniou, Giorgos (2018). „Bystanders, Rescuers, and Collaborators: A Microhistory of Christian–Jewish Relations, 1943–1944". *The Holocaust in Greece*. Cambridge University Press. стр. 135–156. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Apostolou, Andrew (2018). „Greek Collaboration in the Holocaust and the Course of the War". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 89–112. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Balodimas-Bartolomei, Angelyn (2016). „Political and Pedagogical Dimensions in Holocaust Education: Teacher Seminars and Staff Development in Greece". *Diaspora, Indigenous, and Minority Education*. **10** (4): 242–254. doi:10.1080/15595692.2016.1219847.
* Battinou, Zanet (2003). „The Jewish Museum of Greece: Brief Description, Mission, Issues and Programmes". *European Judaism: A Journal for the New Europe*. **36** (2): 41–47. doi:10.3167/001430003782266125. ISSN 0014-3006. JSTOR 41443651.
* Blümel, Tobias (2021). „The Case of Alois Brunner and the Divided Consciousness in Processing the Holocaust in Greece". *Südosteuropa Mitteilungen [de]* (English) (2–3): 93–106. ISSN 0340-174X. Предлошка:Ceeol.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
* Bowman, Steven B. (2009). *The Agony of Greek Jews, 1940–1945* (англиски). Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7249-5.
* Chandrinos, Iason; Droumpouki, Anna Maria (2018). „The German Occupation and the Holocaust in Greece: A Survey". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 15–35. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Droumpouki, Anna Maria (2016). „Shaping Holocaust memory in Greece: memorials and their public history". *National Identities*. **18** (2): 199–216. Bibcode:2016NatId..18..199D. doi:10.1080/14608944.2015.1027760.
* Droumpouki, Anna Maria (2021). „A Difficult Return: Aspects of the Rebuilding of the Jewish Communities in Greece, 1945–1947". *Journal of Jewish Identities*. **14** (2): 135–154. doi:10.1353/jji.2021.0027. S2CID 240370446 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help).
* Fleming, Katherine Elizabeth (2008). *Greece: A Jewish History*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-10272-6.
* Fleming, Katherine E. (2018). „Gray Zones". *The Holocaust in Greece*. Cambridge University Press. стр. 361–370. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Hantzaroula, Pothiti (2019). „Postwar Identity in the Making: Hidden Children in Volos (Greece)". *Historein* (англиски). **18** (1). doi:10.12681/historein.14627. ISSN 2241-2816.
* Karababas, Anastasios (2024). *In the Footsteps of the Jews of Greece: From Ancient Times to the Present Day*. Vallentine Mitchell. ISBN 978-1-80371-043-3.
* Karasová, Nikola; Králová, Kateřina (2022). „The Holocaust Museum of Greece, Thessaloniki: In Whose Memory?". *Nationalities Papers*. **51** (3): 622–643. doi:10.1017/nps.2021.85. S2CID 249827508 Проверете ја вредноста `|s2cid=` (help).
* Kavala, Maria (2018). „The Scale of Jewish Property Theft in Nazi-occupied Thessaloniki". *The Holocaust in Greece*. Cambridge University Press. стр. 183–207. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Kerem, Yitzchak (2012). „The Greek Government-in-exile and the Rescue of Jews from Greece". *Holocaust Studies*. **18** (2–3): 189–212. doi:10.1080/17504902.2012.11087301.
* Kornetis, Kostis (2018). „Expropriating the Space of the Other: Property Spoliations of Thessalonican Jews in the 1940s". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 228–252. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Králová, Kateřina (2018). „Being a Holocaust Survivor in Greece: Narratives of the Postwar Period, 1944–1953". *The Holocaust in Greece*. Cambridge University Press. стр. 304–326. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Mazower, Mark (2004). *Salonica, City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews 1430-1950* (англиски). Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-0-307-42757-1.
* McElligott, Anthony (2018). „The Deportation of the Jews of Rhodes, 1944: An Integrated History". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 58–86. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Mojzes, Paul (2011). *Balkan Genocides : Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century* (eBook. изд.). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1442206656.
* Naar, Devin E. (2016). *Jewish Salonica: Between the Ottoman Empire and Modern Greece* (англиски). Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-9887-7.
* Naar, Devin E. (2018). „"You are Your Brother's Keeper": Rebuilding the Jewish Community of Salonica from Afar". *The Holocaust in Greece*. Cambridge University Press. стр. 273–303. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Saltiel, Leon (2018). „A City against Its Citizens? Thessaloniki and the Jews". *The Holocaust in Greece* (англиски). Cambridge University Press. стр. 113–134. ISBN 978-1-108-47467-2.
* Wetzel, Juliane (2015). „Frankreich und Belgien" [France and Belgium]. *Dimension des Völkermords: Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus* [*Dimension of the genocide: the number of Jewish victims of Nazism*] (германски). Oldenbourg Wissenschaftsverlag. стр. 105–137. doi:10.1524/9783486708332.105. ISBN 978-3-486-70833-2. S2CID 163310251.




1. ↑  Различно пријавени како 1.651
 or 1,661
2. ↑  Различно пријавени како 94, 96, or 98