Historic site in Северна АнглијаПредлошка:SHORTDESC:Historic site in Северна Англија
 

**Адријанов ѕид** (латински: *Vallum Hadriani*), исто така познат како **Римски ѕид**, **Пиктски ѕид** или *Vallum Aelium* на латински) — поранешно одбранбено утврдување на римската провинција Британија, започнат во 122 година во времето на царот Адријан.  Тргнувајќи од Волсенд на реката Тајн на исток до Боунс-он-Солвеј на запад од сегашната северна Англија, тој претставувал камен ѕид со големи ровови пред и зад него што ја поминувало целата ширина на островот. Војниците биле поставени по должината на линијата на ѕидот во големи тврдини, помали замоци и одбранбени места.  Покрај одбранбената воена улога на ѕидот, неговите порти можеби биле царински пунктови. 

 Поглед на ѕидот на Адријан што ја покажува неговата должина и висина. Исправените камења на него се современи, за да ги одвратат луѓето да одат по него.
Патеката на ѕидот на Адријан обично се протега многу блиску до ѕидот. Речиси целата стоечка ѕидарија била отстранета во раното современо време и се користела за локални патишта и фарми.  Ниту еден од нив не стои на првобитната висина, но современата работа изложила голем дел од основите, а некои сегменти прикажуваат неколку курсеви на современата реконструкција на ѕидање. Многу од ископаните тврдини на или во близина на ѕидот се отворени за јавноста, а разни музеи во близина ја прикажуваат неговата историја.  Како најголема римска археолошка карактеристика во Британија, ѕидот е долг 117.5 километри и поминува во северна Англија.  Се смета за британска културна икона, и е една од главните антички британски туристички атракции.  Тој бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО во 1987 година  Антониновиот ѕид изграден со бусен во она што денес е централна Шкотска, кој накратко го заменил Адријановиот ѕид пред да биде напуштен,  бил прогласен за светско наследство во 2008 година  

Адријановиот ѕид ја означувал границата помеѓу Римска Британија и неосвоената Каледонија на север. Ѕидот целосно лежи во Англија и никогаш не ја формирал англо-шкотската граница, иако понекогаш лабаво или колоквијално се опишува како таков.

Димензии
--------

 *Лимес* и Адријановиот ѕид (латински со англиски превод)
Должината на ѕидот била 80 римски милји (единица должина еквивалентна на околу 1.620 јарди или 1.480 метри), или 73 денешни милји (117 километри).  Ѕидот ја опфатил целата ширина на островот, од Волсенд на реката Тајн на исток до Боунс-он-Солвеј на запад. 

Не долго откако започнала изградбата на ѕидот, неговата ширина била намалена од првично планираните 10 стапки (3.0 м) до околу 8 стапки (2.4 м), или уште помалку во зависност од теренот.  Некои делови во прв случај биле изградени од трева и дрва, а за нив може да бидат потребни децении за да се изменат и заменат со камен. 

Беда Почитуваниот, монах и историчар кој починал во 735 година, напишал дека ѕидот бил висок 12 стапки (3.7 м), а доказите сугерираат дека можеби бил неколку стапки повисок при неговото формирање. 

Низ должината на ѕидот имало стражарска кула на секоја третина од километар, која исто така обезбедувала засолниште и сместување за римските трупи во овие одбранбени места.

Рута
----

 Пат на ѕидот на Адријан, речиси од брег до брег
 Карта за истражување на ордените на ѕидот на Адријан, објавена во 1964 година. Ревидирано и ажурирано издание било објавено во 2010 година.
 Делови од Адријановиот ѕид сè уште остануваат, особено во неговиот ридски централен сектор. Останува малку во низинските предели, каде што се користел како извор на камен за нови градби.
Адријановиот ѕид се протегал западно од Сегедунум кај Волсенд на реката Тајн, преку Карлајл и Киркандрус-на-Еден, до брегот на Солвеј Фирт, завршувајќи на кратко, но непознато растојание западно од селото Боунс-на-Солвеј.  Трасата била малку северно од *Станегејт*, важен римски пат изграден неколку децении порано за да ги поврзе двете тврдини кои чувале важни речни премини: Корстопитум (Корбриџ) на реката Тајн и Лугувалиум (Карлајл) на реката Еден. Современите патишта A69 и B6318 го следат текот на ѕидот од Њукасл на Тајн до Карлајл, потоа долж северниот брег на Камбрија (јужниот брег на Солвеј Фирт).

Дел од централниот дел на ѕидот ги следи природните карпи на стрмнината на карпестата формација Вин Сил.

Иако ѕидот завршува во близина на Боунс-он-Солвеј, ова не го означува крајот на линијата на одбранбени структури. Познато е дека системот на замоци и одбранбени столбови продолжил по должината на брегот на Камбрија до Рисехоу, јужно од Мерипорт.  За целите на класификација, замоците западно од Боунс-он-Солвеј се нарекуваат Милјифорлети.

Цел на изградбата
-----------------

 Адријановиот ѕид свртен кон исток кон Краг Лоф. Карпестиот излив е прагот Вин, од вулканско потекло.
Адријановиот ѕид веројатно бил планиран пред посетата на Адријан на Британија во 122 година. Според обновените фрагменти од песочник пронајдени во Јароу, кои датираат од 118 или 119 година, желбата на Адријан била да го задржи „непроменето царството", кое му било наметнато преку „*божествена инструкција*". По доаѓањето на Адријан на царскиот престол во 117 година, имало немири и востанија во Римската Британија и од народите од различни освоени земји низ царството, вклучувајќи ги Египет, Јудеја, Либија и Мавретанија.  Овие проблеми можеби влијаеле на неговиот план за изградба на ѕидот, како и на неговата изградба на граници кои денес се познати како *лимес* во други области на царството, како што е *Лимес Германикус* во денешна Германија.

Научниците не се согласуваат околу тоа колкава закана навистина им претставувале жителите на северна Британија на Римјаните и дали постоела некаква економска предност во одбраната и гарнизонирањето на фиксна линија на одбрана како ѕидот, наместо да се освои и анексира она што станало Нортамберленд и Шкотските низини и потоа одбрана на територијата со полабав распоред на тврдини. Меѓутоа, Адријан и неговите советници создале решение за нивните проблеми што останале релевантни со векови.

Примарната цел на ѕидот била како физичка бариера да го забави преминувањето на напаѓачите, луѓе кои имале намера да ја преминат неговата линија за животни, богатство или робови, а потоа да се вратат со својот плен.  Латинскиот текст *Historia Augusta* вели:

|  |  |
| --- | --- |
| (Hadrianus) murumque per octoginta milia passuum primus duxit, qui barbaros Romanosque divideret. | (Адријан) бил првиот што изградил ѕид, долг осумдесет милји, за да ги одвои Римјаните од варварите. |
|  |  |

Не само самиот ѕид го поддржува ова толкување; јами познати како *ципи* често се наоѓаат на бермата или рамната површина пред ѕидот.  Овие јами држеле гранки или мали стебла на дрвја заплеткани со наострени гранки.  Тие би го отежнале нападот на ѕидот. Може да се смета како римски еквивалент на бодликава жица, мерка за одложување на непријателскиот напад и задржување на напаѓачите во домет на проектилите на бранителите. Завесниот ѕид не бил главна одбранбена линија со континуирана борба, туку целта била да го одврати случајниот премин и да биде точка за набљудување што може да ги предупреди Римјаните за дојдовен напад и да ги забави непријателските сили, така што дополнителните трупи би можеле да пристигнат за поддршка. 

Покрај одбранбената структура направена за да ги држи луѓето надвор, ѕидот исто така ги задржал луѓето во римската провинција.  Движењето би се канализирало низ портите во ѕидот, каде што би можело да се надгледува за информации, да се спречи или дозволи како што е соодветно и да се оданочува. 

Ѕидот имал и психолошко влијание:

> Скоро три века, до крајот на римското владеење во Британија во 410 година од нашата ера, Адријановиот ѕид беше најјасната изјава за моќта, снаодливоста и решителноста на поединечниот цар и на неговото царство. 
> 
> 

Ѕидот не претставувал само одбранбена структура, туку и симболична изјава за царската моќ на Рим, означувајќи ја границата помеѓу таканаречениот цивилизиран свет и неосвоената варварска дивина. Како што објаснува британскиот археолог Нил Фокнер, „*ѕидот, како и другите големи римски гранични споменици беше исто толку пропагандна изјава колку и функционален објект*".  Постојат некои докази дека ѕидот на Адријан првично бил покриен со гипс, а потоа варосан: неговата сјајна површина би ја рефлектирала сончевата светлина и би била видлива со неколку километри наоколу.

Градба
------

 Бронзената глава на Адријан, кој ја нарачал изградбата на ѕидот, пронајдена во 1834 година во реката Темза во Лондон, околу 450 километри јужно од Адријановиот ѕид
Адријан ставил крај на политиката на неговиот претходник Трајан за проширување на царството и наместо тоа се фокусирал на одбрана на тогашните граници, имено во тоа време Британија.  Како Август, Адријан верувал во искористување на природните граници како што се реките за границите на царството, на пример Еуфрат, Рајна и Дунав.  Велика Британија, сепак, немала никакви природни граници што би можеле да послужат за оваа цел - да ја подели провинцијата контролирана од Римјаните од келтските племиња на север. 

Со изградбата која започнала во 122 година,  целата должина на ѕидот била изградена со наизменична серија тврдини, во секоја сместувале 600 луѓе, и на километари замоци со екипаж, управувани од „*помеѓу 12 и 20 мажи*". 

Биле потребни шест години за да се изгради поголемиот дел од Адријановиот ѕид со делата од три римски легии - II августов легион, VI победнички легион и XX победнички валериев легион, со вкупно 15.000 војници, плус некои членови на римската флота.  Изградбата на ѕидот не била надвор од областа на експертизата на војниците; некои би се обучиле да бидат геодети, инженери, ѕидари и столари. 

### „Широк ѕид" и „тесен ѕид"

 Подножјето на ѕидот, покажувајќи ја точката на која се спојуваат Широкиот ѕид и Тесниот ѕид
Робин Џордж Колингуд навел докази за постоење на широк дел од ѕидот и обратно тесен дел.  Тој тврдел дека плановите се смениле за време на изградбата на ѕидот и неговата вкупна ширина била намалена. 

Широките делови од ѕидот се широки околу 9 1⁄2 стапки (2.9 м) а тесните делови 2 стапки (61 cм) потенки, околу 7 1⁄2 стапки (2.3 м) широки.  Утврдено е дека некои од тесните делови биле изградени на широки темели, кои се претпоставува дека биле изградени пред да се сменат плановите.  Врз основа на овие докази, Колингвуд заклучил дека ѕидот првично требало да биде изграден помеѓу денешниот Њукасл и Боунес, со еднаква ширина од десет римски стапки, сите од камен.  По завршувањето, единствено три петтини од ѕидот бил изграден од камен; преостанатиот западен дел бил ѕид од трева, подоцна повторно изграден во камен.  Плановите веројатно се промениле поради недостаток на ресурси. 

Во обид да се зачуваат ресурсите понатаму, ширината на источната половина била намалена од првобитните десет римски стапки на осум, а останатите камења од источната половина се користеле за околу 8 километри од ѕидот на тревникот на запад.   Ова намалување од оригиналните десет римски стапки на осум го создал таканаречениот „тесен ѕид". 

### Валум

 Оваа конструкција слична на ров е дел од Валум. Овој дел се наоѓа во близина на Милјакасл 42.
Веднаш јужно од ѕидот има 10 стапки (3 м) длабока конструкција слична на ров со две паралелни могили што се протегаат северно и јужно од него, позната како Валум. Валумот и ѕидот се движат повеќе или помалку паралелно речиси по целата должина на ѕидот, освен помеѓу тврдините Њукасл и Волсенд на источниот крај, каде што Валум можеби се сметал за излишно како бариера поради непосредната близина на реката Тајн. Двојната патека на ѕидот и Валумот навеле многу мислители од 19 век да ја забележат и размислат нивната врска еден со друг.

Се смета дека некои докази покажуваат дека трасата на ѕидот била поместена за да се избегне Валумот, веројатно укажувајќи на тоа дека Валумот е постара градба.  Затоа, Р.Г. Колингвуд тврдел во 1930 година дека Валумот бил изграден пред ѕидот во неговата последна форма.  Колингвуд, исто така, се запрашал дали Валумот е оригинална граница изградена пред ѕидот.  Врз основа на ова, ѕидот би можел да се гледа како нова, заменска граница, изградена за да ја зацврсти границата на Римјаните на нивната територија. 

Во 1936 година, понатамошно истражување сугерирало дека Валумот не можел да биде изграден пред ѕидот бидејќи избегнал еден од замоците на ѕидот.  Ова ново откритие постојано било поткрепувано со повеќе докази, зајакнувајќи ја идејата дека има симултана изградба на Валумот и ѕидот. 

Други докази сè уште укажуваат на други, малку поинакви насоки. Доказите покажуваат дека Валумот конкретно претходел на делови од Тесниот ѕид; За да го објасни ова несовпаѓање, Коус сугерира дека или изградбата на Валумот започнала со Широкот ѕид, или започнала кога Тесниот ѕид го наследил Широкиот ѕид, но продолжил побрзо од онаа на Тесниот ѕид. 

 Дел од ѕидот на Адријан кој се движи кон исток од тврдината Хаустедс, покажувајќи го портата Кнаг Брн во долината. Многу рамен врв на ѕидот лево е знак на современа консолидација.
### Ѕид од бусен

Од Милјакасл 49 до западниот крај на ѕидот во Боунс-он-Солвеј, ѕидот првично бил изграден од бусен, веројатно поради отсуството на варовник за производство на малтер.  Последователно, Ѕидот бил срушен и заменет со камен ѕид. Ова се одвивало во две фази; првата (од реката Иртинг до точка западно од МилјакаслМилјакасл 54 ), за време на владеењето на Адријан, а втората по повторното окупирање на Адријановиот ѕид по напуштањето на Антониновиот ѕид (иако исто така се сугерирало дека оваа втора фаза траела место за време на владеењето на Септимиј Север). Линијата на новиот камен ѕид ја следи линијата на ѕидот од тревникот, освен потегот помеѓу Милјакасл 49 и МилјакаслМилјакасл 51, каде линијата на камениот ѕид е малку подалеку на север. 

Во делот околу МилјакаслМилјакасл 50TW, тој бил изграден на рамна основа со три до четири делови од тревни блокови.  Базален слој од калдрма се користел на запад од МилјакаслМилјакасл 72 и веројатно во МилјакаслМилјакасл 53.  Онаму каде што подлогата била мочуриште, се користеле дрвени купови. 

Во својата основа, сега урнатиот ѕид од бусен бил широк 6 метри и изграден во делови од блокови од бусен со димензии 18 инчи (46 cм) во должина и 12 инчи (30 cм) длабочина и 6 инчи (15 cм) висина, до висина проценета на околу 3,66 метри. Се смета дека северното лице имало наклон од 75%, додека јужното лице започнувало вертикално над темелот, брзо станувајќи многу поплитко. 

### Стандарди

Над темелите на камениот завесен ѕид биле поставени една или повеќе подножја. Поместувањата биле воведени над овие подножја (и на северната и на јужната страна), што ја намалило ширината на ѕидот. Онаму каде што е наведена ширината на завесниот ѕид, таа се однесува на ширината над поместувањето. Идентификувани се два стандарди за поместување: Стандард А, каде што поместувањето се случува над првата патека и Стандард Б, каде што поместувањето се случува по третата (или понекогаш четвртата) патека.

Гарнизон
--------

Се смета дека по изградбата и кога биле целосно екипирани, речиси 10.000 војници биле стационирани на ѕидот на Адријан, составени не од легиите кои го изградиле, туку од полкови на помошна пешадија и коњаница извлечени од провинциите. 

По ова, Дејвид Бриз ги поставил двете основни функции за војниците на или околу Адријановиот ѕид.  Бриз кажал дека војниците кои биле стационирани во тврдините околу ѕидот имале примарна должност на одбраната; во исто време, трупите во замоците и одбранбените гранки имале одговорност за гранична контрола.  Доказите, како што вели Бриз, за војниците стационирани во тврдините биле многу поизразени од оние во замоците и одбрамбените клупи. 

Бриз дискутира за три теории за војниците на ѕидот на Адријан. Првата, овие војници кои управувале со замоци и одбранбени ѕидови дошле од тврдините блиску до него; втората, полкови од помошници биле специјално избрани за оваа улога; или трета, „*специјална сила*" била формирана за да ги опфати овие станици. 

Бриз доаѓа до заклучок дека низ сите собрани натписи има војници од три, па дури и четири, помошни единици на замоци на ѕидот.  Овие единици биле „*кохори I Batavorum*, *cohors I Vardullorum*, ненумерирана панонска група и *duplicarius* од Горна Германија".  Бриз додава и дека е можно да имало и некои легионери на овие замоци. 

Бриз, исто така, продолжува велејќи дека доказите се „*сè уште отворени за тоа дали*" војниците што управувале со замоците биле од блиските тврдини или биле специјално избрани за оваа задача, и понатаму додавајќи дека „рамнотежата [на доказите] можеби лежи кон второто".  Изненадување за Бриз е тоа што „*војниците од трите британски легии*" биле побројни од помошните, што е спротивно на тврдењето „*дека легионерите нема да се користат за такви одвоени должности*". 

Дополнителни информации за гарнизонирањето на ѕидот се дадени со откривањето на таблите од Виндоланда веднаш јужно од ѕидот на Адријан, како што е записот на 18 мај 92 или 97 година, кога само 456 од целосната квота од 756 белгиски војници биле присутни, а останатите биле болни или на друг начин отсутни.

Социјално и економско влијание
------------------------------

### Унифицирана културна област

До околу 200 година п.н.е. долго пред Римјаните да пристигнат во Британија, регионот од двете страни на ѕидот, од Лотијан на север и реката Ношење на југ, доминирала со праволиниски огради. Тоа биле јадрата на екстензивните земјоделски населби на високо ниво на социјалната хиерархија, многубројното и широко распространето благородништво; пониските редови живееле во групи кружни куќи кои оставале многу помала археолошка трага. Ѕидот веројатно сечел низ кохерентна културна област, а бил планиран и изграден во време на сериозни војни во Британија, за кои биле потребни големи римски засилувања надвор од Британија.  Таблетата од Виндоланда опишува *centurio regionarius* кој спроведувал директно воено владеење од Карлајл, околу 30 години по римското освојување на регионот. Шемата на населување во областа не се променила веднаш по изградбата на ѕидот, а групите кои се бореле против Римјаните можеби биле од племиња на југ или од север на ѕидот. 

Римските војници од гарнизонот, со нивните семејства и другите доселеници, можеби изнесувале околу 22-30% од населението во регионот. Тие не можеле да бидат целосно обезбедени од локални ресурси, иако секој локален вишок бил оданочуван или реквизиран. Воените регрути, исто така, можело да се наплаќаат од блиските групи. 

### Јужно од ѕидот

На југ, помеѓу ѕидот и реката Тис, населбите во римски стил се појавиле на почетокот на вториот век, многу кратко по изградбата на ѕидот. Ова е порано од римските вили во Јоркшир на југ. Мортариумот со печат на името ANAVS биле произведени во Фавердејл, околу 80 километри јужно од ѕидот, а повеќето од пронајдените потекнуваат од тврдината Корија. Самиот ANAVS веројатно бил имигрант во областа.  Во 150 година, на Велвотигернус, син на Маглотигернус, му било издадено отпуст по 26 години служба во класата Германика. Пронајден е во близина на римската тврдина Лонговициум. Веројатно Велвотигернус бил од повисоките ешалони на британското општество (името на неговиот татко значи „*Голем господар*"); тој избрал да се насели во близина на Ланчестер на околу 27 километри јужно од ѕидот.  Ова укажува на брзиот развој на елементите на римската култура и од локалните високи класи, и од имигрантите или привлечени од комерцијални можности или официјално охрабрени да се населат. 

### Северно од ѕидот

На север се појавува многу поинаква слика. Голема област од она каде денес се наоѓа јужна Шкотска до Лотијан, и крајбрежната рамнина на Нортумбрија, ја загубила својата монументална градежна традиција на значителни дрвени кружни куќички и земјени куќишта. Таму била пронајдена мал дел од доцноримска керамика. Римјаните можеби ја исчистиле зоната од нејзиното население, како што е познато дека направиле на Рајна и десет римски милји подалеку од границата на Дунав. Некои места сè уште биле окупирани; тврдината Барнсварк Хил, претходно во урнатини, била повторно окупирана во времето кога бил изграден ѕидот. Веројатно ова претставува краткотраен римски обид да се воспостави кооперативна власт на оваа главна рута северно до Каледонија. За неколку години, тврдината била опкружена со римски кампови и бомбардирана со римски проектили. Конечно била напуштена во околу 140 година.

Други локалитети можеби биле управувани од домородни групи, веројатно со добиток и можеби за да ги задоволат римските барања. Доказите сугерираат дека пејзажот веднаш северно од ѕидот останал генерално отворен, без обновување на шумите до крајот на римското владеење.  Во замокот Ескдалемуир, на еден рид од железното време му бил даден анекс и мрежа на ископани и затрупани граници.  Местата во Пегсвуд Мур и болницата Сент Џорџ, Морпет, исто така покажуваат веројатни загради и патеки, многу помалку значителни од масивните места од железното време во областа. Локалитетот во Хакхо е единствениот во оваа област што дава докази за пост-адријанска домашна резиденција (римска груба керамика, веројатно контејнери со увезена храна со висок престиж, дури во 3 век, а можеби и 4 век), и на сличен начин можеби главно се занимавала со управување со добитокот и испорака. 

### Ограничен контакт преку ѕидот

Во принцип, како и со другите римски гранични линии, римските монети и керамиката не се движеле преку ѕидот, а ѕидот се смета дека бил ефективна бариера за трговијата. Неколку елитни центри продолжиле да увезуваат римски стоки, како што е самијата (Тера сигилата) по 160 година пронајдена во Трапраин. Тековната размена можеби била управувана на неколку специфични премини (а можеби и во одредени периоди од годината). Една таква традиционална точка може да биде означена со концентрацијата на метални предмети од римскиот период во близина на Грејт Витингтон, околу 2 километри северно покрај римскиот пат од Портгејт на ѕидот.  Монетите, главно сребрени наместо бронзени и укажуваат на трансакции со висока вредност, укажуваат на активност во доцниот прв и почетокот на вториот век, намалување во периодот на Антонин кога гарнизонот се преселил на север до Антониновиот ѕид и закрепнување во подоцнежниот втор и почетокот на третиот век.

По Адријан
----------

 Лихиловиот бедем во Камбрија, Англија, е типичен пример за средните одбранбени ѕидови вградени во ѕидот помеѓу замоците.
По смртта на Адријан во 138 година, новиот цар, Антонин Пиј, го оставил ѕидот окупиран во улога на поддршка, во суштина го напушта. Тој започнал да го гради Антониновиот ѕид на околу 160 километри север, преку провлак што се протега од запад-југо-запад кон исток-северо-исток. Овој ѕид од бусен имал 40 римски милји, или околу 60,8 километри, и имал повеќе тврдини од Адријановиот ѕид. Оваа област подоцна станала позната како Шкотска низина, понекогаш наречена Централен појас или Централна Низина.

Антонин не можел да ги освои северните племиња, па кога Марко Аврелиј станал цар, го напуштил Антониновиот ѕид и повторно го окупирал Адријановиот ѕид како главна одбранбена бариера во 164 година. Во 208–211 година, царот Септимиј Север повторно се обидел да ја освои Каледонија и привремено повторно го окупирал Антониновиот ѕид. Кампањата завршила неубедливо и Римјаните на крајот се повлекле до Адријановиот ѕид. Раниот историчар Беда (672/73–735 н.е.), следејќи го Гилда, напишал (околу 730 г. н.е.):

>  [Римјаните кои заминуваат] мислејќи дека тоа може да биде некаква помош за сојузниците [Британците], кои беа принудени да ги напуштат, изградија силен ѕид од камен од море до море, на права линија меѓу градовите што беа таму изградени од страв на непријателот, каде што Север исто така порано изградил бедем.
> 
> 
> —Баде, *Historia Ecclesiastica gentis Anglorum*, Книга I стр. 12
> 
> 
> 

 Пронајдени два римски натписи вградени во црквата Свети Павле во Јароу во 1782 година, споменувајќи го Адријан горе и провинцијата Британија долу. Тие се веројатно од посвета плоча или победнички споменик на самиот источен крај на ѕидот. 
Беда очигледно го идентификувал камениот ѕид на Гилдас како ѕидот на Адријан (изграден во 120-тите) и се смета дека верувал дека бариерата од ров и тумба позната како Валум (само јужно од Адријановиот ѕид) е бедем изграден од Север. Ќе поминат многу векови пред да стане очигледно кој го изградил.  

Во истиот пасус, Беда го опишува Адријановиот ѕид на следниов начин: „*Тој е со широчина од осум стапки и висок дванаесет; и, како што може јасно да се види до денес, се движел директно од исток кон запад*". Беда, според негов сопствен извештај  го живеел целиот свој живот во Џароу, веднаш преку реката Тајн од источниот крај на ѕидот во Валсенд, па како што вели тој, би бил многу запознаен со ѕидот. Она што не го кажува е дали имало пешачка патека покрај врвот на ѕидот. Можеби се смета дека имало, но доколку е така, истиот повеќе не постои.

Кон крајот на 4 век, варварските инвазии, економскиот пад и воените удари го олабавиле владеењето на Римското Царство врз Британија. До 410 година, проценетиот крај на римското владеење во Британија, римската администрација и нејзините легии исчезнале и Британија била оставена да гледа на сопствената одбрана и влада. Археолозите откриле дека некои делови од ѕидот останале окупирани до 5 век. Се сугерирало дека некои тврдини продолжиле да бидат гарнизони од локални Британци под контрола на фигурата на Коел Хен и поранешен dux. Адријановиот ѕид паднал во урнатина и со текот на вековите каменот бил повторно користен за други местни градби. Сполијата која датира од 7 век од Адријановиот ѕид (илустрирано десно) била искористена во изградбата на црквата Свети Павле во опатија Монквермаут-Јароу, каде што Беда бил монах. Се претпоставува дека бил вграден пред поставувањето на каменот за посветување на црквата, кој допрва треба да се види во црквата, датиран на 23 април 685 година 

 *Градење на римскиот ѕид* од Вилијам Бел Скот, во Волингтон Хол; лицето на стотникот е она на антикварецот Џон Клејтон. Сликата може да значи дека ѕидот бил изграден од робови, што не било.
Ѕидот го фасцинирал Џон Спид, кој објавил збир на мапи на Англија и Велс по окрузи на почетокот на 17 век. Тој го опишал како „Ѕидот на сликите" (или „Пикти"; тој ги користи двата правописи). *Картата на Њукасл* (sic), нацртана во 1610 година од Вилијам Метју, го опишала како „Ѕид на Север", погрешно давајќи му го името што Беда му го припишувал на Валум. Мапите за Камберленд и Нортамберленд не само што го прикажуваат ѕидот како главна карактеристика, туку се украсени со цртежи на римски наоди, заедно со, во случајот со картата на Камберленд, картуш во кој тој дава опис на самиот ѕид.

### Зачувување од Џон Клејтон

 Адријановиот ѕид во близина на тврдината Бирдосвалд, познат кај Римјаните како *Бана*, со маж кој прска плевел за да го намали биолошкото атмосферско влијание на камењата.
Голем дел од ѕидот денес е исчезнат. Долги делови од него биле користени за изградба на патишта во 18 век,  особено од генералот Вејд за изградба на воен пат (од кој повеќето лежи под денешниот „Воен пат" B6318) за да ги премести трупите да го скршат подемот на Јакобитите во 1745 година. Зачувувањето на голем дел од она што останало може да му се припише на антикварецот Џон Клејтон. Тој се обучил како адвокат и станал градски службеник на Њукасл во 1830-тите. Тој станал ентузијаст за зачувување на ѕидот по посетата на Честерс. За да ги спречи земјоделците да земат камења од ѕидот, тој почнал да купува дел од земјиштето на кое стоел ѕидот. Во 1834 година, тој започнал да купува имот околу Стил Риг во близина на Краг Лоу. На крајот, тој го контролирал земјиштето од Брунтон до Кафилдс. Овој дел ги вклучувал местата Честерс, Каробург, Хаустедс и Виндоланда. Клејтон извршил ископување во тврдината во Цилурнум и во Хаустедс, и ископал неколку замоци.

Клејтон управувал со фармите што ги стекнал и успеал да ги подобри и земјиштето и добитокот. Добивката од своите фарми ги користел за реставраторски работи. Работниците биле вработени за обновување на делови од ѕидот, генерално до висина од седум правци. Најдобар пример за ѕидот Клејтон се наоѓа во Хаустедс. По смртта на Клејтон, имотот преминал на роднините и набрзо бил изгубен поради коцкање. На крајот, <i>National Trust</i> почнал да го стекнува земјиштето на кое стои ѕидот. Во Волингтон Хол, во близина на Морпет, има слика од Вилијам Бел Скот, на која е прикажан центурион кој го надгледува градењето на ѕидот. На центуриониот му било дадено ликот на Џон Клејтон (горе десно).

### Подоцнежни откритија

Во 2021 година, работниците за <i>Northumbrian Water</i> пронашле претходно неоткриен дел од ѕидот од 3 метри додека поправале водовод во центарот на Њукасл на Тајн. Компанијата објавила дека цевката ќе биде „*наклонета за да остави тампон околу ископаниот ров*".  

### Светско наследство

Ѕидот на Адријан бил прогласен за светско наследство во 1987 година, а во 2005 година станал дел од транснационалната локација на светското наследство „Границите на Римското Царство", која вклучува и места во Германија. 

### Туризам

Иако Адријановиот ѕид бил прогласен за светско наследство во 1987 година, тој останува незаштитен, овозможувајќи им на посетителите да се качуваат и да застанат на ѕидот, иако тоа не е охрабрено, бидејќи може да ја оштети историската структура. На 13 март 2010 година, се одржал јавен настан кој го осветлил Адријановиот ѕид, на кој се гледала патеката на ѕидот осветлена со 500 светилници. На 31 август и 2 септември 2012 година, имало второ осветлување на ѕидот како дигитална уметничка инсталација наречена „*Поврзувачка светлина*", која била дел од фестивалот во Лондон 2012 година. Во 2018 година, организациите кои управуваат со Кинескиот ѕид и со Адриановиот ѕид потпишале договор за соработка за раст на туризмот и за историско и културно разбирање на спомениците. 

### Патеката на ѕидот на Адријан

Во 2003 година, била отворена патека за Национална патека која ја следи линијата на ѕидот од Волсенд до Боунес-он-Солвеј.  Поради кревкиот пејзаж, од пешаците се бара да ја следат патеката само во летниот период.

Имиња од римски период
----------------------

 Стафордшир Мурлендс Пан, што може да го даде античкото име на Адријановиот ѕид (делумно гласи VALI AELI, т.е. Ѕидот на Адријан, користејќи го неговото семејно име Алиј )
Адријановиот ѕид бил познат во римскиот период како *валум* (ѕид), а откривањето на Стафордшир Мурлендс Пан во Стафордшир во 2003 година фрлило дополнително светло на неговото име. Оваа бакарна легура (*трула*) од 2 век е испишана со серија од четири имиња на римски тврдини долж западниот сектор на ѕидот: MAIS [Бовнес он Солвех] COGGABATA [Друмбург] VXELODVNVM [Станвикс] CAMBOGLANNA [Кастлстидс]. Потоа следуваат зборовите RIGORE VALI AELI DRACONIS. Семејното име на Адријан било *Елиј*, а најверојатното читање на натписот е *Вали Аелии* (генитив , Адријанов ѕид, што сугерира дека ѕидот бил наречен со истото име од современиците. Меѓутоа, друга можност е тоа да се однесува на личното име Аелиј Драко.  

Два бронзени садови кои се многу слични на Стафорсширскиот се Rudge Cup, пронајден во Вилтшир во 1725 година и Amiens Skillet, пронајден во Амјен во северна Франција во 1949 година. Тие, исто така, ги носат латинските имиња на тврдините на Адријановиот Ѕид, под кои се претстави на ѕид со бедем или борбен ѕид, за кој се смета дека го прикажува Адријановиот ѕид.

Во популарната култура
----------------------

### Книги

* *Деветтиот орел* е прославен роман за деца од Розмари Сатклиф, објавен во 1954 година. Ја раскажува приказната за еден млад римски офицер кој тргнува на север надвор од ѕидот на Адријан во потрага по исчезнатиот стандард на орелот од изгубената Деветта Легија. Бил инспириран од бронзениот Силчестерски орел пронајден во 1866 година. Самата книга го инспирирала филмот <i id="mwAvY">„Орел"</i> од 2011 година.
* Збирката раскази на Џим Шепард*, „Како и да е да разбереш* "(2007) вклучува приказна насловена „Ѕидот на Адријан", која е замислена приказна за службеник кој живее и работи за време на изградбата на ѕидот.
* Англискиот автор, добитник на Нобеловата награда, Радјард Киплинг, придонел за популарната слика на „Големиот ѕид на сликите" во неговите раскази за Парнесиј, римски легионер кој го бранел ѕидот од Пиктите. Овие приказни се дел од антологијата *на Puck of Pook's Hill*, објавена во 1906 година
* Американскиот писател Џорџ Мартин признал дека ѕидот на Адријан бил инспирација за Ѕидот во неговата најпродавана серија *Игра на тронови* во која ѕидот е исто така на север од неговата земја и се протега од брег до брег.
* Во измислената серија „ *Британија"* на Еј Џеј Троу, Ѕидот на Адријан е централна локација, а Коел Хен и Падарн Бејсруд се прикажани како лимитани (гранични војници).
* *Адријанов ѕид* од Адријан Голдсворти е кратка историја на ѕидот.

### Филмови

* Американскиот романтичен акционен авантуристички филм од 1991 година *Робин Худ: Принцот на крадците* го користи Сикамор Гап како локација.
* Акциониот драмски филм од 2011 година <i id="mwAyM">„Орел"</i> ја раскажува приказната за еден млад римски офицер кој тргнува преку ѕидот на Адријан во непознатите висорамнини на Каледонија за да го врати изгубениот стандард на римскиот орел од Деветтата легија. Филмот <i id="mwAyc">Centurion</i> од 2010 година раскажува слична приказна.
* Ѕидот, исто така, бил претставен како главна фокусна точка на *кралот Артур* од 2004 година, во кој една од основните порти е отворена за прв пат од нејзината изградба за да им се овозможи на Артур и неговите витези преминување на север во нивната потрага. Врвната битка кај Бадон помеѓу Британците предводени од Артур и неговите витези, и Саксонците предводени од Сердик и неговиот син Синрик е поставена веднаш во ѕидот.

### Музика

* Воведната песна од првиот соло албум на Максим*, Hell's Kitchen,* го носи името „Ѕидот на Адријан".

### Телевизија

* Седмата епизода за осмата сезона на документарната телевизиска серија *Модерни чуда* била за ѕидот на Адријан.  Била објавена на 1 март 2001 година.

### Поезија

* Англискиот поет В.Х. Оден напишал сценарио за документарец за радио на Би-Би-Си наречено *Адријанов Ѕид*, кој бил емитуван на североисточната регионална програма на Би-би-си во 1937 година. Оден подоцна објавил поема од сценариото „Римски ѕид блуз", во неговата книга *Друго време*. Поемата е краток монолог изговорен со гласот на осамениот римски војник стациониран на ѕидот.

### Видео игри

* Адријановиот ѕид се појавува во *Assassin's Creed Valhalla*. Веб-страницата може да ја посети протагонистот Еивор од кланот Равен во текот на 870-тите.
* Ѕидот на Адријан се појавува во *Crusader Kings III* како историска зграда која обезбедува економска корист за играчот или вештачката интелигенција што ја контролира провинцијата.

Наводи
------

1. ↑  „Hadrian's Wall: The Facts". *Visit Hadrian's Wall* (англиски). 8 March 2016. Архивирано од изворникот на 21 February 2019. Посетено на 21 February 2019.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Lobell, Jarrett A (2017). „The Wall at the End of the Empire". *Archaeology*. **70** (3): 26–35.
3. ↑  „Obituary: Brian Dobson". *The Daily Telegraph*. London. 21 September 2012. Архивирано од изворникот на 11 January 2022. Посетено на 22 September 2012.
4. 1 2  „Hadrian's Wall". *English Lakes*. Архивирано од изворникот на 19 October 2022. Посетено на 12 April 2016.
5. 1 2  „Route Description – Hadrian's Wall Path". *National Trails*. Архивирано од изворникот на 10 March 2023. Посетено на 5 September 2023.
6. ↑  Hart-Davis, Adam (23 June 2011). „Hadrian's Wall: A horde of ancient treasures make for a compelling new Cumbrian exhibition". *The Independent*. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 5 September 2023.
7. ↑  „More than 25,000 people see Hadrian's Wall lit up". *BBC News*. BBC. 17 March 2010. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 5 September 2023.
8. ↑  „Hadrian's Wall". *English Heritage*. 22 July 2004. Архивирано од изворникот на 22 July 2004.
9. ↑  Rohl, Darrell Jesse. „More than a Roman Monument: A Place-centred Approach to the Long-term History and Archaeology of the Antonine Wall" (PDF). *Durham Theses*. Durham University. Available at Durham E-Theses Online ref: 9458. Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-10-19. Посетено на 14 October 2017.
10. 1 2  „Frontiers of the Roman Empire". *UNESCO World Heritage Centre*. UNESCO. Архивирано од изворникот на 9 August 2023. Посетено на 5 September 2023.
11. ↑  „Wall gains World Heritage status". *BBC News*. 8 July 2008. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 8 July 2008.
12. ↑  Tighe, Chris (12 September 2014). „Borders held dear to English and Scots". *Financial Times*. Архивирано од изворникот на 19 October 2022. Посетено на 18 March 2017.
13. ↑  „Hadrian's Wall". *History*. 19 January 2018. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 17 August 2020.
14. ↑  Pearson, Harry (18 January 2023). „The extraordinary tale of Hadrian's Wall: 'Men have been deified for trifles compared with this admirable structure'". *Country Life*. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 5 September 2023.
15. ↑  „Definition of Roman mile in American English". *Collins Dictionary*. Посетено на 3 April 2021.
16. 1 2 3  Tomlin, R. S. O. (2018). *Britannia Romana: Roman Inscriptions & Roman Britain*. Oxford: Oxbow Books. стр. 100–102.
17. ↑  Breeze, David J (2006) [1934]. *Handbook to the Roman Wall*. Society of Antiquaries of Newcastle upon Tyne. ISBN 978-0901082657.
18. ↑  Breeze, D.J. (2004). „Roman military sites on the Cumbrian coast". Во R.J.A. Wilson; I.D Caruana (уред.). *Romans on the Solway : essays in honour of Richard Bellhouse*. CWAAS Extra Series. **31**. Kendal: Cumberland and Westmorland Antiquarian & Archaeological Society on behalf of the Trustees of the Senhouse Roman Museum, Maryport. стр. 66–94. ISBN 978-1873124390.
19. ↑
20. ↑  Breeze, D.J.; Dobson, B. (2000). *Hadrian's Wall* (4. изд.). London: Penguin Books. стр. 5. ISBN 978-0140271829.
21. ↑  Julius Caesar gives a detailed description of the making of *cippi* pits in Book VII, Chapter 73 of his *Commentarii de Bello Gallico*, as part of his account of his siege of Vercingetorix in Alesia.
22. ↑  Faulkner, Neil (17 February 2011). „The Official Truth: Propaganda in the Roman Empire". *BBC History*. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 5 September 2023.
23. ↑  Breeze, D.J.; Dobson, B. (2000). *Hadrian's Wall* (4. изд.). London: Penguin Books. стр. 86. ISBN 978-0140271829.
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Couse, G.S. (December 1990). „Collingwood's Detective Image of the Historian and the Study of Hadrian's Wall". *History and Theory*. **29** (4): 57–77. doi:10.2307/2505164. JSTOR 2505164.
25. 1 2 3 4  Breeze, David J (1934). *Handbook to the Roman Wall* (14 November 2006. изд.). Society of Antiquaries of Newcastle upon Tyne. стр. 55–62. ISBN 978-0901082657.
26. ↑  Simpson, F G; Richmond, I A; St Joseph, K (1935), „Report of the Cumberland Excavation Committee for 1934", *Transactions of the Cumberland & Westmorland Antiquarian & Archaeological Society*, new series, **35**: 220–232
27. ↑  Simpson, F G; MacIntyre, J (1933), „Report of the Cumberland Excavation Committee for 1932", *Transactions of the Cumberland & Westmorland Antiquarian & Archaeological Society*, new series, **33**: 262–270
28. ↑  Breeze, David J. (2006) [1934]. *Handbook to the Roman Wall* (14th. изд.). Society of Antiquaries of Newcastle upon Tyne. стр. 53. ISBN 978-0901082657.
29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Breeze, David J. (2003). „Auxiliaries, Legionaries, and the Operation of Hadrian's Wall". *Bulletin of the Institute of Classical Studies. Supplement*. **46** (81): 147–151. doi:10.1111/j.2041-5370.2003.tb01980.x.
30. ↑  Simon Schama (2000). *A History of Britain*. BBC Worldwide Ltd. стр. 34–37. ISBN 978-0563384977.
31. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. doi:10.1017/S00681113X22000241
32. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. doi:10.1017/S00681113X22000241
33. ↑  Inscriptiones Latinae Selectae 1338, Anthony Birley 2001. 'The Anavionenses', in N Higham (ed.) Archaeology of the Roman Empire: A tribute to the life and works of Professor Barri Jones. British Archaeological Reports International Series S940, Oxford, pp 15-24. As referenced page 132 in The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. doi:10.1017/S00681113X22000241
34. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. p. 139 doi:10.1017/S00681113X22000241
35. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. p 140. doi:10.1017/S00681113X22000241
36. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. p 141. doi:10.1017/S00681113X22000241
37. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. pp 142-5. doi:10.1017/S00681113X22000241
38. ↑  Mercer R 2018. Native and Roman on the Northern Frontier; Excavations and Survey in a Later Prehistoric Landscape in Upper Eskdale, Dumfriesshire. Edinburgh. As referenced in The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. pp 145-149. doi:10.1017/S00681113X22000241
39. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. pp 145-149. doi:10.1017/S00681113X22000241
40. ↑  The social and economic impact of Hadrian's Wall on the Frontier Zone in Britain. James Bruhn, Nick Hodgson. Britannia 53 (2022) 125-157. pp 152-153. doi:10.1017/S00681113X22000241
41. ↑  Collins R, Biggins J. A. Metal-detecting and geophysical survey at Great Whittington, Northumberland. Archaeologica Aeliana 2013. 5th series 42, pp 235-67.  accessed 19 May 2023.
42. ↑  RIB 1051. Imperial dedication, romaninscriptionsofbritain.org
43. ↑  „Wall of Severus". *from DOT to DOMESDAY*. 7 April 2021. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 12 April 2016.
44. ↑  Bede, *Historia Ecclesiastica gentis Anglorum*, Book 5 Chapter 24, "I have spent all the remainder of my life in this monastery."
45. ↑  „Hadrian's Wall section found under Newcastle street". *BBC News*. 11 August 2021. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 28 August 2021.
46. ↑  „Hadrian's Wall discovered underneath one of Newcastle's busiest streets" (англиски). Northumbrian Water Group. 10 August 2021. Архивирано од изворникот на 29 August 2023. Посетено на 28 August 2021.
47. ↑  Leung, Bo; Wang, Kaihao (24 January 2018). „Two historic structures in wall-to-wall collaboration". *The Telegraph*. Архивирано од изворникот на 2 May 2019. Посетено на 2 May 2019.
48. ↑  „Every Footstep Counts – The Trail's Country Code". *National Trails*. Архивирано од изворникот на 28 November 2007. Посетено на 26 November 2007.
49. ↑  „The Staffordshire Moorlands Pan". *British Museum*. Посетено на 25 February 2019.
50. ↑  Hodgson, Hadrian's Wall, p. 23
51. ↑  „Like You'd Understand, Anyway (review)". *Kirkus Reviews* (англиски). 25 September 2007. Посетено на 6 September 2021.
52. ↑  Mackenzie, Donald (2 August 2005). „On the Great Wall". *Kipling Society*. Посетено на 2 April 2021.
53. ↑  Martin, George R. R. „A Conversation With George R. R. Martin". *The SF Site*. Посетено на 10 September 2011.
54. ↑  Trow, M. J. (2014). „The Wall (Britannia #1)". *Good Reads*. Посетено на 2 April 2021.
55. ↑  *Hadrian's Wall*, Adrian Goldsworthy (2018) – Google Books
56. ↑  „Robin Hood: Prince of Thieves (1991) Filming & Production". *IMDb*. Посетено на 2 April 2021.
57. ↑  „MAXIM : Hells Kitchen – the album, scans and info". *Nekozine.co.uk*. Посетено на 12 April 2016.
58. 1 2  „Modern Marvels (1993–) Hadrian's Wall". *IMDb*. Посетено на 2 April 2021.
59. ↑  „Roman Wall Blues". *Kids of the Wild*. 27 May 2019. Посетено на 3 April 2021.
60. ↑  „Assassins Creed Valhalla: Is There Anybody Out There trophy – how to unlock?". *Game Pressure*. Посетено на 3 April 2021.
61. ↑  „Crusader Kings 3 Special Buildings Guide". *SegmentNext*. 13 May 2023. Посетено на 2 October 2023.

Извори
------

* Birley, A.R. (1963). *Hadrians Wall Illustrated Guide*. London: Her Majesty's Stationery Office (HMSO).
* Burton, Anthony. *Hadrian's Wall Path*. 2004. Aurum Press Ltd. ISBN 185410893X.
* Chaichian, Mohammad. 2014. "Hadrian's Wall: An Ill-Fated strategy for Tribal Management in Roman Britain", in *Empires and Walls: Globalization, Migration, and Colonial Domination* (Brill, pp. 23–52). .
* Davies, Hunter. *A Walk along the Wall*, 1974. Weidenfeld & Nicolson: London ISBN 0297767100.
* de la Bédoyère, Guy. *Hadrian's Wall: A History and Guide*. Stroud: Tempus, 1998. ISBN 0752414070ISBN 0752414070.
* *England's Roman Frontier: Discovering Carlisle and Hadrian's Wall Country*. Hadrian's Wall Heritage Ltd and Carlisle Tourism Partnership. 2010.
* Forde-Johnston, James L. *Hadrian's Wall*. London: Michael Joseph, 1978. ISBN 0718116526ISBN 0718116526.
* Hadrian's Wall Path (map). Harvey, 12–22 Main Street, Doune, Perthshire FK16 6BJ. harveymaps.co.uk
* Higgins, Charlotte (2014). „Chapter Seven: Hadrian's Wall". *Under Another Sky: Journeys in Roman Britain*. London: Vintage. ISBN 978-0099552093.
* Hodgson, Nick (2017). *Hadrian's Wall*. Marlborough, UK: Robert Hale. ISBN 978-0719818158.
* Moffat, Alistair, *The Wall*. 2008. Birlinn Limited Press. ISBN 1841586757ISBN 1841586757.
* Shanks, Michael (2012). *'Let me tell you about Hadrian's Wall...' Heritage, Performance, Design*.
* Speed, John – A set of Speed's maps were issued bound in a single volume in 1988 in association with the British Library and with an introduction by Nigel Nicolson as *The Counties of Britain: A Tudor Atlas by John Speed*.
* Tomlin, R. S. O. "Inscriptions" in *Britannia* (2004), vol. xxxv, pp. 344–345 (the Staffordshire Moorlands cup naming the Wall).
* Wilson, Roger J. A. *A Guide to the Roman Remains in Britain*. London: Constable & Company, 1980; ISBN 009463260X.

Надворешни врски
----------------

* Во серијата „Our Time Radio" со Грег Вулф, професор по античка историја на Универзитетот во Сент Ендрјус, Дејвид Бриз, поранешен главен инспектор за антички споменици за Шкотска и визитинг професор по археологија на Универзитетот во Дурам и Линдзи Аласон-Џонс OBE, FSA, FSA Scot, поранешен читател во римската материјална култура на Универзитетот во Њукасл
* Адријан ѕид на официјалната веб-страница за посетители на Нортамберленд
* Форум за дискусија на ѕидот на Адријан
* Границите на Римската империја на УНЕСКО
* Вести за патеката на ѕидот
* Статија за англиски езера
* iRomans – веб-страница со интерактивна мапа на делот од Кумбрија на Адријан ѕид
* Добро илустриран приказ на локациите долж ѕидот на Адријан Архивирано на 29 мај 2020 г. Archived </link>