Велич, мај 1934 година
**Љуба Велич** ( *Величкова* ; бугарски: *Люба Величкова* 10 јули 1913 – 1 септември 1996 година) бил оперски сопран. Родена е во Борисово, Бугарија, студирала во Софија и Виена, а пеела во оперските куќи во Австрија и Германија кон крајот на 1930-тите и почетокот и средината на 1940-тите. Во 1946 година станала австриска државјанка.

Велич станала најпозната во насловната улога на Саломе на Ричард Штраус, во која тренер бил композиторот. Нејзината меѓународна кариера била кратка, нејзиниот почеток бил одложен поради Втората светска војна, а крајот забрзан поради вокални проблеми. Полета во 1947 година во Лондон и продолжи во Њујорк од 1949 година, но нејзините главни денови завршија до средината на 1950-тите. Нејзината меѓународна кариера била непосредно пред деновите кога целосните студиски снимања на опери биле вообичаени, и иако некои снимки во живо преживеаја од емитувањата, нејзиното снимено наследство не е обемно.

Од средината на 1950-тите, Велич пеела карактерни улоги во опери и глумела во сценски претстави. Таа починала во Виена на 83-годишна возраст.

Животот и кариерата
-------------------

### Раните години

Велич е родена во Борисово, Бугарија и пораснала на фармата на нејзиното семејство со нејзините две сестри. Нејзиниот интерес за музика започна како млада девојка; кога имала осум години, една од нејзините сестри и подарила виолина и некое време размислувала да стане професионален свирач. По завршувањето на средното училиште во Шумен, читала филозофија на Софискиот универзитет, докторирајќи. Во Софија пеела во хорови, а музика студирала кај Георги Златев-Черкин. Со средства од бугарската влада таа се преселила во Виена да студира кај Тео Лиерхамер, професор по пеење на Државната академија .

 Велич во раните 1930-ти
Велич го имаше своето оперско деби во Софија во 1936 година, во мал дел во *Луиз*. Нејзината прва голема улога беше Неда во *Паљачи* во операта во Грац истата година. Својот занает го научила со компанијата од Грац во текот на следните три години, пеејќи невообичаено широк спектар на улоги на сопрано, во опери на композитори од Моцарт до Вагнер, Хампердинк, Пучини и Ричард Штраус. [n 1]

Помеѓу тогаш и крајот на Втората светска војна била член на оперски друштва во Хамбург (1941–1943), Минхен и Берлин (1943–1946). Додека беше во Берлин, таа ја играше улогата на младиот композитор во *„Ariadne auf Naxos"* на Ричард Штраус. Штраус ја виде и беше импресиониран; тој и договорил таа да ја пее насловната улога во новата продукција на неговата *Саломе* во виенскиот фолксопер во 1944 година, по повод неговиот осумдесетти роденден. Тој и помогна да го подготви делот, а тој стана оној со кој таа беше најтесно поврзана. Тие работеа на делото шест недели пред изведбата; Штраус присуствуваше на пробите секој ден.

Велич зел австриско државјанство во 1946 година  Таа стана клучен член на групата пејачи што оперскиот менаџер Франц Салмхофер ги собра околу него додека се стремеше да ја обнови виенската државна опера на крајот на војната. Во Виена таа дополнително го прошири својот репертоар, додавајќи улоги во француски, германски, италијански и руски опери. Како и Саломе, други улоги со кои беше особено поврзана во Виена беа Чио-Чио-Сан во *Мадам Батерфлај* и Дона Ана во *Дон Џовани*. [n 2]

### Меѓународна кариера

Во 1947 година Салмхофер ја однел компанијата во Лондон на покана од операта Ковент Гарден. Велич не беше сосема непознат за британската публика, бидејќи беше слушнат и добро прифатен во изведбите на Деветтата симфонија на Бетовен и Реквиемот на Верди под Џон Барбироли, но нејзиниот прием во оперската куќа беше на насловните страници. Во Ковент Гарден како Дона Ана и Саломе направи сензација, засенувајќи ја својата колешка од друштвото Марија Чеботари, со која ги делеше двете улоги. Според *Речникот за музика и музичари Гроув,* таа ја „заслепува[уреди] лондонската публика со страста, вокалната чистота и привлечната сила" на нејзините изведби. Додека бил во Лондон, Велич учествувал во две емитувани изведби на Штраусовата *Електра*, под диригентство на Сер Томас Бичам во присуство на композиторот.

Дејвид Вебстер, директорот на Кралската опера, препознавајќи го талентот на Велич, ги обезбеди нејзините услуги за резидентната компанија, со која таа се појави помеѓу 1948 и 1953 година во *Аида*, *Ла боем*, *Саломе*, *Тоска* и *Кралицата на пиковите*. Во Лондон, како и во Виена, оперите тогаш вообичаено се изведуваа на локалниот јазик, а Велич, како и другите германски пејачки кои настапуваа во Ковент Гарден, мораше да ги научи своите улоги на англиски јазик. Како Музета во *La bohème*, според *Тајмс*, „почесто отколку не пееше кој и да свири Мими надвор од сцената", иако меѓу нив беа Елизабет Шварцкопф и Викторија де Лос Анџелес. Кога Велич ја пееше Дона Ана за операта на фестивалот Глиндебурн на фестивалот во Единбург во 1948 година, критичарот Френк Хаус напиша дека таа е тигар кој можел да ги јаде и Дон Џовани и Дон Отавио „и сè уште барал повеќе". Истата година таа пееше во Деветтата симфонија на Бетовен со Виенската филхармонија под диригентство на Вилхелм Фуртвенглер во Ројал Алберт Хол. Во 1949 година за Glyndebourne во Единбург таа ја отпеа Амелија во *Un ballo in maschera* .

 Велич како Розалинде во *Die Fledermaus*
Исто така, во 1949 година, Велич го направи своето деби во Метрополитен операта, Њујорк, во *Саломе* ; беше дадена во двојна сметка со *Џани Шики* од Пучини, во која таа не се појави. Споредувајќи ја со нејзините претходници како Саломе, критичарот Ирвинг Колодин напиша: „оние кои беа поубави не можеа да одговараат на вокалната изведба на госпоѓица Велич, поради еуфонија, јасност и значење, а оние кои беа споредливи пејачи немаа таков физички идентитет со улогата. КЕД, госпоѓица Велич е рекордерката на Митрополитот Саломе."  *Variety* објави пофалби за пеењето и глумата на Велич, но повеќе се концентрираше на нејзината изведба на танцот на Саломе на седумте превези : „Госпоѓицата Велич навистина отиде во градот, ставајќи шармантен танц што прави лулашките корифеи на 52-та улица да изгледаат бледо во споредба, и тоа имаше здив на публиката на Мет". Историчарот Кенет Морган пишува:

>  Ова беше навистина еден од црвените букви денови во историјата на Метрополитен операта, бидејќи изведбата беше поздравена со петнаесетминутни овации, што беше речиси без преседан во историјата на компанијата. Ништо како таков аплауз не се слушаше на Мет една генерација, а за влијанието на оваа продукција се зборуваше со години потоа.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Во Метрополитен операта, Велич ги пееше улогите со кои беше поврзана во Лондон и ја додаде Росалинде во *Die Fledermaus*. Таа се вратила во куќата подоцна во нејзината кариера кога се префрлила на ликови улоги, играјќи го непејачкиот лик Војвотката од Кракенторп во *La fille du régiment* во 1972 година 

Меѓународната кариера на Велич беше главно фокусирана на Виена, Лондон и Њујорк, иако таа остана лојална на Грац и гостуваше таму. Таа двапати беше поканета да настапи во Ла Скала, Милано, но нејзините обврски веќе беа премногу за да и дозволат да ги прифати.

### Подоцнежните години

До 1953 година, Велич разви јазли на нејзините гласни жици, поради што беше потребна операција. Тоа, надополнето со нејзиниот невообичаено голем број настапи, доведе до брзо влошување на нејзиното пеење и таа беше должна да се откаже од ѕвездените улоги за кои беше најмногу прославена. Таа очекуваше подолга кариера и размислуваше да ја преземе улогата на Изолда за неколку години, иако воопшто не беше заљубена во Вагнер. [n 3] Критичарот Тим Ешли пишува дека збогувањето на Велич со Саломе се случило на филм во трилерот на Керол Рид од 1955 година *, The Man Between*, во сцена сместена во Државната опера во Берлин за време на изведба на операта. „Ја гледате само во долг кадар, иако тоа е доволно за да добиете идеја каква беше на сцената.

Велич сè уште можеше да ги пее улогите како што е Магда во *„La rondine"* на Пучини во Виена во 1955 година, и да го сними ликот на Маријана, дуена, во сетот на Херберт фон Карајан од 1956 година на *„Дер Розенкавалиер"*. Таа успешно се сврте кон неоперската сцена, во делови како јуни во германскиот превод на *Убиството на сестра Џорџ* во Берлин во 1970 година 

Долго време по нејзиното пензионирање, Велич продолжи да биде ценет од професионалци со восхит и наклонетост. Продуцентот на Дека, Џон Калшо, во 1967 година напиша дека е добредојден гостин на сесиите за снимање и „една од нашите редовни работи е да носиме кипери во Виена за Велич".  Нејзиното гостопримство беше познато, а таа остана во центарот на вниманието на јавноста дури и во пензионирањето, како член на публиката на првата вечер.

Велич беше двапати женет и двапати разведен; таа немаше деца. Таа почина во Виена по серија мозочни удари, на 83-годишна возраст

Критичка проценка
-----------------

Велич во 1939 година
Во 1953 година, пишувајќи додека кариерата на Велич беше на врвот, Лорд Харвуд, уредник на *Опера*, рече за неа:

>  Нејзиното пеење има чистота што може да се опише само како инструментално – инструментално, односно во смисла дека самиот глас е апсолутно изедначен од дното кон врвот и дека музичката линија се чини дека е сосема неуништлива и независна од такви секојдневни размислувања како потребата да се земе повеќе здив."
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Колегата на Хервуд, Харолд Розентал, претходно изрази силно сомневање дека снимките можат да ја оправдаат моќта на Велич. Коментарите на Розентал биле напишани во 1949 година, кога Велич направил само неколку снимки, но пишувајќи долго по нејзиното пензионирање, Џеј Би Стин исто така сметала дека различните снимки достапни дотогаш не ѝ ласкале:

>  Тешко е да се замисли глас со посветлен сјај или пејач со поголема енергија и повеќе чувство на радост во тој чист чин на производство на овие славни звуци. Дури и овде, сепак, се забележува дека суптилноста едвај е доведена во прашање; има малку од жилавата заводливост што Шварцкопф и Гиден ја носат на [*Fledermaus*] Цардите, на пример. И ова ограничува голем дел од нејзините најдобри дела, дури и Саломе во која остави толку возбудлив впечаток кај нејзината публика.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Стин подоцна додаде дека неодамна откриената снимка во живо од емитување од 1944 година „го покажува младиот глас на својот најдобар начин и го пренесува можеби најживописниот впечаток за темпераментот".

Неласкавата проценка на Ирвинг Колодин за убавината на Велич не беше споделена од другите критичари. Филип Хоуп-Волас, во написот со наслов „Најубавата жена што ја познавам", ја нарече „неконтроверзно убава, ако на многу индивидуален начин", а Ешли ја нарече „крајната секс божица на операта од 20 век ... но таа беше и една од најголемите пејачки што некогаш живееле". По нејзиниот танц на седумте превез во *Саломе* , пин-ап артистот Џорџ Пети ја стави на врвот на неговата листа на „најдобрите соблечени жени во светот".

Сопранистката Леонтин Прајс рече дека гледањето на Велич во *Саломе* е тоа што оперската кариера и ја направила цел во животот. Во *Речникот на оперските ликови* на Универзитетот Оксфорд (2008), Џојс Борн пишува: „Меѓу познатите Саломес, на пр. Еми Дестин, Марија Јерица, Марија Чеботари, Кристел Голц, Биргит Нилсон, Жозефин Барстоу, Хилдегард Беренс и Кетрин Малфитано, веројатно најпознати беше бугарскиот сопранист Љуба Велич."

Снимки
------

### Комплетни опери

Интернационалната кариера на Велич заврши во отприлика времето кога долгогодишните плочи станаа доминантен медиум за снимање. Тие го отворија патот за целосно снимање на голем број опери,  но Велич се повлече прерано за да биде дел од овој нов развој. Нејзината единствена студиска снимка на комплетна опера беше *Die Fledermaus* (на англиски, без дијалог) снимена за издавачката куќа American Columbia во декември 1950 и јануари 1951 година со истата актерска екипа и диригент како и современата продукција на Метрополитен опера. 

Имаше планови да се направи комплетно студиско снимање на *Саломе*, со диригентство на Фриц Рајнер, но тие пропаднаа поради недостаток на средства.  Целосните снимки во живо на Велич во *Саломе* се направени во 1949 и 1952 година и се објавени во пренос на ЦД. Критичкиот консензус е дека првиот има Велич во подобра форма, но со послаба споредна актерска екипа од онаа од сетот од 1952 година. Објавени се студиски и вон-етер снимки на Велич во последната сцена на *Саломе*. Најраспространето беше студиското снимање од 1949 година, под диригентство на Рајнер.  Верзијата спомната од Стин, погоре, е снимена во Виена во 1944 година, под диригентство на Ловро фон Матачиќ .

Други снимки вон етер на целосни опери со Велич се *Електра* (ББЦ, 1947), *Un ballo in maschera* (компанија Глиндебурн во Единбург, 1949) и *Аида* (Метрополитен, 1949 и 1950). Снимката во живо на *Дон Џовани* е направена на фестивалот во Салцбург во 1950 година, под диригентство на Фуртвенглер, со Тито Гоби како Џовани, Велич како Ана, Шварцкопф како Елвира и Ирмгард Сифрид како Зерлина. Издаден е на ЦД.

Велич ја пее Маријана во две комплетни снимки на *Der Rosenkavalier*. Покрај сетот на Карајан споменат погоре, таа ја игра улогата во италијанска снимка од 1957 година, под диригентство на Артур Роџински .

### Оперски извадоци

На почетокот на 1946 година, продуцентот на снимање Волтер Леге, кој открива таленти во Виена, го потпишал Велич како уметник на ЕМИ.  За издавачката куќа EMI Columbia таа сними арии вклучувајќи ја сцената со писмото на Татјана од *Јуџин Онегин*, „Ritorna vincitor" од *Аида*, „ Vissi d'arte "од *Тоска*, валцерот на Музета од *La bohème* и „Wie nahte mir der Schlummer" од *Der Фрајшутц* .

Со оркестарот Метрополитен под различни диригенти, Велич направи студиски снимки на два броја од *Дон Џовани* во 1949 година, арии од *Die Fledermaus*, *The Gypsy Baron* и два броја од *Тоска* во 1950 година. [n 4]

Во јуни 1950 година, Велич, придружуван од Виенскиот државен оперски оркестар, под диригентство на Рудолф Моралт, снимени за Дека осум арии од Лехар, Чајковски, Верди и Милокер. Броевите на Верди се пееле на италијански; ариите на Чајковски беа дадени на германски јазик. [n 5]

### Песни

Некои снимки од (најчесто) германски песни направени од Велич во Њујорк, придружувани на пијано од Пол Улановски, не беа објавени во тоа време, но беа објавени на ЦД. Некои или сите од нив можеби биле наменети како пробни работи за идни снимки. Тие вклучуваат песни од Ричард Штраус, *Рикерт-Лидер* на Малер и песни од Шуберт, Шуман, Брамс, Александар Даргомижски и Јозеф Маркс. [n 6]

Филмографија
------------

| година | Наслов | Улога | Белешки |
| --- | --- | --- | --- |
| 1953 година | *Човекот помеѓу* | Саломе |  |
| 1958 година | *Trees Are Blooming in Vienna [de]* | Пејачка |  |
| 1958 година | *Оружјето и човекот* | Катарина |  |
| 1959 година | *Арена на стравот* | Мама Алисон |  |
| 1959 година | *Liebe auf krummen Beinen [de]* | Трудхен |  |
| 1959 година | *Ла Палома* | Бет Маер |  |
| 1959 година | *Лавиринт* | Љубас |  |
| 1959 година | *Du bist wunderbar* | Ивон Леман |  |
| 1959 година | *Мојата внука не го прави тоа* | Оперски пејач (Walküre) |  |
| 1960 година | *Конечна спогодба* | Луиз |  |
| 1961 година | *Возљубен измамник* | Сеила Шадвел, милионерка на сируп |  |
| 1962 година | *Ехајнститут Аурора* | Госпоѓица. Бисер |  |
| 1962 година | *Прекрасна Јулија* | Доли де Фрис |  |
| 1962 година | *Das haben die Mädchen gern* | Викторија Петит-Пјер |  |
| 1963 година | *Тетката на Чарли* | бароницата |  |
| 1964 година | *Го научив тоа од татко ми* | Менаџерката Нојман |  |
| 1967 година | *Слатките гревови на секси Сузан* | Стара жена |  |
| 1968 година | *Paradies der flotten Sünder* | бароницата |  |
| 1974 година | *Eine Nacht во Венедиг* | Агрикола |  |
| 1975 година | *Ein echter Hausfrauenfreund* | Менаџер на хотел |  |
| 1976 година | *И мимозата сака да процвета* | Дама снимки | (последна филмска улога) |

Белешки, референци и извори
---------------------------

### Белешки

1. 1 2 3  Tubman, Howard. "New Prima Donna", *The New York Times*, 13 February 1949, p. X7
2. 1 2 3 4  Harewood, Lord, and Harold Rosenthal. "Ljuba Welitsch", *Opera*, volume 4 (1953), pp. 72–77
3. 1 2  O'Connor, Patrick. "A Salome coached by Strauss", *The Guardian*, 3 September 1996, p. 18
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  "Ljuba Welitsch", *The Times*, 2 September 1996, p. 23
5. 1 2 3 4 5 6 7  Wechsler, Bert. "Ljuba Welitsch", *Music Journal*, Winter 1985, pp. 5–8
6. 1 2 3  Coleman, Emily. "Ljuba Welitsch", *Opera News*, November 1996, p. 60
7. ↑  "Broadcast Opera", *The Times*, 27 October 1947, p. 8
8. ↑  "Ljuba Welitsch", Royal Opera House performance database, retrieved 30 August 2018
9. ↑  *La bohème* and *La bohème*, Royal Opera House performance database, retrieved 30 August 2018
10. ↑  "Glyndebourne Opera at Edinburgh", *The Times*, 27 August 1948, p. 7
11. ↑  "Vienna Philharmonic Orchestra", *The Times*, 7 October 1948, p. 6
12. ↑  "*Un ballo in maschera*, 22 August 1949", Glyndebourne performance archive, retrieved 30 August 2018
13. ↑  *Quoted* in "Met Performance CID:149720: *Gianni Schicchi* (40) *Salome* (25)": Metropolitan Opera House 02/4/1949" Архивирано на 12 август 2018 г. Metropolitan Opera House archives, retrieved 30 August 2018
14. ↑  "Met's Sensational New Soprano", *Variety*, 9 February 1949, p. 60
15. ↑  Морган 2010, стр. 128. sfn error: no target: CITEREFМорган2010 (help)
16. 1 2  "Ljuba Welitsch" Архивирано на 12 август 2018 г. Metropolitan Opera House archives, retrieved 30 August 2018
17. 1 2  Ashley, Tim. "To die for", *The Guardian*, 3 May 2002, p. B23
18. 1 2  Culshaw 1967.
19. 1 2  Hope-Wallace, Philip. "The most beautiful woman I know", *The Guardian*, 27 February 1969, p. 11
20. ↑  Rosenthal, Harold, "Can the gramophone capture the art of Welitsch?", *Musical Express*, 7 October 1949, p. 3
21. ↑  Steane1993, стр. 360–361
22. ↑  Reed, Ernie. "Ljuba goes modest", *Stars and Stripes*, 2 October 1949, p. 5
23. ↑  Bourne, Joyce. "Salome", *A Dictionary of Opera Characters*, Oxford University Press, January 2008 (бара претплата)
24. 1 2  Fellers 2010.
25. ↑  Morgan 2010.
26. ↑  *Don Giovanni* (Gobbi, Kunz, Dermota, Welitsch, Schwarzkopf, Seefried, Greindl, Poell, Furtwängler, Vienna Philharmonic OCLC 842014919
27. ↑  MYTO Historical MYTO00176
28. ↑  Schwarzkopf 1982.
29. ↑  Fellers 2010

### Наводи

### Извори

 

* Culshaw, John (1967). *Ring Resounding*. London: Secker & Warburg. ISBN 978-0-436-11800-5.
* Fellers, Frederick (2010). *The Metropolitan Opera on Record*. Ann Arbor, Michigan: Scarecrow Press. ISBN 978-1-4616-6417-8.
* Morgan, Kenneth (2010). *Fritz Reiner, Maestro and Martinet*. Baltimore: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-09194-0.
* Schwarzkopf, Elisabeth (1982). *On and Off the Record: A Memoir of Walter Legge*. London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-14912-4.
* Steane, John (1993). *The Grand Tradition: Seventy Years of Singing on Record* (2. изд.). London: Duckworth. ISBN 978-0-7156-0661-2.

Надворешни врски
----------------

* Љуба Велич на Ризницата ?
* Ljuba Welitsch на  Семрежната филмска база на податоци (англиски)