**Ерменците во Турција** (турски: *Türkiye Ermenileri*; ерменски: Թուրքահայեր, also Թրքահայեր, „Турски Ерменци"), еден од староседелските народи на Турција, имаат проценето население од 50.000 до 70.000, помалку од населението од над 2 милиони Ерменци помеѓу 1914 и 1921 година. Денес, огромното мнозинство турски Ерменци се концентрирани во Истанбул. Тие ги поддржуваат сопствените весници, цркви и училишта, а мнозинството припаѓа на ерменската апостолска вера, а малцинството Ерменци во Турција припаѓаат на Ерменската католичка црква или на Ерменската евангелистичка црква.

До Ерменскиот геноцид од 1915 година, поголемиот дел од ерменското население на Турција (тогаш Отоманско Царство) живеело во источните делови на земјата што Ерменците ја нарекуваат Западна Ерменија (приближно одговара на современиот регион Источна Анадолија).

Историја
--------

Ерменците кои денес живеат во Турција се остаток од она што некогаш било многу поголема заедница која постоела илјадници години, долго пред формирањето на Иконискиот Султанат. Проценките за бројот на ерменски граѓани на Отоманското Царство во деценијата пред Првата светска војна се движат помеѓу 1,3 (официјални отомански податоци) и 3 милиони (независни проценки).

Кога Константинопол конечно станал дел од Отоманското Царство, султанот дал финансиска поддршка на Апостолската црква, за да може да изгради цркви во градот, што пред тоа Византијците го одбиле бидејќи ја сметале црквата како еретичка. Ерменците во Отоманското Царство се сметале за посебен милет и им се давало статус на граѓани од втор ред, но обично не биле малтретирани до подоцна во историјата на империјата. Многу Ерменци добиле значајни позиции во империјата во професии како што е банкарството, во кое речиси имале монопол. Најстарата турска компанија, Зилџијан, била основана од Ерменец во 17 век. 

Почнувајќи од крајот на 19 век, политичката нестабилност, тешките економски услови и континуираните етнички тензии поттикнале емиграција на околу 100.000 Ерменци во Европа, Америка и Блискиот Исток. Овој масовен егзодус од Отоманското Царство е она што ја започнало современата ерменска дијаспора ширум светот.

Постоел судир меѓу Ерменците, Турците и Курдите помеѓу 1892 и 1915 година. Ерменскиот геноцид  следел во 1915-1916 година до 1918 година, при што тогашната отоманска влада наредила депортација. Овие мерки влијаеле на околу 75-80% од сите Ерменци кои живееле во Отоманското Царство за време на Првата светска војна. Многумина умреле директно, додека други умреле како резултат на дехидрација, болест и глад за време на маршевите на смртта.

Што се однесува до преостанатите Ерменци на исток, тие нашле засолниште до 1917-1918 година на Кавказ и во областите контролирани од новоформираната Демократска Република Ерменија. Тие никогаш не се вратиле во своите оригинални домови во денешна Источна Турција (составен од шест вилаети, Ерзурум, Ван, Битлис, Дијарбакир, Мамуретулазиз и Сивас).

Нивните потомци се познати како Скриени Ерменци и се присутни низ Западна Ерменија, но особено во Дерсим (Тунџели). Во текот на 20 век, непознат број Ерменци кои живееле во планинскиот регион Дерсим се преобратиле во алевизам.  За време на Ерменскиот геноцид, многу од Ерменците во регионот биле спасени од нивните курдски соседи.  Според Михран Пргич Ѓултекин, шеф на Сојузот на Ерменците од Дерсим, околу 75 отсто од населението на Дерсим се „*преобратени Ерменци*".   Тој во 2012 година објавил дека над 200 семејства во Тунџели се изјасниле за своето ерменско потекло, но други се плашат да го сторат тоа.   Во април 2013 година, Арам Атешјан, вршител на должноста ерменски патријарх од Константинопол, изјавил дека 90% од населението на Тунџели е со ерменско потекло. 

Повеќето од ерменските преживеани од Киликија и најјужните области со Ерменци како Дијарбакир завршиле во северна Сирија и на Блискиот Исток. Сите оние кои ги преживеале логорите на смртта при депортациите во Деир ез-Зор завршиле и таму. Ерменците депортирани од областите кои биле под сојузничка контрола до 1918 година, особено краткотрајниот француски мандат, кој имал контрола врз југоисточна Турција и цела Киликија според Договорот Сајкс-Пико, можеле да се вратат во своите домови за да соберат работи или да бараат најблиски. По падот на Француска Киликија, некои од тие повратници се обиделе да останат трајно откако Турците ја вратиле територијата, но сите биле протерани до почетокот на 1930-тите поради различни причини.  Оние кои го напуштиле мандатот завршиле во Сирија, Франција, Ерменија, Америка и остатокот од Европа, по тој редослед. Ерменското население претрпело последен удар со постојани масакри и злосторства во периодот 1920–1923 година, за време на Турската војна за независност. Најмногу настрадале оние Ерменци кои останале на истокот и југот на Турција и Понтичките Грци во регионот на Црното Море. 

До крајот на 1920-тите, само мал дел од неконвертираните Ерменци оставени во Турција биле распрснати ретко низ целата земја, при што единственото одржливо ерменско население остана во Истанбул и неговите околини, Дијарбакир и Малатија, а оние кои главно исчезнале поради војната на Турција со ПКК. Во времето на формирањето на Република Турција, провинцијата Хатај била дел од Сирија, и затоа таа област сè уште има некои формирани и официјално признати ерменски заедници.

Демографија
-----------

Населението во Турција кое зборува ерменски | Година | Како прв јазик | Како втор јазик | Вкупно | Население на Турција |  % од Вкупно звучници |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1927 | 67.745 | - | 67.745 | 13.629.488 | 0,50 |
| 1935 | 57.599 | 9.782 | 67.381 | 16.157.450 | 0,42 |
| 1945 | 47.728 | 12.354 | 60.082 | 18.790.174 | 0,32 |
| 1950 | 52.776 | 9.322 | 62.098 | 20.947.188 | 0,30 |
| 1955 | 56.235 | 6.084 | 62.319 | 24.064.763 | 0,26 |
| 1960 | 52.756 | 19.444 | 72.200 | 27.754.820 | 0,26 |
| 1965 | 33.094 | 22.260 | 55.354 | 31.391.421 | 0,18 |

Поради настаните во Турција во текот на минатиот век, турските Ерменци биле убиевани, принудувани да се кријат и насилно да преминат во ислам, и на тој начин тие биле поделени во различни групи. Постојат три групи - ерменски христијани, крипто-ерменци и муслимански Ерменци. Христијанските Ерменци во повеќето случаи се дел од признаеното малцинство, но може да вклучат и крипто Ерменци кои не се легално признати како Ерменци, но се идентификуваат и како Ерменци и христијани, и Ерменски имигранти во Турција. Крипто Ерменците се Ерменци кои се легално идентификувани како Турци и се или христијани и отворено го признаваат нивниот идентитет, го кријат својот идентитет и или практикуваат крипто-христијанство или ислам, отворено се идентификуваат како Ерменци, но се муслимани, или воопшто не знаат за нивната етничка припадност. Комбинираниот вкупен број на сите Ерменци во Турција е непознат, бидејќи е тешко да се одреди бројот на луѓе кои се крипто-ерменски, со бројки кои се движат од 30.000 до неколку милиони во зависност од тоа колку широки стандардите требало да се сметаат за крипто-ерменски во направени студии. Сепак, збирниот вкупен број на имигранти Ерменци и оние во признаеното малцинство би се проценувал на 150-170.000. Друга статистика може да биде бројот на луѓе кои се членови на Ерменската патријаршија во Константинопол, кој изнесува 95.000.

### Ерменски христијани

Официјално признаеното ерменско христијанско население се проценува на меѓу 50.000 и 70.000, главно живеат во Истанбул и неговата околина. Тие се речиси секогаш членови на ерменската апостолска, ерменската католичка или ерменската евангелистичка црква. Бројот на ерменските христијани се намалува и поради емиграцијата во Европа, Америка и Австралија, и се зголемува поради имигрантите од Ерменија кои бараат работа (кои се целосно христијани), и крипто-Ерменците кои одлучуваат отворено да се идентификуваат како Ерменци и да се претворат во христијанството. Сепак, најголемиот дел од тој раст не се рефлектира во официјалните податоци, бидејќи крипто-ермените не се наведени како дел од признатото ерменско малцинство поради турските закони за официјално признаените малцинства (Ерменци, Грци и Евреи), што не дозволува новоидентификуваните Ерменци да го променат својот турски идентитет што им го дале при раѓањето. Што се однесува до ерменските имигранти, повеќето не можат да му се придружат на малцинството бидејќи се илегални имигранти. Поради тие фактори, де јуре бројот на ерменските христијани е многу помал од де факто износот.

Ерменското малцинство е препознаено како посебен „милет" во турскиот систем и има свои верски, културни, социјални и образовни институции заедно со посебни медиуми. Турската ерменска заедница се бори да ги задржи своите институции, медиуми и училишта отворени поради намалената побарувачка од емиграцијата и прилично значителните економски жртви. 

#### Региони со ерменски христијани

##### Истанбул

 Ара Ѓулер бил ерменско-турски фоторепортер, наречен „*Окото на Истанбул*".
Ерменската заедница во Истанбул е најголемата во Турција, што е катализатор поради фактот што тоа било единственото место каде ерменските христијани биле барем донекаде заштитени во времето на создавањето на Турција по Ерменскиот геноцид. Други фактори го вклучувале седиштето на Патријаршијата во градот, и градската економија и квалитетот на живот привлекувајќи ерменски имигранти, што ѝ овозможило на заедницата да одржува стабилен број наспроти дискриминацијата и постојаната миграција.

Трите најважни области каде што живеат Ерменците во Истанбул се квартот Кумкапи, населбите Јешилќој и Пангалти, како и Принцевските Острови. Кумкапи е локацијата на Ерменската патријаршија во Константинопол и е позната по многубројните рибни ресторани и историските цркви. Една од главните разлики меѓу областите е тоа што Кумкапи е апостолски, додека Пангалти има мешавина од ерменски и римокатолички верници, а Јешилќој е претежно ерменско католичко, римокатоличко и сириски православен. Кумкапи исто така се наоѓа во Стариот град, додека Пангалти е во поновиот дел, а Јешилкој е населба во Голем Истанбул до надворешните ѕидини на округот Фатих.

##### Хатај

Искендерун има една мала ерменска црква и заедница од неколку десетици Ерменци. 

Вакифли Коју (ерменски : Վաքիֆ — **Вакиф** е единственото преостанато целосно етнички ерменско село во Турција. Ова село и уште 6 други успеало храбро да го надминат ерменскиот геноцид во одбраната на Муса Даг. Ова конкретно село постои само од сега поради тоа што некои од населението одлучиле да останат откако провинцијата Хатај била нападната и анектирана од Турција во 1939 година, додека другите 6 села населението решило да замине.   Се наоѓа на падините на Муса Даг во областа Самандаг во провинцијата Хатај, селото гледа на Средоземното Море и е на повидок од сириската граница. Тој е дом на заедница од околу 130 Ерменци,  и околу 300 луѓе кои се од селото кои се враќаат да го посетат во текот на летото.

#### Имиграција од Ерменија

Присуството на христијанските Ерменци во Турција е засилено со постојан прилив на главно илегални имигранти од Ерменија кои се населуваат во Турција во потрага по подобри можности за работа, каде што разликата во платите може да биде доста значајна.  И покрај негативното јавно мислење во Ерменија за „*Ерменец кој работи за Турчин*" како резултат на вековните немирни односи меѓу двете земји, до 2010 година, само во Истанбул нелегално живееле меѓу 22.000 и 25.000 ерменски граѓани, според турските службеници,  но се проценува на вкупна сума од 100.000. Многу од нив се вработени во турски домаќинства за да обезбедат домашни услуги, како готвење и чистење.  Според анкетата на интервјуто од 2009 година на 150 ерменски работни мигранти, мнозинството се жени.  Во 2010 година, поради притисокот на Ерменија за признавање на Ерменскиот геноцид од 1915 година како геноцид, премиерот Ердоган се заканил дека ќе ги депортира илегалните имигранти назад во Ерменија,  но ситуацијата постепено се одмрзнала. Некои ерменски имигранти не разговараат дека некогаш ќе се вратат во својата татковина при адаптација на животот во Турција.  Почнувајќи од 2011 година, на децата на ерменските државјани кои живеат илегално во Истанбул, им било дозволено да посетуваат училишта на локалното ерменско малцинство, но бидејќи тие не се турски државјани, тие не добиваат дипломи на крајот од училишниот мандат.  Според истражувачот Алин Озинијан, бројот на Ерменците кои живеат илегално во Турција (во 2009 година) е од 12.000 до 13.000, а не од 70.000 до 100.000 како што било претходно проценето.   Арис Налчи, новинар кој работи за весникот Агос, дал малку повисоки бројки, меѓу 12.000 и 14.000 (во 2010 година). 

##### Дијарбекир

Дијарбакир (или Амида/Тигранакерт) има три оперативни ерменски цркви од 2015 година – една апостолска,  една католичка и една протестантска  - најголем број за кој било град во Турција, со исклучок на Истанбул. Современата ерменска заедница во градот била основана во 1920-тите и 30-тите години кога сите Ерменци кои сè уште живееле во околните области се консолидирале со преселување во Амида, формирајќи заедница составена од 30 семејства во 1980-тите во Сур, историскиот округ Дијарбакир. Исто така, може да се претпостави дека и тука живееле многу крипто-ерменци, бидејќи кога апостолската црква била обновена во 2011 година по долгогодишно напуштање, неколку илјади луѓе дошле да слават миса таму, вклучително и од дијаспората.  Во 2017 година, југоисточната третина од областа Сур била срамнета поради тоа што била окупирана од курдските бунтовници. Ерменската црква била нападната Сивите волци, а повеќето жители на Сур биле принудени да ја напуштат, а областа била окупирана од турската армија. Овој дел од округот повторно се гради и препродава на турски и странски инвеститори.

### Муслимански Ерменци

#### Хемшини

Исто така, во Турција живеат и **Хопа Хемшинли** (исто така повремено означени како **источни Хемшини** во публикациите). Тое се сунитски муслимани со ерменско потекло и култура кои го прифатиле исламот за време на отоманското и претходното владеење, а претежно живееле во окрузите Хопа и Борчка во турската провинција Артвин. Покрај турскиот, тие зборуваат и дијалект на западно ерменскиот што го нарекуваат „ *Хомшетсма* "на турски. 

### Други Ерменци

#### Крипто Ерменци

„Скриени Ерменци" и „крипто-Ерменци"  се термини за опишување на луѓето во Турција „*со целосно или делумно етничко ерменско потекло кои генерално го кријат својот ерменски идентитет од поширокото турско општество*".  Тие се потомци на Ерменците во Турција кои биле исламизирани и турцизирани под закана или од смрт, раселување, загуба на имот или комбинација од оние за време на Ерменскиот геноцид.  Начините на кои тие биле преобратени вклучувале сирачиња кои ги земале муслиманските семејства, Ерменките кои војниците ги земале за сопруги и цели семејства кои се преобратувале со приклучување кон заедниците што ги прифажале.

Многу скриени Ерменци тотално не се свесни за нивната ерменска етничка припадност, живеат како Турци или Курди, додека многумина знаат дека се Ерменци, но тоа го кријат поради страв од дискриминација.

##### Религиозна припадност

Со оглед на напредната природа на крипто Ерменците, тие не можат да се класифицираат ниту како муслимани, ниту како христијани. Некои практикуваат крипто-христијанство, маскирајќи се во муслимани, додека многумина вистински практикуваат ислам. Повеќето крипто-Ерменци кои подоцна се идентификуваат како Ерменци се исто така христијани, со вообичаена практика меѓу оние кои ја признаваат својата етничка припадност да се изврши христијанско крштевање. Сепак, некои кои признаваат не ја менуваат својата религија и продолжуваат како муслимани. Други дури и ги практикуваат двете вери во зависност од тоа каде се наоѓаат.  Тоа може да се должи само на недостатокот на цркви, а за идентификуваните Ерменци кои се муслимани, стравот од турските екстремисти.

Политика
--------

 Гаро Пајлан (ерменски: Կարօ Փայլան, роден 1972) е турски политичар со ерменско потекло. Тој е пратеник во Големото национално собрание на Турција на Демократската партија на народите (ХДП) што го претставува Истанбул. Тој станал еден од првите ерменски пратеници во турскиот парламент по децении.
Данокот на богатство познат како Варлик Вергиси, турски данок што се наплаќал од немуслиманските граѓани на Турција со закон донесен на 11 ноември 1942 година, со наведена цел да се соберат средства за одбрана на земјата во случај на евентуален влез во Втората светска војна имал разурнувачки ефект врз етничките малцинства во Турција, и што е најважно врз ерменската заедница.   Законот наишол на остри критики, бидејќи сопствениците на имот морале да продадат голем дел од нивните средства по значително намалени цени или таквите средства биле конфискувани од властите. Непопуларниот закон бил укинат на 15 март 1944 година.

Познато е дека традиционалните ерменски политички партии биле многу активни во османлискиот политички живот, вклучувајќи ги Ерменската револуционерна федерација (АРФ – Дашнагцутиун), Социјалдемократската хунчачка партија (Хунчак) и Арменакан партија, претходникот на Ерменската демократска либерална партија (Рамгавар).  Но, активностите на сите овие ерменски партии биле скратени по Ерменскиот геноцид. Во Турција со закон се забранети политичките партии со етничка основа, како и политичките партии со верска основа. 

Ерменците од Турција, исто така, биле многу критички настроени кон активистичката улога што Ерменската тајна армија за ослободување на Ерменија (ASALA), командосите на правдата против ерменскиот геноцид (JCAG), Ерменската револуционерна армија (АРА) и другите ерменски герилски организации одиграле во таргетирање Турските дипломати и интереси ширум светот во екот на нивната антитурска кампања во 1970-тите и 1980-тите. Стравувањата на турските Ерменци биле оправдани со фактот дека многупати турско-ерменските институции, па дури и религиозните центри биле цел на закани и вистински бомбашки напади како одмазда на делата на ASALA, JCAG, ARA и други.

Артин Пеник извршил самоубиство во 1982 година со самозапалување во знак на протест поради терористичкиот напад на 7 август 1982 година на меѓународниот аеродром Есенбога во Анкара  од страна на Ерменската тајна армија за ослободување на Ерменија. Пеник починал пет дена откако се самозапалил на плоштадот Таксим, главниот плоштад во Истанбул, Турција, а неговиот став бил одразен од турските масовни медиуми како протест на повеќето Турко-Ерменци против таквите напади. Во нападот на турскиот аеродром загинале девет лица, а повеќе од 70 биле ранети.

Друга турбулентна точка за ерменската заедница во Турција било јавното судење на ерменскиот напаѓач и еден од извршителите на нападот, 25-годишниот Левон Екмекџијан, кој бил прогласен за виновен и на крајот обесен во цивилниот затвор во Анкара на 30 јануари 1983 година. Тој бил осуден на смрт во септември 1982 година, откако признал дека го извршил нападот на аеродромот со друг вооружен маж во име на АСАЛА, и покрај фактот што јавно ги осудил насилните акти за време на неговото судење и апелирал до ерменските милитанти да престанат насилството.

Турската ерменска комисија за помирување (TARC)  била формирана во јули 2001 година, заеднички проект на голем број турски и ерменски интелектуалци и политички експерти за да разговараат за различни аспекти на турско-ерменските односи и да одобрат сет препораки до владите на Турција и Ерменија за тоа како да се подобрат заладените односи меѓу двете земји.

Илјадници Турци им се придружиле на турските интелектуалци во јавното извинување за масовните убиства и депортации на Ерменците во Отоманското Царство од времето на Првата светска војна. Невиденото извинување било иницирано од група од 200 турски академици, новинари, писатели и уметници кои не се согласуваат со официјалната турска верзија на она што многу историчари го сметаат за првиот геноцид на 20 век. Нивната петиција, насловена како „Се извинувам", била објавена на посебна веб-страница  .

По повод квалификацискиот натпревар за Светското првенство меѓу двете фудбалски репрезентации на Турција и Ерменија во ерменскиот главен град Ереван, и по поканата на ерменскиот претседател Серж Саркисјан да присуствува на натпреварот, на 6 септември 2008 година, турскиот претседател Абдула Ѓул бил во значајна посета на Ерменија, за која изјавил дека „*ветува надеж за иднината*" за двете земји. 

### Локална политика

Ерменците во Турција порано биле активни во турската политика. Саркис „Агпарик" Черкезијан и Арам Пехливанјан (прекар: Ахмет Сајдан) одиграле клучна улога во основањето на Комунистичката партија на Турција. Порано имало ерменски активисти и во многу други турски политички партии. Во 2015 година, тројца Ерменци, Гаро Пајлан ( Демократска партија на народите), Маркар Есајан (Партија на правдата и развојот) и Селина Озузун Доган (Републиканска народна партија) - биле избрани и станале првите Ерменци избрани за членови на Парламентот на Големото национално собрание на Турција од 1961 година 

Хрант Динк, турско-ерменскиот новинар, писател и политички активист, и главниот уредник и издавач на Агос, си заработил позиција на многу истакната личност за пренесување на идеите и аспирациите на ерменската заедница во Турција не само за Ерменците од Турција, но за многу Ерменци ширум светот. Неговиот весник *Агос* одиграл важна улога во прикажувањето на ерменските историски незадоволства преку објавување на написи и мислења на турски јазик упатени до турското јавно мислење. Неговиот атентат  пред канцелариите на неговите весници на 19 јануари 2007 година се претворил во повод за изразување на национална тага низ цела Турција и собирање на голема поддршка за загриженоста на ерменската заедница во Турција од страна на пошироката турска јавност.

Протести во Истанбул за време на погребот на убиениот новинар Хрант Динк каде марширале повеќе од 100.000 луѓе. Демонстрантите држат транспаренти на кои пишува „Сите сме Хрант, сите сме Ерменци". (панорама од булевар Халаскаргази во областа ШишлиДинк бил најпознат по тоа што се залагал за турско-ерменското помирување и човековите и малцинските права во Турција; тој често го критикувал и турското негирање на ерменскиот геноцид и кампањата на ерменската дијаспора за нејзино меѓународно признавање. Динк три пати бил кривично гонет за оцрнување на турското потекло, додека добивал бројни смртни закани од турските националисти. На неговиот погреб сто илјади ожалостени марширале во знак на протест против атентатот, извикувајќи „*Сите ние сме Ерменци*" и „*Сите сме Хрант Динк*". Критиките на членот 301 станале сè погласни по неговата смрт, што довело до парламентарни предлози за укинување на законот.

Религија
--------

 Црквата Свети Григориј Просветител во Кузгунџук, Усќудар, Истанбул.
 Ерменската католичка црква Успение во Бујукада, Адалар, Истанбул.
### Религиозна припадност

Практично сите Ерменци кои се официјално регистрирани како дел од ерменското малцинство се христијани и се или од ерменската апостолска, католичка или поретко протестантска деноминација. Религијата на другите и оние кои официјално не се дел од малцинството е елаборирана во делот Демографија.

### Ерменската патријаршија во Цариград

**Ерменската патријаршија во Истанбул** (официјално Ерменска патријаршија во Константинопол) е, од 1461 година, верски поглавар на ерменската заедница во Турција. Ерменската патријаршија имала многу значајна политичка улога порано и денес сè уште има духовна власт, што заслужува значителна почит меѓу православните цркви. Ерменската патријаршија во Истанбул го признава приматот на Врховниот Патријарх и Католикос на сите Ерменци, во духовното и административното седиште на Ерменската црква, Мајката Столица на Свети **Ечмијаѕин**, Вагаршапат, Република Ерменија, за прашања кои се однесуваат на ерменската црква ширум светот. Во локалните работи, патријаршиската столица е автономна.

Архиепископот Месроб II Мутафјан е 84-тиот ерменски патријарх на Константинопол под власта на Врховниот патријарх и Католикос на сите Ерменци.

### Ерменската католичка архиепископија во Константинопол

Ерменската католичка архиепископија во Константинопол е со седиште во Истанбул и во 2008 година пријавила 3.650 следбеници.

### Божиќен датум, бонтон и обичаи

Ерменците го слават Божиќ на датум подоцна од повеќето христијани, на 6 јануари наместо на 25 декември. Причината за ова е историска; Според Ерменците, христијаните некогаш го славеле Божиќ на 6 јануари, до 4 век. 25 декември првично бил пагански празник со кој се слави раѓањето на сонцето. Многу членови на црквата продолжиле да ги слават двата празници, а римската црква го променила датумот на Божиќ на 25 декември и го прогласила 6 јануари за датум кога тројцата мудреци го посетиле бебето Исус. Бидејќи Ерменската апостолска црква веќе се одвоила од римската црква во тоа време, датумот на Божиќ останал непроменет за Ерменците. 

Ерменците во Турција го нарекуваат Божиќ како *Surp Dzınunt* (Свето раѓање) и имаат педесет дена подготовка наречена *Хиснаг* пред Божиќ. Првата, четвртата и седмата недела од Хиснаг се периоди на вегетаријански пост за членовите на црквата и секоја сабота на зајдисонце се пали нова виолетова свеќа со молитви и химни. На вториот ден од Божиќ, 7 јануари, семејствата ги посетуваат гробовите на роднините и кажуваат молитви. 

### Ерменски цркви во Турција

Турција има стотици ерменски цркви. Сепак, повеќето од нив се или во урнатини или се користат за други цели. Ерменските цркви кои сè уште се во активна употреба припаѓаат на различни деноминации, главно ерменски апостолски, но и ерменски католички и ерменски евангелски протестанти.

Образование
-----------

Ерменската заедница во Турција се соочува со образовни проблеми поради постојаното намалување на бројот на ученици секоја учебна година и недостатокот на финансии. Бројот на ерменски училишта се намалува од година во година. Овој број опаднал од 47 на 17 денес со моментално 3.000 ерменски студенти, помалку од 6.000 ерменски студенти во 1981 година  Училиштата се градинка до 12-то одделение (К-12), градинка до 8-мо одделение (К-8) или 9-то одделение до 12-то одделение (9-12). *Ermeni İlköğretim Okulu* значи „ерменско основно+средно училиште". *Ермени Лисеси* значи „ерменска гимназија". Ерменските училишта ја применуваат целосната турска наставна програма покрај ерменските предмети, главно ерменски јазик, литература и религија.

Во септември 2011 година, турската влада го признала правото на семејствата имигранти од Ерменија да ги испраќаат своите деца во училиштата на ерменската заедница во Турција. Овој потег дошол како резултат на лобирањето на заменик-патријархот Арам Атешјан, според кој во тоа време во Турција имало околу 1.000 деца на ерменски имигранти.  Но, бидејќи тие не се турски државјани, на крајот од школскиот мандат не добиваат дипломи. 

*

Јазик
-----

Мнозинството Ерменци во Турција зборуваат турски. Само околу 18% од нив знаат да зборуваат ерменски, а повеќето од тој број се двојазични, при што некои го имаат ерменскиот како прв јазик, а други го учат како втор јазик. 

### Западноерменски

Западноерменскиот (ерменски: Արեւմտահայերէն и ерменски: Արեւմտեան աշխարհաբար) е еден од двата современи дијалекти на современиот ерменски, индоевропски јазик.

Западноерменскиот дијалект бил развиен во почетокот на 19 век, врз основа на ерменскиот дијалект на Ерменците во Истанбул, за да замени многу од ерменските дијалекти што се зборуваат низ цела Турција.

Тој бил широко прифатен во литературното ерменско пишување и во ерменските медиуми објавени во Отоманското Царство, како и во големи делови од ерменската дијаспора и во современа Турција. Делумно поради тоа, Истанбул станал културен и литературен центар на западните Ерменци во 19 и почетокот на 20 век.

Западноерменскиот јазик е јазикот што го зборува речиси целата ерменска дијаспора. Единствената заедница на дијаспората што користи источноерменски е иранската ерменска заедница, или оние кои емигрирале од Ерменија. Сепак, западноерменскиот е примарен дијалект на ерменскиот кој се наоѓа во Северна и Јужна Америка, Европа (освен оние во Русија) и поголемиот дел од Блискиот Исток (освен во Иран и Ерменија). Западниот ерменски е примарен јазик на дијаспората бидејќи големото мнозинство од ерменската дијаспора во сите овие области (Европа, Америка, Блискиот Исток) е формирана во 19 и почетокот на 20 век од ерменските популации од Отоманското Царство, каде што западниот дијалект бил во поголема употреба.

Сепак, западноерменскиот јазик сè уште го зборува мало малцинство од денешната ерменска заедница во Турција. Сепак, само 18 отсто од ерменската заедница зборува западно ерменски, додека 82 отсто од ерменската заедница зборува турски. Овој процент е уште помал кај помладите од кои само 8 отсто зборуваат западно ерменски, а 92 отсто зборуваат турски.  Турскиот јазик го заменува западноерменскиот како мајчин јазик, а УНЕСКО го додал западноерменскиот во својот годишен *Атлас на светските јазици во опасност**,*** каде што западноерменскиот јазик во Турција е дефиниран како **дефинитивно загрозен јазик**. 

Западноерменскиот јазик е значително различен во граматиката, изговорот и правописот од источноерменскиот јазик што се зборува во Ерменија, Иран и Русија, иако и двата меѓусебно се разбирливи. Западниот ерменски сè уште го задржува класичниот ерменски правопис познат како машдотски правопис, додека источноерменскиот го усвоил реформираниот правопис во 1920-тите (источниот ерменски во Иран тогаш не ја усвоил оваа реформа).

### Ермено-турски јазик

Од почетокот на 18 век до околу 1950 година, и речиси 250 години, повеќе од 2000 книги биле отпечатени на турски јазик користејќи букви од ерменската азбука. Ова е популарно познато како ерменско-турски јазик.

Ермено-турскиот не се користел само од Ерменците, туку и многу неерменска елита (вклучувајќи ги и отоманските турски интелектуалци) всушност можеле да читаат текстови на турски јазик со ерменска азбука.

Ерменската азбука исто така се користела заедно со арапската азбука на официјалните документи на Отоманското Царство , напишани на отомански турски јазик. На пример, изданието на службениот весник на Отоманското Царство во Алеп, наречено „Фрат" (турски и арапски за Еуфрат) содржел турски дел од законите печатени со ерменска азбука.

Исто така, многу значајно, првиот роман што бил напишан во Отоманското Царство бил *Акаби Хикајеси* од 1851 година, напишан од ерменскиот државник, новинар и романсиер Вартан Паша (Ховсеп Вартанијан) на отомански турски јазик, објавен со ерменско писмо. *Акаби Хикајеси* прикажал невозможна љубовна приказна меѓу двајца млади луѓе кои доаѓаат од две различни заедници среде непријателство и неволја.

Кога ерменското семејство Дузи управувало со османлиската ковачница за време на владеењето на Абдул Меџид I, тие ги чувале своите записи на османлиски турски јазик напишани со ерменско писмо.

Голема колекција на ермено-турски јазик може да се најде во христијанското ерменско обожавање до доцните 1950-ти. Библијата што ја користеле Ерменците во Османлиското Царство не била само библиските верзии печатени на ерменски, туку и понекогаш преведени Библии на турски јазик со ерменска азбука. Употребата продолжи на ерменските црковни собири специјално за оние кои беа туркофони наместо арменофони. Многу од христијанските духовни песни користени во одредени ерменски цркви биле и на ермено-турски.

### Ерменците и турскиот јазик

Ерменското училиште во Кумкапи, Истанбул (до Патријаршиската црква)
Ерменците одиграле клучна улога во промовирањето на турскиот јазик вклучувајќи ги и реформите на турскиот јазик иницирани од Мустафа Кемал Ататурк.

Бедрос Керестекјан, отомански лингвист го завршил првиот етимолошки речник на турскиот јазик.Ерменците придонеле значително за развојот на печатењето во Турција: Апкар Тебир ја основал првата печатница во Истанбул во 1567 година ; од 1839 година до Првата светска војна; *i Vekayi* и неговиот превод на ерменски и други јазици.

Агоп Мартајан Дилачар (1895–1979) бил турски ерменски лингвист кој имал голем придонес во реформата на турскиот јазик. Тој бил специјализиран за турски јазици и бил првиот генерален секретар и главен специјалист на Здружението за турски јазици (TLA) од неговото основање во 1932 до 1979 година. Покрај ерменскиот и турскиот, Мартајан знаеше уште 10 јазици, вклучувајќи англиски, грчки, шпански, латински, германски, руски и бугарски. Тој бил поканет на 22 септември 1932 година како специјалист по лингвистика на Првиот конгрес за турски јазик под надзор на Мустафа Кемал Ататурк, заедно со уште двајца ерменски лингвисти, Истепан Гурдикјан и Кеворк Симкешјан. Својата работа и истражување на турскиот јазик ја продолжил како главен специјалист и генерален секретар на новооснованото Здружение за турски јазик во Анкара. По издавањето на Законот за семејните имиња во 1934 година, Мустафа Кемал Паша му го предложил презимето Дилачар, што значи „*отварач на јазици*", што тој со задоволство го прифатил. За возврат, Агоп Мартајан отворено му го предложил името *Ататурк* на Мустафа Кемал Паша во Големото национално собрание на Турција.Тој предавал историја и јазик на Универзитетот во Анкара помеѓу 1936 и 1951 година и бил главен советник на Türk Ansiklopedisi (Турска енциклопедија), помеѓу 1942 и 1960 година.

Култура
-------

Вакифли единственото преостанато ерменско село во Киликија.
### Музика

Пантурската културна и музичка формација Kardeş Türküler, покрај изведбата на богат избор на турски, курдски, грузиски, арапски и цигански музички нумери, на својот репертоар вклучува и голем број убави интерпретации на ерменската традиционална музика. Тој одржал распродадени концерти во Ерменија како дел од Турско-ерменската културна програма, што било овозможено со поддршка од УСАИД.

Хорот „*Сајат-Нова*" е основан во 1971 година под спонзорство на детската црква од Истанбул, изведува традиционални ерменски песни и проучува и интерпретира ерменска народна музика.

Во класичната оперска музика и театар, Тото Караџа бил главна фигура на сцената. Во народната традиција неоспорен е ефектот на Уди Хрант Кенкулиан како легендарен уд свирач.

Во современата музика, Арто Тунчбојаџијан и неговиот брат покојниот Оно Тунч се двајца вистински џез-музичари, композитори и аранжери. Турскиот рок-уметник Јашар Курт изјавил дека има етничко ерменско потекло. Друг познат ерменски рок музичар е Хајко Чепкин. Хајко Татаријан е добро познат и по тоа што пее на турски, ерменски и грчки јазик, како и неговиот син Алекс Татаријан. Неодамна, турско-ерменската пејачка Сибил Пекторосоглу (попозната по нејзиниот мононим Сибил) станала популарна добитничка на пан-ерменски музички награди за нејзините снимки.

### Кино и глума

Во филмската игра, посебно треба да се спомене Вахи Оз кој се појавува во безброј филмови од 1940-тите до крајот на 1960-тите, Сами Хазинсес (вистинско име Самуел Агоп Улучјан) кој се појавил во десетици турски филмови од 1950-тите до 1990-тите и Нубар Терзијан. кој се појави во повеќе од 400 филмови. Филмскиот актер и режисер Кенан Парс (вистинско име Киркор Чезвеџијан) и театарската и филмската актерка Ирма Фелекјан (познато како Тото Карача), која била мајка на Џем Караџа.

### Фотографија

Во фотографијата, Ара Ѓулер е познат фоторепортер со ерменско потекло, наречен „*Окото на Истанбул*" или „*Фотографот на Истанбул*".

### Литература

Турските ерменски романсиери, поети, есеисти и книжевни критичари продолжуваат да играат многу важна улога особено во книжевната сцена на ерменската дијаспора, со квалитетни дела на западноерменски.

Роберт Хадџијан, главниот уредник на весникот Мармара, објавен во Истанбул, останува клучна фигура на сцената на книжевната критика. Зарех Јалдизџијан (1923–2007), попознат по неговото презиме Захрад бил познат западноерменски поет.

Голем број турски писатели – како Саит Фаик, Кемал Тахир и Ахмед Хамди Танпинар – исто така ги претставувале Ерменците во нивните дела и, во случајот со Танпинар, всушност имале пријатели Ерменци и предавале во ерменските училишта.

Медиуми
-------

Истанбул бил дом на голем број долгогодишни и влијателни ерменски публикации. Многу значајни сега веќе непостоечки дневни весници ги вклучувале *Арвелк* (1884–1915), *Пузантион* (1896–1908), *Сурхантаг* (1899–1908), *Манзоум Ефкјар* (1912–1917), *Верчин Лоур* (1914–1924). Надвор од Истанбул, значајните дневни публикации ги вклучувале *Аршалујс* (1909–1914), *Ташинк* (1909–1914) и *Ван* (1908–1909).

Во моментов, Истанбул има два дневни весници на ерменски јазик. Овие два весници, *Јаманак* (основан во 1908 година) и *Мармара*, исто така, имаат долга традиција да ја одржуваат во живот турската ерменска литература, која е составен дел на западноерменскиот јазик и ерменската литература.

* *Јаманак* (на ерменски што значи време) е долгогодишен дневен весник на ерменски јазик објавен во Истанбул, Турција. Дневникот е основан во 1908 година од Мисак Кочунијан и донекаде бил семеен објект, со оглед на тоа што од своето основање е во сопственост на семејството Кочунијан. По Мисак Кочунијан, му се пренесува на Саркис Кочунијан, а од 1992 година го уредува Ара Кочунијан.
* *Мармара*,  дневен весник на ерменски (ерменски: Մարմարա) (понекогаш „Нор Мармара" – Нова Мармара) е дневен весник на ерменски јазик објавен од 1940 година во Истанбул, Турција. Основана е од ерменскиот новинар Сурен Шамлијан. Роберт Хаделер го презел весникот во 1967 година. *Мармара* се објавува шест пати неделно (освен во недела). Петочното издание содржи дел и на турски јазик. Тиражот е пријавен на 2000 по број.
* *Агос*,  (ерменски: Ակօս, „Бразда") е двојазичен ерменски неделен весник објавен во Истанбул на турски и ерменски. Основан е на 5 април 1996 година. Денес има тираж од околу 5.000. Покрај ерменските и турските страници, весникот има и онлајн англиско издание. Хрант Динк бил негов главен уредник од почетокот на весникот до неговиот атентат надвор од канцелариите на весникот во Истанбул во јануари 2007 година. Синот на Хрант Динк, Арат Динк, бил извршен уредник на неделникот по неговиот атентат.
* *Lraper*,  (Лрաբեր на ерменски ) е тријазично периодично издание на ерменски, турски и англиски јазик и е официјален орган на Ерменската патријаршија во Константинопол.

Други наслови на ерменските медиуми вклучуваат: *Sourp Pergiç* (Свети Спас) списанието на ерменската болница Sourp Pergiç (Pergitch), исто така *Kulis*, *Shoghagat*, *Norsan* и хумористичниот *Jbid* (насмевка на ерменски)

Во септември 2011 година, турската влада доделила одредено финансирање на *Јаманак*, *Мармара* и *Агос* како дел од пошироката кампања за поддршка на постоечките весници на малцинствата во Турција.  Турската агенција за рекламирање во печатот, исто така, објавила намера да објавува официјални владини огласи во весниците на малцинствата, вклучувајќи ги и ерменските.

Турските Ерменци во дијаспората
-------------------------------

И покрај тоа што ги напуштаат своите домови во Турција, турските Ерменци традиционално основаат свои синдикати во рамките на ерменската дијаспора. Обично наречени „Болсахај Миутјун" (Истанбулско-ерменски здруженија), тие можат да се најдат во нивните нови усвоени градови со важно турско-ерменско население. Меѓу нив се „ Организацијата на Истанбулските Ерменци од Лос Анџелес", „Истанбулската ерменска асоцијација во Монтреал" итн.

Турскиот амбасадор во Германија, Хусеин Авни Карслиоглу, во декември 2012 година во концентрациониот логор Берген-Белзен инаугурирал спомен-камен со бронзени букви (трета од ваков вид по полските и холандските слични) во спомен на осум турски граѓани убиени за време на холокаустот, од кои еден е турски Ерменец со име Гарабед Ташчијан.

Поврзано
--------

* Ерменците во Отоманската империја
* Ерменците во Истанбул

Наводи
------

1. ↑  Pellegrinelli, Lara (2018-08-03). „A Family's 400-Year-Old Musical Secret Still Rings True". *The New York Times* (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2022-07-25.
2. ↑  /gen\_bib1.html Extensive bibliography by University of Michigan on the Armenian genocide
3. ↑  „Armenian Elements in the Beliefs of the Kizilbash Kurds". *İnternet Haber*. 27 April 2013. Посетено на 28 April 2013.
4. ↑  A. Davis, Leslie (1990). Blair, Susan K. (уред.). *The Slaughterhouse Province: An American Diplomat's Report On the Armenian Genocide, 1915–1917* (2. print.. изд.). New Rochelle, New York: A.D. Caratzas. ISBN 9780892414581.
5. 1 2  „Mihran Gultekin: Dersim Armenians Re-Discovering Their Ancestral Roots". *Massis Post*. Yerevan. 7 February 2011. Архивирано од изворникот на 28 January 2013. Посетено на 30 December 2012.
6. ↑  Adamhasan, Ali (5 December 2011). „Dersimin Nobel adayları...". *Adana Medya* (турски). Архивирано од изворникот на 16 January 2013. Посетено на 20 October 2013.
7. ↑  „Dersim Armenians back to their roots". *PanARMENIAN.Net*. 7 February 2011. Посетено на 31 December 2012.
8. ↑  „Tunceli'nin yüzde 90'ı dönme Ermeni'dir". *İnternet Haber* (турски). 27 April 2013. Посетено на 28 April 2013.
9. ↑  Hairenik (14 October 2011). „A History of Destruction: The Fate of Armenian Church Properties in Adana [i]". *Armenian Weekly*.
10. ↑  Fuat Dündar, Türkiye Nüfus Sayımlarında Azınlıklar, 2000
11. ↑  „Iskenderun: Catholic Church – Katolik Kilisesi – Chiesa Cattolica – Katholischer Church". *anadolukatolikkilisesi.org*. Архивирано од изворникот на 2016-03-05. Посетено на 2015-07-10.
12. 1 2  Kalkan, Ersin (2005-07-31). „Türkiye'nin tek Ermeni köyü Vakıflı". *Hürriyet* (турски). Посетено на 2007-02-22.
13. 1 2  Campbell, Verity (2007). *Turkey*. Lonely Planet. стр. 438. ISBN 978-1-74104-556-7. Vakifli.
14. ↑  „Armenian immigrants look for a better life in Turkey". Архивирано од изворникот на 2016-09-13. Посетено на 2015-08-27.
15. 1 2 3  Grigoryan, Marianna; Hayrapetyan, Anahit (2 September 2011). „Turkey: Armenian Illegal Migrants Put National Grievances Aside for Work". *EurasiaNet*. Посетено на 8 September 2011.
16. ↑  Gevorg Ter-Gabrielyan.
17. ↑  Suna Erdem.
18. ↑  „Children of Armenian irregular immigrants to attend community schools in Turkey". *PanARMENIAN.Net*. Посетено на 11 June 2015.
19. ↑  „Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news". *www.todayszaman.com*. Архивирано од изворникот на 29 April 2014. Посетено на 11 January 2022.
20. ↑  „Number of Armenians Illegally Living in Turkey Only 12,000: Recent Study Reports". *www.tert.am* (англиски). Архивирано од изворникот на 2022-06-08. Посетено на 2021-07-31.
21. ↑  Danielyan, Emil (22 February 2010). „Study Sheds Light on Armenian Migrants in Turkey". *«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» Ռադիոկայան*.
22. ↑  Hairenik (10 September 2013). „Mass Celebrated at Sourp Giragos Church in Diyarbakir". *Armenian Weekly*.
23. ↑  „After 12 years, Turkey closes the door on American church volunteer – Christian News on Christian Today". *christiantoday.com*.
24. ↑  „Armenian Life Returns to Diyarbakir – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East". *Al-Monitor*.
25. ↑  Ibit, Uwe Blasing, "Armenian in the vocabulary and culture of the Turkish Hemshinli".
26. ↑  Ziflioğlu, Vercihan (24 June 2011). „Hidden Armenians in Turkey expose their identities". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 13 November 2013.
27. ↑  Ziflioğlu, Vercihan (19 June 2012). „Elective courses may be ice-breaker for all". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 24 June 2013.
28. ↑  Khanlaryan, Karen (29 September 2005). „The Armenian ethnoreligious elements in the Western Armenia". Noravank Foundation. Посетено на 16 June 2013.
29. ↑  „Turkey's Secret Armenians - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East". Архивирано од изворникот на 2016-03-13. Посетено на 2015-08-27.
30. ↑  „Armenian Life Returns to Diyarbakir - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2015-07-15.
31. ↑  Güven, Dilek (2005-09-06). „6–7 Eylül Olayları (1)". Türkiye. *Radikal* (турски). Архивирано од изворникот на 15 September 2008. Посетено на 2008-10-25. Nitekim 1942 yılında yürürlüğe giren Varlık Vergisi, Ermenilerin, Rumların ve Yahudilerin ekonomideki liderliğine son vermeyi hedeflemiştir...Seçim dönemleri CHP ve DP'nin Varlık Vergisi'nin geri ödeneceği yönündeki vaatleri ise seçim propagandasından ibarettir.
32. ↑  Smith, Thomas W. (September 2, 2001). „Constructing A Human Rights Regime in Turkey: Dilemmas of Civic Nationalism and Civil Society": 4. One of the darkest events in Turkish history was the Wealth Tax, levied discriminatory against non-Muslims in 1942, hobbling Armenians with the most punitive rates. Наводот journal бара `|journal=` (help)
33. ↑  Kaligian, Dikran (2009-05-31). „ARF-CUP Relations Under Ottoman Constitutional Rule". *The Armenian Weekly* (англиски). Посетено на 2021-07-30.
34. ↑  „Fourth chapter, part one, article 78, provision B". *Law On Political Parties* (PDF). стр. 33. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-12-13. Посетено на 2023-04-19.
35. ↑  „Turkey: A Cry for Bloody Vengeance". *Time*. 23 August 1982. Архивирано од изворникот на December 30, 2008. Посетено на 11 June 2015.
36. ↑  „Turkish Armenian Reconciliation Commission". Посетено на 11 June 2015.
37. ↑  „Gul in landmark visit to Armenia". *BBC News*. 6 September 2008. Посетено на 11 June 2015.
38. ↑  *Armenian Observers in Turkey's Parliamentary Election* The Armenian Weekly, 9 June 2015, reached on June 9, 2015 „Armenian Observers in Turkey's Parliamentary Election". 9 June 2015. Архивирано од изворникот на 2016-03-28. Посетено на 2015-06-09.
39. ↑  „Turkish-Armenian writer shot dead". *BBC News*. 19 January 2007. Посетено на 11 June 2015.
40. ↑  *Mass protest at editor's funeral* The Guardian, 24 January 2007, reached on 2 February 2013 „Mass protest at Turkish-Armenian editor Hrant Dink's funeral". *TheGuardian.com*. 24 January 2007. Архивирано од изворникот 2016-03-12. Посетено на 2016-12-13.
41. ↑  „Why Do Armenians Celebrate Christmas on 6 January?". Armenian Patriarchate of Istanbul. Архивирано од изворникот на 2007-09-26. Посетено на 2007-01-04.
42. ↑  „Our New Year and Nativity/Theophany Traditions". Armenian Patriarchate of Istanbul. Архивирано од изворникот на 2007-09-26. Посетено на 2007-01-04.
43. ↑  „Armenians of Istanbul – Istanbul Armenians". Посетено на 11 June 2015.
44. 1 2 3  Helix Consulting LLC. „Turkologist Ruben Melkonyan publishes book "Review of Istanbul's Armenian community history"". Посетено на 11 June 2015.
45. ↑  *Armenian immigrant children to be allowed in minority schools* Today's Zaman, 2 September 2011 „Armenian immigrant children to be allowed in minority schools". Архивирано од изворникот на 2011-09-03. Посетено на 2011-10-01.
46. ↑  (на турски) *Gayrimüslimler için hayat tozpembe değil*. „Gayrimüslimler için hayat tozpembe değil". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2014-04-27.
47. ↑  Mansel, Philip (2011). *Constantinople*. Hachette UK. ISBN 978-1848546479.
48. ↑  Dabağyan, Levon Panos (2002). *Osmanlı'da şer hareketleri ve II. Abdülhamid Hân* (1. basım.. изд.). İstanbul: IQ Kültürsanat Yayıncılık. ISBN 9789756618332.
49. 1 2  „Özür dilediğim Ermeniler ve 2008 için son birkaç sözcük". *BirGun* (турски). Архивирано од изворникот на 21 August 2012. Посетено на 18 January 2013.
50. ↑  „Armenian-Turkish dictionary published in Turkey". *PanArmenian*. May 5, 2010. Посетено на 18 January 2013.
51. ↑  „Apkar Tıbir'le Karagümrük'te başlayan matbaacılık tarihi | Agos". 2017-04-22. Архивирано од изворникот на 2017-04-22. Посетено на 2021-07-30.
52. ↑  Hacikyan, Agop Jack; Basmajian, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan (2000). *The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times* (англиски). Wayne State University Press. стр. 48. ISBN 978-0-8143-3221-4.
53. ↑  Hacikyan, Agop Jack; Basmajian, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan (2000). *The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times* (англиски). Wayne State University Press. стр. 48. ISBN 978-0-8143-3221-4.
54. ↑  Aidan Russell (2019). *Truth, Silence and Violence in Emerging States : Histories of the Unspoken*. Milton: Routledge. ISBN 9781351141109. The modern Turkish alphabet based on Latin was composed by Hakob Martayan (Agop Dilâçar)
55. ↑  Adam J. Goldwyn; Renée M. Silverman (2016). *Mediterranean modernism : intercultural exchange and aesthetic development*. New York: Springer. стр. 224. ISBN 9781137586568. With the establishment of the Turkish republic in 1923 and the language reforms initiated by Mustafa Kemal in 1928, the language went through a radical transformation: it would no longer be written in the Arabic alphabet but in the Latin, and it would be purified of its Arabic and Persian vocabulary. Concurrently, it would no longer be called Ottoman Turkish but simply Turkish. A language committee was established to adapt the Latin script to the phonetic demands of Turkish, resulting in a new alphabet of 29 letters. The script was founded by an Armenian, Hagop Martayan (1895-1979).
56. ↑  İrfan Özfatura (3 April 2011). „Dilimizi dilim dilim... Agop Dilaçar". *turkiyegazetesi* (Turkish). Архивирано од изворникот 2016-07-02. Посетено на 2021-07-30.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
57. ↑  „A. Dilâçar". *www.dildernegi.org.tr*. Посетено на 2021-07-30.
58. ↑  Campbell, Verity (2007). *Turkey*. Lonely Planet. ISBN 978-1-74104-556-7.
59. ↑  „GU-Q Faculty Seminar: Armenians in Modern Turkish Literature". *YouTube*.
60. ↑  *Dardaki azınlık gazetelerine bayram gecesi yardımı.*
61. ↑  *Minority Newspaper Meets with The Turkish Press Advertising Agency* Greek Europe Reporter, 28 July 2011 „Minority Newspaper Meets with the Turkish Press Advertising Agency | Greek Reporter Europe". Архивирано од изворникот на 2016-03-06. Посетено на 2011-10-01.
62. ↑  „Berlin'in haber sitesi ha-ber.com Almanya ve Türkiye'den gazete manşetleri. Berlin news. Berlin Nachrichten". Архивирано од изворникот на 14 December 2012. Посетено на 11 June 2015.

Надворешни врски
----------------

Општо

* Сајт за Ерменците во Истанбул
* Веб-страница на ерменската болница „Сурп Пргич".
* (348 KiB) Теса Хофман
* Организација на Истанбулските Ерменци од Лос Анџелес
* Сајтот за турско извинување Ozur Diliyoruz
* Ерменскиот геноцид 1915 година

Медиуми

* Ерменски неделен весник Агос
* Лапер, Билтен на Ерменската патријаршија во Константинопол
* Ерменскиот дневен весник Мармара
* Ерменски сајт Hye Tert (турски)