**Хаплогрупа D1** или **D-M174** — потклада на хаплогрупата D-CTS3946. Оваа машка хаплогрупа била пронајдена првенствено во Источна Азија, Непал и Андаманските Острови. Исто така, редовно се среќава со помала фреквенција во Централна Азија и континентална Југоисточна Азија, а поретко во Европа и Блискиот Исток.

Потекло
-------

Се верува дека хаплогрупата D-M174 потекнува од Азија пред околу 60.000 години.   Додека хаплогрупата D-M174, заедно со хаплогрупата Е, го содржи карактеристичниот YAP полиморфизам - што укажува на нивното поблиско потекло од C - не се пронајдени хромозоми од хаплогрупата D-M174 надвор од Азија.  Хаплогрупата D1 често се поврзува и со јужноазиските популации. 

Проучување од 2017 година на Мондал и неговите открива дека народот Ријанги ( тибето-бурманско население) и Андаманците го делат истиот клад D (D1a3, исто така познат како D1a2b) и имаат свои најблиски лози со другите клади во Источна Азија. Јаравите и Онгите го делеле D1a2b едни со други во последните ~ 7.000 години. Источноазискиот D1a2b се разделил од јапонската лоза D1a2a пред ~ 53.000 години. Авторите заклучуваат: „*Ова силно сугерира дека хаплогрупата D не означува посебно потекло за андаманските популации. Наместо тоа, хаплогрупата D била дел од постојаната варијација што ја носи источната OOA експанзија, а подоцна била изгубена од повеќето популации, освен во Андаман и делумно во Јапонија и Тибет*".

Генетското проучување од 2020 година од Халаст и неговите соработници на древните и современите хаплогрупи користејќи филогенетска анализа на секвенците на хаплогрупата C, D и FT - вклучително и многу ретки лоза со длабоки корени како D0/D2, дивергентна D лоза што не припаѓа на D-M174 - тврди дека почетната се дели во хаплогрупата CT (предок на DE) која се појавила во Африка. Исто така, иследувањето тврди дека филогеографските анализи на античките и денешните не-африкански Y хромозоми укажуваат на Источна/Југоисточна Азија како потекло на сите преживеани неафрикански машки лози (освен неодамнешните мигранти) набргу по почетните 70.000-55.000, по миграција од Африка на базалната хаплогрупа D и други базални Y-лози. Иследувањето тврди дека овие лози потоа брзо се прошириле низ Евроазија, се разновиле во Југоисточна Азија и се прошириле на запад пред околу 55.000–50.000 години, заменувајќи ги другите локални лози во Евроазија; Хаплогрупата D (како D-M174) потоа претрпела брзи проширувања во источноевроазиските популации и се состои од пет гранки кои се формирале пред околу 45.000 години. Студијата открива и дека овие хаплогрупи моментално имаат најголема разновидност во Источна Евроазија (Источна/Југоисточна Азија). Утврдено е дека тибето-бурманските популации од Источна и Југоисточна Азија имаат најголема количина на разновидност.

Преглед
-------

Хаплогрупата D-M174 денес се наоѓа со висока фреквенција меѓу популациите во Тибет, Непал, северен Мјанмар, Кингхај, Јапонскиот Архипелаг и Андаманските Острови, иако чудно не толку многу во остатокот од Индија. Народот Ајни од Јапонија и разните тибето-бурмански луѓе (како што е народот Трипури) се значајни по поседувањето речиси исклучиво хромозоми од хаплогрупата D-M174. Хромозомите од хаплогрупата D-M174 исто така се наоѓаат на ниски до умерени фреквенции кај народите Баи, Даи, Хан, Хуи, Манчу, Миао, Туџија, Ксибе, Јао и Џуанг во Кина и меѓу неколку малцински популации на Сечуан и Јунан кои зборуваат тибето. - бурмански јазици и живеат во непосредна близина на Тибетанците, како што се Џингпо, Џино, Мосуо, Накси, Пуми, Кианг и Ји. 

Хаплогрупата D се наоѓа и кај популациите во Кина и во Кореја, но со многу помала фреквенција отколку во Тибет и Јапонија. Истражувањето објавено во 2011 година покажало дека D-M174 кај 2,49% (43/1729) од мажите од Кина Хан, со фреквенции кои имаат тенденција да бидат повисоки од просекот кон северот и западот на земјата (8,9% од Шенси Хан, 5,9% од Гансу Хан, 4,4% од Јунан Хан, 3,7% од Гуангкси Хан, 3,3% од Хунан Хан и 3,2% од Сечуан Хан). Во друго проучување за ханската кинеската Y-ДНК објавено во 2011 година, хаплогрупата D-M174 била забележана кај 1,94% (7/361) од примерок од неповрзани машки волонтери од ханските Кинези на Универзитетот Фудан во Шангај, со потекло од повеќето волонтери. се следи назад во Источна Кина (Џјангсу, Жеџијанг, Шангај и Анхуј). 

Во Кореја, хаплогрупата D-M174 била забележана во 3,8% (5/133) од примерокот од Дајеџон, 3,5% (3/85) од примерокот од Сеул, 3,3% (3/90) од примерок од Џеола, 2,4% (2/84) од примерокот од Гјеонгсанг, 2,3% (13/573) од друг примерок од Сеул, 1,4% (1/72) од примерокот од Чунгчеонг, 1,1% (1/87) од примерокот од Џеџу, и 0,9% (1/110) од трет примерок од Сеул- Гјонгги. Во други студии, хаплогрупата D-M174 е забележана во 6,7% (3/45) и 4,0% (3/75)  од примероците од Кореја без никакви дополнителни спецификација на областа на земање примероци.

Малку податоци со висока резолуција во врска со филогенетската положба на ханските Кинези и корејските членови на хаплогрупата D на Y-ДНК се објавени, но достапните податоци сугерираат дека повеќето ханкинески членови на хаплогрупата D треба да припаѓаат на клади кои често се среќаваат меѓу Тибетанците (особено Д -М15 клада, исто така најдена кај говорителите на некои лолобурмански и хмонгмјенски јазици), додека повеќето корејски членови на хаплогрупата Д треба да припаѓаат на кладата D-M55, која често се среќава кај Ајнуите, Рјукјуан и Јапонците. 

Хаплогрупата D Y-ДНК е пронајдена (иако со мала фреквенција) кај современите популации на евроазиската степа, како што се:

* Јужни Алтајци (6/96 = 6,3% D-M174 (xM15),  6/120 = 5,0% D-P47  )
* Казахстанци (1/54 = 1,9% D-M174,  6/1294 = 0,5% D  )
* Ногајци (4/76 = 5,3% Д-М174 Кара Ногај,  1/87 = 1,1% Д-М174 Кубан Ногај  )
* Халхи (1/24 = 4,2% D-M174,  3/85 = 3,5% D-M174,  2/149 D-M15 + 2/149 D-P47 = 4/149 = 2,7% D- Вкупно M174  )
* Закчини (2/60 = 3,3% D-M174  )
* Уријанхај (1/60 = 1,7% D-M174  )
* Калмикси (5/426 = 1,2% D-M174 )

Исто така, била пронајдена помеѓу лингвистички сличните (турски или монголски) современи популации на пустината и појасот на оазата јужно од степата, како што се Југурите, Баоан, Монгуорите, Ујгурите и Узбеците. Во комерцијалните тестирања, членови биле пронајдени дури на запад до Романија во Европа и Ирак во Западна Азија. 

За разлика од хаплогрупата C-M217, хаплогрупата D-M174 не се наоѓа во Новиот Свет; не е присутен во ниту една современа популација на домородните Американци (северна, централна или јужна). Иако е можно да патувал во Новиот Свет како хаплогрупата C-M217, тие лози очигледно исчезнале.

Хаплогрупата D-M174 е извонредна по својата прилично екстремна географска диференцијација, со посебна подгрупа на хромозоми кои се наоѓаат исклучиво во секоја од популациите што содржи голем процент на индивидуи чии Y-хромозоми припаѓаат на хаплогрупата D-M174: хаплогрупата D-M15 помеѓу Тибетанците, како и другите популации од Источна/Југоисточна Азија кои прикажуваат ниски фреквенции на хромозоми од хаплогрупата D-M174 Y; хаплогрупата D-M55 помеѓу различните популации на јапонскиот архипелаг и со мала фреквенција кај Корејците; и хаплогрупата D-P99 помеѓу жителите на Тибет и некои други делови од централна Евроазија (Монголија  и Алтај). D-M174\* без позитивно тестирани подклади D-M15 или D-M55 се наоѓаат на високи фреквенции кај жителите на Андаманските Острови, а неодамна било откриено дека една андаманска подклада е D-Y34637 (D1a2b).  Друг тип (или типови) на парагрупата D-M174\* без позитивно тестирани подклади на D-M15, D-P47 или D-M55 се наоѓа на многу ниска фреквенција кај турското и монголското население во Централна Азија, што не изнесува повеќе од 1% вкупно. Оваа очигледно древна диверзификација на хаплогрупата D-M174 сугерира дека можеби подобро е да се карактеризира како „супер-хаплогрупа" или „макро-хаплогрупа".

Во едно иследување, фреквенцијата на хаплогрупата D-M174 без позитивно тестирани подклади пронајдени воТајланд била 10%. Су и неговите соработници (2000) пронашле DE-YAP/DYS287(xM15) во 11,1% (5/45) од сет од три примероци од Тајланд-вклучувајќи 20% (4/20) севернотајландски, 20% (1/5) бру, и 0% (0/20) североисточен тајландски - и во 16,7% (1/6) од примерокот од Гуам.  Во меѓувреме, авторите го пронашле D-M15 во 15% од пар примероци на Јао, вклучувајќи 30% (3/10) Јао Џинксиу и 0% (0/10) Јао Нандан; 14,3% (2/14) од примерок од Ји; 3,8% (1/26) од примерок од Камбоџанци; и 3,6% (1/28) од примерок од Џуанци.  Донг *и сор.* (2002) нашле DE-YAP Y-хромозоми во 12,5% (2/16) од примерок од Џингпо од Лукси Сити, Јунан, 10,0% (2/20) од примерокот на Даи од Лукси Сити и 1,82% (1 /55) примерок од Ну од Гонгшан и Фугонг, Јунан.

Распространетост и подклади
---------------------------

Хаплогрупата D-M174 Y-хромозоми кои се наоѓаат меѓу тибето-бурманските популации, како и луѓето од јапонскиот архипелаг припаѓаат на хаплогрупата D1a2b, D1a2a и D1a1. D-M55 (D1a2a) е особено карактеристична, носи комплекс од најмалку пет индивидуални мутации по должината на внатрешната гранка на филогенијата на хаплогрупата D-M174, со што јасно се разликува од другите хромозоми на хаплогрупата D-M174 кои се наоѓаат меѓу Тибетанците и Андаманските островјани и обезбедување докази дека хаплогрупата на Y-хромозомот D-M55 била модалната хаплогрупа во популацијата на предците што ја развила праисториската култура Џомон на јапонските острови.

Се смета дека поголемиот дел од носителите на Y-хромозомот D-M174 мигрирале од Централна Азија во Источна Азија. Една група мигрирала на Андаманските Острови, формирајќи или помагајќи да се формира андаманскиот народ. Друга група останала во современ Тибет и јужна Кина (денес тибето-бурмански народи), а трета група мигрирала во Јапонија, веројатно преку Корејскиот Полуостров (пред-јомонски народ).  

### D-Z27276 (D1a1)

Хаплогрупата D-Z27276 претставува заеднички предок на D-M15 и D-P99, кои се вообичаени во Тибет (Кина).

#### D-M15 (D1a1a)

D-M15 за првпат била пријавена дека е пронајдена во примерок од Камбоџа и Лаос (1/18 = 5,6%) и во примерок од Јапонија (1/23 = 4,3%) во прелиминарното светско истражување на Y-ДНК варијации во постојните човечки популации. 

Последователно, Y-ДНК што припаѓа на хаплогрупата D-M15 била често пронајдена кај популациите кои зборуваат тибето-бурмански во Југозападна Кина (вклучувајќи приближно 23% од Кјанг,    приближно 12,5% од Тибетанците,  и приближно 9% од Ји   ), и меѓу Јао кои живеат во североисточниот дел на Гуангкси (6/31 = 19,4% низински Јао, 5/41 = 12,2% домороден Миен, 3/41 = 7,3% низински Кимун),  со умерена распространетост низ Централна Азија, Источна Азија и континентална Југоисточна Азија (Индокина). 

Проучувањето објавено во 2011 година открила D-M15 во 7,8% (4/51) од примерокот на Хмонг Дав и во 3,4% (1/29) од примерокот на Ксинхмул од северен Лаос.

#### D-P47 (D1a1b1)

Оваа подклада се среќава со висока фреквенција меѓу Пуми,  Накси,  и Тибетанци,   со умерена распространетост во Централна Азија.  Според една студија, Тибетанците имаат фреквенција од околу 41,31% од хаплогрупата D-P47. 

### D-Z3660 (D1a2)

Околу 7.000 години, домородците на Андаманските Острови делеле заедничко потекло едни со други. Најблиската лоза на Андаманците е јапонската хаплогрупа D, со која има многу стара врска, која датира од околу 53.000 години. 

#### D-M55 (D1a2a)

Претходно познат како D-M55, D-M64.1/Page44.1 (D1a2a) се наоѓа со висока фреквенција кај Ајните  и со средна фреквенција кај Јапонците  и Рјукјуанците. 

Ким и неговите соработници (2011) ја пронашле хаплогрупата D-M55 во 2,0% (1/51) од примерокот од Пекинг Хан и во 1,6% (8/506) од базенот примероци од Јужна Кореја, вклучувајќи 3,3% (3/90) од Регионот Џеола, 2,4% (2/84) од регионот Гјеонгсанг, 1,4% (1/72) од регионот Чунгчеонг, 1,1% (1/87) од регионот Џеџу, 0,9% (1/110) од Сеул, и 0% (0/63) од регионот Гангвон.  Хамер *и сор.* (2006) ја пронашле хаплогрупата D-P37.1 во 4,0% (3/75) од примерокот од Јужна Кореја. 

D-M116.1, која е подклада на D-M55, е забележана кај една индивидуа во примерок од Микронезија ( *n* =17) според дополнителниот материјал од иследувањето објавено во 2006 година  D-M116.1, исто така, е забележана кај еден поединец во група примероци од Западен Тимор (*n* = 497); релевантниот поединец е од Умакларан, кој се наоѓа на северната страна на островот Тимор во близина на границата со Источен Тимор. 

Според Мицуру Сакитани, хаплогрупата D1 пристигнала од Централна Азија до северен Кјушу преку Алтајските Планини и Корејскиот Полуостров пред повеќе од 40.000 години, а хаплогрупата D-M55 (D1a2a) била родена во Јапонскиот Архипелаг. 

#### D-Y34637 (D1a2b)

D1a2b (порано една од D\*) се наоѓа на високи фреквенции кај жителите на Андаманските Острови,  особено Онгите (23/23 = 100%) и Јарава (4/4 = 100%).  

### D-L1378 (D1b)

D1b (L1378, M226.2) била пронајдена при комерцијално тестирање кај две семејства од островот Мактан во регионот Себу на Филипините, кај етничките Раде од Виетнам, како и древен примерок од Малезија. 

### D-M174\*

D-M174 (xM15, P99, M55) се наоѓа во некои тибетски малцински племиња во североисточна Индија (меѓу кои стапките варираат од 0% до 65%).    

Базалниот D-M174 (xM15, P47, M55) бил пронајден кај приближно 5% од Алтајците.  Харков и неговите соработници пронашле хаплогрупа D\*(xD-M15) во 6,3% (6/96) од базен примероци од јужните Алтајци од три различни локалитети, особено во Кулада (5/46 = 10,9%) и Кош-Агач (1/7 = 14%), иако тие не тестирале за ниеден маркер од подкладата D-M55 или D-P99. Харков и неговите соработници исто така, објавиле дека нашле хаплогрупа DE-M1(xD-M174) Y-ДНК кај еден јужноалтајски поединец од Бешпелтир (1/43 = 2,3%).

Во 2023 година била пронајдена во еден поединец во Северна Америка, Рамон Мозес, Лакрос, Ви, САД. Д-М174.

Филогенетика
------------

### Филогенетска историја

Пред 2002 година, во академската литература постоеле најмалку седум системи за именување на филогенетското дрво на Y-хромозомот. Ова довело до значителна конфузија. Во 2002 година, главните истражувачки групи се собрале и го формирале Y-хромозомот конзорциум (YCC). Тие објавиле заеднички труд кој создал единствено ново дрво кое сите се согласиле да го користат. Подоцна, група граѓански научници со интерес за популациската генетика и генетската генеалогија формирале работна група за да се создаде аматерско дрво со цел да биде пред сè навремено. Табелата подолу ги обединува сите овие дела на точката на знаменитото дрво на YCC од 2002 година. Ова му овозможува на истражувачот што прегледува постара објавена литература брзо да се движи помеѓу номенклатурите.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **YCC 2002/2008** | **(α)** | **(β)** | **(γ)** | **(δ)** | **(ε)** | **(ζ)** | **(η)** | **YCC 2002** | **YCC 2005** | **YCC 2008** | **YCC 2010r** | **ISOGG 2006** | **ISOGG 2007** | **ISOGG 2008** | **ISOGG 2009** | **ISOGG 2010** | **ISOGG 2011** | **ISOGG 2012** |
| D-M174 | \* | \* | \* | \* | \* | \* | \* | \* | D | D | D | D | D | D | D | D | D | D |
| D-M15 | 4 | IV | 3G | 12 | Eu5 | H3 | B | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 | D1 |
| D-M55 | \* | \* | \* | \* | \* | \* | \* | \* | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 | D2 |
| D-P12 | 4 | IV | 3G | 11 | Eu5 | H2 | B | D2a | D2a | D2a1a1 | D2a1a1 | D2 | D2 | D2a1a1 | D2a1a1 | D2a1a1 | removed | removed |
| D-M116.1 | 4 | IV | 3G | 11 | Eu5 | H2 | B | D2b\* | D2a | D2a | D2a | D2a | D2a | D2a | D2a | D2a | removed | removed |
| D-M125 | 4 | IV | 3G | 11 | Eu5 | H2 | B | D2b1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 | D2a1 |
| D-M151 | 4 | IV | 3G | 11 | Eu5 | H2 | B | D2b2 | D2a1 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 | D2a2 |
|

#### Истражувачки публикации

Следниве истражувачки тимови по нивните публикации биле претставени во создавањето на дрвото.

* **α** Џоблинг и Тајлер-Смит 2000 harvnb error: no target: CITEREFЏоблинг\_и\_Тајлер-Смит2000 (help) и Калаџиева 2001 harvnb error: no target: CITEREFКалаџиева2001 (help)
* **β** Ундерхил 2000 harvnb error: no target: CITEREFУндерхил2000 (help)
* **γ** Хамер 2001 harvnb error: no target: CITEREFХамер2001 (help)
* **δ** Карафет 2001 harvnb error: no target: CITEREFКарафет2001 (help)
* **ε** Семино 2000 harvnb error: no target: CITEREFСемино2000 (help)
* **ζ** Су 1999 harvnb error: no target: CITEREFСу1999 (help)
* **η** Капели 2001 harvnb error: no target: CITEREFКапели2001 (help)

#### Оригинални истражувачки публикации

Следниве истражувачки тимови по нивните публикации биле претставени во создавањето на YCC дрвото.

### Филогенетски дрвја

ISOGG (верзија 14.151): 

* **DE** (YAP) Нигерија, Гвинеја-Бисао, Карибите, Тибет
	+ **D** (CTS3946)
		- **D1** (M174/Page30, IMS-JST021355) Источна Азија, Андамански Острови, Централна Азија, континентална Југоисточна Азија
			* **D1a** (CTS11577)
				+ **D1a1** (F6251/Z27276)
					- **D1a1a** (M15) Тибет, Република Алтај
					- **D1a1b** (P99) Тибет, Монгол, Централна Азија
				+ **D1a2** (Z3660)
					- **D1a2a** (M64.1/Page44.1, M55) Јапонија ( луѓе Јамато, народ Рјукјуан, народ Аину )
					- **D1a2b** (Y34637) Андамански Острови ( луѓе Онге, луѓе Јарава )
			* **D1b** (L1378) Филипини
		- **D2** (A5580.2) Нигерија, Саудиска Арабија, Сирија, Афроамериканци

Наводи
------

1. ↑  „Y-DNA Haplogroup D-M174 and its Subclades - 2017".
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  „Y chromosome evidence of earliest modern human settlement in East Asia and multiple origins of Tibetan and Japanese populations". *BMC Biology*. **6**: 45. October 2008. doi:10.1186/1741-7007-6-45. PMC 2605740. PMID 18959782.Shi H, Zhong H, Peng Y, Dong YL, Qi XB, Zhang F, Liu LF, Tan SJ, Ma RZ, Xiao CJ, Wells RS, Jin L, Su B (October 2008). "Y chromosome evidence of earliest modern human settlement in East Asia and multiple origins of Tibetan and Japanese populations". *BMC Biology*. **6**: 45. doi:10.1186/1741-7007-6-45. PMC 2605740. PMID 18959782.
3. 1 2  YFull Haplogroup YTree v6.02 at 02 April 2018. Accessed July 7, 2018.
4. 1 2 3  „New binary polymorphisms reshape and increase resolution of the human Y chromosomal haplogroup tree". *Genome Research*. **18** (5): 830–8. May 2008. doi:10.1101/gr.7172008. PMC 2336805. PMID 18385274.
5. 1 2  „Y chromosome haplotypes reveal prehistorical migrations to the Himalayas". *Human Genetics*. **107** (6): 582–90. December 2000. doi:10.1007/s004390000406. PMID 11153912.
6. ↑  Xu, Dan; Li, Hui (5 May 2017). *Languages and Genes in Northwestern China and Adjacent Regions* (англиски). Springer. стр. 25. ISBN 978-981-10-4169-3. "For the origin of haplogroup D, Chandrasekar et al. (2007) suggested that the CT-M168 gave rise to the YAP insertion and D-M174 mutation in South Asia based on their findings of the YAP insertion in northeast Indian tribes and the D-M174 in South Asia and the D-M174 in Andaman islanders."
7. ↑  Shi H, Zhong H, Peng Y, Dong YL, Qi XB, Zhang F, Liu LF, Tan SJ, Ma RZ, Xiao CJ, Wells RS, Jin L, Su B (October 2008). „Y chromosome evidence of earliest modern human settlement in East Asia and multiple origins of Tibetan and Japanese populations". *BMC Biology*. **6**: 45. doi:10.1186/1741-7007-6-45. PMC 2605740. PMID 18959782.
8. ↑  Guo, Yuxin; Xia, Zhiyu; Cui, Wei; Chen, Chong; Jin, Xiaoye; Zhu, Bofeng (May 2020). „Joint Genetic Analyses of Mitochondrial and Y-Chromosome Molecular Markers for a Population from Northwest China". *Genes* (англиски). **11** (5): 564. doi:10.3390/genes11050564. PMC 7290686. PMID 32443545.
9. ↑  „A Southeast Asian origin for present-day non-African human Y chromosomes". *Human Genetics*. **140** (2): 299–307. February 2021. doi:10.1007/s00439-020-02204-9. PMC 7864842 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 32666166.
10. ↑  Y染色体单倍群D在東亞的分布及其意義
11. 1 2 3 4 5 6 7  „Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes". *Journal of Human Genetics*. **51** (1): 47–58. 2006. doi:10.1007/s10038-005-0322-0. PMID 16328082.
12. 1 2  „[Gene pool differences between northern and southern Altaians inferred from the data on Y-chromosomal haplogroups]". *Genetika* (руски). **43** (5): 675–87. May 2007. doi:10.1134/S1022795407050110. PMID 17633562.
13. ↑  „Mitochondrial DNA and Y chromosome variation provides evidence for a recent common ancestry between Native Americans and Indigenous Altaians". *American Journal of Human Genetics*. **90** (2): 229–46. February 2012. doi:10.1016/j.ajhg.2011.12.014. PMC 3276666. PMID 22281367.
14. 1 2  „The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **98** (18): 10244–9. August 2001. Bibcode:2001PNAS...9810244W. doi:10.1073/pnas.171305098. PMC 56946. PMID 11526236.
15. ↑  E. E. Ashirbekov, D. M. Botbaev, A. M. Belkozhaev, A. O. Abayldaev, A. S. Neupokoeva, J. E. Mukhataev, B. Alzhanuly, D. A. Sharafutdinova, D. D. Mukushkina, M. B. Rakhymgozhin, A. K. Khanseitova, S. A. Limborska, and N. A. Aytkhozhina, "Distribution of Y-Chromosome Haplogroups of the Kazakh from the South Kazakhstan, Zhambyl, and Almaty Regions." Reports of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, ISSN 2224-5227
, Volume 6, Number 316 (2017), 85 - 95.
16. 1 2  „The Caucasus as an asymmetric semipermeable barrier to ancient human migrations". *Molecular Biology and Evolution*. **29** (1): 359–65. January 2012. doi:10.1093/molbev/msr221. PMID 21917723.
17. 1 2 3  „Genetic features of Mongolian ethnic groups revealed by Y-chromosomal analysis". *Gene*. **346**: 63–70. February 2005. doi:10.1016/j.gene.2004.10.023. PMID 15716011.
18. ↑  „Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels". *Journal of Human Genetics*. **58** (12): 804–11. December 2013. doi:10.1038/jhg.2013.108. PMID 24132124.
19. ↑  Y-DNA D Haplogroup Project at Family Tree DNA
20. ↑  „Afghan Hindu Kush: where Eurasian sub-continent gene flows converge". *PLOS ONE*. **8** (10): e76748. 2013. Bibcode:2013PLoSO...876748D. doi:10.1371/journal.pone.0076748. PMC 3799995. PMID 24204668.
21. 1 2  „D YTree". Архивирано од изворникот на 2019-08-31. Посетено на 2018-03-30.
22. 1 2  Su, Bing; Jin, Li; Underhill, Peter; Martinson, Jeremy; Saha, Nilmani; McGarvey, Stephen T.; Shriver, Mark D.; Chu, Jiayou; Oefner, Peter (18 July 2000). „Polynesian origins: Insights from the Y chromosome". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **97** (15): 8225–8228. Bibcode:2000PNAS...97.8225S. doi:10.1073/pnas.97.15.8225. PMC 26928. PMID 10899994.
23. ↑  DONG Yongli, SHI Hong, LI Weixiang, YANG Jie, ZENG Weimin, LI Kaiyuan, and XIAO Chunjie, "Study of polymorphism at the YAP locus in seven Yunnan ethnic minority populations in the great gorge of the Salween River and downstream areas" (original title in Chinese: "怒江大峡谷及下游地区7个云南少数民族YAP位点的多态性研究"), *Acta Anthropologica Sinica*, Vol. 21, No. 3 (August, 2002).
24. ↑  „Y chromosome sequence variation and the history of human populations". *Nature Genetics*. **26** (3): 358–61. November 2000. doi:10.1038/81685. PMID 11062480.
25. ↑  „Male demography in East Asia: a north-south contrast in human population expansion times". *Genetics*. **172** (4): 2431–9. April 2006. doi:10.1534/genetics.105.054270. PMC 1456369. PMID 16489223.
26. ↑  „Genetic structure of Qiangic populations residing in the western Sichuan corridor". *PLOS ONE*. **9** (8): e103772. 2014. Bibcode:2014PLoSO...9j3772W. doi:10.1371/journal.pone.0103772. PMC 4121179. PMID 25090432.
27. ↑  „Analyses of genetic structure of Tibeto-Burman populations reveals sex-biased admixture in southern Tibeto-Burmans". *American Journal of Human Genetics*. **74** (5): 856–65. May 2004. doi:10.1086/386292. PMC 1181980. PMID 15042512.
28. ↑  „Human migration through bottlenecks from Southeast Asia into East Asia during Last Glacial Maximum revealed by Y chromosomes". *PLOS ONE*. **6** (8): e24282. 2011. Bibcode:2011PLoSO...624282C. doi:10.1371/journal.pone.0024282. PMC 3164178. PMID 21904623.
29. ↑  *Dongsheng Lu* et al. Ancestral Origins and Genetic History of Tibetan Highlanders, August 25, 2016
30. ↑  Mondal, Mayukh; Bergström, Anders; Xue, Yali; Calafell, Francesc; Laayouni, Hafid; Casals, Ferran; Majumder, Partha P.; Tyler-Smith, Chris; Bertranpetit, Jaume (2017-05-01). „Y-chromosomal sequences of diverse Indian populations and the ancestry of the Andamanese". *Human Genetics* (англиски). **136** (5): 499–510. doi:10.1007/s00439-017-1800-0. ISSN 1432-1203. PMID 28444560. In contrast, the Riang (Tibeto-Burman-speaking) and Andamanese have their nearest neighbour lineages in East Asia. The Jarawa and Onge shared haplogroup D lineages with each other within the last ~7000 years, but had diverged from Japanese haplogroup D Y-chromosomes ~53000 years ago, most likely by a split from a shared ancestral population. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)Mondal, Mayukh; Bergström, Anders; Xue, Yali; Calafell, Francesc; Laayouni, Hafid; Casals, Ferran; Majumder, Partha P.; Tyler-Smith, Chris; Bertranpetit, Jaume (2017-05-01). "Y-chromosomal sequences of diverse Indian populations and the ancestry of the Andamanese". *Human Genetics*. **136** (5): 499–510. doi:10.1007/s00439-017-1800-0. hdl:10230/34399. ISSN 1432-1203. PMID 28444560. S2CID 3725426. In contrast, the Riang (Tibeto-Burman-speaking) and Andamanese have their nearest neighbour lineages in East Asia. The Jarawa and Onge shared haplogroup D lineages with each other within the last ~7000 years, but had diverged from Japanese haplogroup D Y-chromosomes ~53000 years ago, most likely by a split from a shared ancestral population.
31. ↑  „Genetic origins of the Ainu inferred from combined DNA analyses of maternal and paternal lineages". *Journal of Human Genetics*. **49** (4): 187–93. 2004. doi:10.1007/s10038-004-0131-x. PMID 14997363.
32. 1 2  YOUICHI SATO, TOSHIKATSU SHINKA, ASHRAF A. EWIS, AIKO YAMAUCHI, TERUAKI IWAMOTO, YUTAKA NAKAHORI Overview of genetic variation in the Y chromosome of modern Japanese males.
33. ↑  Kim, Soon-Hee; Kim, Ki-Cheol; Shin, Dong-Jik; Jin, Han-Jun; Kwak, Kyoung-Don; Han, Myun-Soo; Song, Joon-Myong; Kim, Won; Kim, Wook (2011). „High frequencies of Y-chromosome haplogroup O2b-SRY465 lineages in Korea: a genetic perspective on the peopling of Korea". *Investigative Genetics*. **2** (1): 10. doi:10.1186/2041-2223-2-10. PMC 3087676. PMID 21463511.Kim, Soon-Hee; Kim, Ki-Cheol; Shin, Dong-Jik; Jin, Han-Jun; Kwak, Kyoung-Don; Han, Myun-Soo; Song, Joon-Myong; Kim, Won; Kim, Wook (2011). "High frequencies of Y-chromosome haplogroup O2b-SRY465 lineages in Korea: a genetic perspective on the peopling of Korea". *Investigative Genetics*. **2** (1): 10. doi:10.1186/2041-2223-2-10. PMC 3087676. PMID 21463511.
34. ↑  Tumonggor, Meryanne K; Karafet, Tatiana M; Downey, Sean; Lansing, J Stephen; Norquest, Peter; Sudoyo, Herawati; Hammer, Michael F; Cox, Murray P (September 2014). „Isolation, contact and social behavior shaped genetic diversity in West Timor". *Journal of Human Genetics*. **59** (9): 494–503. doi:10.1038/jhg.2014.62. PMC 4521296. PMID 25078354.
35. ↑  崎谷満『DNA・考古・言語の学際研究が示す新・日本列島史』（勉誠出版　2009年）(in Japanese)
36. ↑  „Genetic affinities of the Andaman Islanders, a vanishing human population". *Current Biology*. **13** (2): 86–93. January 2003. doi:10.1016/S0960-9822(02)01336-2. PMID 12546781.
37. ↑  „FamilyTreeDNA - Y-DNA D Haplogroup Project".
38. ↑  „The northeast Indian passageway: a barrier or corridor for human migrations?". *Molecular Biology and Evolution*. **21** (8): 1525–33. August 2004. doi:10.1093/molbev/msh151. PMID 15128876.
39. ↑  „YAP insertion signature in South Asia". *Annals of Human Biology*. **34** (5): 582–6. 2007. doi:10.1080/03014460701556262. PMID 17786594.
40. ↑  „Austro-Asiatic tribes of Northeast India provide hitherto missing genetic link between South and Southeast Asia". *PLOS ONE*. **2** (11): e1141. November 2007. Bibcode:2007PLoSO...2.1141R. doi:10.1371/journal.pone.0001141. PMC 2065843. PMID 17989774.
41. ↑  23andme raw data
42. ↑  Y-DNA Haplogroup D and its Subclades - 2019
43. ↑  Y-DNA Haplogroup D and its Subclades - 2014

* Underhill PA, Kivisild T (2007). „Use of y chromosome and mitochondrial DNA population structure in tracing human migrations". *Annual Review of Genetics*. **41**: 539–64. doi:10.1146/annurev.genet.41.110306.130407. PMID 18076332. S2CID 24904955.

### Извори

* Capelli, Cristian; Wilson, James F.; Richards, Martin; Stumpf, Michael P.H.; и др. (February 2001). „A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular Southeast Asia and Oceania". *The American Journal of Human Genetics*. **68** (2): 432–443. doi:10.1086/318205. PMC 1235276.
* Hammer, Michael F.; Karafet, Tatiana M.; Redd, Alan J.; Jarjanazi, Hamdi; и др. (1 July 2001). „Hierarchical Patterns of Global Human Y-Chromosome Diversity". *Molecular Biology and Evolution*. **18** (7): 1189–1203. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a003906.
* Jobling, Mark A.; Tyler-Smith, Chris (2000), „New uses for new haplotypes", *Trends in Genetics*, **16** (8): 356–62, doi:10.1016/S0168-9525(00)02057-6, PMID 10904265
* Kaladjieva, Luba; Calafell, Francesc; Jobling, Mark A; Angelicheva, Dora; и др. (February 2001). „Patterns of inter- and intra-group genetic diversity in the Vlax Roma as revealed by Y chromosome and mitochondrial DNA lineages". *European Journal of Human Genetics*. **9** (2): 97–104. doi:10.1038/sj.ejhg.5200597.
* Karafet, Tatiana; Xu, Liping; Du, Ruofu; Wang, William; и др. (September 2001). „Paternal Population History of East Asia: Sources, Patterns, and Microevolutionary Processes". *The American Journal of Human Genetics*. **69** (3): 615–628. doi:10.1086/323299. PMC 1235490.
* Semino, O.; Passarino, G; Oefner, PJ; Lin, AA; и др. (2000), „The Genetic Legacy of Paleolithic Homo sapiens sapiens in Extant Europeans: A Y Chromosome Perspective", *Science*, **290** (5494): 1155–9, Bibcode:2000Sci...290.1155S, doi:10.1126/science.290.5494.1155, PMID 11073453
* Su, Bing; Xiao, Junhua; Underhill, Peter; Deka, Ranjan; и др. (December 1999). „Y-Chromosome Evidence for a Northward Migration of Modern Humans into Eastern Asia during the Last Ice Age". *The American Journal of Human Genetics*. **65** (6): 1718–1724. doi:10.1086/302680. PMC 1288383.
* Underhill, Peter A.; Shen, Peidong; Lin, Alice A.; Jin, Li; и др. (November 2000). „Y chromosome sequence variation and the history of human populations". *Nature Genetics*. **26** (3): 358–361. doi:10.1038/81685.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Хаплогрупа D-M174" на Ризницата ? |

* Atlas of the Human Journey: Genetic Markers, Haplogroup D-M174 (M174), from *The Genographic Project at National Geographic*
* Famous dna of Japan