| Римската држава во античко време
 |
| --- |
|  |
| Оваа статија е дел од серијалот заполитиката наримската држава |
| 
Периоди |
| * **Римско Кралство**753–509 п.н.е.
* **Римска Република**509–27 п.н.е.
* **Римска Империја**27 п.н.е. – 1453 н.е.

* Западен двор395 – 476
* Источен двор395 – 1453 (единствен двор после 476 година)

* Принкипат27 п.н.е. – 284 н.е.
* Доминат284–641

* **Времеслед**
 |
| Римски устав |
| * Устав на Кралството
* Устав на Републиката
* Устав на Империјата
* Устав на доцноантичката Империја
* Сенат
 |
| Преседан и право |
| 
* Римско право
* *Ius*
* Империум
* *Mos maiorum*
* Колегијалност
* *Auctoritas*
* Римско државјанство
* *Cursus honorum*
* *Senatus consultum*

* *Senatus consultum ultimum*
 |
| Собранија |
| 
* Кентуриско
* Куриско
* Плебејски
* Племенско

 |
| Редовни магистрати |
| 
* Конзул
* Претор
* Квестор
* Промагистрат
* *Едил*
* Трибун
* Кензор
* Управник

 |
| Вонредни магистрати |
| 
* Коректор
* Диктатор
* Магистер еквитум
* Конзулски трибун
* Рекс
* Триумвири
* Декемвири

 |
| 
Титули и почести |
| * Римски император

* Легат
* Дукс
* Офикиум
* Презес
* Префект
* Викар
* Вигинтисексвири
* Триумвир монеталис
* Ликтор
* Магистер милитум
* Император
* Принкепс сенатус
* Понтифекс максимус
* Август
* Кесар
* Тетрарх

 |
| 
* Други земји
* Атлас

Икона за портал Портал: „Стар Рим"
 |
| * п
* р
* у
 |

**Римскиот сенат** (латински: *Senātus Rōmānus*) бил главното управувачко тело на Римската република (која настанала во 509 г. п.н.е.), како и на Римското Царство. Иако Западното Римско Царство престанало да постои во V век (476 г.), Римскиот сенат продолжил да заседава сè до крајот на VI век. Зборот *senatus* потекнува од латинскиот збор *senex* што значи "старец" или "постар". Според тоа, Сенатот, од етимолошка гледна точка, значел "собрание на старци". Сенатот бил една од трите гранки на власта според уставот на Римската република.

Историјат
---------

Според традицијата Сенатот прв го основал Ромул, митскиот основач на Рим, како советодавно тело, составено од 100 глави на фамилиите наречени *patres* ("татковци"). Подоцна, на почетокот на Републиката, Луциј Јуниј Брут го зголемил бројот на сенаторите на 300 (според легендата). Тие се нарекувале *conscripti* ("регрутирани, врбувани"), бидејќи Брут ги врбувал. Оттогаш членовите на Сенатот се нарекуваат *patres et conscripti* , што постепено се претворило *patres conscripti* ("регрутирани татковци").

Римското население било поделено на две класи: Сенат и Народ (што може да се види и во славното римско мото: "*Senatus Populus Que Romanus*" — SPQR. Народот го сочинувале сите римски граѓани кои не биле членови на Сенатот. Домашната власт била во рацете на народот преку центуриското собрание (*Comitia Centuriata*), трибутското собрание (*Comitia Tributa*) i плебејскиот совет (заседание) (*Concilium Plebis*). Двете собранија и советот ги донесувале новите закони и ги избирале магистратите. Сенатските курулни магистрати или плебејските трибуни (само во плебејскиот совет) можеле на собранијата и советот да им предложат нова легислатива, за што тие потоа гласале без расправа.

Curia Julia на римскиот Форум, седиштето на Римскиот Сенат

Моќ
---

Сенатот имал значаен авторитет (*auctoritas*) во политиката на Рим. Тој бил службено тело кое ги испраќало и ги примало амбасадорите, а именувал и службеници за управување со јавниот имот, вклучувајќи ги и провинциските управители (гувернерите). Сенатот решавал за војните, управувал со сите јавни финансии и издавал пари. Тој им давал овластувања на главните градски магистрати, на конзулите, ги именувал диктаторите во вонредни ситуации. Наспроти својата широка фискална и судскамоќ, Сенатот немал извршна или законодавна моќ (се до средината на II век н.е.). Сите предлози на Сенатот (*Senatus Consultum - S.C.*) биле предмет на ратификација во народното собрание. Сепак, поради својот огромен престиж и фактот што сите избрани службеници всушност биле сенатори, мнозинството на Сенатот било озаконето. Сепак, се случило едно историско отфрлање кон крајот на Ханибалските војни. Сенатот сметал дека силното Македонско царство може да претставува сериозна закана. Народот, изморен од долгите и исцрпувачки војни против Ханибал, го отфрилил предлогот на Сенатот.

Треба да се спомене дека римските народни собранија не можеле да расправаат за предлозите што се донесени пред нив.Тие можеле само да ги прифатат или отфрлат. Вообичаена практика на магистратите станала сите закони (leges) во Сенатот да се донесуваат пред собранијата да се свикаат за да гласаат. Сенатот го давал својот *auctoritas*, пред народот воопшто и да може да гласа за намерата на магистратот. До средината на периодот на Републиката тоа моа била само формалност што ја практикувале сите магистрати. Во подоцнежниот период на Републиката, Сенатот го избегнувал давањето диктатура, прибегнувајќи кон таканаречена "последна одлука на Сенатот" (*senatus consultum ultimum*) со која се прогласувала воена состојба и се овластувале конзулите да се "погрижат за тоа Републиката да не претрпи никаква штета". 

Приказ на седница на Сенатот: Цицерон ја напаѓа Катилина, фреска од XIX век
Слично на двете собранија (*Comitia Centuriata* и *Comitia Tributa*), но различно од плебејскиот совет (*Concilium Plebis*), Сенатот работел под одредени религиски ограничувања. Тој можел да се состанува само во осветен храм, кој обично бил *Curia Hostilia*, иако церемониите за Нова Година се одржувале во храмот на Јупитер (*Jupiter Optimus Maximus*), а воените состаноци во храмот *Bellone*. Седниците на Сенатот можеле да започнат дури по инвокациската молитва, жртвена церемонија што ја спроведувале ауспициите. Сенатот можел да се состанува само помеѓу изгрејсонце и зајдисонце, а не можел да се свикува за време на заседавањето на кое било друго собрание.

Начин на облекување
-------------------

Сите сенатори имале право да носат сенаторски прстен (отпрвин направен од железо, а подоцна од злато; старите патрициски семејства, какво што било семејството на Јулиј Цезар, носеле железни прстени сè до исчезнувањето на Републиката) и бела туника (лат. *Tunica clava*) со широка лента (13 см) во Тиријанска виолетова боја (*Latus clavus*) преку десното рамо.

*Senator pedarius* носел бела тога (*Toga virili*s или *Toga pura*) без никакви украси, додека сенаторите кои имале улога на курулски магистрати носеле бела тога со широка виолетова линија (Toga praetexta). Исто така, сите сенатори носеле сандали со темноцрвена боја, но сенаторите кои имале улога на курулски магистрати на нив имале полукружна тока.

Наводи
------

1. ↑  The Roman Senate and Senators According to Livy By N.S. Gill, About.com Guide (анг.)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Теми за Стариот Рим |
| --- |
|  |
| 
* Опфат
* Времеслед

 |
|  |
| Ери | 

|  |
| --- |
| 
* Основање
* Кралство
	+ Укинување
* Република

 |
|  |
| Царство | 
* *Pax Romana*
* Принципат
* Доминат
* Западно Царство
	+ Пад
	+ Историографија на падот
* Византија
	+ Слабеење
	+ Пад

 |

 |
|  |
| Устав | 
* Историја
* Кралство
* Република
* Царство
* Доцно Царство
* Сенат
* Собранија
	+ Куријат
	+ Центуријат
	+ Трибунат
	+ Плебијат
* Магистрат
* SPQR

 |
|  |
| Влада | 
* Курија
* Форум
* Cursus honorum
* Колегијалат
* Цар
* Легат
* Дукс
* Офикија
* Префект
* Викар
* Вигинтисексвири
* Ликтор
* Магистер милитум
* Император
* Прв сенатор
* Понтифекс максимус
* Август
* Цезар
* Тетрархија
* Оптимати
* Популари
* Провинција

 |
|  |
| Магистрати | 

|  |  |
| --- | --- |
| Обични | 
* Конзул
* Цензор
* Претор
* Трибун
* Народен трибун
* Воен трибун
* Квестор
* Едил
* Промагистрат
* Управник

 |
|  |
| Невообичаени | 
* Рекс
* Интерекс
* Диктатор
* Магистер еквитум
* Декемвири
* Конзулски трибун
* Триумвират

 |

 |
|  |
| Право | 
* Дванаесттабличник
* Обичајно право
* Граѓанство
* Аукторита
* Империум
* Статус
* Формула

 |
|  |
| Војска | 
* Граници
* Воспоставување
* Структура
* Походи
* Политичка контрола
* Стратегија
* Инженерство
* Граници и утврдувања
	+ Каструм
* Технологија
* Војска
	+ Легија
	+ Пешадиски тактики
	+ Лична опрема
	+ Опсадни машини
* Морнарица
* Помошна војска
* Одликувања и казни
* Коњски казни

 |
|  |
| Економија | 
* Земјоделство
* Обезшумување
* Трговија
* Финансии
* Валути
* Републичка валута
* Царска валута

 |
|  |
| Технологија | 
* Абакус
* Броеви
* Градежништво
* Воено инженерство
* Воена технологија
* Аквадукт
* Мост
* Циркус
* Бетон
* Куполи
* Форум
* Металургија
* Патишта
* Санитет
* Римски бањи

 |
|  |
| Култура | 
* Архитектура
* Уметност
* Бањи
* Календар
* Мода
* Козметика
* Кујна
* Фризури
* Образование
* Книжевност
* Музика
* Митологија
* Религија
* Романизација
* Сексуалност
* Театар
* Вино

 |
|  |
| Општество | 
* Патриции
* Плебејци
* Борба меѓу плебејците и патрицијците
* Сецесија на плебејците
* Еквити
* Генс
* Трибунат
* Именување
* Демографија
* Жени
* Брак
* Посвојување
* Робување
* Багауди

 |
|  |
| Јазик | 
* Историја
* Латиница
* Видови
	+ Старолатински
	+ Класичен
	+ Народен
	+ Доцен
	+ Средновековен
	+ Ренесансен
	+ Новолатински
	+ Современ
	+ Црковен
* Романски јазици

 |
|  |
| Писатели | 

|  |  |
| --- | --- |
| Латински јазик | 
* Амијан Марцелин
* Апијан
* Апулеј
* Аскониј Педијан
* Августин
* Аврелиј Виктор
* Авсониј
* Боетиј
* Цезар
* Катул
* Касиодор
* Цензорин
* Кикерон
* Клавдијан
* Колумела
* Ениј
* Евтропиј
* Пиктор
* Фест
* Флор
* Фронтин
* Фулгенциј
* Гелиј
* Хорациј
* Јероним
* Јувенал
* Ливиј
* Лукан
* Кар
* Макробиј
* Марко Аврелиј
* Марцијал
* Орозиј
* Овидиј
* Петрониј
* Федр
* Плавт
* Плиниј Постариот
* Плиниј Помладиот
* Присцијан
* Проперциј
* Квинтилијан
* Руф
* Салустиј
* Сенека Постариот
* Сенека Помладиот
* Гонорат
* Сидониј Аполинариј
* Стациј
* Светониј
* Симах
* Такит
* Теренциј
* Тертулијан
* Тибул
* Анцијат
* Максим
* Варон
* Патеркул
* Флак
* Вергилиј
* Витрувиј

 |
|  |
| Грчки јазик | 
* Аријан
* Дион
* Диодор
* Дионисиј
* Диоскорид
* Евсевиј
* Гален
* Херодијан
* Јосиф Флавиј
* Павсаниј
* Филострат
* Тралски
* Фотиј
* Плутарх
* Полибиј
* Порфириј
* Прокопиј
* Страбон
* Зонара
* Зосим

 |

 |
|  |
| Поголеми градови | 
* Александрија
* Антиох
* Аквилеја
* Берит
* Болоња
* Картагина
* Цариград
* Еборакум
* Лептис Магна
* Лондиниум
* Лутеција
* Медиоланум
* Помпеја
* Равена
* Рим
* Смирна
* Виндобона
* Волубилис

 |
|  |
| Списоци и другитеми | 
* Градови
* Клима
* Конзули
* Римјанки
* Цареви
* Генерали
* Родови
* Географи
* Установи
* Закони
* Наследство
* Легии
* Имиња
* Трибуни
* Битки

* Фантастика
* Филмови

 |

 |