**Проклета авлија** е новела напишан од југословенскиот писател и нобеловец Иво Андриќ од 1954 година. Книгата претставува т.н. „роман во рамка", а жанровски припаѓа во категоријата историска хроника, бидејќи дејството временски е сместено во XIX век. Структурно е составен од осум глави, а местото каде се случува заплетот е еден затвор во Цариград. Главните ликови кои ја градат наративната целина се фра-Петар, затворскиот управник Латиф-ага (попознат како Караѓоз), младиот Ќамил, и останатите споредни ликови како Хаим, Заим итн. Раскажувачот е сезнаечки, а раскажува по принципот на „веќе чуено".

Рамка на романот
----------------

Романот започнува со погребот на Фра-Петар, прикажувајќи ја смртта како негација на животот. Во продолжение е даден осврт на престојот на фратарот во цариградската зандана. Раскажувачот ни дава панорамска слика на затворскиот двор и на неговите „жители". Таму се наоѓале луѓе со различни профили, од разни професии и национална припадност кои споделувале исто секојдневие.

Ликови
------

Караѓоз
Тој е доста контрадикторен лик за чија судбина дознаваме преку ретроспективниот приказ на неговата младост. По директива бил поставен за управник на затворот, како неговиот татко би го спречил да тргне по криминалните патишта. Се идентификувал со својата професија, па во очите на неговите претпоставени станал „единствениот вистински човек за тоа место". Бил сметан за доволно способен да се справи со затворениците, а потврда за овој исказ е случката кога тој успеал да извлече големи пари од богатото ерменско семејство кое тогаш се наоѓало во затворот.

Ќамил
Младиот и образован Турчин е вториот централен лик во делото. Во проклетата авлија се нашол не поради некакво недело, туку поради неоправданиот сомнеж на властите дека тој кроел државен заговор. По природа бил повлечен и молчалив, но од неговите разговори со фра-Петар го откриваме неговиот интелектуален карактер. Имал несреќно детство, а целата негова младост и ја посветил на науката и историјата. Поле на неговиот научен интерес бил животот на Џем-султан, братот на османлискиот владетел Бајазит I. Самиот се препознал во ликот на прогонетиот султанов брат, бидејќи и двајцата биле отфрлени и несфатени од општеството.

фра-Петар
Црковното лице иако е еден од раскажувачите во романот, не зазема значајно место во романескниот заплет. Тој бил фратар (монах) од хрватско потекло, кој умеел доста занимливо и впечатливо да раскажува. За време на неговиот престој во Истанбул дошол во ситно недоразбирање со тамошната полиција, па така завршил во затворот. Таму се запознал со цела галерија ликови од кои секој го носел сопственото бреме и товарот на судбината.

Осврт кон делото
----------------

Во „Проклета авлија" се забележува присуството на еден вид роман сместен на мал простор. Исто како неговите најдобри раскази, и таа претставува поетична визија, легенда и жива стварност, сон и јаве. Во новелата е прикажана поезијата на трагичноста на човечкиот живот и на судбината, а таа е длабоко спиритуална, со релјефно насликан амбиент во кој поетски се издигнува ликот на младиот фантаст Ќамил. Главниот лик останува осамен во својто сон, заробен во мрачната и грда проклета авлија во која беснеат стравот, омразата и злото.

Се верува дека со овој роман Андриќ ја критикува бездушноста и неукоста на државната администрација. Ја портретира хаотичната состојба во која се наоѓала една голема империја пред распад, каде вредносниот систем бил целосно изместен. Преку јатките на криминалот, незнаењето и судбинскиот пресврт, авторот ја темелно ја гради темета за егизстенцијалната неизвеснот на човекот.

Изданија на македонски јазик
----------------------------

Во 1974 година, делото е објавено како издавачно издание на Македонска книга, а во 1985 година, како заедничко издание на Мисла и на Македонска книга.

Наводи
------

1. ↑  „Проклета авлија" од Тримакс
2. ↑  Учебник по македонски јазик за година IV, стр. 233
3. ↑  Velibor Gligorić, „Beleška o piscu", во: Ivo Andrić, *Priča o vezirovom slonu*. Beograd: Rad, 1962, стр. 167-168.
4. ↑  Óscar Mascarenhas. O pátio maldito Архивирано на 3 март 2016 г.. Jornal do Fundão. Acessado em 14/03/2007
5. ↑  Иво Андриќ, *Проклета авлија*. Скопје: Мисла и Македонска книга, 1985.

Содражина
---------

* „Проклета авлија" Архивирано на 19 октомври 2018 г. аудио-книга на македонски јазик
* Критички осврт на Сакам книги
* Prokleta avlija/The Damned Yard Архивирано на 17 мај 2011 г. (англиски)




Монотоната белина што го опкружува манастирот и гробиштата каде неодамна беше погребан фраерот Петар е нарушена со кирпич измешан со снег и камења околу тумбата. Никаде нема индикации дека неколку фраери неодамна биле таму за да се простат од својот брат. Во ќелијата каде што престојувал покојниот фраер Петар, двајца монаси ги наведуваат работите што ги оставил покојникот, страстен „осакатувач, пушкач и механичар". Мората Петар бил сестран човек кој покажувал интерес за многу занаети. Сакаше и книги, кои окупираа голем дел од неговиот живот.

Отец Растислав често престојувал кај отец Петар и живо се сеќава на неговите богати приказни од времето кога престојувал во Константинопол. Тој пристигнал во Цариград како придружник на отец Тадија Остојиќ, кој зборувал турски, но не ја знаел азбуката. Го зел фраерот Петар да му помогне со документите кои биле напишани на турски јазик. По тој повод, полицијата по грешка го фатила отец Петар и го ставила во затвор, каде што поминал цели два месеци, а сето тоа поради писмо за состојбата на црквата во Албанија. Писмоносачот побегнал, а фраерот Петар по грешка бил фатен.

Залудно се обидувал да им објасни на надлежните дека нема никаква врска со писмото и дека не го познава испраќачот. Ниту еден не го слушаше. Тој се нашол на погрешно место во погрешно време и така бил одведен во озлогласениот турски затвор наречен Проклет суд: „ Тоа е цел град на затвореници и чувари што Левантијците и морнарите од различни националности го нарекуваат Депозито, а кој е познат со името на Проколнатиот суд..."

Проколнатиот двор бил затвор во Константинопол каде можеле да завршат и виновни и невини. Присилно или доброволно. Со затворот раководел Латиф-ага наречен Караѓоз. Дворот се состоеше од сиви и безлични згради со студентски домови во кои спиеја петнаесет до дваесет луѓе, затоа „ретки се мирните ноќи..." .

Жителите на Авлија секојдневно се менуваат. Навечер се слуша квичење и разни звуци на борба, а преку ден се формираат помали групи кои се коцкаат или имаат некој друг заеднички интерес. До зградата каде што престојуваше фраерот Петар, секое утро се формираше група околу некој Заим кој сакаше да ги зголемува и умножува неговите приказни, само за да биде во центарот на вниманието. Ќе речеше „имам четири занаети и сум се женел единаесет пати...". Секој пат кога Заим ќе се надоврзе на приказна раскажана од друг затвореник, само Заим умножувал сè и добивал подобри реакции од слушателите од кој било друг. Затворениците не сакаа цимери кои се обидуваа да им се наметнат на кој било начин, дури ни со приказна. Заим брзо стана осамена душа и никој повеќе не сакаше да се занимава со него.

Во Авлија најтешко им било на затворениците кои биле по потекло од Цариград. Ништо од својот град не можеа да видат од ѕидините на дворот. „...и неговото минато и иднина се сместија во една сегашност, во необичниот и страшен живот на Проколнатиот двор...". Сите тие беа свесни за метежот и вревата на животот надвор од ѕидовите на затворот и чиј дел беа и самите пред да се судрат со законот. Им беше најтешко.

Кога дуваше ветер од југ и ја внесе смрдеата однадвор во дворот, насекаде владееше посилна нервоза и почесто избувнуваа тепачки што ни чуварите не можеа да ги смират. Дури ни омразениот управник во тоа време не би го посетил дворот. Знаеше дека неговото присуство уште повеќе ќе ја зголеми нервозата кај жителите на дворот.

Латиф-ага владеел со животите на своите затвореници. Сите беа виновни за него. Ако не биле тие виновни, тогаш според него, нивната мајка згрешила додека била бремена. Секој нов затвореник што доаѓал во дворот, по милост или сила, го осудувал своето злосторство пред управникот кој се сеќавал на сè во неговата голема глава. Неговите игри со затворениците беа надалеку познати: „Имаше приказни за неа во Истанбул, толку многу што неговите постапки изгледаа понекогаш нечовечки и налудничави, а понекогаш неодговорно нежни и полни со сожалување и обѕир".

Се случи скапоцениот метал да исчезне од царскиот ковач. Патот водеше до богато и угледно семејство трговци, кои сите дојдоа во дворот. На свој начин, Латиф-ага успеал да договори со Кркор, главата на семејството, да врати огромна сума пари во султанската каса. Менаџерот ја поканил главата на семејството во својата соба и успеал да го открие не само главниот виновник, туку цела серија занаетчии кои учествувале во кражбата на метал. Наскоро на сите им беше дозволено да си одат дома. Преку психички притисок Латиф-ага успеа да извојува победа на која и тогаш не му беше непознат. Не знаеше пораз.

Мората Петар тешко ги издржа првите денови на заробеништво. Тој се сместил во аголот на ќелијата и ги гледал другите, кои го прифатиле како „минувач". Транзиторни биле оние затвореници кои не извршиле поголеми кривични дела и по кратко време би биле пуштени или протерани од државата. Светот на минливите луѓе вклучуваше, заедно со фраерот Петар, двајца Бугари кои исто така се изолираа од другите затвореници. Наскоро, во аголот на ќелијата им се придружил уште еден нов затвореник.

Кога фраерот Петар се разбудил во мугрите, прво што забележал е книгата на колена на дојденецот. Тој беше многу среќен за неа. Малкумина во затворот знаеја да читаат, а камоли да донесат книги со себе. Целото внимание на фраерот го собра таа книга, која тој очајно сакаше да ја допре. Дури тогаш ги забележал скапите работи што ги носел дојденецот. До младиот човек имало и вреќи полни со книги од кои тој не се разделил. Некое време младиот човек и фраерот само се гледаа. „Разговорот започна сам по себе.

Неколку пати во текот на денот започнаа кратки разговори. И двајцата зборуваа италијански, што ги зближи. Младиот човек се викал Камил. Ќамил не зборуваше многу. Тој само ќе ги потврди проповедите на фраерот, отсутен. Тие вечераа заедно. Некое време подоцна, двајца чувари го повикале Камил, му помогнале да си ги собере работите и го упатиле во подобра соба. Со клима и насмевка се прости од фраерот. На фра Петар му беше чудно што ја напушти собата по толку кратко време.

Еден Евреин од Смирна, Хаим, набрзо пристигнал на местото на Џамил. Зборуваше многу. Монатот почнал повнимателно да слуша кога дојденецот спомнал дека го познава Камил. Ќамил доби посебна просторија затоа што некој застана за него, некој од надворешниот свет со добри врски и влијание.

Бидејќи Хаим познавал голем дел од светот, потеклото на Ќамил не му било непознато. Ќамил бил син на Турчин и убава Гркинка од Смирна, градот на убавите жени. Неговата мајка прво се омажила за Грк со кој имала ќерка. Наскоро нејзиниот сопруг починал и таа била принудена да го брани својот имот од алчните роднини. Поради ова, таа морала да патува со брод до Атина. Нејзината ќерка починала на враќање. Долго време ѝ требало да се опорави од таа болка, па по многу години повторно се омажила за богат и угледен Турчин од Смирна. Таа роди ќерка и син. Нејзината ќерка набрзо починала, што многу ја нарушило психичката состојба на убавата жена, која на крајот го нашла својот мир во смртта.

Тахир Паша, таткото на Ќамил, живеел затскриено и сета своја љубов и внимание го насочил кон својот единствен син, кој пред се ги сакал книгите. Неговиот татко го поддржувал во неговите напори да стекне што е можно повеќе знаење. Штом детето ќе покаже интерес за каква било активност, ќе има целосна поддршка од неговиот татко. Кога Тахир Паша починал, Џамил наследил значително богатство и угледот на неговиот татко.

Неговиот татко бил и политички активен човек, па добил понуда да го наследи и таму, но ја одбил. Тој се заљубил во една Гркинка, чии родители не сакале таа да се омажи за Турчин. Насилно ја омажиле за Грк. На Камил му се скрши срцето, го напуштил градот и отишол на училиште. По студирањето во Константинопол, Ќамил се вратил во Смирна - осамен и изгубен. Тој немал блиски пријатели, а роднините на мајка му и татко му биле непознати: „Сè го делеше од Грците, но малку го поврзуваше со Турците". На дваесет и четири години тој беше млад, богат поединец кој не знаеше каде што има, ниту како да располага и да управува со тоа што го има...".

Ќамил се посветил на книгите од кои, велат, отстапил. Тој се поистоветуваше со духот на некој несреќен принц и „почна да верува дека и самиот е некој доверлив султан". Ќамил го добил прекарот „Џем-Султан" од своите поранешни другари. Камил живееше во светот на книгите и сè повеќе губеше допир со реалноста. Султанот во тоа време имал и слабоумен брат кој го држел во притвор. Приказната на Ќамил стана невообичаена за властите. Се посомневале дека прави заговор против владетелот, па пристигнал во Проколнатиот суд. Никој не го прашал младиот човек зошто толку го интересира животот на братот на султанот, кој бил мртов долги години.

А „Караѓоз секогаш бегаше од политички обвинети...". Тие му беа минливи и не му беа драги. Ќамил му беше чуден од самиот почеток - поради неговото потекло, поради сеќавањето и поради книгите што доаѓаа со него. Фра Петар со денови го бараше Камил, кој наеднаш исчезна без трага. Хаим секој ден му приоѓал на фраерот со различни сомнежи за луѓето околу него. Се плашеше од сите.

Како што поминуваа деновите, фраерот Петар слушаше разни расправии меѓу затворениците. Конечно, еден ден Камил повторно пристигна во дворот. „Се измолкнаа од викањето и смеата...". Фра Петар беше среќен што се врати својот стар пријател, со кој можеше слободно да разговара за заеднички теми. Скршеното другарство продолжи. Фра Петар повторно беше тој што ја водеше приказната, а Чамил беше таму и слушаше. На Ќамил му требаше малку време да се ослободи од инхибициите и да почне полека да зборува. По неколку дена, тој ја започна приказната за Џем Султан.

Станува збор за приказна за двајца ривали браќа: „Едниот од нив е постар, помудар, посилен, поблизок до светот и реалниот живот (...) другиот е токму спротивното од него (...) тој е во конфликт со неговите постар брат, а конфликтот е неизбежен, тој ја губи однапред битката". Бајазид бил побрз во трката за тронот, иако султанот навестил дека го претпочита својот помлад син како кандидат за тронот. Во него го виде својот наследник.

Дошло до конфликт меѓу браќата во кој Џем ја изгубил битката. Тој се засолнил во Египет кај султанот кој го поддржувал братскиот натпревар за престолот. Со него во Египет пристигна и неговата мајка, која го поддржуваше во сите негови одлуки, но не го следеше на неговите понатамошни патувања, туку со цело срце се залагаше нејзиниот син да биде ослободен од златниот кафез на ропството. Од Египет заминал за Родос, кој бил под власт на христијанските витези, со кои водел преговори. Џем и неговата придружба биле пречекани со кралски почести и го увериле дека може да добие привремено засолниште во Франција, додека не се врати во Турција како султан.

Многумина се труделе да го задржат Џем во ропство бидејќи неговиот брат Бајазид платил огромна сума за неговото ропство осум години. Во интерес на сите беше Џем како кец во ракавот за преговори со турскиот султан. По осум години Џем му бил предаден на папата кој сакал да започне војна против неверниците. Џем беше пречекан како принц.

Во сите години што следеа, европските владетели предводени од папата играа политички игри за да го фатат Џем. Дури и многу години подоцна, кога Џем се разболел и умрел, тие воделе преговори за неговото мртво тело. „Кралот на Неапол ја искористил целата корист за себе" , склучил договор со султанот, а Џем свечено бил погребан во Бурса, на гробиштата каде што почиваат турските владетели.

Камил ја раскажуваше приказната на султанот многу долго, неколку дена. Во тие приказни понекогаш имаше недоследности, но во целина отец Петар ја разбираше нејзината суштина. „Тој зборуваше понекогаш на турски, понекогаш на италијански, заборавајќи, во својата брзање, да ги преведе француските и шпанските цитати што ги зборуваше напамет ".

Камил заборави на своето постоење. Не ни беше свесен дека почнал да зборува во прво лице. Понекогаш зборуваше само за сцени од долгогодишно ропство, без линкови до прекинатата содржина. Мората Петар не ни забележа кога почнаа тие неповрзани приказни, а „не го забележа ниту моментот, тежок и одлучувачки момент, во кој Чамил јасно и првпат премина од индиректно раскажување на туѓата судбина на тонот. на лична исповед и почна да зборува во прво лице" .

Мореот Петар сакаше да го предупреди Џамил за неговото поистоветување со Џем Султан, но немаше сила да ја прекине страсната исповед на младичот. Ќамил толку се вклучи во приказната што фраерот Петар имаше чувство дека и самиот е учесник во приказната на младиот човек. „... а потоа фраерот Петар повторно ќе се прекореше себеси што овојпат попуштил пред неодоливиот бран на лудило и што не вложил поголем напор да го врати младичот на патот на разумот (...) Но едно утро Ќамил не се појави..." .

Со текот на времето, Ќамил престанал да постои и целосно се претворил во Џем-султан. Дури и неговото однесување стана поинакво. Стражарите кои дојдоа да го сослушаат Камило полека го изгубија трпението и му зборуваа сè погрубо. Камил не беше навикнат на грубост и нечовечко однесување. Колку повеќе стражарите користеле грубост, толку повеќе Џамил станувал султан. „Ќамил отворено и гордо призна дека се поистоветувал со Џем Султан, односно со човек кој несреќен како сите, дошол во теснец без излез и кој не сакал, не можел да се откаже од себе, да не биди тоа што е (...) Јас сум тоа..." .

Откако Камил го призна идентитетот со Џем-Султан, еден од чуварите, со низа нови прашања, го допре Камил. Бидејќи Камил се однесувал како султан, не можел да дозволи некој да го допре. Згрозен од допирот, Камил го оттурна. Чуварите не биле навикнати на вакви реакции од затворениците, па и тие грубо реагирале. Настанала тепачка која добила посериозни размери. Имаше и крв.

Рано во зори затворениците виделе како го изнесуваат нечие тело. Никој потоа не го видел несреќниот млад човек, ниту пак знаеле каде завршил, дали во душевна болница или во необележан гроб. Мората Петар почнал да се плаши за својот живот поради дружењето со несреќниот млад човек. Стравот сè повеќе го обземаше, бидејќи беше свесен за невината вина на младиот човек.

Откако Чамил го напушти дворот, брат Петар одеше од група во група и ги слушаше безделните разговори на затворениците. Немаше шанси да најде со кого да го помине затворското време, кое стануваше се подолго и подолго, а на повидок немаше ни трага од слобода. Полека почна да се грижи за себе. Знаеше дека е невин, но ништо не мрдаше. Никој не покажа интерес за неговата вина или невиност. Тој дури и самиот почна да зборува, мислејќи дека Камил е со него. Толку се занесе во разговорот што кога се освести, го обзеде стравот дека ќе ја доживее истата судбина како несреќниот млад човек: „... а јас чувствувам дека дворот е како воден вител што влече човек до некое темно дно..." .

Шетајќи во дворот, двајца млади луѓе се бркаа околу фраерот Петар. Еден од нив му бутна хартија во раце со порака дека наскоро ќе биде ослободен. Подоцна дознал дека неговиот пријател, отец Тадија, со кој дошол во Турција, се застапувал за него кај турските власти, апелирајќи на неговата невиност: „Во предвечерието го изнесоа и го испратија на прогонство во Акре... ".

Мореот Петар остана во Акре осум месеци, а потоа беше ослободен и вратен во Босна. Долго се сеќаваше на времето поминато во дворот. Сакаше да се присетува на необичниот млад човек кој му оставил длабок впечаток, но и самиот се прекоруваше што не ги свртел мислите навреме на вистинскиот пат и му помогнал да се спаси од смрт и пропаст.

Тргнувајќи од размислувањата за отец Петар кој мирно го одмараше својот вечен сон, единствениот млад човек на кој му недостигаа и неговите шарени приказни, тој се врати на списокот на нештата што ги остави зад себе овој сестран човек.