Собирање во Џакарта, Индонезија
**Собирач на отпад** е лице кое собира материјали за повторна употреба или рециклирање фрлени од други за да ги продаде или за лична потрошувачка. Во светот има милиони собирачи на отпад, претежно во земјите во развој, но сè повеќе и во постиндустриските земји.

Различни форми на собирање отпад се практикуваат уште од антиката, но модерните традиции на собирање отпад се вкорениле за време на индустријализацијата во деветнаесеттиот век. Во текот на изминатиот половина век, собирањето отпад значително се прошири во светот во развој поради урбанизацијата, токсичниот колонијализам и глобалната трговија со отпад. Многу градови обезбедуваат само собирање на цврст отпад.

Терминологија
-------------

Многу термини се користат за луѓето кои собираат материјали за рециклирање од протокот на отпад за продажба или лична потрошувачка. На англиски, овие термини вклучуваат *собирач на партали*, *рекламатор*, *неформален обновувач на ресурси*, *бинер*, *рециклир*, *ловокрадец,* *чистач* и *берач на отпад*; на шпански cartonero, chatarrero, pepenador, clasificador, minador и reciclador; а на португалски catador de materiais recicláveis. Посовремен термин, кој се фокусира на исходот од професионалната активност, е „рециклирање од неформалниот сектор". Сепак, зборот „неформален" може да биде делумно погрешен, бидејќи во пракса може да се сретне континуум помеѓу целосна неформалност и правилна организација во оданочените регистрирани формални активности.

Во 2008 година, учесниците на Првата светска конференција на собирачи на отпад избрале да го користат терминот „waste picker" за англиска употреба за да се олесни глобалната комуникација. Терминот „scavenger" исто така најчесто се користи, но многу собирачи на отпад го сметаат за понижувачки поради имплицитната споредба со животните.

Собирачот на отпад е различен од колекционерот на отпад бидејќи отпадот што го собира тој може да биде наменет и за депонија или инсинератор, а не нужно за установа за рециклирање.

„Нуркање во контејнер" генерално се однесува на практиката на анти-консумеристичките активисти и фриганите кои собираат предмети како што се храна и облека од протокот на отпад како форма на протест против потрошувачката култура. „Берање отпад" генерално се однесува на активност мотивирана чисто од економска потреба.

Застапеност и демографија
-------------------------

Постојат мал број веродостојни податоци за застапеноста и демографијата на собирачите на отпад ширум светот. Повеќето академски истражувања за собирачите на отпад се квалитативни наместо квантитативни. Систематското собирање податоци од големи размери е тешко поради неформалната природа на професијата, порозните граници, сезонско флуктуирачката работна сила и широко дисперзираните и подвижни работни места. Исто така, многу истражувачи не сакаат да произведат квантитативни податоци од страв дека тие би можеле да се искористат за да се оправдаат мерките за земање отпад од страна на властите. Така, проценките од големи размери што постојат се главно екстраполации засновани на многу мали оригинални истражувачки примероци. Во неговата книга „The World's Scavengers" (2007), Мартин Медина дава методолошки водич за истражување на собирањето отпад.

Во 1988 година, Светската банка процени дека 1-2% од светската популација опстојува со собирање отпад. Една студија од 2010 година проценува дека само во Индија има 1,5 милиони собирачи на отпад. Бразил, земјата која собира најцврсти официјални статистички податоци за собирачите на отпад, проценува дека речиси четвртина милион нејзини граѓани се занимаваат со собирање отпад.

Приходите на собирачите на отпад варираат во голема мера според локацијата, формата на работа и полот. Некои собирачи на отпад живеат во екстремна сиромаштија, но многу други заработуваат повеќекратно од минималната плата во нивната земја. Неодамнешните студии покажуваат дека собирачите на отпад во Белград, Србија, заработуваат приближно 3 долари на ден, додека собирачите на отпад во Камбоџа обично заработуваат 1 долар дневно. Официјалната статистика во Бразил покажува дека мажите заработуваат повеќе од жените, без разлика на возраста. Приближно две третини од бразилските собирачи на отпад се мажи севкупно, но нивната застапеност се згоолемува на 98% во групите за собирање отпад со високи примања (оние кои заработуваат помеѓу 3-4 пати од минималната плата). Ниту една жена не беше пронајдена во групите со највисоки приходи (оние кои заработуваат над 10 пати од минималната плата).

Причини
-------

### Во земјите во развој

 Собирач на отпад во Индонезија
Во текот на изминатиот половина век, миграцијата во рамки на една земјата и зголемените стапки на плодност предизвикаа растење на населението во градовите во земјите во развој. Светското население на градски жители се очекувала да се удвои помеѓу 1987 и 2015 година, при што 90 % од овој раст се случил во земјите во развој. Голем дел од новото население се населило во урбани сиромашни квартови и населби, кои брзо се проширија без централно планирање. Извештајот за живеалишта на Обединетите нации покажа дека речиси една милијарда луѓе ширум светот живеат во сиромашни квартови, што е околу една третина од урбаните жители во светот.

Брзата урбанизација во голема мера ја зголеми побарувачката за неформални услуги за собирање отпад, бидејќи на градовите им недостасуваше инфраструктура и ресурси за собирање на севкупниот отпад што го создавале нивните жители. И покрај тоа што 30-50 % од оперативните буџети ги трошат за управување со отпад, градови во земјите во развој денес собираат само 50-80 % од отпадот што го создаваат жителите. Жителите и деловните субјекти често прибегнуваат кон палење ѓубре или негово фрлање на улици, реки, слободни места и отворени депонии. Ова е извор на загадување на воздухот, почвата и водата што го загрозува здравјето на луѓето и животната средина. Неформалните собирачи на отпад помагаат да се ублажи оваа штета со собирање материјали за рециклирање пеш или во колички, триколки, колички со магариња, колички за коњи и камиони.

На страната на понудата, урбанизацијата го олесни проширувањето на собирањето отпад со создавање на голем број невработени и недоволно вработени жители со малку алтернативни средства за заработка. Познато како „единствената индустрија која секогаш вработува", собирањето отпад обезбедува перница за многумина кои ги губат своите работни места за време на војна, криза и економски пад во земјите кои немаат системи за социјална помош. Тоа е исто така една од ретките можности за работа што им се достапни на луѓето кои немаат формално образование или работно искуство.

### Во постиндустриските земји

Иако постои документација за собирачи на партали и собирачи на старо железо кои доставувале стоки за фабриките за хартија и леарниците уште во 17 век, модерното берење отпад не процветало во САД и Европа до 19 век. Исто како и во светот во развој, комбинацијата на индустријализација и урбанизација доведе до три трендови кои го фаворизирале процутот на неформалната индустрија за собирање отпад: зголемено производство на урбан отпад, зголемена побарувачка за суровини од индустријата и зголемен број на урбани жители на кои им требало средства за егзистенција. До средината на 20 век, собирањето отпад се намалувало, бидејќи индустриите за управување со отпад биле формализирани, а државите на благосостојба ја намалиле зависноста на сиромашните од неформално рециклирање.

Меѓутоа, почнувајќи од средината на 1990-тите, неформалното рециклирање во делови од САД и Западна Европа повторно почнало да расте. Два фактори го поттикнаа бумот: Прво, побарувачката за рециклирање се зголеми поради зголемениот тек на отпад, намалениот простор во депониите, новите технологии за рециклирање и напорите на еколозите. Во 1985 година во Соединетите Држави постоеше само една програма за рециклирање покрај патишта. До 1998 година, имаше 9.000 такви програми и 12.000 центри за рециклирање. Во некои држави биле донесени закони со кои беше нелегално да не се рециклира. Второ, промените во политичката економија, вклучително и губењето на работните места во производството, намалувањето на владините вработувања и враќањето назад на социјалната држава го зголемија бројот на сиромашните, работоспособните сиромашни и бездомниците - на тој начин имаше повеќе луѓе кои биле изложени на отпад. професија со полно работно време или дополнителна работа.

Американските собирачи на отпад претежно собираат лименки, шишиња и картон. Многу имигранти работат како собирачи на отпад бидејќи јазичните и документациските бариери ги ограничуваат нивните можности да работат на друго место. Многу бездомници, исто така, работат како собирачи на отпад - некои го опишуваат како нивна единствена алтернатива на питачењето. Некои рециклатори користат комбиња за да го зголемат приносот, додека други работат пешки со колички. За време на етнографијата на бездомници за рециклирање во Сан Франциско, социологот Тереза Гован изјавила дека сретнала стотици мажи собирачи на отпад, но само четири жени собирачи на отпад.

Трошоци и придобивки
--------------------

### Социјални и еколошки придобивки

 Чистач во Хонг Конг истура вода на хартијата што ја собрала за да го зголеми својот профит преку зголемување на тежина
Собирањето на отпад нуди значителни еколошки, економски и социјални придобивки:

* Отворање работни места: Собирањето отпад обезбедува извор на егзистенција за екстремно сиромашните луѓе со малку други можности за вработување. Иако многу собирачи на отпад ја практикуваат својата занаетка како професија со полно работно време, неговите флексибилни часови го прават пристапен за жените со други обврски за нега и за луѓето кои сакаат да го дополнат приходот. За време на потреба, собирањето отпад служи како безбедносна мрежа за децата на улица, сираците, старите лица, вдовиците, мигрантите, инвалидите, невработените и жртвите на вооружените конфликти. Собирањето на отпадот, исто така, има корист за пошироката економија со снабдување со суровини во индустријата и создавање на многу поврзани работни места за посредници кои купуваат, сортираат, обработуваат и препродаваат материјали собрани од собирачите на отпад.
* Јавно здравје и санитација: Собирачите на отпад го собираат ѓубрето од населбите во кои нема јавни услуги. Без собирачите на отпад, жителите би биле принудени да го палат ѓубрето или да го фрлаат во реки, улици и празни места. Собирачите на отпад ја обезбедуваат единствената услуга за отстранување на цврст отпад во многу градови.
* Заштеда на општините: собирачите на отпад обезбедуваат помеѓу 50 и 100% од услугите за собирање отпад во повеќето градови во земјите во развој, според извештајот на UN Habitat од 2010 година. Ова практично служи како масовна субвенција за градските власти, кои не плаќаат за трудот. Освен тоа, рециклирањето го проширува животниот век на градските депонии.
* Намалување на загадувањето и ублажување на климатските промени: со намалување на количината на девствени материјали потребни за производство, собирачите на отпад заштедуваат простор во депониите, ја намалуваат потрошувачката на вода и енергија, го намалуваат загадувањето на воздухот и водата и ги намалуваат климатските промени. Од 2009 година, меѓународните делегации на собирачи на отпад присуствуваа на најмалку пет глобални конференции за климатските промени за да побараат од климатските фондови да инвестираат во програми за обновување на ресурсите кои ќе помогнат да се обезбеди егзистенција на собирачите на отпад, наместо технологии за депонирање на отпад, како што се горењето.

### Социјални трошоци

Собирачите на отпад не само што генерираат социјални придобивки, туку и потенцијални трошоци. Тие вклучуваат:

* Професионални опасности: Видете ја дискусијата подолу.
* Детски труд : Децата најчесто работат како собирачи на отпад. Ова може да го попречи нивното образование или да им наштети на нивната физичка, емоционална и социјална благосостојба.
* Отпадоци: Собирачите на отпад кои работат на улиците понекогаш шират отпад од кесите за ѓубре, загадувајќи го тротоарот и создавајќи повеќе работа за чистачите на градските улици.
* Јавна непријатност: Многу луѓе ги гледаат собирачите на отпад како непријатност или извор на срам за нивните заедници. Воочената сиромаштија на собирачите на отпад и недостатокот на санитарни услови ги прави некои луѓе да се чувствуваат непријатно или да се плашат. Особено во земјите во развој, многумина тврдат дека современите услуги треба да ги заменат собирачите на отпад.
* Ограбување на јавен имот: Во некои градови, се знае дека собирачите на отпад крадат, топат и препродаваат јавен имот како телефонска и електрична бакарна жица, челични огради или капаци за шахти.

### Професионални опасности

 Млад човек од Уганда кој работи на депонија. Поради работните локации и услови, постои голема шанса да се здобие со болест или повреда додека работи како собирач на отпад во одредени средини
#### Здравствени ризици

Постои висока преваленца на болести меѓу собирачите на отпад поради нивната изложеност на опасни материјали како што се фекална материја, хартија заситена со токсични материјали, шишиња и контејнери со хемиски остатоци, контаминирани игли,  и тешки метали од батерии  Една студија во Мексико Сити покажа дека просечниот животен век на собирачот на отпад на депонија е 39 години, во споредба со националниот просек од 69 години, иако подоцнежна студија на Светската банка процени дека животниот век е 53 години. Во Порт Саид, Египет, студија од 1981 година покажа стапка на смртност на доенчиња од 1/3 кај собирачите на отпад (едно од три бебиња умира пред да наполни една година).

#### Ризици од повреда

Меѓу најчестите видови на повреди поврзани со активностите на собирачите на отпад се повредите на грбот и рацете предизвикани од кревање тешки предмети со малку опрема. Во студија на 48 собирачи на отпад во Санто Андре, Бразил, речиси сите работници пријавиле болка во грбот, нозете, рамото, рацете и дланките. Собирачите на отпад кои работат на отворени депонии се изложени на големи количества отровни испарувања и се соочуваат со други сериозни закани, вклучително и прегазување од камиони и ризик да бидат фатени во површинско слегнување, лизгање на отпадоци и пожари. На 10 јули 2000 година, неколку стотици собирачи на отпад биле убиени при лизгање на отпад од огромна планина за ѓубре по монсунските дождови на отворена депонија во Пајатас, Филипини.

#### Стигма, вознемирување и насилство

Повеќето активности за собирање отпад се нелегални или недозволени, така што собирачите на отпад најчесто се соочуваат со малтретирање од страна на полицијата и властите. Исто така, постои широко распространет јавен презир кон собирачите на отпад поради нивната сиромаштија и согледаниот недостаток на хигиена. Жените се предмет на поголемо вознемирување, особено сексуално вознемирување поради нивниот низок социјален статус и недостаток на социјална поддршка.

Една од најекстремните манифестации на таква стигма се случува во Колумбија, каде што од 1980-тите групи за „социјално чистење", кои понекогаш работат со полициско соучесништво, убиле најмалку две илјади собирачи на отпад, просјаци и проститутки - кои тие ги нарекувале *desechables*. Во 1992 година, при врвот на оваа активност, единаесет трупови на убиени собирачи на отпад биле откриени на универзитетот во Баранкила. Нивните органи биле продадени за трансплантација и тела биле продадени на медицинското училиште за дисекција (Медина 2009, 155).

Организирање на собирањето на отпад
-----------------------------------

Традиционално, научниците претпоставувале дека неформалните работници, како што се собирачите на отпад, не можат колективно да се организираат поради структурните бариери како што се недостатокот на правна заштита, широко распространетите работни места, порозните граници на нивната професија, културата на независност и индивидуализам, недостатокот на институционално искуство и недостатокот пари и време за градење организации. Сепак, во последните децении собирачите на отпад низ Латинска Америка, Азија и Африка почнаа колективно да се организираат за да добијат место во формалните системи за рециклирање.

Собирачите на отпад користат многу организациски формати, вклучувајќи задруги, здруженија, компании, синдикати и микро-претпријатија. И покрај разликите во форматот, повеќето од овие организации имаат три основни цели. Прво, со здружување на капиталот, основање микропретпријатија и формирање партнерства со бизниси и владата, собирачите на отпад ја зголемуваат својата продажна моќ. Второ, со обезбедување на униформи, заштитна опрема и работни дозволи, задругите го зголемуваат достоинството и безбедноста на работното место. И трето, со барањето признавање и компензација од државата за нивните еколошки и економски придонеси, задругите ја зголемуваат политичката моќ на членовите. Овие три функции - политичко влијание, достоинство и безбедност на работното место и зголемена заработка - меѓусебно се зајакнуваат.

Некои собирачи на отпад создадоа организации за жени, кои се обидуваат да се борат против половата дискриминација на работните места и во заедниците. Студија во Бразил покажува дека жените се значително застапени и сочинуваат 56% од членството и покрај фактот што тие претставуваат само една третина од вкупното население што собира отпад.

Почнувајќи од 1990-тите, организациите за собирање отпад во многу делови од светот почнаа да се обединуваат во регионални, национални и транснационални коалиции за да го зголемат својот политички глас и економската потпора. Во март 2008 година, делегати од 30 земји се собраа во Богота, Колумбија, на првата Светска конференција (и Трета конференција во Латинска Америка) на собирачите на отпад (WIEGO 2008). Едно од клучните прашања за кое се дискутираше беше глобалниот тренд на приватизација и концентрација на системите за управување со отпад. Вообичаено, приватизацијата се смета за предавање на владините функции на приватниот сектор, но во овој случај, приватизацијата често значи трансфер на услугите кои порано ги обезбедувале неформалните собирачи на отпад на приватни фирми. Како што се проширија тековите на отпад поради зголемената потрошувачка, индустријата за управување со отпад станува сè попрофитабилна. Владите ширум светот им даваат монополи на приватните компании во системите за управување со отпад, што значи дека опстанокот на задругите зависи од градењето политички и економски сојузи потребни за да се добијат договори - честопати тешка битка со оглед на недовербата на властите во собирачите на отпад и недостатокот на капитал на задругите.

### Организирање во Латинска Америка

Собирач во Бразил кој собира лименки и шишиња
Во 1962 година, првата позната латиноамериканска организација за собирање отпад, *Cooperativa Antioqueña de Recolectores de Subproductos*, беше создадена во Меделин, Колумбија. Колумбиското движење на собирачи на отпад не се појави како вистинска политичка сила сè до 1990 година, кога четири задруги кои се бореа за затворање на депонија се обединија како Здружение на собирачи на отпад на Богота (*Asociación de Recicladores de Bogotá*, ARB). Денес ARB е една од најактивните и најафирмираните светски организации за собирање отпад. Во 2013 година, наградата за животна средина Голдман ѝ беше доделена на Нохра Падила (претставник на АRB) за нејзиниот придонес во управувањето со отпадот и рециклирањето во Колумбија. Во текот на 1990-тите, моќните здруженија на собирачи на отпад почнаа да се формираат и во други земји од Латинска Америка - најзначајно во Бразил, Аргентина, Чиле и Уругвај.

Во 2005 година, во Бразил беше одржан првиот состанок на Латиноамериканската мрежа за собирање отпад (LAWPN) - организација која денес ги претставува движењата на собирачите на отпад од 16 земји. LAWPN има четири клучни функции. Прво, ја олеснува размената на знаење, технологија и стратегии помеѓу организациите членки преку регионални конвенции, делегации од земја до земја, телекомуникации и стратешки извештаи. Второ, организира транснационална солидарност за да помогне во локалните битки. На пример, кога на собирачите на отпад во Монтевидео, Уругвај, им беше потребна поддршка во локалната кампања, организациите членки низ Латинска Америка издадоа изјави за солидарност и извршија притисок врз нивните национални амбасадори во Уругвај да го сторат истото. Трето, LAWPN испраќа лидери од земји со силни движења за собирање отпад во земји со слаби движења со цел да се промовира развојот на ново раководство и организации. Четврто, LAWPN организира глобални комитети за собирање отпад за да упатат апели за поддршка на транснационалните организации за управување, како што се Интерамериканската банка за развој, Конвенцијата на ОН за климатски промени и Меѓународната организација на трудот.

Во Аргентина, Движењето на исклучените работници (исклучени во смисла дека нивната работа не е призната од владата и тие се исклучени од добивањето права) е најголемата организација за собирање отпад. Тоа е општествена организација, независна од политичките партии, која обединува повеќе од 2.000 картонероси (берачи на отпад) во Капитал Федерал и предградијата, особено во населбите Ланус и Ломас де Самора. По долги години пожртвуваност и борба успеале да ги подобрат условите за работа. Воспоставија пологистички систем - повеќе не патуваат со закачување на камиони, добија мотив за работа и униформи, и основаа градинка за 160 деца, од кои некои работеа во минатото како картонери. Сепак, тие сè уште треба да напредуваат во дизајнирањето програма за социјално осигурување која ги вклучува сите картонероси од Буенос Аирес. Дополнително, тие треба да ја подигнат свеста кај жителите на градот да го одделат своето ѓубре за да можат да го собираат од врата до врата, без директен контакт со влажни материјали.

### Организирање во Азија

Индија е дом на најголемото движење за собирање отпад во Азија. Здружението на самовработени жени на Индија, синдикат кој исклучиво ги организира жените во неформалната економија и има членство од над еден милион, почна да ги организира собирачите на отпад кон крајот на 1970-тите. SEWA создаде скоро деведесет задруги за собирање отпад, кои членовите ги користат за да добијат колективни договори за работа и пристап до кредити, обука и пазари. Едно од најголемите здруженија за собирање отпад во Азија е Алијансата на индиските собирачи на отпад (AIW), национална мрежа од 35 организации во 22 града. AIW ја олеснува поддршката од врсниците, застапувањето и вкрстеното учење меѓу собирачите на отпад, повторливите купувачи и поддржувачките невладини организации.

Исто така во Индија, организацијата All India Kabari Mazdoor Mahasangh (AIKMM) е во битка со општинскиот совет на Њу Делхи, кој склучи договор со компанијата Ramky Energy and Environment Ltd, со седиште во Хајдерабад, за управување со отпадот, што всушност ја криминализирала работа на повеќе од 100.000 неорганизирани собирачи на отпад кои во моментов сортираат околу 20% од ѓубрето во Делхи. Проектот EJOLT направи видео за она што тие го нарекуваат војна со отпадот во Делхи. Се организираа и собирачи на отпад во Тајланд, вклучувајќи ги и чистачите во Кон Кен.

Во Делхи, невладината организација Chintan Environmental Research and Action Group ја прави работата на собирачите на отпад побезбедна (со обезбедување на ракавици и маски за уста) и исто така обезбедува постојан извор на приход (со плаќање месечна плата на собирачите на отпад).

Индискиот синдикат на собирачи на отпад познат како KKPKP неодамна спроведе иницијатива за мапирање за да ги идентификува организациите кои работат со собирачите на отпад низ целиот континент - прв чекор кон развојот на азиската мрежа. Неколку невладини организации и синдикати кои работат со собирачи на отпад, како и лабаво формирани групи на собирачи на отпад, биле идентификувани во Камбоџа, Индонезија, Филипини и Тајланд.

Во Бангладеш, Комитетот Грамбангла Унајан работи со заедницата за собирање отпад во депонијата за отпад Матуаил на градската корпорација на Дака. Формиран е дневен центар и неформално основно училиште за собирачите на отпад каде што 112 деца собирачи на отпад добиваат детска грижа и образование. Жените собирачи на отпад на Матуаил формираа задруга за собирање отпад.

Во Пуна (Индија) постои работничка задруга на Waste Pickers, наречена SWaCH. SWaCH е акроним за Solid Waste Collection Handling, и што исто така значи *чист* на локалниот јазик. Оваа иницијатива се стреми да ги поддржува сите членови. Сите тие работат, а не се само акционери. Кај работниците, во повеќето возрасни групи, жените сочинуваат поголема група од мажите, со вкупно 78%. Сепак, мажите се мнозинство во најмладата возрасна група. Пред да се приклучат на SWaCH, повеќето членови работеа како собирачи на отпад или патувачки купувачи на отпад. Има и друга група која ја сочинуваат поранешни работници во домаќинства и чистачи. Доминантната група на SWaCH припаѓа на Распоредната каста, иако другите заостанати касти, како и средните касти, исто така се застапени во SWaCH. Оваа иницијатива е резултат на проектот „Инклузивни градови" кој има за цел интегрирање на собирачите на отпад во управувањето со комунален цврст отпад во Пуна (Индија).

### Организирање во Африка

Египет има еден од најетаблираните и најцврсти неформални системи за рециклирање во светот. Работата во најголем дел ја вршат Забалините (неформални собирачи на отпад), претежно коптска христијанска заедница, која во 1940-тите почнала да собира ѓубре - работа која муслиманското мнозинство во Египет ја смета за нечиста. Во 2003 година, постоењето и начинот на живот на Забалените биле под закана кога властите во Каиро доделија годишни договори од 50 долари на три мултинационални компании за отстранување ѓубре, притискајќи ги Забалините колективно да ја бранат својата егзистенција.

Организацијата South African Waste Picker го одржа својот прв состанок во јули 2009 година, на кој биле вклучени 100 собирачи на отпад од 26 депонии низ целата земја. Тековно нема планови за создавање на африканска мрежа за собирање отпад, но Shack/Slum Dwellers International организираше состаноци помеѓу водачите на собирачите на отпад во Кенија, Египет и Јужна Африка.

Наводи
------

1. ↑  Srinivas, Hari. „Solid Waste Management: Glossary". The Global Development Research Center. Посетено на 13 November 2011.
2. 1 2 3  Gowan, Teresa (1997). „American Untouchables: Homeless Scavengers in San Francisco's Underground Economy". *International Journal of Sociology and Social Policy*. **17** (3/4): 159–190. doi:10.1108/eb013304.
3. 1 2 3 4 5 6  Martin, Medina (2007). *The World's Scavengers: Salvaging for Sustainable Consumption and Production*. New York: Altamira Press.
4. ↑  Wilson, D. C. Velis, C. Cheeseman, C. (2005). *Role of informal sector in recycling in waste management in developing countries*. London: Department of Civil and Environmental Engineering, Centre for Environmental control and Waste Management.
5. ↑  Scheinberg; Justine Anschütz (December 2007). „Slim pickin's: Supporting waste pickers in the ecological modernisation of urban waste management systems". *International Journal of Technology Management and Sustainable Development*. **5** (3): 257–27. doi:10.1386/ijtm.5.3.257/1.
6. 1 2 3 4 5  Samson, Melanie (2008). *Refusing to be Cast Aside: Waste Pickers Organizing Around the World*. Cambridge, Massachusetts: WIEGO.
7. 1 2 3 4 5  „Waste Pickers: Occupational Group". WIEGO. Посетено на 15 December 2011.
8. ↑  Bartone, C. (January 1988). „The Value in Wastes". *Decade Watch*.
9. ↑  Chaturvedi, Bharati (2010). „Mainstreaming Waste Pickers and the Informal Recycling Sector in the Municipal Solid Waste". *Handling and Management Rules 2000, A Discussion Paper*.
10. ↑  Helena, Maria; Tarchi Crivellari; Sonia Dias; André de Souza Pena. „WIEGO Fact Sheet: Waste Pickers Brazil" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2012-05-04. Посетено на 15 December 2011. Наводот journal бара `|journal=` (help)
11. ↑  Simpson-Hebert, Mayling, Aleksandra Mitrovic and Gradamir Zajic (2005). *A Paper Life: Belgrade's Roma in the Underworld of Waste Scavenging and Recycling*. Loughborough: WEDC.
12. 1 2  ILO/IPEC. „Addressing the Exploitation of Children in Scavenging (Waste Picking): A Thematic Evaluation of Action on Child Labour (2004)". International Labour Office. Архивирано од изворникот на 2019-09-19. Посетено на 15 December 2011.
13. 1 2  Tarchi Crivellari, Helena Maria, Sonia Maria Dias and André de Souza Pen (2008). *"Informação e trabalho: uma leitura sobre os catadores de material reciclável a partir das bases públicas de dados" in Catadores na Cena Urbana: Construção de Políticas Socioambientais (V. H. Kemp, & H.M.T. Crivellari, ed)*. Belo Horizonte: Autêntica Editora.
14. 1 2  UN Habitat (2003). *The Challenge of Slums: Global Report on Human Settlements*. London: Earthscan.
15. ↑  Medina, Martin (2000). „Scavenger cooperatives in Asia and Latin America". *Resources, Conservation and Recycling*. **31**: 51–69. CiteSeerX 10.1.1.579.6981. doi:10.1016/S0921-3449(00)00071-9.
16. ↑  Medina, Martin (2005). „Co-operatives benefit waste recyclers". *Appropriate Technology*. Buckinghamshire, U.K. **32** (3).
17. 1 2 3  Gowan, Teresa (2010). *Hobos, Hustlers, and Backsliders: Homeless in San Francisco*. Minneapolis: University of Minnesota Press.
18. ↑  „Recycling Around the World". *BBC News*. 25 June 2005. Посетено на 16 December 2011.
19. ↑  UN Habitat (2010). *Solid Waste Management in the World's Cities 2010*. London: Earthscan.
20. ↑  Chintan Environmental Research and Action Group (2009). *Cooling Agents: An Analysis of Greenhouse Gas Mitigation by the Informal Recycling Sector in India* (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2012-04-25. Посетено на 2023-05-27.
21. ↑  WIEGO. „Waste Pickers at United Nations Climate Change Conferences". Архивирано од изворникот на 2019-09-18. Посетено на 15 December 2011.
22. 1 2  Rodríguez-Garavito, César (2006). *"Solidarity Economy and the Struggle for Social Citizenship in Ties of Globalization: A Study of Cooperatives of Informal Garbage Pickers in Colombia." In Boaventura de Sousa Santos (ed.) Another Production is Possible: Beyond the Capitalist Canon*. New York, NY: Verso. стр. 43–69. ISBN 978-1-84467-078-9.
23. 1 2  Samson, Melanie (2009). *Wasted Citizenship? Reclaimers and the Privatised Expansion of the Public Sphere*. Cambridge: Cambridge.
24. 1 2 3  Binion,E.; Gutberlet, J. (March 2012). „The effects of handling solid waste on the wellbeing of informal and organized recyclers: a review of the literature" (PDF). *International Journal of Occupational and Environmental Health*. **18** (1): 43–52. doi:10.1179/1077352512z.0000000001. PMID 22550696. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-04. Посетено на 2012-02-23.
25. ↑  Castillo, H. (1990). *La Sociedad de la Basura: Caciquismo Urbano en la Ciudad de México. Second Edition*. Mexico City: UNAM.
26. ↑  Bernstein, J. (2004). *Toolkit: Assessment and Public Participation in Municipal Solid Waste Management*. Washington D.C.: The World Bank.
27. ↑  Etribi, T.L. (1981). *The People of the Gabbal: Life and work among the Zabbaleen of Manshiyet Nasser*. Cairo: Environmental Quality International.
28. ↑  Gutberlet, Jutta. (5 June 1997). „Informal Recycling and Occupational Health in Santo André, Brazil" (PDF). *International Journal of Environmental Health Research*. **18** (1): 1–15. doi:10.1080/09603120701844258. PMID 18231943. Архивирано од изворникот (PDF) на 2012-04-26. Посетено на 2009-10-23.
29. ↑  „Manila dump death toll rises". *BBC News*. 17 July 2000. Посетено на 6 January 2011.
30. ↑  „Manila dump survivors sue for $20m". *BBC News*. 1 August 2000. Посетено на 6 January 2011.
31. ↑  „Before Manila's Garbage Hill Collapsed: Living Off Scavenging". *The New York Times*. 18 July 2000. Посетено на 6 January 2011.
32. ↑  Medina, Martin (December 2000). „Scavenger cooperatives in Asia and Latin America". *Resources, Conservation and Recycling*. **31**: 51–69. doi:10.1016/s0921-3449(00)00071-9.
33. ↑  Hart, Kieth (1973). „Informal income opportunities and urban employment in Ghana". *Journal of Modern African Studies*. 11:61–89.
34. ↑  Sethuraman, S. V. уред. (1981). „The Urban Informal Sector in Developing Countries: Employment". *Poverty and Environment*. Geneva:JLO.
35. ↑  Tokman, V. E. (1978). „An Exploration into the Nature of Informal-formal Sector Relationships". *World Development*. **6** (9–10): 1065–1075. doi:10.1016/0305-750x(78)90063-3.
36. ↑  Arroyo-Moreno, J.; Rivas-Rios, F.; Lardinois I. (1999). *Solid waste management in Latin America: The role of micro- and small enterprises and cooperatives*. Lima, Peru.
37. ↑  „Bogota Recycler Nohra Padilla Praised on World Stage". *wiego.org*. Women in Informal Employment: Globalizing and Organizing (WIEGO). Посетено на 25 April 2019.
38. ↑  „Prize Recipient, 2013 South and Central America. Nohra Padilla". Goldman Environmental Prize. Посетено на 25 April 2019.
39. 1 2  „Waste Pickers Networks". WIEGO. Архивирано од изворникот на 2012-04-20. Посетено на 16 December 2011.
40. ↑  „Waste pickers rally against company". *Civil Society Magazine*. Архивирано од изворникот на 2013-05-13. Посетено на 2023-05-27.
41. ↑  „EJOLT presents documentary to support wastepickers' struggles". *ejolt.org*.
42. ↑  „Rising from the Waste– Organising Wastepickers in India, Thailand and the Philippines". *WIEGO*.
43. ↑  „An Indian Group Is Making E-Waste Picking a Dignified & 'Green' Job. It Just Won a UN Award Too". 2 January 2016.
44. ↑  „What We Do | Chintan". *Chintan⎪Environmental Research and Action Group*.
45. ↑  „Inclusive Waste Management. [Social Impact]. ICP. Inclusive Cities Project (2008-2014)". *SIOR, Social Impact Open Repository*. Архивирано од изворникот на 2018-12-14. Посетено на 2023-05-27.
46. ↑  Assaad, Ragui (1996). „Formalizing the Informal? The Transformation of Cairo's Refuse Collection System". *Journal of Planning Education & Research*. **16** (2): 115–126. doi:10.1177/0739456x9601600204.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Собирач на отпад" на Ризницата ? |

* Velis, C. et al. (2012). Аналитичка рамка и алатка („ИнтеРа") за интегрирање на неформалниот сектор за рециклирање во системите за управување со отпад и ресурси во земјите во развој. Управување со отпад и истражување 30(9) Додаток 43–66
* Глобална алијанса на собирачи на отпад, мрежа на мрежи на собирачи на отпад, главно од Азија, Африка и Латинска Америка.
* Чинтан е еколошка истражувачка и акциона група која ги обединува собирачите на отпад
* Виртуелна изложба за собирачите Архивирано на 26 април 2023 г.