**Војводство Савоја** (италијански: *Ducato di Savoia*; француски: *Duché de Savoie*) — територијален ентитет на Савојската држава која постоела од 1416 до 1860 година и била сопственост на Савојската династија.

Војводството било основано кога Сигизмунд го подигнал округот Савоја во ранг на војводство за Амадео VIII. Војводството било царски феуд,     предмет на Светото Римско Царство, до 1792 година, со гласање во Царскиот Парламент. Од 16 век, Савоја му припаѓала на Горниот Рајнски Круг.

Неговата територија ги вклучувала сегашните француски департмани Савоја, Горна Савоја и поморските Алпи, сегашниот италијански регион Аоста, голем дел од Пиемонт и округот Женева во Швајцарија, кој потоа бил изгубен во корист на Старата швајцарска конфедерација.  Главните јазици кои се зборувале во рамките на Војводството Савоја биле пиемонтешкиот и арпитанскиот јазик.

Терминологија
-------------

Војводството Савоја претставувало централна и најистакната од териториите што ги поседувача Савојската династија, и оттука оваа титула била и сè уште се користи често за да го означи целиот нивен имот.  Во реалноста, Савојската династија не владееле со унитарна држава, туку со сложена низа од различни ентитети и титули со различна институционална, културна и правна позадина.  Тие ги вклучувале, на пример, Војводството Аоста, Кнежевството Пиемонт и округот Ница, кои биле различни и не биле јуридски дел од Војводството Савоја.    Самата Савојската династија ги нарекувала своите поседи во целина како „**Држави на војводата од Савоја**" (*италијански*: „gli Stati del Duca di Savoia").  Денес, историчарите го користат терминот *Савојска држава* за да го означат овој ентитет, што е пример за композитна монархија каде што многу различни територии се обединети во лична унија со ист владетел.

Историја
--------

### 15 век

Војводството било создадено во 1416 година кога Сигизмунд, светиот римски цар (владеел 1433–1437) му ја доделил титулата „војвода" на грофот Амадео VIII.   

Бидејќи немало излез на море при неговото основање во 1388 година, тогашниот округ Савоја стекнал неколку километри крајбрежје околу Ница. Освен оваа експанзија, 14 век генерално бил време на стагнација. Притисокот од соседните сили, особено Франција, го спречила развојот, што го карактеризира остатокот од ренесансната ера за Савоја.

Владеењето на Амадео VIII претставувала пресвртница за економијата и политиката на државата, која длабоко ја одбележала историјата на нацијата. Неговото долго владеење било нагласено со војни (земјата ја проширила својата територија победувајќи го Војводството Монферат и Маркизатството Салуцо), како и реформи и едикти, а исто така и некои контроверзни акции. Првиот бил во 1434 година, кога избрал да се повлече во замокот Рипај, каде што живеејќи го животот на пустиник, го основал Орденот на Свети Морис. Во 1439 година, тој добил назначување за антипапа, што го прифатил (под името Феликс V), иако последователно поднел оставка една деценија подоцна поради страв да не го поткопа верското единство на христијаните.

 Италијанскиот Полуостров во 1499 година.
Втората важна акција на Владата на Амадео VIII била создавањето на Кнежевството Пиемонт во август 1424 година, чие управување било доверено на првороденото семејство како почесна титула. Војводата ја напуштил територијата главно формирана од стариот домен на Савоја.

Како културен и префинет човек, војводата Амадео и дал големо значење на уметноста. Меѓу другите, тој работел со познатиот Џакомо Џакерио во литературата и архитектурата, поттикнувајќи го одгледувањето на уметноста во италијанскиот Пиемонт.

Сепак, неговиот прв син Амедео починал прерано во 1431 година и бил наследен од неговиот втор син Лудвиг. За возврат, Лудвиг бил наследен од слабиот Амадео IX, кој бил исклучително религиозен (на крајот бил прогласен за благословен), но со мала практична моќ, до тој степен што ѝ дозволил на својата сопруга Јоланд (Виоланте) од Валоа, сестра на Луј XI, да донесуваат многу важни одлуки. Во овој период, Франција била повеќе или помалку слободна да ги контролира работите на Савоја, која го поврзувала Савоја до круната во Париз.

Економијата на војводството страдала во текот на овие години, не само поради војната, туку и поради лошата администрација на Виоланте. Иднината на нацијата била доверена на рацете на момчето, Филиберт I, кое починало на рана седумнаесетгодишна возраст, откако владеел десет години. Тоа било наследено од Карло I, кој починал на 21-годишна возраст и Карло II, кој починал на 6-годишна возраст. Како последица на учеството во Бургундските војни, Савоја го изгубила целиот свој имот северно и југоисточно од Женевското Езеро од Швајцарската Конфедерација.

### 16 век

Кога Филиберт II починал во 1504 година, го наследил Карло III Добриот, слаб владетел. Од 1515 година, Савоја била окупиран од странски војски, а Франоа I само чекал можност трајно да ја припои Савоја и нејзините поседи. Во 1536 година, Франсоа I наредил окупација на војводството, кое било нападнато од силен воен контингент. Карло III предоцна ја сфатил слабоста на државата и се обидел да го одбрани градот Торино. Сепак, градот бил изгубен на 3 април истата година. Карло III се повлекол во Верчели, обидувајќи се да ја продолжи борбата, но никогаш не ја видел државата ослободена од окупација.

Емануел Филиберт бил војводата кој повеќе од кој било друг влијаел на идната политика на Савоја, успевајќи да стави крај на повеќе од дваесетгодишната окупација. Мирот на Като-Камбрезис, потпишан во 1559 година, ја вратил целосната автономија на војводството, со неговиот брак со Маргарет од Франција. 

Емануел Филибер сфатил дека Савоја повеќе не може да и верува на Франција. Затоа, тој го преселил главниот град во Торино во 1562 година, кој го заштитил со сложен систем на утврдувања познат како Цитадела (остатоците од Цитадала сè уште може да се видат, иако во голема мера биле уништени со последователното проширување на градот). Од своето воено искуство во Фландрија, Емануел Филиберт научил како да води војска, откако победил во познатата битка кај Свети Квентин. Тој бил првиот војвода од Савоја кој воспоставил стабилен воен апарат кој не бил составен од платеници, туку од специјално обучени војници на Савоја.

Неговиот син, Карло Емануел I, го проширил војводството на штета на Монферат и територијата на Салуцо, претходно отстапена на Франција, во 1601 година според Договорот од Лион. За жал, војните на Карло Емануел завршиле главно со порази. Сепак, тој е запаметен како „Карло Велики", бидејќи бил сестран и културен човек, поет и вешт реформатор. Тој бил во можност да управува со војводството во време на тешка криза во однос на европските сили и наишол на поддршка од Хабсбурзите. Политиката на Карло Емануел всушност се засновала повеќе на акции на меѓународно војување, како што се поседите на маркизот од Салуцо и војните за наследување во војводствата Мантова и Монферат. Општо земено, Савоја застанала на страната на Шпанија, но понекогаш се здружувала со Франција (како што на пример барал Договорот од Суза).

### 17 век

Во текот на седумнаесеттиот век, влијанието на дворот на Версај извршило притисок врз Савоја. Поради близината на поразите на Војводството Милано контролирано од Шпанија во претходниот век, француските трупи биле гарнизони во тврдини (како што е Пинероло) во голем број клучни алпски премини на италијанската страна. Ова сериозно ја загрозило независноста на војводството.

За време на Триесетгодишната војна, Савоја била една од државите на Светото Римско Царство која во голема мера застанала на страната на Франција и против царот и Шпанија. Савојските трупи учествувале на страната на Французите во Савојско-џеновската војна, Војната за наследување на Монтова, кампањата во Торнавенто и, делумно, во Граѓанската војна во Пиемонт.

Силното француско влијание, плус разни несреќи, постојано ја погодувало Савоја по смртта на Карло Емануел I (26 јули 1630 година). Како прво, чумата владеела во 1630 година и значително придонела за веќе раширената сиромаштија.

Војната за наследството на Монтова (1628–1631) била многу крвава на селата и го подложила Казале Монферато на долга опсада (1629). Развојот на оружјето и политиката влијаела на економијата и идната историја, влошувајќи ја и онака тешката ситуација по смртта на Виктор Амадео I во 1637 година. Него за краток период го наследил неговиот најстар преживеан син, 5-годишниот Френц Хијацинт. Местото на регент за следниот најстар син, Карло Емануел II, исто така ѝ припаднало на неговата мајка Кристин од Франција, чии следбеници станале познати како *мадамисти* (приврзаници на *Мадам Реале*). Поради ова, Савоја станала сателитска држава на братот на регентот, кралот Луј XIII. Поддржувачите на кардиналот, принцот Морис од Савоја и Томас Френсис, принц од Карињано (двајцата синови на Карло Емануел I), заедно со нивните следбеници, го зеле името *принциписти* (приврзаници на принцовите).

Секоја завојувана фракција наскоро го опседнала градот Торино. *Принципистите* направиле рани придобивки, сериозно ограбувајчи го Торино на 27 јули 1639 година. Дури во 1642 година двете фракции постигнале договор; до тогаш, вдовицата на Виктор Амадео I го поставила синот на Виктор, Карло Емануел II на престолот и владеел како регент на негово место, дури и по неговото полнолетство.

За време на регентството се случило оживување на верските војни. Последователно, во 1655 година, војниците на Савоја масакрирале голем број од протестантското население од валденските долини, настан познат како Пиемонтски Велигден. Извештаите за масакрите бргу се прошириле низ протестантска Европа, што предизвикало бес, особено во Британија.  Лордот заштитник Оливер Кромвел му се заканил на Војводството Савоја со интервенција, донекаде обликувајќи ги воените одлуки донесени од војводата. На 18 август 1655 година, била издадена Декларацијата за милосрдие од Пинероло, која сочинувала мировен договор помеѓу Карло Емануел II и Валдензијците. 

Владата на Карло Емануел II го презела првиот чекор кон големите реформи спроведени од неговиот наследник Виктор Амадео II во следниот век. Од особена важност биле основањето милиции во Савоја и формирањето на првото јавно училиште во 1661 година. Како културен човек, но и голем државник, Карло Емануел го имитирал францускиот крал Луј XIV во раскошната палата Венарија Реале, ремек-дело на барокната архитектура и копија пресоздадена во Италија на величественоста на Версајската палата. Тоа било време на голема урбана експанзија, а Карло Емануел II го промовирал растот на Торино и неговата реконструкција во барокен стил. По неговата смрт во 1675 година, следел периодот на регентството (1675-1684) на неговата вдовица, новата *Мадама Реале*, Марија Жана Баптист од Савоај-Немур .

### Од војводство до кралство

Карло Емануел II бил наследен од неговиот 11-годишен син, Виктор Амадео II; неговата мајка, французинката Мари Жана Баптист од Савоја-Немур била регент. Марија Жана се обидела да го омажи својот син за ќерката и претпоставениот наследник на португалскиот крал Петар II. Ова можело да доведе до тоа Савојскиот дом да стане владетел на Португалија.

Откако Виктор Амадео II ја презел власта, Савоја станала непријателски настроена кон Франција, која извршила инвазија во Деветгодишната војна. Савоја ги поразила Французите во опсадата на Кунео, но била драматично поразена во битките кај Стафарда и Марсаља. Савоја станала француски сателит, а Виктор Амадео II се оженил со Ана Марија Дорлеанс, внука на кралот Луј XIV.

 Италијански Полуостров во 1796 година.
Савоја останала француски сојузник за време на првата фаза од Војната за шпанското наследство, но подоцна ја просменила страната. Франција повторно извршила инвазија, а Савоај била спасена од австриските трупи предводени од братучедот на војводата, принцот Јуџин при опсадата на Торино.

На крајот на војната во 1713 година, Виктор Амадео II го примил Кралството Сицилија. Со Договорот од Лондон, Виктор Амадео II неволно ја разменил Сицилија за Сардинија во 1720 година. Различните доминации што ги држел во личен сојуз од Виктор Амадео II ги вклучувале Сардинија, Савоја, Пиемонт, долината Аоста, Ница и Онеглија. Колекцијата обично се нарекувала „Сардинија", што значи кралство.

Карло Емануел III, син и наследник на Виктор Амадео II, се приклучил на Војната за австриското наследство и ја завршил со голема победа против Французите во битката кај Асиета. На тој начин Савоја стекнала делови од западна Ломбардија како Анџера и Вигевано во подоцнежниот договор.

По Француската револуција, Савоја била нападната од Француската револуционерна армија во 1792 година и припоена кон Франција. Савоја најпрво била инкорпорирана како департман Мон Блан; потоа, во 1798 година, била поделена помеѓу департманите Мон-Блан и Леман. Савоја, Пиемонт и Ница биле обновени од Савојската династија на Конгресот во Виена во 1814-1815 година.

Според условите на Договорот од Торино, регионот Савоја и округот Ница биле анектирани од Франција. Последниот војвода од Савоја станал крал Виктор Емануел II.

Армија
------

Војводството било забележителна регионална воена сила, честопати вклучено во војни меѓу Французите и Хабсбурзите. Во 17 век, мирновременската сила имала тенденција да поседува околу 4.800 професионални војници (3.600 пешадија и 1.200 коњаници), со голема селска милиција. Во време на војна, милициите биле обучени и импресионирани, а биле ангажирани и платеници, а големината на армијата бргу се зголемила. Во 1625 година, војводството имало армија од 26.600 редовни војници (25.381 пешадија и 1.213 коњаница), плус околу 8.000 милиција. Редовните војници се состоеле од 5 до 7 полкови на Пиемонтези, а останатите го сочинувале платеници, вклучувајќи 9 француски полкови и 2 италијански полкови. Во 1635 година, редовната војска се намалила на 12.250, потоа 15.710 во 1637 година, 18.000 во 1649 година, потоа 5.500 во од 1660 година, потоа 26.178 во 1672 година, а 35.000 биле повикани во 1705 година. 

Милицијата била релативно добро вооружена и се состоела од 24.000 мажи во 1566 година, од кои околу една третина можеле да се користат надвор од нивната непосредна област.

Список на војводи
-----------------

* Амадео VIII: 1391–1440, војвода од 1416 г.
* Лудвиг: 1440–65
* Амадео IX: 1465–72
* Филиберт I: 1472–82
* Карло I: 1482–90, прв титуларен Крал на Кипар, Ерусалим и Ерменија од Савојска династија
* Карло (II) Јован Амадео: 1490–96
* Филип II: 1496–97
* Филиберт II: 1497–1504
* Карло III: 1504–53
* Емануел Филибер: 1553–80
* Карло Емануел I: 1580–1630
* Виктор Амадео I: 1630–37
* Франц Хијацинт: 1637–38
* Карло Емануел II: 1638–75
* Виктор Амадео II: 1675–1730, Крал на Сицилија 1713–1720, потоа Крал на СардинијаПредлошка:Реф
* Карло Емануел III: 1730–1773
* Виктор Амадео III: 1773–1796
* Карло Емануел IV: 1796–1802
* Виктор Емануел I: 1802–1821
* Карло Феликс: 1821–1831
* Карло Алберт: 1831–1849 година
* Виктор Емануел II: 1849–1861 (последен)

Знаме
-----

Знамето на Савоја претставувало бел крст на црвено поле. Се заснова на крстоносно знаме, и како такво по потекло е идентично со знамето на витезите на Малта (од каде што современото знаме на Малта и на Суверениот воен ред на Малта ) и други (знамиња на Данска и Швајцарија, со превртени бои на оние од Англија и Џенова, меѓу другите). Во 18 век, буквите „ ФЕРТ" понекогаш се додавале во кантоните за да се разликува од малтешкото.

Наводи
------

1. ↑  Olaf Asbach, Peter Schröder, The Ashgate Research Companion to the Thirty Years' War, Routledge, 2016, p. 140
2. ↑  Geoffrey Treasure, Mazarin: The Crisis of Absolutism in France, Psychology Press, 1997, p. 37.
3. ↑  Derek Croxton, Anuschka Tischer, The Peace of Westphalia, Greenwood Press, 2002, p. 228.
4. ↑   Daniel Patrick O'Connell, Richelieu, World Publishing Company, 1968, p. 378.
5. ↑  „formazione del ducato dei Savoia". *digilander.libero.it*. Посетено на 2022-07-22.
6. 1 2  Kalinowska, Anna; Spangler, Jonathan (2021-09-09). *Power and Ceremony in European History: Rituals, Practices and Representative Bodies since the Late Middle Ages* (англиски). Bloomsbury Publishing. стр. 158. ISBN 978-1-350-15219-9.
7. ↑  Vester, Matthew (2013-03-25). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)* (англиски). Penn State Press. ISBN 978-0-271-09100-6.
8. 1 2  Vester, Matthew (2013-03-25). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)* (англиски). Penn State Press. стр. 261. ISBN 978-0-271-09100-6.
9. 1 2  Storrs, Christopher (2000-01-13). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720* (англиски). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-42519-3.
10. 1 2  Bianchi, Paola; Wolfe, Karin (2017-09-21). *Turin and the British in the Age of the Grand Tour* (англиски). Cambridge University Press. стр. 142. ISBN 978-1-107-14770-6.
11. ↑  Hearder 2002.
12. ↑  Oresko 1997.
13. ↑  Longhi 2015.
14. ↑  Frederic J. Baumgartner, *Henry II, King of France 1547-1559*. Duke University Press, 1988. pp. 226-227.
15. ↑  Villani, Stefano (2020). „Translating a massacre : Jean-Baptiste Stouppe and the waldensian slaughter of 1655 between propaganda, religion and diplomacy". *Rivista di letteratura storiografica italiana* (4). doi:10.19272/202013601007.
16. ↑  Lovisa, Barbro (1994). *Italienische Waldenser und das protestantische Deutschland 1655 bis 1989* (германски). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. стр. 30–31. ISBN 9783525565391. Посетено на 9 June 2018.
17. ↑  Gregory Hanlon, "Twilight of a Military Tradition", London 1998, p. 106.
18. ↑  Hanlon, p. 276-277.

Извори
------

* Hearder, Harry (2002). Morris, Jonathan (уред.). *Italy: A Short History*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521000727.
* Longhi, Andrea (2015). „Palaces and Palatine Chapels in 15th-Century Italian Dukedoms: Ideas and Experiences". Во Beltramo, Silvia; Cantatore, Flavia; Folin, Marco (уред.). *A Renaissance Architecture of Power: Princely Palaces in the Italian Quattrocento*. Brill. ISBN 978-9004315501.
* Oresko, Robert (1997). „The House of Savoy in search for a royal crown in the seventeenth century". Во Oresko, Robert; Gibbs, G. C.; Scott, H. M. (уред.). *Royal and Republican Sovereignty in Early Modern Europe: Essays in Memory of Ragnhild Hatton*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521419109.