**Татарите во Бугарија** се кримските татарски, но и ногајските татарски  малцинства во Бугарија.

По 1241 година, годината на најраната регистрирана татарска инвазија на Бугарија, Второто Бугарско Царство одржувало постојан политички контакт со Татарите. Во овој ран период (13 и 14 век), „татар" не бил етноним, туку општ термин за армиите на наследниците на Џингис Кан. Првите татарски населби во Бугарија можеби се датирани во 13 и почетокот на 14 век кога воените единици прогонувани по династичките непријателства во Златната Орда пребегнале кај бугарските владетели (Павлов, 1997).

Од крајот на 14 до крајот на 15 век, неколку групи Татари се населиле на бугарската територија (тогаш под османлиска власт) од различни причини. Доселениците, веројатно номади, на крајот усвоијле седентарен начин на живот и, во некои области, опстанале како компактни заедници повеќе од два века. Записите покажуваат дека Татарите биле склонети да напаѓаат села и да се спротивстават на власта, и затоа биле преселени меѓу местното, исто толку немирно население во Тракија. На Татарите им биле доделени специјални курирски и воени мисии и биле инкорпорирани во османлиската воена администрација. Овој факт, заедно со нивниот мал број, блискоста помеѓу „татарскиот" и османлиски турски јазик и заедничката религија, довело до конечно губење на групниот татарски идентитет.

За разлика од ситуацијата во Тракија, етничкиот состав на Добруџа сведочи за постоењето на голема татарска заедница од 15 до 20 век. Османлиското освојување на Бесарабија создало услови за постојана миграција на Татарите од регионот на северниот дел на Црно Море во Добруџа во 1530-тите и 1540-тите. 

Во 18 век започнала радикална промена во етничкиот состав на северниот регион на Црното Море како резултат на руските инвазии. Помеѓу 1783 година, кога Кримското Ханство било припоено кон Русија, и 1874 година, имало неколку бранови на емиграција од Крим и Кубан, а значителен број Кримски Татари се населиле во бугарските земји. Татарите кои денес живеат во Бугарија потекнуваат токму од тоа доселување, кои го задржале својот идентитет.

Најголемиот бран на емиграција бил за време и по Кримската војна (1853–1856). Од околу 230.000 Татари кои емигрирале од 1854 до 1862 година, околу 60.000 се населиле на бугарска територија (Романски, 1917, стр. 266). Мнозинството се распрснало по територијата на Северна Бугарија, особено во Добруџа, на рамнините кај реката Дунав и во Видинската Област.

Масовното населување на Татарите во бугарските земји довело до воспоставување на традиционални односи помеѓу Бугарите и Татарите. Спротивно на черкеската имиграција, бугарското Национално преродбено друштво не го одобрувало населувањето на Татарите.

Самите Татари биле во состојба на етнопсихолошки шок, но, најверојатно, благодарение на нивното номадско минато, успеале да се прилагодат на „*вонземскиот свет*". Овој прв период во современата историја на татарската група во Бугарија (1862–1878) се карактеризира со економско и еколошко приспособување кон новите реалности и со консолидација на сите бегалци кои зборуваат кумански јазик.

Развојот на татарската група и нејзиниот идентитет по ослободувањето на Бугарија во 1878 година бил одреден од политички фактори. Од една страна, земјата домаќин се променила. Откако се населиле во Отоманското Царство, Татарите, кои не ја промениле својата етничка и еколошка средина, одеднаш се нашле во друга политичка организација - Бугарија, држава која многу се разликувала од нејзиниот претходник. Ова довело за уште еден етнопсихолошки шок за Татарите и поттикнало нов бран на емиграција. Дури и оние кои останале во Бугарија - околу 18.000 луѓе, повеќето од нив во областите со турско население во североисточна Бугарија тешко постигнале рамнотежа, а многу од нив на крајот емигрирале во Турција.

Вториот фактор на етничките промени бил зародишната кримско-татарска национална „*ренесанса*" и раздвоеност кон крајот на 19 и почетокот на 20 век. Имено, националната идеја на Татарите се развила во време кога мнозинството од нив биле надвор од границите на нивната историска татковина. Бидејќи националната идеја била незрела кај Кримските Татари, тие биле подложни на асимилација, која, во бугарски услови, била извршена не од националната држава, туку од друга етничка група - Бугарските Турци.

За специфичноста на секој период од историјата на Татарите во Бугарија, постоеле и други фактори. Во постослободителниот период (1878-1912/1918), генерално немало големи промени во татарската група - немало голема емиграција, а процесот на етничка консолидација продолжил.

Периодот од Нејскиот мировен договор до Договорот од Крајова (1919–1940) доживеал голем број радикални промени. Јужна Добруџа, дом на две третини од бугарското татарско население, била припоена кон Романија. Татарите се нашле во држава со големо татарско население околу Медгидија, Мангалија и Костенце (Констанца). Од друга страна, почетокот на овој период се совпаднал со краткотрајната татарска национална држава на Крим и конституирањето на турската секуларна држава. Современиот татарски национализам го прифатила пантуркизмот и се свртела кон Анкара за поддршка како резултат на кемалистичката пропаганда. Во овој период дошло до голема емиграција на Татарите во Турција и формирање на круг околу списанието „Емел" (1929-1930 година во Добрич), кое користело пантурски пароли како покритие за објавување на турската политика. Веројатно, ова претставувало и почеток на политичкото турцирање на Татарите (Антонов, 1995).

Општите тенденции останале исти и во следниот период (1940 до почетокот на 1950-тите), освен што Бугарија ја обновила Јужна Добруџа, чие татарско население се намалило за половина.

Во комунистичкиот период, колективизацијата и индустријализацијата го уништиле и традиционалниот начин на живот на Татарите. Природната, но бавна асимилација во турската заедница, ендогамијата повеќе не била можна со оглед на малиот број на татарската популација - била засилена со осовременување. Постоел и социо-економски фактор, желбата да се искористат привилегиите што комунистичките власти и ги давале на турската заедница.

Комунистичкиот режим водел неконзистентна политика кон Татарите. Таа првично го усвоила ставот на Москва кон Кримските Татари, официјално игнорирајќи го нивното присуство во Бугарија (тие последен пат биле споменати на пописот во 1956 година, пред повторно да се појават дури во 1992 година).

Во 1962 година, Политбирото на Централниот комитет на Бугарската комунистичка партија предложил да се преземе акција против турцификацијата на Ромите, Татарите и бугарските муслимани. Мерките вклучувале студија за етничкото потекло на бугарските Татари. По ова следувало нова политика: акцентирање на етнокултурната специфичност на заедницата во обид да се истакне и да се врати разликата (нејасна како резултат на турцификацијата) меѓу Татарите и Турците.

Реформите во 1990-тите довеле до обновување на исламските турски имиња и создавање услови за нормални контакти со роднините во Турција, како и за независни културни и образовни активности. Се појавиле знаци за повторно раѓање на татарскиот идентитет.

Етноним
-------

На пописот (декември 1992 година), 4.515 луѓе (2.045 урбани и 2.470 рурални жители (4)) се идентификувале како Татари. Етнонимот ја игра главната улога во татарската самоидентификација

Ние се викаме Татар, но не знаеме кога дојдовме [во тие земји] (5).

Кримските Татари (Кирим Татарлари, Татарлар), наспроти позадината на импресивната популарност на терминот како етникон во Евроазија, биле првите што го усвоиле како етноним откако Џингис Кан ги избришал оригиналните Татари.

Поради специфичноста на етничката генеза на кримските Татари, се користат и други етноними; тие денес ја изгубиле својата конкретна етничка содржина и се, попрво, меморија, перцепција, пејоративно име, дополнителен термин, а многу ретко и групен показател: Ногај, Тат, Казањ, Кипчак, Лази, Казаци. Тие се користат како модификатор на општиот етноним, на пример, Ногај Тарари. Информаторите имаат најјасна перцепција за Ногајот како посебна група на посебен тип на луѓе (истакнати јаболчници и монголски), дијалект („вистински татарски"), егзистенција (одгледување коњи), па дури и карактер. Всушност, најдиференцираната група се Татовите, информаторите знаат кои се тие, а тие самите се идентификуваат како такви. Нивната разлика се заснова на нивниот дијалект. Информаторите тврдат дека во Бугарија има Казански односно Волшки Татари. Куманите се доживуваат како „племе на Лазите" и наводно, зборуваат јазик сличен на турскиот. Казаците се перцепирани како „племе" поврзано со „Донските Казаци" (Козаци), кои, сепак, се муслимани. Попрозаичната верзија е дека „Казак" е „прекар": „*Казак го нарекуваме некој што е тврдоглав*".

Освен етничките поими, Татарите се поделени и на подгрупи кои се разликуваат по територијално потекло: Керислер (од Керч), Шонгарлар (од Чонгар), Орлулар (од Ор; руски Перекоп) Постои и поделба на Татари идентификувана со лично име - „Сора Татари", од името на племенскиот поглавар и татарски епски херој Чора Батир (Ташева. 1975. стр. 2–73).

  

Терминот татарски чингенези („татарско циганче") се однесува на одредена група татарски Роми во североисточна Бугарија, кои некогаш дошле од Крим. 

Што се однесува до етнонимот како маркер на етничката припадност, постојат траги на внатрешна етничка различност меѓу Татарите како дел од - и, во исто време, во спротивност со нивниот колективен идентитет.

Турците и Бугарите почнале да го користат популарниот термин „татар" како стереотип (6), а не како етноним. Во овој поглед индикативно е влијанието на фолклорот, а подоцна и на историските текстови. Во бугарскиот фолклор „Татарите" се симбол на чудното и непознатото и имаат пејоративна конотација (Антонов.1995). За разлика од оние кои не познаваат Татари во реалниот живот, оние кои знаат имаат позитивен став кон нив. Негативниот став се поврзува со етнонимот на Татарите, а не со другите маркери на нивниот групен идентитет.

Потекло
-------

Кримскиот татарски етнос настанал на територијата на Кримскиот Полуостров и внатрешните степи во текот на 14 и 15 век. Главните етнички компоненти кои сукцесивно биле инкорпорирани во новиот етнос биле античките домородни популации (на пример - Прабугарите на Бат-Бајан), Куманите и, кипчакизираните монголски кланови. Поради трговијата со робови и воените кампањи за фаќање робови како економска потпора на Кримскиот ханство - други етноси исто така придонеле за генотипот на Татар.

Татарите во Бугарија биле формирани како група со заеднички идентитет како резултат на етничката консолидација на имигрантите: самите Кримски Татари, Ногајците, Карачајците и посебната група на Татарите. Нивната консолидација се засновала на блиските јазици, заедничката судбина и политичката идеја за припадност на поранешното Кримско хан и соодветните етно-социјални формации.

Своето заедничко потекло Татарите го поврзуваат со идејата за татковина: „*сите сме од Крим*", „*Крим е татковината на нашите предци*" - како и со нивното знаење за нивната историја и судбината на сопствениот народ.

Татарите го нагласуваат нивниот специфичен антрополошки тип. Тие го сметаат за главен маркер на татарскиот идентитет, втор само по јазикот. На пример, Татарите од Голјамо Враново велат дека тие од Ветово се „*вистинските Татари*" не само затоа што нивниот јазик е „*почист*", туку и затоа што имаат „*поголеми глави и пресечени очи"*. Татарите се разликуваат од другите и по тоа што повеќето се „*темнооки*", со „*широко, рамно лице*". Специфичниот изглед, исто така, го сметаат и нивните соседи како главна карактеристика на Татарите. Тие зборуваат за „*татарско лице*".

Јазик
-----

Кримскиот татарски јазик е кипчачки јазик од групата на западнотурски јазици, кој, бил под силно влијание на Огузите преку османлискиот турски јазик. Татарите во Бугарија зборуваат на различни местни дијалекти развиени во странска јазична средина. Овој процес е многу комплициран и продолжува до ден-денес. Од една страна, идиолектите на говорителите на главните дијалекти се менуваат и имаат тенденција да станат стандардизирани, при што одреден дијалект преовладува во одреден центар на населението, но истиот е под силно влијание од другите дијалекти (Боев, 1971, стр. 81).

Заедно со стандардизацијата на кипчачките дијалекти на бегалците, постоел и процес на огузација. Овој процес може да се проследи наназад до предемиграциската традиција на Огузите на литературниот кримски татарски јазик (Боев, 1971, стр. 94). Откако Татарите се населиле во бугарските земји, се засилило влијанието на османлискиот турски јазик врз народниот јазик. Татарскиот јазик доживеал неповолна положба; официјален јазик бил отоманскиот турски и не татарскиот немал можност да развие своја литературна варијанта (Боев, 1964, стр. 81-2).

По ослободувањето, процесот се интензивирал до степен на јазична асимилација, главно поради тоа што Татарите и Турците комуницирале на турски и, подоцна, затоа што повеќето деца биле испраќани во турски, а не во татарски училишта (Боев, 1964, стр. 2 Боев, 1971, стр. 109). Во 1910 година, 546 Татари од Јужна Добруџа го навеле турскиот јазик како свој мајчин јазик.

Изборот на турскиот јазик во изминатите неколку години, исто така, бил во голема мера определен од фактот што Татарите немаат пристап до кримската татарска литература и ги читаат достапните турски книги. Бумот на турската сателитска телевизија се одразило и на татарскиот јазик. За значителен дел од татарската заедница, татарскиот јазик останува средство за комуникација единствено помеѓу постарите луѓе. Децата го разбираат, но не го зборуваат јазикот.

Татарите почнале да учат бугарски јазик уште пред ослободувањето (Каниц, 1932. стр. 141). Кога Јужна Добруџа била под романска власт, Татарите оделе во романски училишта и, според бугарските извори, многу бргу го научиле романскиот јазик. Бугарскиот јазик го зборувале мажите во нивните социјални контакти и на работа. Денес дури и највозрасните Татарки разбираат бугарски. Татарите во современа Бугарија се тријазични, но постои силна тенденција за замена на татарски со турски јазик.

Татарите го сметаат татарскиот јазик како посебна карактеристика на нивниот колективен идентитет и етничка диференцијација од другите: „*Ние не зборуваме ниту чист турски ниту [чист] бугарски - ние сме Татари*". Главниот маркер на татарскиот „*етникум*" е татарскиот јазик. Тоа го илустрира и една татарска поговорка.

> Татар кој не зборува татарски јазик со Татари, не е достоен за мајчиното млеко (7).
> 
> 

Татарите го квалификуваат губењето на татарски јазик како губење на етничката припадност: 

> „Таму каде што Татарите беа малцинство, тие се асимилирани. Младите повеќе не зборуваат татарски, но во минатото, некои Турчинки кои се омажиле за Татари на крајот го заборавиле турскиот "; 
> 
> 

> „Татарите сега се измешаа […] И јазикот е измешан";
> 
>  „Се измешавме. Зборуваме речиси само турски. Останаа само неколку Татари".
> 
> 

Според некои од иследувачите, мешаните бракови доведуваат до етничка асимилација бидејќи тоа е најлесниот начин да се изгуби татарскиот јазик. Сепак, има луѓе со татарско потекло кои ниту зборуваат, ниту разбираат татарски, но имаат самосвест на „*вистински Татари*" - веројатно во комбинација со приоритетна турска самосвест. Постои интересна форма на одржување на лексичкиот фонд на татарски дијалекти и на демонстрација на татарската етничка припадност: кога ќе се сретнат, Татарите од различни центри на население најчесто се „тестираат" меѓусебно преку типични татарски зборови. Бугарите или Турците кои зборуваат татарски, исто така, ги тестираат Татарите и се декларираат како повистински Татари доколку вторите не го дадат вистинскиот одговор. Ова укажува дека не-Татарите исто така го сметаат јазикот како важен етнички маркер на татарската заедница.

Религија
--------

Татарите се муслимани, припадници на сунитскиот ислам. За нив религијата е важен, но не и главен етнички маркер бидејќи е идентичен со онаа на Турците. Исламот се гледа како основа на заедницата на сите муслимани. Информаторите од Татарите, како и од другите групи, имаат тенденција да ја сметаат религијата воопшто како консолидирачки фактор: „*Татарите, Турците, Бугарите - сите се Божји деца*".

Татарите се сметаат себеси за добри муслимани. Подобро образованите и помладите Татари ги сметаат Турците за фанатици, а себеси за умерени - што според нив е предност. Испитаниците ги разликуваат двете заедници по исламската сегрегација на жените во случајот со Турците и отсуството на таква дискриминација меѓу Татарите, како и по односот кон христијаните и алевитите. Татарите се толерантни кон Алевитите (шиитите), додека Турците (кои се сунити) не.

И другите заедници не ја сметаат религијата како главна карактеристика на татарски идентитет, туку како нешто што ги поврзува Татарите со Турците: *„(тие се) муслимани како Турците"*. Татарската муслиманска заедница има свои институционални и ритуални практики независни од Турците. Татарите ги слават верските празници во свој езотеричен круг и го обожаваат Бога во сопствените џамии. Татарите самите започнале да градат џамии откако се населиле на бугарска територија, а оваа институција опстанала во населените центри со поголеми татарски заедници. „Татарската џамија" (на пример, во Ветово) е природен центар не само на религиозниот, туку и на општествено-политичкиот живот, место за социјални контакти и внатрешна демонстрација на етничката припадност. На ѕидовите обично виси карта на Крим, татарското национално знаме и фотографии од истакнати Татари.

Егзистенција
------------

Посебниот статус на првите татарски доселеници во Отоманското Царство довел до појава на професионална заедница означена како „татарски" гласници и водичи на странци - која на крајот била отцепена од татарската етничка припадност. Ова е класичен случај на усвојување на етноним како име на професија.

Современите Татари во целост не се разликуваат од другите заедници според нивното занимање, но сеќавањата за традиционалната егзистенција преживеале во нивната самоперцепција: „*Татарите порано биле одгледувачи на коњи, произведувале јавачи"; „Сакаа коњи, ги украсуваа - со реси*".

Кон крајот на 19 и почетокот на 20 век, традиционалното занимање на Татарите на село било земјоделството, а во градовите, тие се занимавале со малопродажба и разни занаети: правење свеќи, крзнарство, месарство, правење кафе, производство на лакови, берберство.

Според бугарските извори, Татарите биле познати по своите вештини. Некои турски картери дури би тврделе дека се Татари. Овој стереотип од неодамнешното минато несомнено влијаел на современите ставови кон Татарите.

Симболи
-------

Изворите наведуваат дека „*старото знаме на Татарите било коњско опавче*". Современото е златниот белег на династијата Гирај на сино-зелена позадина. Повремено може да се види на беџови и стримери. Татарските водачи имаат лента на „*Националната химна*", исто така.

Денешните „традиционални" татарски фестивали започнале да ја играат улогата на симболи. Од 1990 до 1996 година, вакви фестивали се одржувале во Оногур (Добрич), Черковна (Силистра) Ветово (Русе). Капиново, Јовково и Топола (Добрич). 

> *Имаше три наши од фолклорните ансамбли од Северна Добруја, кои беа посочени како „татар", но повеќето од нивните настапи беа на турски јазик.* 
> 
> 

  

На фестивалите се гледа како на посебна демонстрација и симбол на татарскиот идентитет. Често се рецитира песната „*Јас сум Татар*", која секој помлад Татар ја знае напамет.

Традиционална култура
---------------------

Оригиналната татарска културна традиција била изгубена во текот на осовременувањето, но елементите на исламската традиција преживеале. Татарите знаат и паметат, но не ја практикуваат својата традиционална култура. Информаторите се сеќаваат на типични татарски елементи во дизајнот на куќи и носии (Татарките не носеле превез), кои, сепак, биле напуштени во процесот на модернизација.

Денес, тие ја наведуваат традиционалната храна како основа која е вградена во нивниот идентитет: „*Турците ја прифатија и татарска храна, но не можат да ја подготват и не ја сакаат*"; или поговорката „*Правото на татарот е месо и ракија*". Татарските легенди исто така ја поврзуваат етничката припадност со храната. Еве како една приказна ја објаснува смртта на цели татарски села по населувањето: 

> *„тие се разболеле затоа што не биле навикнати на храна. Тие биле навикнати на месо, но Турците јаделе само тархана [сушено мелено тесто] - Татарите не може без месо".* 
> 
> 

Постојат посебни обичаи за подготовка на одредени јадења, кои затоа се сметаат за традиционални татарски јадења.

Повеќето информатори веруваат дека татарските празници и обичаи се оригинални. Помал дел не сметат дека многу се разликуваат од турските, бидејќи и двата етноси се муслимани. Процесот на изумирање на традиционалната култура е интензивиран: 

> „*Ние дојдовме овде одамна, и не сме само чисти татарски семејства - така што татарските обичаи станаа од второстепена важност и на крајот се заборавени*."
> 
> 

Информаторите ги наведуваат следните уникатни татарски празници: Наврез, татарскиот прв ден на пролетта и, во минатото, Нова Година; Тепрес, татарскиот ден на Света Софија и, во некои села, Ѓурѓовден; и Кидирлез, Татарскиот Ѓурѓовден. Тие секогаш наведуваат татарски елементи во другите ритуали - забележувајќи, на пример, дека „*Турците го немаат тоа*".

Историја
--------

Современите Татари знаат малку за нивната историја во однос на настани, датуми и специфични личности и феномени. Тие немаат посебно историско образование. Татарската заедница нема свои образовни институции. Се верува дека најраните знаци за присуство на Татарите во историјата е востанието на Ивајло и ликот на Чака: 

> „*Имаше еден бугарски цар кој беше Татар - Чака; тоа им го кажував, но тие не ми веруваа*".
> 
> 

Името на овој „бугарски цар" се наведува и како Чакатај и Исај.

Овој пример ја илустрира свеста на Татарите за историскиот придонес на нивната етничка припадност. Еден информатор го издигнува ова до татарскиот универзализам:

> „*Насекаде има Татари. И Турците се Татари. Има [Татари] и во Кина [...] Знаете ли кој ги измислил панталоните? Татарите*". 
> 
> 

Ваквите случаи се ретки. За повеќето Татари, пресвртниот настан во нивната историја е времето кога започнала нивната емиграцијата од Крим. Тие ги раскажуваат причините за емиграцијата (војни, династички расправии), потрагата по соодветни места за населување (треба да бидат плодни, да бидат како Крим), проблемите на приспособување (други непријателски луѓе, чудни дрвја, други годишни времиња). Спомените на емиграцијата во Турција и настапот на татарски фолклорни ансамбли исто така играат важна улога во зачувувањето на татарската етничка припадност.



1. ↑  „Към коя раса принадлежат ногайците? Ногай, Ногай и Ногай".
2. ↑
3. ↑