**Видови заби**
* Катниците (molares) се користат за мелење на храна.
* Очниците (canines) (кучешки заби) се користат за сечење на храна. Ги има само кај месојадци.
* Преткатниците (praemolares) се слични на катниците, но се помали и понекогаш се нарекуваат „мали катници".
* Секачите (incizors) се користат за сечење на храна.

**Забите** (лат. *dentes*) се цврсти структури, сместени во забни јамички (*алвеоли*) на горната и долната вилица од устата. Тоа се структури кои се наоѓаат во вилиците на многу ’рбетници. Во дигестијата учествуваат со механичкото ситнење на храната, а кај некои животни, особено кај месојадните животни, се користат како оружје.

Палеонтолозите ги користат забите на цицачите да ги идентификуваат фосилните видови нивните односи. Обликот на забите е поврзан со исхраната на животното, како и со неговото еволутивно потекло. На пример, растителните материи се тешки за варење, така што тревопасците имаат повеќе катници за џвакање. На месојадците им се потребни секачи за да убиваат и да раскинуваат, и бидејќи месото е лесно за варење, тие може да голтаат без да имаат потреба од катници за разџвакување на храната.

**Типови забни ткива**

 *Кај луѓето*

* Глеѓ (емајл) е цврст надворешен слој кој се состои од калциум и фосфат.
* Дентин е внатрешниот слој, главнината на забот.
* Пулпа е јадрото, кое содржи нерви и крвни садови.
* Цемент е тенкиот слој околу коренот; коскен материјал кој ги поврзува забите со вилицата.

Се разликуваат две генерации на заби: *млечни* и *трајни*. Млечните се 20 на број и се појавуваат меѓу 6 и 12 месец од животот. Постојаните се 32 на број и ги заменуваат млечните меѓу 6-та и 8-мата година. На секоја вилица се распоредени по 16 заби, односно по 8 на секоја половина. Забите се разликуваат по формата, бројот и функцијата. Врз основа на функцијата што ја имаат во варењето, поделени се на: секачи (4), кучешки (2), преткатници (4) и катници (6).

Додека луѓето имаат две генерации на заби, некои животни имаат многу повеќе: на ајкулите им расте нова генерација на заби секои две недели. На некои други животни им расте само една генерација заби. Забите на глодачите растат и се трошат постојано преку глодањето на животнотот, одржувајќи постојана должина.

Делови на забот
---------------

Катник кај човек
Забите се состојат од три дела:

* Коронка (круна) - надворешниот, видлив дел од забот
* Корен - делот од забот кој е всаден во виличните коски
* Врат на забот - тесен дел кој ги поврзува коронката и коренот на забот

Иако на прв поглед забите изгледаат компактни, тие се изградени од повеќе ткива кои заедно им ја даваат потребната отпорност и цврстина.

Внатрешност на забот
--------------------

Во внатрешноста на секој заб се наоѓа забната пулпа (она што во народот е неправилно познато како „нерв" на забот) во која освен нервите кои му даваат на забот осет за топло/студено, болка и притисок се содржат и крвните садови кои го исхрануваат забот, лимфни садови, одбранбени клетки и сврзно ткиво. Заедно со другите клеточни елементи, крвните и нервните садови ја исполнуваат пулпината комора која преку коренските канали е поврзана со околното ткиво околу врвовите на корените. Пулпината комора надворешно е ограничена со помош на средниот слој - дентинот.

Дентинот го изградува најголемиот дел од забот и покрај неговата цврстина (која е поголема од цврстината на коските) тој има и голема способност за прилагодување и по потреба се создава целиот живот, но само додека е здрава пулпата, која го исхранува овој слој.

Во нивото на коренот, дентинот е покриен со цемент - цврсто ткиво кое го штити коренот на забот, и заедно со другите ткива од периодонциумот го поврзува забот за забната чашка - алвеолата.

Во нивото на забната коронка, дентинот е покриен со емајл (глеѓ) - кристална супстанција со најголема отпорност во човековото тело, која служи за спречување на кариес. Емајлот се создава пред никнувањето на забот и неговата градба е дефинитивна - во текот на животот не може повторно да се создаде. Затоа е значајно да се посвети внимание на правилната исхрана на жените во периодот на бременоста и на децата пред никнувањето на трајните заби.

Здравите заби најчесто потемнуваат како што човекот созрева, зашто пулпата во рамките на забот се стеснува и на нејзино место доаѓа дентин.

Забот како тема во уметноста и во популарната култура
-----------------------------------------------------

* „Кариес" — кус расказ на македонскиот писател Ѓоко Здравески од 2019 година.
* „Заби" (српски: *Зуби*) — кус расказ на македонскиот писател Митко Маџунков од 1984 година.
* „Млечно запче" — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година
* „Чепкалки за заби" — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година.
* „Мевце во заб" — кус расказ на македонската писателка Сања Михајловиќ-Костадиновска од 2018 година.
* „Итар Пејо му вади заб на селанец" — расказ на македонскиот писател Стале Попов.
* „Душо, извади ги забите" (англиски: *Baby, Take Your Teeth Out*) — песна на американскиот рок-музичар Френк Запа (*John Cale*) од 1984 година.
* „Пломба за Зелениот заб" (српски: *Plomba Za Zelenog Zuba*) — песна на црногорскиот музичар Рамбо Амадеус од 1989 година.
* „Твоите златни заби" (англиски: *Your Gold Teeth*) — песна на американската рок-група Стили Ден (Steely Dan) од 1973 година.
* „Твоите златни заби II" (англиски: *Your Gold Teeth II*) — песна на американската рок-група Стили Ден од 1975 година.
* „Млечни заби" (англиски: *Milky Teeth*) — песна на рок-групата Тиндерстикс (*Tindersticks*) од 1993 година.
* „Заби" (англиски: *Teeth*) — песна на американската рок-музичарка Кристин Херш (*Kristin Hersh*) од 1994 година.

Поврзано
--------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Заб" на Ризницата ? |

* Топографско-анатомско обележување на забите
* Посебни морфолошки одлики на забите
* Дентална номенклатура
* Кариес

Надворешни врски
----------------

* Комплетан стоматолошки лексикон[*мртва врска*] (германски)
* Анатомија на забите Архивирано на 24 август 2006 г. (англиски)
* Савети за подобри здрави заби (англиски)
* Мрежно место за забите Архивирано на 15 ноември 2017 г. (англиски)
* Табела со раст на забите Архивирано на 23 април 2009 г. (англиски)
* Приказни на луѓе на кои им пораснал трет заб (англиски)
* Нова технологија за повторно постигнување на растот на забите Архивирано на 11 октомври 2007 г. (англиски)
* Статија за забите, као украс на човекот од каменог доба. Архивирано на 27 февруари 2007 г. (англиски)

Наводи
------

1. ↑  Ѓоко Здравески, *Отсечки стварност*. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 23.
2. ↑  Митко Маџунков, *Међа света*. Београд: Просвета, 1984, стр. 95.
3. ↑  Сања Михајловиќ-Костадиновска, *(Бес)конечни модели на расказот*. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 9.
4. ↑  Сања Михајловиќ-Костадиновска, *(Бес)конечни модели на расказот*. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 90-91.
5. ↑  Сања Михајловиќ-Костадиновска, *(Бес)конечни модели на расказот*. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 45-46.
6. ↑  Стале Попов, *Итар Пејо*. Скопје: Мисла, Детска радост, Култура, Наша книга, Македонска книга, 1980, стр. 12.
7. ↑  Zappa\* – Them Or Us (пристапено на 28.1.2024)
8. ↑  DISCOGS, Rambo Amadeus ‎– Hoćemo Gusle! (пристапено на 25.8.2019)
9. ↑  Steely Dan – Countdown To Ecstasy (пристапено на 23.11.2023)
10. ↑  DISCOGS, Steely Dan ‎– Katy Lied (пристапено на 10.3.2018)
11. ↑  DISCOGS, Tindersticks ‎- Tindersticks (пристапено на 19.8.2018)
12. ↑  DISCOGS, Kristin Hersh ‎– Hips And Makers (пристапено на 2.9.2020)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* LCCN: sh85133203
* GND: 4190486-2
* BNF: cb11933861m (податоци)
* NDL: 00562741
* NKC: ph127695

 |

 |