|  |
| --- |
|  **Свети Спас** |
|  |
| 
Поглед на црквата Свети Спас |
| **македонска православна црква** |
| **Епархија** | Скопска |
| Местоположба |
|  |
| **Место** | Скопје |
|  **Општина** | Центар |
|  **Држава** | Македонија |
| Општи податоци |
| **Покровител** | Исус Христос |
|  **Изградба** | XVIII век - XIX век (возобновена) |
|
| Архитектонски опис |
|

**Црква „Св. Спас"** — еден од најзначајните споменици на културата во Скопје, источно од тврдината Кале. Црквата е споменик на културата заштитен со закон, а во нејзе се врши богослужба и верски обреди само за нејзиниот патронен празник Спасовден.

Градба
------

Поглед на источниот ѕид на црквата
Во дворот се влегува низ тешката и окована дабова порта и во него доминира едноставниот камен саркофаг во кого се сместени посмртните остатоци на македонскиот револуционер и борец за слобода Гоце Делчев (1872-1903). Црквата е тробродна, средниот брод е засводен, страничните се рамни и покриени со штици во коцки, додека во западниот дел е подигната галерија за жени. На јужниот ѕид, повисоко од денешното ниво на подот, во текот на поправката на црквата 1963-64 година е откриен живопис од XVI-XVII век. И токму овој ѕид зборува за дел од историјата на оваа црква подигната во XVI век. Во текот на XIX век црквата го добила својот конечен изглед. Во 1824 бил довршен иконостасот, а во 1867 бил изработен дел од престолните икони. За изведување на иконостасот и иконите, свој придонес дале занаетчиските еснафи и трговци од Скопје.

Иконостас
---------

Црквата Св. Спас е особено значајна поради својата мошне убава уметничка резба во која е изработен иконостасот, владичкиот престол, проповедниците, певниците и постолјето за целивање на икони.

Во архитектонски поглед иконостасот на „Св. Спас" му припаѓа на иконостаси на еден кат. Овој иконостас според своите уметнички квалитети спаѓа во редот на најубавите мијачки копаничарски дела воопшто. Иконостасот е долг 10 метри и одговара на трите брода на црквата. Висок е 4,50 метри, додека во средниот дел каде што е поставен крстот со распетието височината му изнесува 7 метри. Средниот дел е мапку вовлечен кон олтарот, а со тоа се нарушува рамнобразноста на иконостасот. На северниот и јужниот дел иконостасот се прекршува и продолжува по еден метар во должина од секоја страна, но со многу помала височина.

Според својата конструкција иконостасот се дели на пет хоризонтални појаси: постолје, галерија на престолни икони, архитрав, атика и акротерија. Резбата на конструкцијата е поинаква од оние делови што треба да ги исполнуваат рамните површини и празниот простор. Но, сите овие делови се поврзани со надолжни и попречни врски во дрворез и на тој начин се добива една конструктивна целина.

Внатрешноста на црквата
Мотивите на иконостасот, според сликарските прирачници, се позајмени од Светото писмо. Но, декоративниот елемент на разни сцени од Светото писмо не останал никогаш осамен, сето тоа е поврзано со лисја, цвеќиња, животни, и понекогаш со мотиви на геометриски орнаменти. Така, во сплетот на лисјата, цвеќињата, животните и геометриските орнаменти, е извајана светата легенда со ликови од народот, понекогаш во мијачка народна облека. Такав е случајот со Соломеа во сцената Иродовата гозба, или пак случајот со Аврамовата жртва во лозјето Господово. Богатството од разновидните мотиви и композиции од билниот и животинскиот свет, проткаено со геометриски орнаменти, работени во длабок релјеф и вплетени во композициите по текстот на Светото писмо, дава на показ богатство коешто сосема личи на кујунџиските изработки. Оттука, сето тоа прилега на огромна арабеска од тантела, каде што ни еден дел од ореовината не останал необработен; се трепери, и оддалеку делува мошне пријатно, извонредно.

Престолните икони, во најголем број, се работени заедно со иконостасот, и тоа го дознаваме од натписите што се наоѓаат на некои од нив. Две престолни икони се изработени 1867 година и на нив стои записот со името на дарителот и сликарот. Под престолните икони се наоѓа еден тенок корниз завиткан како јаже, кој ги разделува престолните икони од релјефно орнаментираниот долен фриз; тука се малите поли, малите „китабиња". Нив ги има колку и престолните икони (десет). На нив ажурно се извајани разни сцени од Стариот и Новиот завет, богато преплетени со лисја, цвеќиња и животни. Овој дел покрај ажурираните столбови и лунетите (архивилите) е најизрезбарениот дел на иконостасот.

Во годините кога тајфата на Петре Гарката го изработила иконостасот, таа ги изработила владичкиот престол, проповедницата, проскиниторот - постолјето за целивање на икони и двата аналоја - певниците. И на иконостасот и на погоре споменатите предмети главно владее барокниот стил. Но низ него помалку или повеќе се преплетуваат и други стилови. Со старите дрворезбарски творби на средновековната уметност, со позајмување на мотиви од готиката и ренесансната уметност, а потоа со натуралистички мотиви, композиции од рококо стилот и со мноштво мотиви од источната, Исламска уметност.

Така со спојувањето и преплетувањето на разните стилови, Мијаците создале единствен стил кој во првите години на својот развиток достигнал врв во копаничарската уметност. Иако релативно скромен по димензии, иконостасот импресионира со мајсторството на изведбата, со високиот уметнички квалитет и богатство на содржината, нешто што го става во редот на врвните достигнувања на копаничарската уметност.

Панорама на дворот на црквата „Св. Спас"

Галерија
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Слики од старо Скопје: Црква Св. СпасСлики од старо Скопје: Црква Св. Спас

Поврзано
--------

* Список на цркви и манастири на Македонската православна црква
* Гоце Делчев
* Стара скопска чаршија

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Црква „Св. Спас" - Скопје" на Ризницата ? |

* Црковната традиција во Скопје и Скопско од IV век до денес (3-дел): Црква Св. Спас - Скопје, Портал Премин
* St. Spas in Skopje Архивирано на 10 април 2009 г.
* Црква Свети Спас[*мртва врска*], Проект „Стара скопска чаршија"

Координати:  42°00′02.85″N, 21°26′08.63″E



|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Цркви во Општина Центар |
| --- |
|  |
|  | „Рождество на Пресвета Богородица" (Центар)  •  „Св. Климент Охридски" (Скопје)  •  „Св. Константин и Елена" (Центар)  •  „Св. Димитриј" (Центар)  •  „Св. Спас" (Кале)  •  „Св. Јован Крстител" (Капиштец)  •  „Св. Ана" (Дебар Маало)  •  *„Св. Мина"* *(Скопје)*  •  „Св. Троица" (Маџир Маало)  •  „Св. Благовештение" (Скопје) |  |
|  |
|      Општина Центар      |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Стара скопска чаршија \* |
| --- |
|  |
| Историја  **·**  Заштита  **·**  Музеј  **·**  Занаетчиство |
|  |
| Анови | Капан ан \* **·**  Куршумли ан \* **·**  Сули ан \* |  |
|  |
| Амами | Даут-пашин амам \* **·**  *Ѓулчилер амам* \* **·**  *Стара нова бања* \* **·**  Чифте амам \* |
|  |
| Цркви | Црква „Св. Димитрија" \* **·**  *Виргински манастир*  **·**  Црква „Св. Спас" \* |
|  |
| Џамии и турбиња | Араста  **·**  Дуќанџик \* **·**  *Ибни Пајко*  **·**  Иса-бегова  **·**  Исхак-бегова \* **·**  *Јигит-пашина*  **·**  *Казанџилер* **·**  Мурат-пашина \* **·**  Мустафа-пашина \* **·**  Султан-муратова \* **·**  Турбе на Исхак-бег \* **·**  Ќосе Кади  **·**  Хаџи Балабан \* **·**  *Хаџи-касамова*  **·**  Худаверди \* |
|  |
| Синагоги | *Синагога „Бет Ахарон"*  **·**  *Синагога „Бет Јаков"* |
|  |
| Музеи | Музеј на Македонија \* **·**  Музеј на современата уметност \* |
|  |
| Административни градби | Вилаетски конак „Уќумат" \* **·**  Стара турска пошта \* |
|  |
| Плоштади | Филип II \* **·**  Скендербег |
|  |
| Други знаменитости | Безистен \* **·**  Бит-пазар  **·**  Камен мост \* **·**  Саат-кула \* **·**  Тврдина Кале \*  **·**  Споменик на Скендербег |
|  |
| Со *закосени букви* се наведени објектите кои постоеле во минатото. \* заштитено културно добро |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Културно наследство во Општина Центар |
| --- |
|  |
|  | 
Даут-пашин амам  •  Куќа на ул. „Илинденска" бр. 53  •  Стара градска куќа  •  Куќа на ул. „Славеј Планина" бр. 2  •  Куќа на ул. „Охридска" бр. 4  •  Куќа на ул. „8 Ударна Бригада" бр. 22  •  Куќа на ул. „150" бр. 15  •  Куќа на ул. „178"  •  Ристиќева палата  •  Куќа на ул. „Првомајска" бр. 41  •  Куќа на ул. „Цетинска" бр. 2  •  Споменик на паднатите борци  •  Споменик на Гоце Делчев  •  Феудална кула  •  Камен мост  •  Скопско кале  •  Адем баба-теќе  •  Дебар Маало  •  Централно градско подрачје II  •  Црква „Св. Спас"  •  Црква „Св. Димитриј"  •  Џамија Кебир Мехмед Челеби  •  Кури чешма  •  Чешма на улица „110"  •  Чешма кај Стара нова бања  •  Зграда на Музејот на македонската борба  •  Зграда на Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски"  •  Поранешна зграда на Државниот архив на Македонија  •  Зграда на Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков"  •  Зграда на „Вардар филм"  •  Спомен-куќа на Лазар Личеноски  •  Спомен-куќа на Мајка Тереза  •  Зграда на Градската библиотека „Браќа Миладиновци"  •  Зграда на Музејот на современата уметност  •  Стара скопска чаршија  •  Порта Македонија |  |

 |