**Споменик на принцот Михајло** (српски: *Споменик кнезу Михаилу*) — споменик кој е посветен на принцот Михајло. Сместен е на главниот Плоштад на Републиката во Белград, Србија и бил изграден во 1882 година. Овој споменик бил првиот јавен споменик со претстава за коњичка фигура на владетел во Србија. Споменикот е дело на италијанскиот вајар Енрико Паци. Релјефите на споменикот се изведени според цртежите на архитектот Константин Јовановиќ. Споменикот е прогласен за Споменик на културата од голема важност во 1979 година и е заштитен од Република Србија, како најстар и најрепрезентативен фигурален српски меморијал.

Михајло Обреновиќ III
---------------------

Принцот Михајло (1823–1868) бил принц на Србија од 1839 до 1842 година и повторно од 1860 до 1868 година. Неговото владеење започнало по смртта на неговиот постар брат сè до 1842 година, кога бил симнат од власта во бунт предводен од Тома Вучиќ-Перишиќ.

Принцот Михајло се качил на престолот по втор пат, по смртта на неговиот татко Милош Обреновиќ , во 1860 година. Тој владеел осум години како апсолутист, постигнувајќи напредок во Србија, усогласувајќи договори со соседните земји за заедничко дејствување на Балканот. За време на второто владеење на принцот Михајло, турските власти ги предале на Србија преостанатите градови Белград, Шабац, Смедерево, Соко, Ужице и Кладово. Во 1868 година, принцот Михајло Обреновиќ бил убиен во Кошутњак.

Историја
--------

### Потекло

Во текот на втората половина на XIX век во Белград, се подигнале сè поголем број споменици, кои претставувале бројни истакнати личности од културниот и политичкиот живот на Србија. Официјална српска државна делегација ја посетила Русија во мај 1867 година. По состанокот со царот Александар II во Санкт Петербург, делегатите ја посетиле серуската изложба за етнологија во Москва. Тие ја забележале акварелната слика „Ослободување на Србија", всушност дизајн за монументалниот проект на вајарот Михаил Микешин. Тие ја донеле сликата во Белград и на принцот му се допаднала идејата. Тој го контактирал Микешин и го поканил во Србија да работи на проектот.

Сепак, атентатот врз принцот на 10 јуни 1868 година ја одложило посетата на уметникот. Одборот за поставување на споменикот бил формиран веќе на 14 јуни 1868 година и одлучил да собере донации за изградба на црквата во Кошутњак, на местото на атентатот, и монументална скулптура во самиот град. Од почит кон убиениот владетел, Микешин во Москва го подготвил дизајнот за спомен-црквата или капелата во Кошутњак. Откако пристигнал во Белград во октомври 1868 година и го прегледал градот, во соработка со владата и Одборот, тој предложил два дизајни за споменикот на принцот, кој требало да се подигне на Големиот пазар или современиот Студентски Трг. По јавната изложба, на граѓаните очигледно им се допаднале дизајните и ја одобриле зградата. Сликарот Стеван Тодоровиќ наредил литографиите да се направат во Виена. Сепак, процесот на градење на спомениците се одолговлекол и во 1871 година предлозите на Микешин биле одбиени.

### Меѓународен натпревар

 Литографија што го прикажува отворањето на Споменикот за јавноста, 1882 година
Исто така во 1871 година, владата се одлучила да го изгради само споменикот во градот, кој ќе биде „фрлен од старите топови". Го објавил меѓународниот конкурс за дизајн. Имало тројца натпреварувачи: Стеван Тодоровиќ, Ватрослав Донегани од Риека и пруски вајар чие име не е зачувано. Незадоволна од резултатите, владата го повторила натпреварот во 1873 година. Овој пат, местоположбата за споменикот била поставена на Театарскиот плоштад (современиот Плоштад на Републиката), преку Националниот театар во Белград, кој бил изграден од принцот Михајло.

Вкупно пристигнале 15 дела, главно од странски уметници. Комисијата ги додала поранешните две дела на Тодоровиќ и Донегани, со што бројот на предлози се зголемил на 17. Првата награда му била доделена на виенскиот вајар Висент Пилц, втор по угледниот фирентински мајстор Енрико Паци, додека третиот на сограѓанинот на Антон Вегнер. Сепак, подоцнежниот принц Анастас Јовановиќ се наметнал во Комисијата во корист Паци.

Паци е роден во Фиренца во 1819 година. Тој бил ученик на познатиот вајар Џовани Сарти и Дуперај. Тој бил претставник на италијанскиот веризам. Неговата уметничка насока го покажувала животот каков што е, со сета своја слава и очај. Паци се прославил со својата работа на споменикот на италијанскиот писател Данте; подигната е во 1865 година пред фирентинската црква на Светиот Крст. Скулптурата на Паци за Михајло требала да го прикаже владетелот на неговиот коњ - иновација во српското општество во тоа време. Работата ја започнал неговата работа на статуата во 1872 година и ја завршил во 1879 година, со тоа што Србија се стекнала со независност во 1878 година. Коњичката статуа била преземена во класичен италијански стил на владетел на коњ, имајќи го својот модел во античката уметност. Тоа била првата монументална коњаница во Србија.

### Посветеност

Споменикот во 1890 година
Свеченото откривање на споменикот се случило на 18 декември 1882 година на денот на Свети Никола, покровител на династијата Обреновиќ. Настанот бил замислен како голем ефемерен спектакл по повод прогласувањето на Кралството Србија. Во тоа време, коњаник без капа било невообичаена појава од јавноста. Откривањето на споменикот претстставувало одличен спектакл. По повод неговото откривање, биле поставени сценски заднини украсени со цвеќиња, зеленило, хералдички штитови со бели двоглави орли и знамиња. Во оваа прилика, Енрико Паци, како автор на еден од најважните српски споменици од 19 век, добил Орден на витез од Таково, втор степен. На церемонијата присуствувале највисоките претставници на црквата, државата и војската и голем број на население. Меѓу главните лица биле премиерот Милан Пирошанац и министри; заменици на националното собрание; Димитрије Нешиќ, ректор на Големата школа со своите професори; претседателот и членовите на Српското учено друштво; градоначалникот на Белград Михаило Карабиберовиќ и членовите на градскиот совет и делегатите од цела Србија. Споменикот бил откриен кога пристигнал кралот Милан и кралицата Наталија. На целиот настан присуствувал тогашниот печат. Церемонијата била замислена да ја демонстрира моќта на новосоздаденото кралство.

Откривањето на споменикот било проследено со истрели од сто и еден топ, а за време на свеченото откривање на споменикот се слушале ѕвоната од сите цркви во Белград. Пред споменикот му била оддадена почит на принцот и била интонирана химната. Новинарски извори велат дека тоа бил возвишен момент на церемонијата. Потоа следувало положување на сребрени венци.

### Подоцнежни случувања

Повремено, архитектите сугерирале дека треба да се постави заштитна, декоративна ограда околу споменикот, бидејќи граѓаните обично седат на постаментот, кој постојано е покриен со графити. Работите на зачувување биле спроведени во 1983 година, а споменикот бил темелно исчистен во 1996 година, но само на постаментот, додека скулптурата не била обновувана со децении. Постаментот повторно бил исчистен за време на реконструкцијата на Плоштадот Република во периодот 2018-2019 година. Самата реконструкција на скулптурата требало да започне во ноември 2019 година. Скулптурата ќе се исчисти со дестилирана вода со цел да се најдат дополнителни пукнатини и оштетувања на месингот, што го прави најголемиот дел од материјалот од кој е изградена скулптурата. Патината ќе биде делумно исчистена. Големите *жардиниери* кои го опколуваат споменикот биле отстранети за време на реконструкцијата на плоштадот, оставајќи го просторот околу постаментот, како и целиот плоштад, целосно неплоден.

Поправањето потоа било преместено на 2 март 2020 година. Во преклопените делови на споменикот (каде што рацете ги држат уздите и каде се прицврстени рацете и мечот), реставраторите откриле животински коски - свињи, крави и гулаби. Се верува дека тие биле натрупани од страчки. Дупки од куршуми биле откриени на споменикот, но главно биле пополнети, веројатно за време на некои од претходните реконструкции. Каде што патината станува силна, таа нема да се отстрани бидејќи ја заштитува бронзата. Сепак, на некои места станала толку силна што го сменила изразот на лицето и некои други делови од споменикот. Споменикот е во прилична добра, цврста форма, убаво е поврзан со поставениот камен, со тежина совршено распоредена без видливи промени или навалување. На десното копито на коњот е откриена мала дупка, веројатно и од некое претходно истражување на споменикот. Крајниот рок за реновирање бил одреден до 1 мај.

Наведувајќи ги лошите временски услови и вонредната состојба поради пандемијата КОВИД-19, работите се пролонгирале за две недели. Исто така, главниот конзерватор-реставратор, Ристо Михиќ, го напуштил проектот. Елаборатот на компанијата „Ресторатика" го изгубил јавното наддавање, но сепак бил избран од Институтот за заштита на спомениците на културата. Михиќ, кој исто така е вајар, се одлучил за отстранување на нестабилната, слаба патина, додека тој сакал да ја задржи темната, стабилна, тврдејќи дека тоа е зачувување на самиот споменик. Избраниот проект предвидува агресивно отстранување на киселини на целата патина и сулфурен третман на бронзата за да се создаде нова патина. Михиќ верува дека ова ќе и наштети на скулптурата направена од неколку бронзени парчиња, па се откажал и бил заменет со Наташа Петровиќ. Делата биле завршени на 10 јуни 2020 година, по повод 152-годишнината од убиството на принцот.

Одлики
------

### Дизајн

 Споменикот ноќе
Енрико Паци бил под влијание на два споменици на ренесансата од Фиренца, каде живеел: споменик на Козимо и споменик на Фердинандо. Двата биле дизајнирани од Џамболоеа, првиот изграден во 1594 година на Пјаца дела Сињорија, додека другиот во1608 година на Пјаца дела Сантисима Анунзиајта. и двата примероци се под влијание на најпознатата преживеана римска коњска статуа, Коњичка статуа на Марко Аурелиј, скулптирана во 175 година, што станала нацрт за претстави на херои и победници (Јустинијан, Гатамелата, Хенри IV, Петар Велики ).

Претставата е мешавина од грчки и римски елементи. Како владетел и победник на коњ, принцот е претставен во грчки стил, но положбите на главата, рацете и ногата, замрзнати во моментот, се типично римски. Рацете на принцот се главната репрезентација на неговата моќ: левата има цврст зафат на уздите (претставува моќ да го контролира и владее со општеството), додека десниот со продолжен показалец ги повикува своите поданици во идните воени и дипломатски битки.

Модел за фигурата на коњот бил вистински коњ што го имал самиот принц. Тоа бил црн коњ што го добил принцот додека се враќал со принцезата Јулија од нивниот меден месец во Романија.

### Опис

Споменикот е висок 11 метри (самата статуа е 5 метри) и 8.46 метри долг. Споменикот бил изработен во Кралската баварска леарница на Фердинанд фон Мулер во Минхен, Германија и чинела 300.000 динари. Останува непознато дали старите топови навистина се стопиле.

Споменикот е бронзена, коњска статуа на принцот Михајло на коњ. Споменикот бил подигнат во чест на најважното политичко достигнување на принцот - целосно протерување на Турците од Србија во 1867 година и ослободување на преостанатите седум градови што ги држеле Османлиите на територијата на Србија. Имињата на градовите се врежани на плочи на осумаголниот постамент од гранит на статуата, а принцот е насочен кон Стара Србија, преостанатата неослободена територија.

Споменикот е составен од три дела: столбната плоча, постаментот и коњичката статуа. Бронзената фигура го претставува принцот на коњот, српскиот ослободител од Турците, чија раширена рака упатува на сè уште угнетените области. Подигнатата рака, со испружен показалец, доаѓа од милитаристичката телесна реторика која датира од римската традиција; особено користени подоцна од француската неокласична уметност. За принцот Михајло овој гест значел победа на полето на дипломатијата, а не на бојното поле. Принцот ги држи уздите со левата рака - гестот ја симболизира способноста на владетелот да контролира и управува. Принцот Михајло бил претставен како спасител на нацијата кој се жртвувал за идеалите на нацијата. Пиедесталот, направен од мермер е овален тип со релјефен фриз. Претставите на предниот и задниот фриз се земенил од кругот на династичката митологија што ја слави антиката и херојството на српскиот народ и нивното обновување под династијата Обреновиќ. Пиедесталот е опишан како „фина елипса од мермер и бронза, елегантна, што симбиотички се спои со фигурата на коњаникот".

Сцената на „Српскиот играч на гусли "е од задната северна страна, опкружена со луѓе облечени во различни носии, што укажува на различни етнички граници на нацијата, далеку надвор од политичките граници што постоеле во периодот на Кнежевството од тоа време. Играчот им раскажува на синовите за подвизите на династијата Обеновиќ. Постои претстава на друг галерист, кој тагува над ковчегот на принцот. На предната јужна страна е претставата „Принцот Милош во Таково" која укажува на идејата за династички и национален континуитет и идејата за војна за ослободување на татковината.

 Споменик на главниот плоштад
На источната и западната страна на споменикот се наоѓаат релјефи кои го величаат принцот Михајло. На источната страна е „Националната депутација пред големиот војвода Михајло", заснована врз идејата за обновување на златниот период во обновената држава и на западната страна е репрезентацијата „Србите положуваат заклетва над гробот на Принцот Михајло ". Во средината на сцената има антички саркофаг со натпис на француски јазик, кој вели: „Michel III prince de Serbie". Целиот постамент со релјефи бил поставен на висока правоаголна столбната плоча, така што местто и изгледот на споменикот ќе доминираат во просторот; при проценката, се прави важна визуелна и симболична улога во издигнувањето на кралската личност.

Амблемот на династијата Обреновиќ е на предната јужна страна, сличен на амблемот на гробот на војводата во православната катедрала. Три големи бронзени венци се наоѓаат на страничните страни, на кои со позлатени букви биле испишани имињата на градовите ослободени во 1867 година: Белград, Кладово, Соко, Смедерево, Шабац и Ужице. На задната страна, северната страна стои текстот (во превод): „На принцот Михајло Обреновиќ III. Благодарна Србија. „На аглите на постаментот се поставени четири релјефни трофеи, а околу споменикот има ограда со канделабри.

Споменикот на принцот Михајло е основан како споменик на културата од голема вредност, Одлука за основање, „ff. Gaz. SRS" No.14/79.

Популарност
-----------

Принцот Михајло е претставен без каква било капа на главата, што било крајно неортодоксно за секој достоинственик, а камоли за владетел во тоа време. Популарната приказна за ова преживела долго време. Станувало збор за момче, кое на денот на посветеноста извикувало „каде му е капата"?. Вајарот бил толку повреден од ова, што извршил самоубиство. За волја на вистината, Паци живеел уште 17 години, до 81 година. Живеел во Белград неколку години и, по заминувањето, напишал отворено писмо до „витешкото кралство" на Србија, во кое се вели: „*Јас сум Италијанец во душата и емоциите, но во срцето се радувам што сум Србин*".

Иако многу се сметаше за голем владетел, улогата и честа на принцот донекаде паднала во заборав кога станува збор за неговиот споменик, а статуата станала позната како „*код коња"* („кај коњот"). Дури и блискиот ресторан некое време бил именуван на тој начин. Стана најпопуларното собиралиште во Белград, како што луѓето само би рекле „*да се сретнеме на коњот*". Историчарите на уметноста делумно го обвинуваат составот на самиот споменик за ова, бидејќи статутот очигледно „*повеќе го потенцира коњот отколку коњаникот*". Другите хроничари и новинари не разбираат зошто првото споменување за граѓаните е коњот, а не принцот, но дека најверојатно нема да се промени наскоро бидејќи навиката да се нарекува „на коњот" сега опфаќа многу генерации.

Поврзано
--------

* Споменици на културата од големо значење
* Туризам во Србија

Наводи
------

1. ↑  Branka Vasiljević (14 November 2019). „Kneza Mihaila "umivaju" na Trgu republike" [Prince Michael is being "washed" in the Republic Square]. *Politika* (српски). стр. 15.
2. ↑  Branko Bogdanović (1 December 2019). „Knez bez kape" [Prince without hat]. *Politika-Magazin, No. 1157* (српски). стр. 28–29.
3. ↑  Zoran Nikolić (7 August 2003). „Isti konj za dva konjanika" [Same horse for two horsemen]. *Večernje Novosti* (српски). Архивирано од изворникот на 2019-08-17. Посетено на 2021-04-20.
4. ↑  *Scandal at Monument bareheaded Prince* Retrieved 29 July 2014
5. ↑  „Iz starog Beograda - spomenik knezu Mihailu", *Politika* (српски), 25 June 1967
6. 1 2  beogradskonasledje.rs - Prince Mihailo Monument *Retrieved 7 July 2013*
7. ↑  Vidosav Vujadinović (31 August 2019). Заштита од вандала за Споменик кнезу Михаилу [Anti-vandalism protection of the Prince Mihailo Monument]. *Politika* (српски).
8. ↑  Bojan Kovačević (16 November 2019). Од трга до тепсије и натраг [From square to casserole and back]. *Politika-Kulturni dodatak* (српски). стр. 6.
9. ↑  Milan Janković (2 March 2020). „Danas počinje obnova spomenika knezu Mihailu" [Renovation of the Prince Mihailo Monument starts today]. *Politika* (српски). стр. 14.
10. ↑  Branka Vasiljević (14 March 2020). „Oči u oči s knezom Mihailom" [Eye to eye with prince Mihailo]. *Politika* (српски). стр. 15.
11. ↑  Branka Vasiljević (28 April 2020). Споменик кнезу Михаилу биће завршен половином маја [Prince Mihailo Monument will be finished by mid-May]. *Politika* (српски). стр. 15.
12. ↑  Branka Vasiljević (16 May 2020). Обнова споменика кнезу Михаилу готова око првог јуна [Reconstruction of Prince Mihailo monument finished around 1 June]. *Politika* (српски). стр. 15.
13. ↑  „DILEMA STAROG BEOGRADA: Šta pokazuje ruka kneza Mihaila na Trgu Republike?". 4 August 2015. Архивирано од изворникот на 2018-05-31. Посетено на 2021-04-20.
14. ↑  Nenad Novak Stefanović (13 December 2019). Архитектура и мода [Architecture and fashion]. *Politika-Moja kuća* (српски). стр. 1.
15. ↑  Dejan Aleksić (23 February 2020). „Sastanak kod "Lole", na utakmicu u "Pionir"..." [Date at "Lola", to the ballgame in "Pionir"...]. *Politika* (српски).

Надворешни врски
----------------

* 

* Споменик „Кнез Михајло" - Белград на Ризницата ?