**Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка** — инвазија која се случила на 20-21 август 1968 година над Чехословачката Социјалистичка Република од страна на четири земји од Варшавскиот пакт: Советскиот Сојуз, Полската Народна Република, Народна Република Бугарија и Унгарската Народна Република. Инвазијата ги запрела реформите за либерализација на Прашката пролет на Александар Дубчек и го зајакна авторитарното крило на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ).

Околу 250.000 војници од Варшавскиот пакт (подоцна се зголемиле на околу 500.000), поддржани од илјадници тенкови и стотици авиони, учествувале во операцијата во текот на ноќта, која била наречена **Операција Дунав**. Социјалистичка Република Романија и Народна Република Албанија одбиле да учествуваат, додека источногерманските сили, освен мал број специјалисти, добиле наредба од Москва да не ја преминуваат чехословачката граница само неколку часа пред инвазијата поради стравувањата од поголем отпор доколку бидат вклучени германски трупи, поради претходната германска окупација. 137 Чехословаци биле убиени и 500 тешко ранети за време на окупацијата.

Јавната реакција на инвазијата била широко распространета и поделена. Иако мнозинството од Варшавскиот пакт ја поддржале инвазијата заедно со неколку други комунистички партии ширум светот, западните земји, заедно со Албанија, Романија и особено Народна Република Кина го осудиле нападот. Многу други комунистички партии го загубиле влијанието, го осудиле СССР или се распаднале поради спротивставени мислења. Инвазијата започнала низа настани што на крајот ќе доведат до тоа Брежњев да воспостави мир со американскиот претседател Ричард Никсон во 1972 година по историската посета на вториот на Кина.

Позадина
--------

### Режимот на Новотни: крајот на 1950-тите - почетокот на 1960-тите

Процесот на десталинизација во Чехословачка започнал во времето на Антонин Новотни кон крајот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, но напредувал побавно отколку во повеќето други држави од Источниот блок. По водството на Никита Хрушчов, Новотни го прогласил завршувањето на социјализмот, а новиот устав, соодветно, го усвоил името Чехословачка Социјалистичка Република. Темпото на промени, сепак, било; рехабилитацијата на жртвите од сталинистичката ера, како оние што биле осудени во судењата на Слански, можеби се разгледувале уште во 1963 година, но не се случиле дури во 1967 година.

Во раните 1960-ти, Чехословачка претрпела економски пад. Советскиот модел на индустријализација се применувал неуспешно бидејќи Чехословачка веќе била целосно индустријализирана пред Втората светска војна, а советскиот модел главно ги земал предвид помалку развиените економии. Обидот на Новотни за реструктуирање на економијата, Новиот економски модел од 1965 година, поттикнал зголемена побарувачка и за политички реформи.

### 1967 - Конгрес на писателите

Како што строгата влада ги олеснила своите правила, Сојузот на чехословачките писатели претпазливо почнал да прикажува незадоволство, а во весникот на синдикатот, *Literární noviny [cs]*, членовите предложиле литературата да биде независна од доктрината на партијата. Во јуни 1967 година, мал дел од синдикатот на чешките писатели сочувствувал со радикалните социјалисти, особено со Лудвик Вацулик, Милан Кундера, Јан Прочаска, Антонин Јарослав Лием, Павел Кохут и Иван Клима. Неколку месеци подоцна, на партиски состанок, било одлучено да се преземат административни дејствија против писателите кои отворено изразиле поддршка за реформирање. Бидејќи само мал дел од синдикатот ги имале овие верувања, на останатите членови се потпирале да ги дисциплинираат своите колеги. Контролата над *Literární noviny* и неколку други издавачки куќи била префрлена на Министерството за култура, па дури и членовите на партијата кои подоцна станале значајни реформатори, вклучувајќи го и Дубчек, ги поддржале овие потези.

### Прашка пролет

Прашката пролет (чешки: *Pražské jaro*, словачки: *Pražská jar*) бил период на политичка либерализација во Чехословачка кој започнал на 5 јануари 1968 година, кога реформистот Александар Дубчек бил избран за прв секретар на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ), и продолжил до 21 август кога Советскиот Сојуз и другите членки на Варшавскиот пакт ја нападнале земјата за да ги запре реформите.

Реформите на Прашката пролет биле силен обид на Дубчек да им даде дополнителни права на граѓаните на Чехословачка како чин на делумна децентрализација на економијата и демократизација. Доделените слободи вклучувале олабавување на ограничувањата за медиумите, говорот и патувањето. По националната дискусија за поделба на земјата на федерација од три републики, Бохемија, Моравија - Шлезија и Словачка, Дубчек ја надгледувал одлуката за поделба на две, Чешка и Словачка Република.

### Влада на Брежњев

 Советскиот лидер Леонид Брежнев и полскиот лидер Владислав Гомулка во Источен Берлин, 1967 година
Брежњев, Николај Подгорни и источногерманскиот лидер Валтер Улбрихт во Москва
Леонид Брежњев и раководството на земјите од Варшавскиот пакт биле загрижени дека либерализацијата во Чехословачка, вклучително и прекинот на цензурата и политичкиот надзор од страна на тајната полиција, ќе биде штетна за нивните интереси. Првиот таков страв бил дека Чехословачка ќе отстапи од Источниот блок, повредувајќи ја позицијата на Советскиот Сојуз во можна Трета светска војна со Организацијата на Северноатлантскиот договор (НАТО). Не само што загубата би резултирала со недостаток на стратешка длабочина за СССР, туку исто така би значело дека не може да ја искористи индустриската база на Чехословачка во случај на војна. Чехословачките лидери немале намера да го напуштат Варшавскиот пакт, но Москва сметала дека не може точно да биде сигурна во намерите на Прага. Сепак, советската влада првично се двоумела дали да одобри инвазија, поради континуираната лојалност на Чехословачка кон Варшавскиот пакт и неодамнешните дипломатски придобивки на Советскиот Сојуз со Западот кога започнал детантот.

Други стравови вклучуваат ширење на либерализација и немири на други места во Источна Европа. Земјите од Варшавскиот пакт стравувале дека ако реформите на Прашката пролет не се контролираат, тогаш тие идеали би можеле многу добро да се шират во Полска и Источна Германија, нарушувајќи го статус квото и таму. Во рамките на Советскиот Сојуз, национализмот во републиките Естонија, Латвија, Литванија и Украина веќе предизвикувал проблеми, а многумина биле загрижени дека настаните во Прага би можеле да ги влошат тие проблеми.

Според документите од Украинскиот архив, составени од Марк Крамер, претседателот на КГБ Јуриј Андропов и водачите на Комунистичката партија на Украина Петро Шелест и Николај Подгорни биле најжестоките поборници за воена интервенција. Другата верзија вели дека иницијативата за инвазијата потекнувала од Полска бидејќи полскиот прв секретар Владислав Гомулка, а подоцна и неговиот соработник, првиот секретар на Источна Германија, Валтер Улбрихт, извршиле притисок врз Брежњев да се договори за Варшавското писмо и за последователната воена вмешаност. Владислав Гомулка го обвинил Брежњев дека е слеп и со премногу емоции гледа на ситуацијата во Чехословачка. Валтер Улбрихт, пак, инсистирал на неопходноста да се спроведе воена акција во Чехословачка додека Брежњев сè уште се сомневал. Надворешната политика на Полска по ова прашање сè уште е непозната. Расправата што се одржала на состанокот во Варшава, резултирала со мнозински консензус наместо едногласност. Според советскиот политичар Константин Катушев, „*нашите сојузници беа уште позагрижени од нас од она што се случуваше во Прага.* *Гомулка, Улбрихт, бугарскиот прв секретар Тодор Живков, дури и унгарскиот прв секретар Јанош Кадар, сите ја оценија Прашката пролет многу негативно*." 

Покрај тоа, дел од Чехословачка се граничи со Австрија и Западна Германија, кои биле од другата страна на Железната завеса. Ова значело и дека странските агенти би можеле да се провлечат во Чехословачка и во која било членка на Комунистичкиот блок и дека дезертерите би можеле да се лизгаат на Запад. Последната грижа произлегла директно од недостатокот на цензура; писателите чии дела биле цензурирани во Советскиот Сојуз едноставно можеле да одат во Прага или Братислава и таму да ги кажат своите поплаки, заобиколувајќи ја цензурата на Советскиот Сојуз.

Подемот на Дубчек
-----------------

Додека претседателот Антонин Новотни ја губел поддршката, Александар Дубчек, прв секретар на регионалната Комунистичка партија на Словачка и економистот Ота Шик го предизвикале на состанокот на Централниот комитет. Новотни потоа го поканил советскиот премиер Леонид Брежњев во Прага истиот декември, барајќи поддршка; но Брежњев бил изненаден од обемот на противењето на Новотни и на тој начин го поддржал неговото отстранување како лидер на Чехословачка. Дубчек го заменил Новотни како прв секретар на 5 јануари 1968 година. На 22 март 1968 година, Новотни поднел оставка од своето претседателствување и бил заменет со Лудвик Свобода, кој подоцна дал согласност за реформите.

Кога членот на Президиумот на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ), Јозеф Смрковски, бил интервјуиран во написот на *Руде Право*, со наслов „*Што е напред*", тој инсистирал на тоа дека назначувањето на Дубчек на јануарскиот пленум ќе ги унапреди целите на социјализмот и ќе ја задржи работничката класа на Комунистичката партија. 

### Социјализам со човечки лик

На 20-годишнината од „Победничкиот февруари" на Чехословачка, Дубчек одржал говор во кој ја објаснил потребата од промени по триумфот на социјализмот. Тој ја нагласил потребата за „*поефективно спроведување на водечката улога на партијата*"  и признал дека, и покрај повиците на Клемент Готвалд за подобри односи со општеството, Партијата премногу често носела тешки пресуди за тривијални прашања. Дубчек изјавил дека мисијата на партијата е „*да изгради напредно социјалистичко општество врз здрави економски основи...социјализам кој одговара на историските демократски традиции на Чехословачка, во согласност со искуството на другите комунистички партии..."* 

Во април, Дубчек започнал „Акциона програма" за либерализација, која вклучувала зголемување на слободата на печатот, слободата на говорот и слободата на движење, со економски акцент на стоките за широка потрошувачка и можноста за повеќепартиска влада. Програмата се засновала на ставот дека „*Социјализмот не може да значи само ослободување на работниот народ од доминацијата на експлоататорските класни односи, туку мора да направи повеќе одредби за поцелосен живот на личноста од која било буржоаска демократија*". Тоа ќе ја ограничи моќта на тајната полиција  и ќе обезбеди федерализација на ЧССР во две еднакви нации. Програмата ја опфатила и надворешната политика, вклучително и одржувањето на добри односи со западните земји и соработката со Советскиот Сојуз и другите земји од Источниот блок. Се зборувало за десетгодишна транзиција преку која ќе се овозможат демократски избори и нова форма на демократски социјализам ќе го замени статус квото.

Оние кои ја подготвиле Акциската програма внимавале да не ги критикуваат постапките на повоениот комунистички режим, само да укажат на политиките за кои сметале дека ја надживеале нивната корисност. На пример, непосредната повоена ситуација барала „*централистички и директивно-административни методи*"  за борба против „*остатоците од буржоазијата*". Бидејќи се вели дека „*антагонистичките класи*"  биле поразени со постигнувањето на социјализмот, овие методи повеќе не биле неопходни. Потребни биле реформи, за чехословачката економија да се приклучи на „*научно-техничката револуција во светот*"  наместо да се потпира на тешката индустрија, работната сила и суровините од сталинистичката ера. Понатаму, бидејќи внатрешниот класен судир бил надминат, работниците сега можеле да бидат соодветно наградени за нивните квалификации и технички вештини без да се спротивстави на марксизмот-ленинизмот. Програмата сугерирала дека сега е неопходно да се осигура дека важните позиции „*се пополнуваат со способни, образовани социјалистички стручни кадри*" за да се натпреваруваат со капитализмот.

 Николае Чаушеску (десно) во посета на Чехословачка во 1968 година; овде, со Александар Дубчек и Лудвик Свобода
Иако било наведено дека реформите мора да се одвиваат под раководство на КСЧ, се зголемил притисокот на народот за итно спроведување на реформите. Радикалните елементи станале погласни: во печатот се појавиле антисоветски полемики (откако укинувањето на цензурата била формално потврдена со закон од 26 јуни 1968 година), социјалдемократите почнале да формираат посебна партија, како и нови политички клубови. Партиските конзервативци повикале на репресивни мерки, но Дубчек советувал умереност и повторно го истакнал раководството на КСЧ. На Президиумот на Комунистичката партија на Чехословачка во април, Дубчек објавил политичка програма на „*социјализам со човечки лик*". Во мај, тој објавил дека Четиринаесеттиот партиски конгрес ќе се состане на рана седница на 9 септември. Конгресот ќе ја вклучи Акциската програма во партиските статути, ќе подготви закон за федерализација и ќе избере нов Централен комитет.

Реформите на Дубчек ја гарантирале слободата на печатот и политичките коментари биле дозволени за прв пат во главните медиуми. Во времето на Прашката пролет, чехословачкиот извоз се намалувал во конкурентноста, а реформите на Дубчек планирале да ги решат овие проблеми со мешање на планираната и пазарната економија. Во партијата имало различни мислења за тоа како треба да се продолжи; одредени економисти посакувале помешана економија, додека други посакувале економијата да остане главно социјалистичка. Дубчек продолжил да ја нагласува важноста на спроведувањето на економските реформи под владеење на Комунистичката партија.

На 27 јуни Лудвик Вацулик, водечки автор и новинар, објавил манифест насловен како *Две илјади зборови*. Тој изразил загриженост за конзервативните елементи во КСЧ и таканаречените „странски" сили. Вацулик ги повикал луѓето да преземат иницијатива за спроведување на реформската програма. Дубчек, партискиот Президиум, Националниот фронт и кабинетот го осудиле овој манифест.

### Публикации и медиуми

Олабавувањето на цензурата на Дубчек вовела краток период на слобода на говор и печат. Првата опиплива манифестација на оваа нова политика на отвореност била продукцијата на претходно тврдокорниот комунистички неделник *Literarni noviny*, преименуван во *Literarni list*.

Намалувањето и подоцна целосното укинување на цензурата на 4 март 1968 година било еден од најважните чекори кон реформите. За прв пат во чешката историја била укината цензурата и тоа било веројатно единствената реформа целосно спроведена, иако само за краток период. Од инструмент на партиските пропагандни медиуми брзо станал инструмент за критика на режимот.

Слободата на печатот, исто така, ја отворило вратата за првиот искрен поглед на минатото на Чехословачка од страна на народот на Чехословачка. Многу од истрагите се фокусирале на историјата на земјата во комунизмот, особено во примерот на периодот на Јосиф Сталин. Во друго телевизиско појавување, Голдстакер прикажал и докторирани и недокторирани фотографии на поранешни комунистички водачи кои биле прочистени, затворани или погубувани и на тој начин избришани од комунистичката историја. Сојузот на писателите, исто така, формирал комитет во април 1968 година, предводен од поетот Јарослав Сајферт, за да го истражи прогонот на писателите по преземањето на комунистите во февруари 1948 година и да ги рехабилитира книжевните личности во Унијата, книжарниците и библиотеките и во литературниот свет. Дискусиите за моменталната состојба на комунизмот и апстрактните идеи како слободата и идентитетот, исто така, станувале се почести; наскоро почнале да се појавуваат непартиски публикации, како што е синдикалниот дневен весник *Práce* (труд). Ова било помогнато и од Синдикатот на новинарите, кој до март 1968 година веќе го убедил Централниот одбор за објавување, владиниот цензор, да им дозволи на уредниците да добиваат нецензурирани претплати за странски весници, овозможувајќи повеќе меѓународен дијалог околу вестите.

Печатот, радиото и телевизијата, исто така, придонеле за овие дискусии со тоа што биле домаќини на состаноци на кои студентите и младите работници можеле да поставуваат прашања на писатели како Голдстакер, Павел Кохут и Јан Прочаска и политички жртви како Јозеф Смрковски, Зденек Хејзлар и Густав Хусак. Телевизијата, исто така, емитувала средби меѓу поранешните политички затвореници и комунистичките водачи од тајната полиција или од затворите каде што се држеле. Што е најважно, оваа нова слобода на печатот и воведувањето на телевизијата во животот на секојдневните граѓани на Чехословачка го преместиле политичкиот дијалог од интелектуалната во популарната сфера.

Чехословачки преговори со СССР и други држави од Варшавскиот пакт
-----------------------------------------------------------------

Запалени барикади и советски тенкови
Советското раководство на почетокот се обидело да го запре или ограничи влијанието на иницијативите на Дубчек преку серија преговори. Чехословачкиот и советскиот президиум се согласиле за билатерална средба да се одржи во јули 1968 година во Черна над Тису, во близина на словачко-советската граница. Состанокот бил прв пат Советскиот Президиум да се состане надвор од советската територија.

На состанокот, со присуство на Брежњев, Алексеј Косигин, Николај Подгорни, Михаил Суслов и други од советска страна и Дубчек, Лудвик Свобода, Олжих Черник, Јозеф Смрковски и други од чехословачката страна ја бранеле реформската програма на Дубчек кој ветил посветеност кон партијата, на Варшавскиот пакт и Советот за заедничка економска помош. Раководството на КСЧ, сепак, било поделено меѓу енергични реформатори (Јозеф Смрковски, Олдрих Черник, Јозеф Шпачек и Франтишек Кригел) кои го поддржувале Дубчек, и конзервативците (Васил Биќак, Драхомир Колдер, и Олдверист. Брежњев се решил на компромис. Делегатите на КСЧ ја потврдиле својата лојалност кон Варшавскиот пакт и ветиле дека ќе ги запрат „ антисоцијалистичките" тенденции, ќе го спречат заживувањето на чехословачката Социјалдемократска партија и ќе го контролираат печатот со повторно наметнување на повисоко ниво на цензура. За возврат, СССР се согласил да ги повлече своите трупи (сè уште стационирани во Чехословачка од маневрите во јуни 1968 година) и да дозволи партиски конгрес на 9 септември. Дубчек се појавил на телевизија набргу потоа потврдувајќи го сојузот на Чехословачка со Советскиот Сојуз и Варшавскиот пакт.

На 3 август, претставници од Советскиот Сојуз, Источна Германија, Народна Република Полска, Унгарската Народна Република, Народна Република Бугарија и Чехословачка се состанале во Братислава и ја потпишале Братиславската декларација. Декларацијата ја потврдила непоколебливата верност на марксизмот-ленинизмот и пролетерскиот интернационализам и прогласила непопустлива борба против буржоаската идеологија и сите антисоцијалистички сили. Советскиот Сојуз ја изразил својата намера да интервенира во земја од Варшавскиот пакт доколку буржоаскиот систем – плуралистички систем на неколку политички партии кои претставуваат различни фракции од капиталистичката класа – некогаш бил воспоставен. По конференцијата во Братислава, советските трупи ја напуштиле територијата на Чехословачка, но останале долж границите на Чехословачка.

Бидејќи овие разговори се покажале незадоволителни, СССР започнал да размислува за воена алтернатива. Политиката на Советскиот Сојуз да ги принудува социјалистичките влади на неговите сателитски држави да ги подредат своите национални интереси на оние на Источниот блок (по потреба преку воена сила) станала позната како Брежневска доктрина.

САД
---

САД и НАТО во голема мера ја игнорирале ситуацијата во Чехословачка.  Додека Советскиот Сојуз бил загрижен за можноста да изгуби регионален сојузник и тампон држава, Соединетите Држави јавно не побарале сојуз со чехословачката влада. Претседателот Линдон Б. Џонсон веќе ги вклучил САД во Виетнамската војна и веројатно немало да може да собере поддршка за нов судир во Чехословачка. Исто така, тој сакал да склучи договор за контрола на оружјето со Советите, SALT. Нему му требало подготвен партнер во Москва за да постигне таков договор и не сакал да го ризикува тој договор за она што на крајот претставувало помал судир во Чехословачка. Од тие причини, САД изјавиле дека нема да интервенираат во име на Прашката пролет.

Инвазија и интервенција
-----------------------

Околу 11 попладне на 20 август 1968 година, Армиите на Источниот блок од четири земји од Варшавскиот пакт – Советскиот Сојуз, Бугарија, Полска и Унгарија – ја нападнале Чехословачка. Таа ноќ во земјата влегле 250.000 војници од Варшавскиот пакт и 2.000 тенкови. Вкупниот број на напаѓачки војници на крајот достигнал 500.000. Брежњев бил решен да и даде мултилатерален изглед на операцијата (за разлика од Унгарската револуција од 1956 година), но инвазијата била доминирана од советските сили, кои биле побројни од другите трупи кои учествувале во неа приближно пет пати. Офанзивните војски во секое време биле под директна контрола на советската висока команда.

Романија не учествувала во инвазијата, ниту Албанија, која последователно се повлекла од Варшавскиот пакт поради ова прашање следниот месец. Учеството на Источна Германија било откажано само неколку часа пред инвазијата. Одлуката за неучество на источногерманската Национална Народна Армија во инвазијата била донесена на краток рок од страна на Брежњев на барање на високите чехословачки противници на Дубчек кои се плашеле од многу поголем чехословачки отпор доколку германските трупи биле присутни, поради претходно искуство со германската окупација.

Советските тенкови обележани со ленти за инвазија за време на инвазијата
Инвазијата била добро испланирана и координирана; истовремено со граничниот премин од страна на копнените сили, советската работна група спецназ на ГРУ го зазела меѓународниот аеродром Ружине во раните часови на инвазијата. Започнала со лет од Москва кој превезувал повеќе од 100 агенти во цивилна облека и побарала итно слетување на аеродромот поради „*неуспех на моторот*". Тие брзо го обезбедиле аеродромот и го подготвиле патот за огромниот претстоен воздушен транспорт, во кој транспортните авиони Антонов Ан-12 почнале да пристигнуваат и да ги растовараат советските воздухопловни сили опремени со артилерија и лесни тенкови.

Како што продолжила операцијата на аеродромот, колони тенкови и трупи со моторизирана пушка се упатиле кон Прага и другите големи центри, без речиси никаков отпор. И покрај фактот што чехословачката народна армија била една од најнапредните воени во Источниот блок, таа не успеала ефективно да се спротивстави на инвазијата поради недостатокот на независен синџир на команда и

и стравувањата на владата дека ќе застане на страната на напаѓачите како што направила Унгарската народна армија за време на Унгарската револуција од 1956 година. Чехословачката народна армија била целосно поразена од војските на Варшавскиот пакт.

За време на нападот на војските на Варшавскиот пакт, 137 Чеси и Словаци биле убиени, а стотици биле ранети. Александар Дубчек го повикал својот народ на отпор. Бидејќи чехословачката армија трпела пораз по пораз, народот прибегнал кон индивидуален отпор. Централниот комитет, вклучително и Дубчек, се урнал во неговото седиште додека советските сили ја презеле контролата врз Прага. На крајот, падобранците ги прекинале телефонските линии на зградата и упаднале во зградата. Дубчек бил веднаш уапсен од КГБ и одведен во Москва заедно со неколку негови колеги. Дубчек и повеќето од реформаторите биле вратени во Прага на 27 август, а Дубчек ја задржал својата функција како прв секретар на партијата додека не бил принуден да поднесе оставка во април 1969 година по Ќехословачките хокејски немири.

Инвазијата била проследена со бран на емиграција, главно на висококвалификувани луѓе, невидена претходно и запрена набргу потоа (проценка: 70.000 веднаш, вкупно 300.000). Западните земји им дозволиле на овие луѓе да емигрираат без компликации.

### Подготвка за неуспехот

Режимот на Дубчек не презел чекори за да спречи потенцијална инвазија, и покрај застрашувачките движења на војниците од Варшавскиот пакт. Чехословачкото раководство верувало дека Советскиот Сојуз и неговите сојузници нема да извршат инвазија, бидејќи верувало дека самитот во Черна над Тису ги израмнил разликите меѓу двете страни. Тие, исто така, верувале дека секоја инвазија ќе биде премногу скапа, и поради домашната поддршка за реформите и поради тоа што меѓународните политички негодувања ќе бидат премногу значајни, особено со Светската комунистичка конференција што ќе се одржи во ноември истата година. Чехословачка можела да ги зголеми трошоците за таквата инвазија со меѓународна поддршка или правејќи воени подготовки како што се блокирање патишта и засилување на безбедноста на нивните аеродроми, но тие решиле да не го прават тоа, отворајќи го патот за инвазијата.

### Писмо со покана

Иако ноќта на инвазијата, чехословачкиот Президиум објавил дека трупите на Варшавскиот пакт ја преминале границата без знаење на Владата на ЧССР, печатот на источниот блок испечатил непотпишано барање, наводно од чехословачките партиски и државни водачи, за „*итна помош, вклучително и помош со вооружените сили*". На 14. Конгрес на партијата КСЧ (во тајност, веднаш по интервенцијата), било нагласено дека ниту еден член од раководството не повикал на интервенција. Во тоа време, голем број коментатори верувале дека писмото е лажно или дека не постоело.

Меѓутоа, во раните 1990-ти, руската влада му дала на новиот чехословачки претседател, Вацлав Хавел, копија од писмото со покана упатено до советските власти и потпишано од членовите на КСЧ, Бијак, Швестка, Колдер, Индра и Капек. Се тврди дека „десничарските" медиуми „*поттикнуваат бран на национализам и шовинизам и предизвикуваат антикомунистичка и антисоветска психоза*". Таа формално побарала од Советите „*да дадат поддршка и помош со сите средства што ви се на располагање*" за да ја спасат Чехословачката Социјалистичка Република „*од непосредната опасност од контрареволуција*".

Написот на *Известија* од 1992 година тврди дека кандидатот, член на Президиумот, Антонин Капек, му дал на Леонид Брежњев писмо на советско-чехословачките разговори во Черна и Тисо на крајот на јули, во кое апелирало за „*братска помош*". Второто писмо наводно било доставено од Бијак до лидерот на Украинската партија Петро Шелест за време на конференцијата во август во Братислава „*во рандеву во тоалет договорено преку началникот на станицата на КГБ*". Ова писмо го потпишале истите петмина како и писмото на Капек, споменато погоре.

### Внатрешна парцела

Долго пред инвазијата, планирањето за државен удар било преземено од Индра, Колдер и Бијак, меѓу другите, често во советската амбасада и во Партискиот рекреативен центар во браната Орлик. Кога овие луѓе успеале да го убедат мнозинството од Президиумот (шест од единаесет членови со право на глас) да застанат со нив против реформистите на Александар Дубчек, тие побарале од СССР да започне воена инвазија. Раководството на СССР дури размислувало да чека до Конгресот на Словачката партија на 26 август, но чехословачките заговорници „*конкретно побараа ноќ на 20-ти*".

Планот требало да се одвива на следниов начин. Како одговор на извештајот на Кашпар за состојбата на земјата, би се развила дебата, за време на која конзервативните членови ќе инсистираат Дубчек да претстави две писма што ги добил од СССР; писма во кои се наведени ветувањата што ги дал на разговорите во Черна и Тисо, но не успеал да ги исполни. Прикривањето на толку важни писма од страна на Дубчек и неговата неподготвеност да ги исполни своите ветувања ќе доведе до гласање за доверба што сега конзервативното мнозинство ќе го добие, ќе ја преземе власта и ќе издаде барање за советска помош за спречување на контрареволуција. Токму ова формално барање, подготвено во Москва, било објавено во Правда на 22 август без потписниците. Сè што требало да направи СССР било да ја потисне чехословачката војска и секој насилен отпор.

Имајќи го предвид овој план, на состанокот на Советското Политбиро од 16 до 17 август едногласно усвоил резолуција за „*давање помош на Комунистичката партија и народот на Чехословачка преку воена сила*". На состанокот на Варшавскиот пакт на 18 август, Брежњев објавил дека интервенцијата ќе продолжи ноќта на 20 август и побарал „*братска поддршка*", која националните водачи на Бугарија, Источна Германија, Унгарија и Полска соодветно ја понудиле.

### Неуспех на заплетот

Пучот, сепак, не одел според планот. Колдер имал намера да го разгледа извештајот на Кашпар на почетокот на состанокот, но Дубчек и Шпачек, сомнителни кон Колдер, ја приспособиле агендата за да може да се покрие претстојниот 14-ти Конгрес на партијата пред каква било дискусија за неодамнешните реформи или извештајот на Кашпар. Дискусијата за Конгресот се одолговлекувала, и пред заговорниците да добијат шанса да побараат гласање за доверба, раните вести за инвазијата стигнале до Президиумот.

Анонимно предупредување било пренесено од чехословачкиот амбасадор во Унгарија, Јозеф Пучик, приближно шест часа пред советските трупи да ја преминат границата на полноќ. Кога стигнала веста, солидарноста на конзервативната коалиција се распаднала. Кога Президиумот предложил декларација за осуда на инвазијата, двајца клучни членови на заговорот, Јан Пилар и Франтишек Барбирек, ја смениле страната за да го поддржат Дубчек. Со нивна помош, изјаснувањето против инвазијата победило со мнозинство од 7:4.

### Московски протокол

До утрото на 21 август, Дубчек и други истакнати реформисти биле уапсени и подоцна биле пренесени во Москва. Таму ги држеле во тајност и со денови ги испрашувале.

Конзервативците побарале од Свобода да создаде „*вонредна влада*", но бидејќи тие не добиле јасно мнозинство од поддршката, тој одбил. Наместо тоа, тој и Густав Хусак отпатувале во Москва на 23 август за да инсистираат Дубчек и Черник да бидат вклучени во решението на судирот. По неколкудневни преговори, сите членови на чехословачката делегација (вклучувајќи ги и сите највисоко рангирани функционери, претседателот Свобода, првиот секретар Дубчек, премиерот Черник и претседателот на Националното собрание Смрковски), (Франтишек Кригел)  го прифатиле „Москвскиот Протокол", и ја потпишале својата посветеност на неговите петнаесет точки. Протоколот барал потиснување на опозициските групи, целосно враќање на цензурата и разрешување на конкретни реформски функционери. Меѓутоа, ситуацијата во ЧССР не била наречена „ контрареволуционерна".

Реакции во Чехословачка
-----------------------

Популарното противење било изразено во бројни спонтани акти на ненасилен отпор. Во Прага и другите градови низ републиката, Чесите и Словаците ги поздравиле војниците од Варшавскиот пакт со аргументи и прекор. Секоја форма на помош, вклучително и обезбедување храна и вода, им била одбиена на напаѓачите. Знаци, плакати и графити исцртани на ѕидовите и тротоарите ги осудувале напаѓачите, советските водачи и осомничените колаборационисти. На улиците се појавиле слики од Дубчек и Свобода. Граѓаните им давале погрешни насоки на војниците, па дури и ги отстранувале уличните знаци (освен оние кои даваат насока назад кон Москва).

Првично, некои цивили се обиделе да се расправаат со напаѓачите, но тоа наишло на мал или никаков успех. Откако СССР користел фотографии од овие дискусии како доказ дека инвазивните трупи биле пријателски пречекани, тајните чехословачки радиодифузни станици ја обесхрабриле оваа практика, потсетувајќи го народот дека „*сликите се тивки*". Протестите како реакција на инвазијата траеле само околу седум дена. Објаснувањата за пукањето на овие јавни испади најмногу се фокусираат на деморализација на населението, без разлика дали од заплашување на сите непријателски трупи и тенкови или од напуштање од нивните водачи. Многу Чехословаци сметале дека потпишувањето на Московскиот протокол е предавство. Друго вообичаено објаснување е дека, поради фактот што поголемиот дел од чешкото општество било средна класа, цената на континуираниот отпор значела откажување од удобен начин на живот, кој бил превисока цена за плаќање.

Генералниот отпор го натерало Советскиот Сојуз да се откаже од својот првичен план за соборување на првиот секретар Дубчек, кој бил уапсен ноќта на 20 август, и бил однесен во Москва на преговори. Било договорено Дубчек да остане на функцијата, но тој повеќе не бил слободен да продолжи со либерализацијата како што била пред инвазијата.

На 19 јануари 1969 година, студентот Јан Палах се самозапалил на Вацлавскиот плоштад во Прага во знак на протест против обновеното сузбивање на слободата на говорот.

Конечно, на 17 април 1969 година, Дубчек бил сменет како прв секретар од Густав Хусак и започнал период на „нормализација". Притисокот од Советскиот Сојуз ги турнало политичарите или да ја сменат лојалноста или едноставно да се откажат. Всушност, самата група која гласала во Дубчек и ги спровела реформите била главно истите луѓе кои ја поништиле програмата и го замениле Дубчек со Хусак. Хусак ги сменил реформите на Дубчек, ја исчистил партијата од нејзините либерални членови и ги отфрлил професионалните и интелектуалните елити кои отворено изразиле несогласување со политичкиот пресврт од јавните функции и работни места.

Реакции во други земји од Варшавскиот пакт
------------------------------------------

еделе по инвазијата, новото раководство укинало некои реформски закони (како што се Законот за Националниот фронт и Законот за печатот) и едноставно не ги спровело другите. Тој ги вратил економските претпријатија, на кои им била дадена значителна независност за време на Прашката пролет, на централизирана контрола преку договори кои биле засновани на централно планирање и производствени квоти. Била вратена екстремната полициска контрола, чекор што се одразил на грубиот третман на демонстрантите кои се обиделе да ја одбележат првата годишнина од интервенцијата во август.

Конечно, Хусак ги стабилизирал односите на Чехословачка со нејзините сојузници со организирање чести интерблокални размени и посети и пренасочувајќи ги надворешните економски врски на Чехословачка кон поголемо вклучување со социјалистичките нации.

До мај 1971 година, Хусак можел да им пријави на делегатите кои присуствувале на официјално санкционираниот Четиринаесетти партиски конгрес дека процесот на нормализација е задоволително завршен и тој исто така можел да извести дека Чехословачка е подготвена да продолжи кон повисоки форми на социјализам.

Подоцнежни реакции и ревизионизам
---------------------------------

 Спомен плоча во Кошице, Словачка
Првата влада што понудила извинување беше владата на Унгарија, на 11 август 1989 година. Унгарската социјалистичка работничка партија јавно го објавила своето мислење за фундаментално погрешната одлука за инвазија на Чехословачка. Во 1989 година, на 21-годишнината од воената интервенција, Домот на Националното собрание на Полска усвоил резолуција со која ја осудува вооружената интервенција. Друга резолуција била издадена од Народното собрание на Источна Германија на 1 декември 1989 година, која се извинила за вмешаноста во воената интервенција на чехословачкиот народ. Друго извинување било издадено од Бугарија на 2 декември 1989 година 

На 4 декември 1989 година, Михаил Горбачов и другите водачи на Варшавскиот пакт подготвиле изјава во која инвазијата во 1968 година била наречена грешка. Во соопштението, објавено од советската новинска агенција Тас, се вели дека испраќањето војници претставува „*мешање во внатрешните работи на суверена Чехословачка и тоа мора да биде осудено*". Советската влада, исто така, изјавила дека акцијата од 1968 година била „*неурамнотежен, несоодветен пристап, мешање во работите на една пријателска земја*". Горбачов подоцна изјавил дека Дубчек „*верувал дека може да изгради социјализам со човечки лик. Имам само добро мислење за него*".

Инвазијата ја осудил и новоименуваниот руски претседател Борис Елцин („*Ја осудуваме како агресија, како напад врз суверена, стојна држава како мешање во нејзините внатрешни работи*"). За време на државната посета на Прага, на 1 март 2006 година, Владимир Путин исто така рекол дека Руската Федерација сноси морална одговорност за инвазијата, осврнувајќи се на описот на неговиот претходник Елцин за 1968 година како акт на агресија: „*Кога претседателот Елцин ја посети Чешката Република во 1993 година тој не зборуваше само за себе, тој зборуваше за Руската Федерација и за рускиот народ.* *Денес, не само што ги почитуваме сите договори потпишани претходно, туку ги споделуваме и сите оценки што беа направени на почетокот на 1990-тите... Морам да ви кажам со апсолутна искреност – ние, се разбира, не сносиме никаква законска одговорност. Но моралната одговорност е тука, се разбира*." 

Дубчек изјавил: „*Мојот проблем беше да немам кристална топка за да ја предвидам руската инвазија.* *Во ниту еден момент помеѓу јануари и 20 август, всушност, не верував дека тоа ќе се случи*." 

На 23 мај 2015 година, рускиот државен телевизиски канал „Русија-1" го емитувал *Варшавскиот пакт: Декласифицирани страници*, документарен филм кој ја претставил инвазијата како заштитна мерка против пучот на НАТО. Филмот бил нашироко осуден како политичка пропаганда. Словачкото Министерство за надворешни работи изјавило дека филмот „*се обидува да ја преработи историјата и да ги фалсификува историските вистини за едно толку темно поглавје од нашата историја*". Франтишек Шебеј, словачки претседател на Комитетот за надворешни работи на Националниот совет, изјавил дека „*Тие тоа го опишуваат како братска помош со цел да се спречи инвазијата на НАТО и фашизмот.* *Таквата руска пропаганда е непријателска кон слободата и демократијата, а исто така и кон нас*."  Чешкиот претседател Милош Земан изјавил дека „*руската телевизија лаже, а друг коментар дека ова е само новинарска лага, не може да се каже*". Чешкиот министер за надворешни работи Лубомир Заоралек изјавил дека филмот „*грубо ги искривува*" фактите. Рускиот амбасадор во Чешка, Сергеј Кисељов, се оградил од филмот и изјавил дека документарецот не го изразува официјалниот став на руската влада. Еден од најпопуларните руски онлајн весници, *Газета.* *Ру*, го опишал документот како пристрасен и ревизионистички, што и штети на Русија.

Тенковите кои влегле (се тркалиле) во Прага го инспирирале навредливиот термин Танки, кој се однесува на оние кои ги поддржуваат, негираат или бранат авторитарни тенденции и злосторства на комунистичките режими, како што се инвазијата на Варшавскиот пакт на Чехословачка, советската инвазија на Унгарија за време на Унгарската револуција во 1956 година или на плоштадот „Тјенамен", иако терминот повремено се користи за да се однесува на комунистите воопшто.

Поврзано
--------

* Историја на Чехословачка (1948–89)
* Ота Шик
* Прашка пролет
* Унгарската револуција од 1956 година
* 2022 Руска инвазија на Украина

Наводи
------

1. 1 2 3  Kurlansky, Mark (2004). *1968: The Year that Rocked the World*.
2. ↑  "Among the Asian parties, China condemned the action; North Korea, North Vietnam, and Mongolia supported it."
3. ↑  Conflicted Memories: Europeanizing Contemporary Histories, edited by Konrad H. Jarausch, Thomas Lindenberger, p. 43
4. ↑  „Back to the Business of Reform". *Time Magazine*. 16 August 1968. Архивирано од изворникот на 15 October 2007. Посетено на 27 April 2010.
5. ↑  Rea, Kenneth "Peking and the Brezhnev Doctrine". *Asian Affairs*. 3 (1975) p. 22.
6. ↑  Hitchens, Christopher (25 August 2008). „The Prague Spring broke world communism's main spring". *Slate Magazine*.
7. ↑  A Look Back ... The Prague Spring & the Soviet Invasion of Czechoslovakia Архивирано на 29 април 2017 г.. Central Intelligence Agency. Retrieved on 11 June 2016.
8. 1 2  Washington Post, (Final Edition), 21 August 1998, p.
9. 1 2  Soviet Invasion of Czechoslovakia.
10. ↑  Invaze vojsk Varšavské smlouvy do Československa 21. srpna 1968. armyweb.cz. Retrieved on 11 June 2016.
11. ↑  Šatraj, Jaroslav. „Operace Dunaj a oběti na straně okupantů". *Cтрановедение России (Reálie Ruska)*. Západočeská univerzita v Plzni. Архивирано од изворникот на 8 January 2008. Посетено на 17 November 2015.
12. ↑  Minařík, Pavel; Šrámek, Pavel. „Čs. armáda po roce 1945". *Vojenstvi.cz*. Посетено на 17 November 2015.
13. ↑  „The Soviet War in Afghanistan: History and Harbinger of Future War". Ciaonet.org. 27 April 1978. Архивирано од изворникот на 21 May 2012. Посетено на 13 February 2014.
14. ↑  Jak zemřeli vojáci armád při invazi '68: Bulhara zastřelili Češi, Sověti umírali na silnicích. Hospodářské noviny IHNED.cz. Retrieved on 11 June 2016.
15. ↑  Skomra, Sławomir. „Brali udział w inwazji na Czechosłowację. Kombatanci?" (полски). Agora SA. Посетено на 21 September 2013.
16. 1 2  Fraňková, Ruth (18 August 2017). „Historians pin down number of 1968 invasion victims". *radio.cz*. Архивирано од изворникот на 26 August 2017. Посетено на 30 August 2018.Fraňková, Ruth (18 August 2017).
17. 1 2  „August 1968 – Victims of the Occupation". *ustrcr.cz*. Ústav pro studium totalitních režimů. Архивирано од изворникот на 18 July 2011. Посетено на 23 June 2011.
18. ↑  Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia Архивирано на 31 јули 2017 г.. European Network Remembrance and Solidarity. Retrieved on 11 June 2016.
19. ↑  globalsecurity.org (27 April 2005). „Global Security, Soviet occupation of Czechoslovakia". GlobalSecurity.org. Посетено на 19 January 2007.
20. 1 2  Soviet foreign policy since World .
21. 1 2  NVA-Truppen machen Halt an der tschechoslowakischen Grenze radio.cz.
22. ↑  Williams (1997), p. 170
23. ↑  Williams (1997), p. 7
24. ↑  Czech radio broadcasts 18–20 August 1968
25. ↑  Karen Dawisha (1981).
26. ↑  Jiri Valenta, *Soviet Intervention in Czechoslovakia, 1968: Anatomy of a Decision* (Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 1979) 3
27. ↑  Kurlansky, Mark. (2004). *1968 : the year that rocked the world* (1st. изд.). New York: Ballantine. ISBN 0-345-45581-9. OCLC 53929433.
28. ↑  Jiri Valenta, "From Prague to Kabul," *International Security* 5, (1980), 117
29. ↑  Mark Kramer.
30. ↑  Hignett, Kelly (2012-06-27). „Dubcek's Failings? The 1968 Warsaw Pact Invasion of Czechoslovakia".
31. ↑  TismaneanuI, Vladimir, уред. (2011). „Crisis, Illusion and Utopia". *Promises of 1968: Crisis, Illusion and Utopia* (NED – New edition, 1. изд.). Central European University Press. ISBN 978-6155053047. JSTOR 10.7829/j.ctt1281xt.
32. ↑  „Czech Republic: 1968 Viewed From The Occupiers' Perspective". *Radio Free Europe/Radio Liberty*. 9 April 2008.
33. ↑  Valenta (Fn. 7) 17
34. 1 2  Navrátil (2006), pp. 52–54
35. ↑  Ello (1968), pp. 32, 54
36. ↑  Von Geldern, James; Siegelbaum, Lewis. „The Soviet-led Intervention in Czechoslovakia". Soviethistory.org. Архивирано од изворникот на 17 August 2009. Посетено на 7 March 2008.
37. ↑  Hochman, Dubček (1993)
38. ↑  Dubček, Alexander (10 April 1968). Kramer, Mark (уред.). „Akční program Komunistické strany Československa". *Action Program* (чешки). Rudé právo. стр. 1–6. Архивирано од изворникот на 6 May 2008. Посетено на 21 February 2008.
39. 1 2  Judt (2005), p. 441
40. 1 2 3 4 5 6 7  Ello (1968), pp. 7–9, 129–31
41. ↑  Derasadurain, Beatrice. „Prague Spring". thinkquest.org. Архивирано од изворникот на 14 November 2007. Посетено на 23 January 2008.
42. ↑  Kusin (2002), pp. 107–122
43. ↑  „The Prague Spring, 1968". Library of Congress. 1985. Посетено на 5 January 2008.
44. ↑  Williams (1997), p. 156
45. ↑  Williams (1997), p. 164
46. ↑  Williams (1997), pp. 18–22
47. ↑  Vaculík, Ludvík (27 June 1968). „Two Thousand Words". Literární listy.
48. ↑  Mastalir, Linda (25 July 2006). „Ludvík Vaculík: a Czechoslovak man of letters". Radio Prague. Посетено на 23 January 2008.
49. ↑  Williams, Tieren (1997).
50. 1 2  Williams, p. 68
51. 1 2 3  Bren, Paulina (2010). *The Greengrocer and His TV: The Culture of Communism after the 1968 Prague Spring*. Ithaca, NY: Cornell University Press. стр. 23ff. ISBN 978-0-8014-4767-9.
52. ↑  Vondrová, Jitka (25 June 2008). „Pražské Jaro 1968". *Akademický bulletin* (чешки). Akademie věd ČR. Посетено на 21 March 2018.
53. ↑  Hoppe, Jiří (6 August 2008). „Co je Pražské jaro 1968?". *iForum* (чешки). Charles University. Посетено на 21 March 2018.
54. ↑  Golan, Galia (1973).
55. ↑  Holy, p. 119
56. ↑  Golan, p. 112
57. ↑  Williams, p. 69
58. 1 2  "1968: Bilateral meeting anticipated Soviet invasion" aktualne.cz.
59. ↑  „"The Bratislava Declaration, August 3, 1968" Navratil, Jaromir". Архивирано од изворникот на 2012-10-14. Посетено на 2023-05-01.
60. 1 2  The Bratislava Meeting. stanford.edu.
61. ↑  Ouimet, Matthew J. (2003). *The Rise and Fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet Foreign Policy*. Chapel Hill and London: The University of North Carolina Press. стр. 67. ISBN 978-0-8078-2740-6.
62. ↑  Dawisha (Fn. 6) 10
63. ↑  Kurlander, David (17 September 2020). „A Shattering Moment: LBJ's Last Hope and The End of the Prague Spring". *Cafe*. Посетено на 6 April 2022.
64. ↑  „Russians march into Czechoslovakia". *The Times*. London. 21 August 1968. Посетено на 27 May 2010.
65. ↑  Czechoslovakia 1968 "Bulgarian troops".
66. ↑  „1955: Communist states sign Warsaw Pact". *BBC News*. 14 May 1955. Посетено на 27 May 2010."1955: Communist states sign Warsaw Pact".
67. ↑  Stolarik, M. Mark (2010). *The Prague Spring and the Warsaw Pact Invasion of Czechoslovakia, 1968: Forty Years Later*. Bolchazy-Carducci Publishers. стр. 137–164. ISBN 9780865167513.Stolarik, M. Mark (2010).
68. ↑  „GRU, Alpha and Vympel: Russia's most famous covert operators". rbth.com. 18 June 2017.
69. ↑  "Day when tanks destroyed Czech dreams of Prague Spring" ("Den, kdy tanky zlikvidovaly české sny Pražského jara") at Britské Listy (British Letters).
70. ↑  Jiri Valenta, "Could the Prague Spring Have Been Saved" *Orbis* 35 (1991) 597
71. ↑  Valenta (Fn. 23) 599.
72. 1 2 3 4 5  Kieran Williams, "The Prague Spring and its aftermath: Czechoslovak politics 1968–1970," (Cambridge: Cambridge University Press, 1997).
73. 1 2 3 4  Jaromír Navratíl, et al. eds.
74. 1 2  H. Gordon Skilling, *Czechoslovakia's Interrupted Revolution*, (Princeton: Princeton University Press, 1976)
75. ↑  Vladimir Kusin, *From Dubcek to Charter 77* (New York: St. Martin's Press, 1978) p. 21
76. ↑  „The Man Who Said "No" to the Soviets". 21 August 2015.
77. ↑  John Keane, Vaclav Havel: A Political Tragedy in Six Acts (New York: Basic Books, 2000) 213
78. ↑  Bertleff, Erich. *Mit bloßen Händen – der einsame Kampf der Tschechen und Slowaken 1968*. Verlag Fritz Molden.
79. ↑  Alexander Dubcek, "Hope Dies Last" (New York: Kodansha International, 1993) 216
80. ↑  Williams (Fn. 25) 42
81. ↑  Raduševič, Mirko. „Gorbačov o roce 1968: V životě jsem nezažil větší dilema". *Literární noviny* (чешки). Архивирано од изворникот на 23 August 2018. Посетено на 18 July 2017.
82. ↑  „Soviet, Warsaw Pact Call 1968 Invasion of Czechoslovakia a Mistake With AM-Czechoslovakia, Bjt". *www.apnewsarchive.com*. Посетено на 2 June 2015.
83. ↑  „Soviets: Prague Invasion Wrong". *tribunedigital-chicagotribune* (англиски).
84. ↑  „Radio Prague – Putin: Russia bears "moral responsibility" for 1968 Soviet invasion". *www.radio.cz*. 2 March 2006. Посетено на 2 June 2015.
85. ↑  Alexander Dubcek, "Hope Dies Last" (New York: Kodansha International, 1993) 128
86. ↑  „Russian TV doc on 1968 invasion angers Czechs and Slovaks". *BBC News*. 1 June 2015.
87. ↑  „Russian Documentary On 'Helpful' 1968 Invasion Angers Czechs". *Radio Free Europe*. 1 June 2015.
88. 1 2  Mortkowitz Bauerova, Ladka; Ponikelska, Lenka (1 June 2015). „Russian 1968 Prague Spring Invasion Film Angers Czechs, Slovaks". *bloomberg.com*.
89. ↑  Bigg, Claire. „4 distortions about Russian history that the Kremlin is now promoting". *Business Insider*. Посетено на 2020-07-07.
90. ↑  „Statement of the Speaker of the Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic on the documentary film of the Russian television about the 1968 invasion". Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic. 31 May 2015. Архивирано од изворникот на 25 September 2015.
91. ↑  „Fico to return to Moscow to meet Putin, Medvedev". *Czech News Agency*. Prague Post. 1 June 2015. Архивирано од изворникот на 1 April 2016. Посетено на 1 June 2015.
92. ↑  „Zeman: Ruská televize o roce 1968 lže, invaze byla zločin". *Novinky.cz* (чешки). Архивирано од изворникот на 20 August 2017. Посетено на 18 July 2017.
93. ↑  „Ministr Zaorálek si předvolal velvyslance Ruské federace". *Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic* (чешки). 1 June 2015. Архивирано од изворникот на 25 September 2015. Посетено на 1 June 2015.
94. ↑  "Zaorálek k sankčnímu seznamu: Takové zacházení s Čechy odmítáme". Česká televize. 1 June 2015 (in Czech).
95. ↑  „Neobjektivita škodí Rusku, napsal k dokumentu o srpnu 1968 ruský deník". *Novinky.cz* (чешки).
96. ↑  Driver, Stephen (16 May 2011). *Understanding British Party Politics*. Polity Press. стр. 154. ISBN 978-0745640785.
97. ↑  Ross Douthat (18 October 2021). „James Bond Has No Time for China". *The New York Times*. Архивирано од изворникот на 15 December 2021. Посетено на 22 October 2021.

Забелешки

1. ↑  Invasion canceled, troops prepared, part of the executive staff

Понатамошно читање
------------------

* Бишоф, Гинтер и др. eds. *Прашката пролет и инвазијата на Варшавскиот пакт на Чехословачка во 1968 година* (Lexington Books, 2010) 510 стр.ISBN 978-0-7391-4304-9ISBN 978-0-7391-4304-9.
* Суворов, Виктор, *Ослободителите* (Хамиш Хамилтон, 1981)ISBN 0-241-10675-3.
* Вилијамс, Киран, „Граѓански отпор во Чехословачка: од советска инвазија до „Кадифена револуција", 1968–89, во Адам Робертс и Тимоти Гартон Еш (уред. ), „Граѓански отпор и политика на моќ: Искуството на ненасилната акција од Ганди до денес" (Оксфорд и Њујорк: Oxford University Press, 2009), стр. 110-26.ISBN 978-0-19-955201-6ISBN 978-0-19-955201-6.
* Виндзор, Филип и Адам Робертс, *Чехословачка 1968: Реформа, репресија и отпор* (Лондон: Chatto & Windus и Њујорк: Columbia University Press, 1969), 200 стр.

Надворешни врски
----------------

* Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка на Ризницата ?
* "Soviet Invasion of Czechoslovakia": Collection of archival documents on www.DigitalArchive.org
* Project 1968–1969, page dedicated to documenting the invasion, created by the Totalitarian Regime Study Institute
* Breaking news coverage of the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia as heard on WCCO Radio (Minneapolis, MN) and CBS Radio as posted on RadioTapes.com