Четириношци

**Четириношците** (науч. *Tetrapoda*) се ‘рбетни животни со четири екстремитети. Во групата спаѓаат водоземците, влекачите, птиците и цицачите. Дури и змиите и другите безноги влекачи и водоземци по потекло се четириношци. Најраните четириношци еволуирале од резноперките во периодот Девон. Денес четириношците сочинуваат предоминантен дел на фауната, вклучувајќи ги сите поголеми копнени животни. Некои групи дури му се имаат вратено на подводниот живот. Тука спаѓа најголемото животно во природата - синиот кит.

Биоразновидност
---------------

Четириношците се делат на четири класи: водоземци, влекачи, цицачи и птици. Нивната разновидност експоненцијално се зголемила со текот на времето: од една група водоземци во Девонот до илјадници видови денес. Главен двигател на општиот состав на биолошката разновидност во Палеозоикот биле водоземците, а во Мезозоикот биле влекачите. Разновидноста доживеала расцут во Кенозоикот со развојот на птиците и цицачите. Зголемувањето на разновидноста значело и сè поголемо групирање на животните. Првите четириношци живеел во крајводни средини и се хранеле претежно со риба. Денес на Земјата постои огромен број на четириножни животни присутни во најразлични средини и со најразличен начин на исхрана.

Потекло
-------

Во доцниот Девон почнале да се развиваат различни групи на ‘рбетници - потомци на пелагијалните резноперки — like *Eusthenopteron* — exhibited a sequence of adaptations:  

•*Panderichthys*, прилагоден на матни плитаци;  

•*Tiktaalik* со перки налик на нозе со кои можел да оди по копно;  

•Првични четириношци во тревести бари, како;  

 •Бодликавопрекривни (*Acanthostega*), имал нозе со по осум прсти,  

 •Рибопрекривни (*Ichthyostega*) со екстремитети.  

Во потомството влегуваат и пелагијални резноперки како целакантите.
Еволуцијата на овие животни почнува со разделувањето на ‘рбетниците на риби и четириношци. Со ова четириношците постепено ги прилагодувале органите за движење и дишење во вода на копнен начин на живот, и тоа траело 56,8 милиони години колку што траел периодот девон. Иако ова е една од најсуштинските еволутивни промени во историјата, овој процес е меѓу најдобро проучените благодарение на одличните фосили пронајдени во доцниот XX век како и напредоците во филогенетската анализа.

Денешни четириножници
---------------------

Со големиот пресврт во фауната кон крајот на Мезозоикот, преостанале само шест групи на четириношци, кои содржат многу подргрупи што денес се изумрени:

* Мазни водоземци (*Lissamphibia*): жаби и крастави жаби, мрморци и дождовници и безноги водоземци
* Желки (*Testudines*): водни и сувоземни
* Лушпести гуштери (*Lepidosauria*): туатари, гуштери, двооди и змии
* Крокодиловидни (*Crocodilia*): крокодили, алигатори, кајмани и гавијали
* Нови птици (*Neornithes*) : денешните птици
* Цицачи (*Mammalia*)

Класификација
-------------

*Pederpes finneyae*
*Lyddekerina huxleyi*
*Benthosuchus sushkini*
Во продолжение е направена делумна таксономија на четириношците:

* колено Хордови (Chordata)
	+ - класа **Резноперки** (Sarcopterygii)
			* **поткласа Четириноголики** (Tetrapodomorpha)
				+ *Eusthenopteron*
				+ *Panderichthys*
				+ *Tiktaalik*
				+ *Ventastega*
	+ **наткласа Четириношци**
		- * + фамилија Elginerpetontidae
				+ фамилија Acanthostegidae
				+ фамилија Ichthyostegidae
				+ *Hynerpeton*
				+ фамилија Tulerpeton
				+ фамилија Crassigyrinidae
				+ фамилија Loxommatidae
				+ фамилија Colosteidae
				+ фамилија Whatcheeriidae
				+ фамилија Diadectidae
		- Жаболики (Batrachomorpha) (напосредно над, под или излишни кај Водоземците)
		- **класа Водоземци** (Amphibia)
			* поткласа Тенко‘рбетни (Lepospondyli)
			* поткласа Пресечно‘рбетни (Temnospondyli)
			* поткласа Мазни водоземци (Lissamphibia) — жаби, дождовници
		- **надред Влекачолики** (Reptiliomorpha) contains among others:
			* низа Амниоти (*Amniota*) which contains among others:
				+ класа Влекачи (Reptilia)
				+ класа Птици (Aves)
				+ класа Синапсиди (Synapsida)
				+ класа Цицачи (Mammalia)

Поврзано
--------

* Геолошка скала
* Еволуција
* Шестношци
* Октопод (осумноги мекотели)

Наводи
------

1. ↑  Clack, J.A. (2002). *Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods*. Bloomington, Indiana, USA.: Indiana University Press.
2. ↑  Sahney, S. Benton, M.J. and Ferry, P.A. (2010). „Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land" (PDF). *Biology Letters*. **6** (4): 544–547. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. PMC 2936204. PMID 20106856.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
3. ↑  Long JA, Gordon MS (2004). „The greatest step in vertebrate history: a paleobiological review of the fish-tetrapod transition". *Physiol. Biochem. Zool*. **77** (5): 700–19. doi:10.1086/425183. PMID 15547790. as PDF
4. ↑  Benton 2005, стр. 76–80 harvnb error: no target: CITEREFBenton2005 (help)
5. ↑  Zimmer, C. (1999). *At the Water's Edge : Fish with Fingers, Whales with Legs, and How Life Came Ashore but Then Went Back to Sea*. Free Press. ISBN 0684856239.
6. ↑  Shubin, N. (2008). *Your Inner Fish: A Journey Into the 3.5-Billion-Year History of the Human Body*. New York: Pantheon Books. ISBN 978-0375424472.

Надворешни врски
----------------

* Четириношци: Преглед со кладограми Архивирано на 13 февруари 2008 г. - Palaeos (англиски)
* Таксономска страница на четириношците - UCMP (англиски)
* Нови фосили ја пополнија празнината помеѓу водените и есувоземните животни Архивирано на 20 јуни 2020 г. - Ројтерс (англиски)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* GND: 4188276-3

 |

 |