Антички населби на Крим и околината
 Монета од Херсонес со Артемида (околу 300 п.н.е.
Забележаната историја на Кримскиот Полуостров, историски познат како *Таурис*, *Таурика* ( грчки: *Ταυρική or Ταυρικά*), и *Таурската Керсонеза* (грчки: *Χερσόνησος Ταυρική*, „Полуостров Таурик"), започнува околу 5 век п.н.е. кога биле основани неколку грчки колонии долж неговиот брег, од кои најважна била Херсонес близу денешен Севастопол, со Скити и Таури во внатрешноста на северот. Јужниот брег постепено се консолидирал во Боспорското Кралство кое било припоено од Понт, а потоа станало клиентско царство на Рим (63 п.н.е. – 341 н.е.). Јужниот брег останал грчки во културата речиси две илјади години, вклучително и под римските наследнички држави, Византија (341–1204), Трапезунтското Царство (1204–1461) и независното Кнежевство Теодоро (пропаднало во 1475). Во 13 век, некои пристанишни градови на Крим биле контролирани од Венецијанците и од Џеновејците, но внатрешноста била многу понестабилна, издржувајќи долга серија освојувања и инвазии. Во средновековниот период, делумно бил освоен од Киевска Русија чиј принц Владимир Велики бил крстен во Севастопол, што го означило почетокот на христијанизацијата на Киевска Русија. За време на монголската инвазија на Европа, северот и центарот на Крим паднале во рацете на монголската Златна орда, а во 1440-тите кримскиот хан се формирал од распадот на ордата, но многу брзо самиот станал предмет на напади на Отоманското Царство, кое исто така ги освоила крајбрежните области кои останале независни од канот. Главен извор на просперитет во овие времиња биле честите напади во Русија за робови.

Во 1774 година, Отоманското Царство билопоразено од Катерина Велика. По два века конфликт, руската флота ја уништила отоманската морнарица, а руската војска им нанела тешки порази на османлиските копнени сили. Договорот што следел од Кајнарџа ја принудило Високата порта да ги признае Татарите на Крим како политички независни. Вградувањето на Крим од страна на Екатерина Велика во 1783 година од поразената Отоманското во Руското Царство ја зголемило моќта на Русија во областа на Црното Море. Крим станала првата муслиманска територија која била изгубена од сузеренството на султанот. Границите на Отоманското Царство постепено започнале да се намалуваат, а Русија продолжила да ја турка нејзината граница на запад до Днестар. Од 1853 до 1856 година, стратешката позиција на полуостровот во контролирањето на Црното Море значело дека тоа било место на главните ангажмани на Кримската војна, каде што Русија загубила од сојузот предводен од Франција.

За време на Руската граѓанска војна, Крим многупати ги менувал властите и бил местото каде што антиболшевичката Бела армија на Врангел го направила својот последен став во 1920 година, при што десетици илјади од оние кои останале биле убиени како дел од Црвениот терор. Во 1921 година, Кримската АССР била создадена како автономна република на Руска СФСР. За време на Втората светска војна, Крим бил окупиран од Германија до 1944 година. АССР била деградирана во област во рамките на Руската СФСР во 1945 година по депортацијата на Кримските Татари од страна на советскиот режим, а во 1954 година, Крим бил префрлен на Украинска ССР како дел од прославите на 300-годишнината од Договорот од Перејаслав наречен „*повторно обединување на Украина со Русија*" во СССР. По распадот на Советскиот Сојуз, Република Крим била формирана во 1992 година, иако републиката била укината во 1995 година, при што Автономната Република Крим била воспоставена цврсто под украинска власт и Севастопол станал администриран како град со посебен статус. Договорот од 1997 година ја поделила советската Црноморска флота, дозволувајќи и на Русија да продолжи да ја заснова својата флота во Севастопол со закупот продолжен во 2010 година.

Статусот на Крим е спорен. Во 2014 година, Крим забележал интензивни демонстрации против смената на украинскиот претседател Виктор Јанукович, кои кулминирале со проруските сили кои окупирале стратешки точки на Крим и Република Крим прогласила независност од Украина по спорниот референдум за поддршка на обединувањето. Русија тогаш формално го анектирала Крим, иако повеќето земји го признаваат Крим како дел од Украина.

Праисторија
-----------

Коска и алат од пештерите Буран-Каја.
Археолошките докази за човечко населување на Крим датираат од средниот палеолит. Неандерталските останки пронајдени во пештерата Кијик-Коба се датирани на околу 80.000 пс. Професиите на доцните неандерталци се пронајдени и во Староселе (околу 46.000 пс) и Буран Каја III (околу 30.000 пс).

Археолозите пронашле некои од најраните анатомски модерни човечки остатоци во Европа во пештерите Буран-Каја на Кримските Планини (источно од Симферопол ). Фосилите се стари околу 32.000 години, а артефактите се поврзани со Граветовата култура. За време на последниот глацијален максимум, заедно со северниот брег на Црното Море воопшто, Крим претставувал важно засолниште од кое северно-централна Европа била повторно населена по крајот на леденото доба. Источноевропската рамнина во ова време генерално била окупирана од периглацијални степски средини, иако климата била малку потопла за време на неколку кратки интерстадијални периоди и почнала значително да се загрева по почетокот на доцниот глацијален максимум Густината на окупацијата на човечкото место била релативно висока во регионот на Крим и се зголемила уште околу 16.000 години пред сегашноста.

Поддржувачите на хипотезата за потопот во Црното Море веруваат дека Крим не станал полуостров до релативно неодамна, со зголемувањето на нивото на Црното Море во 6-тиот милениум п.н.е.

Почетокот на неолитот на Крим не е поврзан со земјоделството, туку со почетокот на производството на керамика, промените во технологиите за правење алатки од кремен и локалното припитомување на свињите. Најраните докази за припитомената пченица на полуостровот Крим се од халколитската локација Ардих-Бурун, која датира од средината на IV милениум пс

До третиот милениум п.н.е. до Крим дошла културата Јамна или „јамна гробница", која се претпоставува дека одговара на доцната фаза на прото-индоевропската култура во хипотезата на Курган.

Антика
------

### Таури и Скити

Скитското богатство Кул-Оба, во источен Крим.
 Орест, кадрава коса на млад човек во грчка наметка, седи пред мала група дрвја, стегајќи ја десната рака на друг Грк, кој стои со левата рака на раката на седечкиот човек. Десно од сликата стои висока, облечена жена, елегантно облечена. Зад неа се два столбови од класичен грчки храм. Ниските планини се во далечната позадина.
Во раното железно време Крим бил населен од две групи разделени со Кримските Планини, Таври на југ и Ирански Скити на север.

Таурите помешани со Скитите почнувајќи од крајот на 3 век п.н.е. биле спомнати како „Тавроскити" и „Скитотаури" во делата на античките грчки писатели. Во Географика, Страбон се однесува на Таурите како скитско племе. Сепак, Херодот наведува дека племињата Таври биле географски населени од Скитите, но тие не се Скити. Исто така, Тавријците ги инспирирале грчките митови за Ифигенија и Орест.

Грците, кои на крајот основале колонии на Крим за време на архајскиот период, ги сметале Таврите за див, воинствен народ. Дури и по векови грчко и римско населување, тие не биле смирени и продолжиле да се занимаваат со пиратерија на Црното Море. До 2 век п.н.е. тие станале поданици на скитскиот крал Скилур.

Полуостровот Крим северно од Кримските Планини бил населен од скитските племиња. Нивниот центар бил градот Скитски Неаполис на периферијата на денешен Симферопол. Градот владеел со мало кралство кое ги покривало земјите помеѓу долниот дел на реката Днепар и северниот дел на Крим. Во 3 и 2 век п.н.е. скитскиот Неаполис бил град „*со мешано скитско-грчко население, силни одбранбени ѕидови и големи јавни згради изградени според наредбите на грчката архитектура*". Градот на крајот бил уништен во средината на III век од нашата ера од Готите.

### Грчка населба

 Херсон во современиот Севастопол
Античките Грци биле првите кои го нарекле регионот *Таурика* по Таури. Бидејќи Таврите ги населувале само планинските региони на јужен Крим, името Таурика првично се користело само за овој јужен дел, но подоцна било проширено за да се однесува на целиот полуостров.

 Грчки колонии долж северниот брег на Црното Море во 5 век п.н.е.
Грчките градови-држави започнале да основаат колонии долж брегот на Црното Море на Крим во 7 или 6 век п.н.е. Теодосија и Пантикапеум биле основани од Милезијци. Во 5 век п.н.е. Доријците од Хераклеја Понтика го основале морското пристаниште Херсон (во денешен Севастопол).

Персиското Ахеменидско Царство под Дариј I се проширило на Крим како дел од неговите походи против Скитите во 513 п.н.е. 

Во 438 п.н.е. Архонот (владетелот) на Пантикапеум ја презел титулата крал на Кимериски Босфор, држава која одржувала блиски односи со Атина, снабдувајќи го градот со пченица, мед и други стоки. Последниот од таа лоза на кралеви, Паерисад V, тешко притиснат од Скитите, се ставил под заштита на Митридат VI, кралот на Понт, во 114 п.н.е. По смртта на овој суверен крал, неговиот син, Фарнакиј II, бил вложен од Помпеј во Кралството Кимериски Босфор во 63 п.н.е. како награда за помошта што им била дадена на Римјаните во нивната војна против неговиот татко. Во 15 п.н.е. повторно му била обновена на кралот на Понт, но оттогаш била рангирана како притока на Рим.

 „Херсон Таурикус" од антиката, прикажан на мапа отпечатена во Лондон, в. 1770 година
### Римско царство

 Фрагмент од мермерен релјеф кој ја прикажува Коре, 3 век п.н.е. од Пантикапеум, Таурика (Крим), Боспорско Кралство
Во 2 век п.н.е. источниот дел на Таурика станал дел од Боспорското Кралство, пред да стане клиентско царство на Римското во 1 век п.н.е.

Во текот на 1, 2 и 3 век од нашата ера, Таурика била домаќин на римските легии и колонисти во Харакс, Крим. Колонијата Харакс била основана под Веспазијан со намера да ги заштити Херсон и другите боспориски трговски емпориуми од Скитите. Римската колонија била заштитена со вексиларите на I Италијански легион ; исто така ил домаќин на одредот на XI Клаудиски легион на крајот на 2 век. Кампот бил напуштен од Римјаните во средината на III век. Оваа де факто провинција би била контролирана од легатот на една од Легиите стационирани во Харакс.

Во текот на подоцнежните векови, Крим бил сукцесивно нападнат или окупиран од Готите (250 н.е.), Хуните (376), Бугарите (IV–VIII век), Хазарите (8 век).

Кримскиот готски јазик, источногермански јазик, го зборувале Кримските Готи на некои изолирани места на Крим до крајот на 18 век.

Среден век
----------

### Русија и Византија

 Катедралата Херсон, изградена на местото каде што се верува дека бил крстен Владимир Велики во 989 година.
Во 9 век н.е. Византија ја основала темата Херсон за да се одбрани од упадите на Руското Ханство. Полуостровот Крим од тоа време бил оспорен меѓу Византија, Русија и Хазарија. Областа остана место на преклопување на интереси и контакт помеѓу раните средновековни словенски, турски и грчки сфери.

Таа станала центар на трговијата со робови. Словените во овој период биле продадени на Византија и на други места во Анадолија и на Блискиот Исток. 

Во средината на 10 век, источната област на Крим ја освоил принцот Свјатослав I Киевски и станал дел од кнежевството Тмутаракан на Киевска Русија. Полуостровот бил одземен од Византијците од Киевска Русија во 10 век; во 988 г. една година подоцна, великиот принц Владимир Киевски ја прифатил раката на сестрата на царот Василиј II, Ана, и бил крстен од локалниот византиски свештеник во Херсон, со што го означил влегувањето на Русија во христијанскиот свет. Катедралата Херсон ја означува местоположбата на овој историски настан.

За време на распадот на византиската држава, некои градови паднале во рацете на нејзиниот доверител  Република Џенова која исто така ги освоила градовите контролирани од нејзиниот ривал Венеција. Во текот на целиот овој период, урбаните области биле грчки и источнохристијански.

### Кримска степа

Во текот на античкиот и средновековниот период, внатрешноста и северот на Крим биле окупирани од променлива екипа на освојувачки степски номади, како што се Таврите, Кимерите, Скитите, Сарматите, Кримските Готи, Аланите, Бугарите, Хуните, Хазарите, Кипчаците и Монголите.

Боспорското Кралство вршело одредена контрола врз поголемиот дел од полуостровот во екот на својата моќ, при што Киевска Русија имала одредена контрола и врз внатрешноста на Крим по десеттиот век.

### Монголска инвазија и подоцнежен средновековен период

 Џеновската тврдина Кафа
 Кан-узбекистанската џамија 1314 година, Стари Крим
Прекуокеанските територии на Трапезунтското Царство, Ператеја, веќе биле подложени на притисок од Џеновјаните и Кипчаците до моментот кога Алексиј I умрел во 1222 година, пред монголските инвазии да започнат со западниот зафат низ Волшка Бугарија во 1223 година.

Киев ја изгуби својата контрола врз внатрешноста на Крим на почетокот на 13 век поради монголските инвазии. Во летото 1238 година, Бату Кан го опустоши полуостровот Крим, стигнувајќи до Киев до 1240 година. Внатрешноста на Крим била под контрола на турко-монголската Златна орда од 1239 до 1441 година. Името *Крим* (преку италијански, од турски *Qirim*) потекнува како името на главниот град на провинцијата на Златната орда, градот сега познат како Стар Крим.

Ператеја на Трабзон набрзо станала Кнежевство Теодоро и Џеновјанска Газарија, соодветно споделувајќи ја контролата на југот на Крим до отоманската интервенција во 1475 година.

Во 13 век, Република Џенова ги зазела населбите што нивните ривали, Венецијанците, ги изградила долж брегот на Крим и се основале во Џембало (денешна Балаклава), Солдаја (Судак), Черко (Керч) и Кафа (Феодосија), стекнувајќи контрола над економијата на Крим и трговијата на Црното Море два века. Џенова и нејзините колонии воделе низа војни со монголските држави помеѓу 13 и 15 век.

Во 1346 година, војската на Златната Орда која го опсадувала џеновскиот град Кафа (денешна Феодосија) во опсадата на Кафа ги катапултирала телата на монголските воини кои умреле од чума над ѕидините на градот. Историчарите шпекулираат дека џеновјаните- бегалци од овој ангажман можеби ја донеле Црната смрт во Западна Европа.

Кримско ханство (1443–1783)
---------------------------

 Крим во средината на 15 векКримско ханство во 1600 гОткако Тимур ја уништил војската на монголската Златна орда во 1399 година,  Кримските Татари основале независно Кримско ханство под Хаџи I Гирај (потомок на Џингис-хан) до 1443 година  Хаџи I Гирај и неговите наследници најпрвин владееле во Кирк Јер, потоа – од почетокот на 15 век – во Бахчисарај.

Кримските Татари ги контролирале степите кои се протегале од Кубан до реката Днестар, но тие не биле во можност да ја преземат контролата врз трговските џеновски градови на Крим. Откако Кримските Татари побарале помош од Османлиите, отоманската инвазија на џеновските градови предводена од Гедик Ахмед-паша во 1475 година ги ставила Кафа и другите трговски градови под нивна контрола.

По заземањето на џеновските градови, османлискиот султан го држел во заробеништво Мењли I Гирај, подоцна ослободувајќи го во замена за прифаќање на отоманската власт над Кримските Кани и дозволувајќи им да владеат како вазали на Отоманското Царство. Сепак, кримските канови сè уште имале голема количина на автономија од Отоманското Царство и ги следеле правилата што ги сметале дека се најдобро за нив.

Кримските Татари вовеле практика на напади во украинските земји (Дивите полиња), во кои заробувале робови на продажба. На пример, од 1450 до 1586 година биле забележани осумдесет и шест татарски напади, а од 1600 до 1647 година седумдесет. Во 1570-тите близу 20.000 робови годишно излегувале на продажба во Кафа.

Робовите и слободните сочинувале приближно 75% од населението на Крим. Во 1769 година, во последниот голем напад на Татарите, кој се случил за време на Руско-турската војна од 1768-1774 година, биле заробени 20.000 робови.

### Татарско општество

Кримските Татари како етничка група доминирале во Кримското ханство од 15 до 18 век. Тие потекнуваат од комплицирана мешавина на турски народи кои се населиле на Крим од 8 век, веројатно апсорбирајќи ги и остатоците од Кримските Готи и Џеновјаните. Лингвистички, Кримските Татари се поврзани со Хазарите, кои го нападнале Крим во средината на 8 век; Кримскиот татарски јазик е дел од кипчачкиот или северозападниот огранок на турските јазици, иако покажува значително огузско влијание поради историското отоманско турско присуство на Крим.

Тие се и мала енклава на Кримските Караими, народ со еврејско потекло кој практикува караизам кој подоцна го прифатил турскиот јазик, формиран во 13 век. Постоел меѓу муслиманските Кримски Татари, првенствено во планинската област Чуфут Кале.

### Козачки упади

Во 1553–1554 година козачкиот хетман Дмитро Вишневецки (на функцијата: 1550–1557) собрал групи Козаци и изградил тврдина дизајнирана да ги попречи татарските напади во Украина. Со оваа акција, тој го основал Запорошки Сич, со кој ќе изврши серија напади на Кримскиот Полуостров и Турците Османлии.

Во 1774 година, Отоманското Царство било поразено од Катерина Велика. По два века конфликт, руската флота ја уништила отоманската морнарица, а руската војска им нанела тешки порази на османлиските копнени сили. Договорот од Кучук Кајнарџа што следел ја принудило Високата порта да ги признае Татарите на Крим како политички независни, што значело дека Кримските канови паднале под руско влијание со договорот но претрпеле постепен внатрешен колапс, особено откако погромот создал егзодус со помош на Русија на христијанските поданици кои биле претежно меѓу урбаните класи и создадоа градови како што е Мариупол. Подоцнежното вклучување на Крим од страна на Екатерина Велика во 1783 година во Руското Царство ја зголемило моќта на Русија во областа на Црното Море.

Ластовичко Гнездо, изградено во 1912 година за бизнисменот барон Павел фон Штаингел
Крим била првата муслиманска територија која била изгубена од старана на султанот. Границите на Османлиите постепено започнале да се намалуваат, а Русија продолжила да ја турка нејзината граница на запад до Днестар.

Руско Царство (1783-1917)
-------------------------

 Карта на она што се нарекувало Нова Русија за време на Руското Царство. Прикажани се само деловите на Нова Русија кои сега се во Украина.
На 28 декември 1783 година, Отоманското Царство потпишало договор со кој преговарал рускиот дипломат Булгаков, со кој се признава загубата на Крим и другите територии кои биле под контрола на ханството. Крим поминал низ голем број административни реформи по руската анексија, најпрво како област Таурида во 1784 година, но во 1796 година бил поделен на две окрузи и го приклучил на Гувернерството Новоросијск, со нова Гувернерството Таурида основана во 1802 година со главен град Симферопол. Гувернерството ги вклучувало и Крим, како и поголеми соседни области на копното. Во 1826 година, Адам Мицкевич го објавил своето главно дело *Кримските сонети* откако патувал низ брегот на Црното Море.

До крајот на 19 век, Кримските Татари продолжиле да формираат мал број на сè уште главно рурално население на Крим  и биле доминантниот дел од населението во планинската област и околу половина од степското население. Имало голем број Руси концентрирани во областа Феодосија и Украинци, како и помал број Евреи (вклучувајќи ги Кримчаците и Кримските Караити ), Белоруси, Турци, Ерменци и Грци и Роми. Германците и Бугарите се населиле на Крим на почетокот на 19 век, добивајќи голема распределба и плодна земја, а подоцна богатите колонисти почнале да купуваат земја. 

 Детали од панорамското сликарство на Франц Рубо, *Опсадата на Севастопол* (1904)
### Кримска војна

Кримската војна (1853–1856), конфликт кој се водел меѓу Руското Царство и сојузот на Француското, Британското, Отоманското Царство, Кралството Сардинија и Војводството Насау, била дел од долготраен натпревар меѓу големите европски сили за влијание врз териториите на Отоманското Царство кое било во опаѓање. Русија и Отоманското Царство влегле во војна во октомври 1853 година поради правата на Русија да ги штити православните христијани ; да ги запре освојувањата на Русија, Франција и Британија влегле во март 1854 година. Додека дел од војната се водела на друго место, главните ангажмани биле на Крим.

Непосредна причина за војната ги вклучила правата на христијанските малцинства во Палестина, која беше дел од Отоманското Царство. Французите ги промовирале правата на римокатолиците, а Русија ги промовирала правата на Источната православна црква. Долгорочните причини го вклучиле падот на Отоманското Царство, проширувањето на Руското Царство во претходните Руско-турски војни и британското и француското претпочитање да го зачуваат Отоманското Царство за да се одржи рамнотежата на силите во Европа. Нашироко било забележано дека причините, во еден случај што вклучува расправија околу клучот, никогаш не откриле „*поголема конфузија на целта*", туку довеле до војна што се издвојувала по „*познатото неспособно меѓународно касапење*".

По акцијата во Дунавските кнежевства и во Црното Море, сојузничките трупи слетале на Крим во септември 1854 година и го опколиле градот Севастопол, домот на Црноморската флота на царот и поврзаната закана од потенцијална руска пенетрација во Средоземното Море. По опсежните борби низ Крим, градот паднал на 9 септември 1855 година. Војната завршила со руска загуба во февруари 1856 година.

Војната уништила голем дел од економската и социјалната инфраструктура на Крим. Кримските Татари морале *масовно* да бегаат од својата татковина, принудени од условите создадени од војната, прогонството и експропријациите на земјиштето. Оние кои го преживеале патувањето, гладот и болеста, се преселиле во Добруџа, Анадолија и други делови на Отоманското Царство. Конечно, руската влада одлучила да го запре процесот, бидејќи земјоделството почнало да страда поради плодното обработливо земјиште без надзор.

 Ластовичкото гнездо, симбол на Крим, еден од најпознатите, романтични замоци во близина на Јалта. Изграден е во 1912 година во неоготски стил по наредба на балтичкиот германски барон Штенгел. Дизајниран е од рускиот архитект Леонид Шервуд.

Руска граѓанска војна (1917-1922)
---------------------------------

По Руската револуција од 1917 година, воената и политичката ситуација на Крим била хаотична како онаа во поголемиот дел од Русија. За време на руската граѓанска војна што следела, Крим се менувал многу пати и извесно време бил упориште на антиболшевичката Бела армија. Токму на Крим, Белите Руси предводени од генералот Врангел го направиле својот последен став против Нестор Махно и Црвената армија во 1920 година. Кога отпорот бил уништен, многу од антиболшевичките борци и цивили избегале со брод во Истанбул.

Приближно 50.000 бели воени затвореници и цивили биле погубени со пукање или бесење по поразот на генералот Врангел на крајот на 1920 година  Ова се смета за еден од најголемите масакри во Граѓанската војна. 

 Банкнота од 25 рубљи на Кримската регионална влада
Помеѓу 56.000 и 150.000 од цивилното население тогаш биле убиени како дел од Црвениот терор, организиран од Бела Кун.

Советски Сојуз (1922-1991)
--------------------------

Карта на Европа на Лондонскиот географски институт од 1919 година на која е прикажан Крим
Сталин на воениот брод „Црвена Украина", брегот на Крим кај селото Мухалатка, 1929 година
Крим станал дел од Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република на 18 октомври 1921 година како Кримска Автономна Советска Социјалистичка Република, Руската СФСР го основала Сојузот на Советските Социјалистички Републики во 1922 година, при што Кримската АССР задржала одреден степен на номинална автономија и раководела како кримско-татарска енклава.

Сепак, ова не ги заштитило Кримските Татари, кои сочинувале околу 25% од населението на Крим, од репресиите на Јосиф Сталин во 1930-тите. Грците биле уште една културна група која страдаше. Нивните земји биле изгубени за време на процесот на колективизација, во кој земјоделците не биле обештетени со плати. Училиштата во кои се предавало грчкиот јазик биле затворени, а грчката литература уништена, бидејќи Советите ги сметале Грците за „контрареволуционери" со нивните врски со капиталистичката држава Грција и нивната независна култура.

Од 1923 до 1944 година имало напор да се создадат еврејски населби на Крим. Имало и два обида да се воспостави еврејска автономија на Крим, но и двата беа на крајот биле неуспешни.

Крим доживеал два тешки гладови во 20 век, гладот од 1921-1922 година и гладоморот од 1932-1933 година. Голем прилив на словенско население (главно Руси и Украинци) се случило во 1930-тите како резултат на советската политика за регионален развој. Овие демографски промени трајно ја промениле етничката рамнотежа во регионот.

### Втора светска војна

За време на Втората светска војна, Крим бил место на некои од најкрвавите битки. Водачите на Третиот Рајх сакале да го освојат и колонизираат плодниот и убав полуостров како дел од нивната политика за преселување на Германците во Источна Европа на сметка на Словените. Во кампањата на Крим, германските и романските трупи претрпеле големи загуби во летото 1941 година додека се обидувале да напредуваат низ тесниот Истмус на Перекоп што го поврзува Крим со советското копно. Откако германската војска се пробила (Операција Трапенјагд), тие го окупирале поголемиот дел од Крим, со исклучок на градот Севастопол, кој бил опколен и подоцна ја добил почесната титула Град-херој по војната. Црвената армија загубила над 170.000 луѓе убиени или заробени, и три армии (44, 47 и 51) со дваесет и една дивизија.

 „Големата тројка" на конференцијата во Јалта на Крим: Винстон Черчил, Френклин Д. Рузвелт и Јосиф Сталин.
Севастопол се одржал од октомври 1941 година до 4 јули 1942 година кога Германците конечно го зазеле градот. Од 1 септември 1942 година, нацистичкиот генерал-комесар Алфред Едуард Фрауенфелд (1898-1977) го администрирал *генералбецирк Крим* (општ округ на Крим) *и Теилбецирк* (и подобласт) *Тауриен* од страна на нацистичкиот *генерал-комесар* Алфред Едуард Фрауенфелд (1898-1977), под управа на трите последователни Региони цела Украина. И покрај тешките тактики на нацистите и помошта на романските и италијанските трупи, планините на Крим останале неосвоено упориште на домородниот отпор (партизаните) до денот кога полуостровот бил ослободен од окупаторската сила.

Кримските Евреи биле цел на уништување за време на нацистичката окупација. Според Јицак Арад, „*Во јануари 1942 година во Симферопол била основана чета на татарски доброволци под команда на Ајнсацгруппе 11.* *Оваа компанија учествувала во антиеврејски хајки и убиства во руралните области*."  Убиени се околу 40.000 Евреи од Крим.

Успешната офанзива на Крим значела дека во 1944 година Севастопол паднал под контрола на трупите од Советскиот Сојуз. Таканаречениот „*Град на руската слава*" некогаш познат по својата прекрасна архитектура бил целосно уништен и морал повторно да се гради камен по камен. Поради неговото огромно историско и симболично значење за Русите, станало приоритет за Сталин и советската влада да го вратат неговиот поранешен сјај во најкус можен рок.  ]

Кримското пристаниште Јалта бил домаќин на Конференцијата во Јалта на Рузвелт, Сталин и Черчил, која подоцна се смета дека ја поделило Европа помеѓу комунистичката и демократската сфера.

#### Депортација на Татарите

На 18 мај 1944 година, целото население на Кримските Татари било насилно депортирано во „Сургун" (Кримски Татар во егзил) во Средна Азија од страна на советската влада на Јосиф Сталин како форма на колективно казнување со образложение дека тие наводно соработувале со нацистичките окупаторски сили и формирале прогермански татарски легии. На 26 јуни истата година, ерменското, бугарското и грчкото население исто така било депортирано во Средна Азија, а делумно во Уфа и неговата околина во планините Урал. Вкупно повеќе од 230.000 луѓе - околу една петтина од вкупното население на Кримскиот Полуостров во тоа време - биле депортирани, главно во Узбекистан. Протерани биле и 14.300 Грци, 12.075 Бугари и околу 10.000 Ерменци. До крајот на летото 1944 година, етничкото чистење на Крим било завршено. Во 1967 година, Кримските Татари биле рехабилитирани, но им било забрането легално да се вратат во својата татковина до последните денови на Советскиот Сојуз. Депортацијата била формално признаена како геноцид од Украина и три други земји помеѓу 2015 и 2019 година.

Полуостровот бил преселен со други народи, главно Руси и Украинци. Современите експерти велат дека депортацијата била дел од советскиот план да се добие пристап до Дарданелите и да се стекне територија во Турција, каде Татарите имале турско етнички роднини, или да се отстранат малцинствата од пограничните региони на Советскиот Сојуз. 

Речиси 8.000 Кримски Татари загинале за време на депортацијата, а десетици илјади загинале последователно поради суровите услови за егзил.  Депортацијата на Кримските Татари резултирала со напуштање на 80.000 домаќинства и 360.000 хектари земја.

### По војната

Автономната република без нејзината насловена националност била намалена во област (покраина) во рамките на Руската СФСР на 30 јуни 1945 година. Започнат бил процес на детатаризација на Крим за да се отстрани сеќавањето на Татарите, вклучително и масовна промена на името на огромното мнозинство топоними, кои добиле словенски и комунистички имиња. Многу малку локалитети – Бахчисарај, Џанкој, Ишун, Алушта, Алупка и Саки – ги добиле нивните оригинални имиња по падот на Советскиот Сојуз.  

#### Пренос кон Украина ССР

Советски печат на одбележување на 300-годишнината од повторното обединување на Украина со Русија.
На 19 февруари 1954 година, областа била префрлена од Руска СФСР во јурисдикција на Украинска ССР, врз основа на „*интегралниот карактер на економијата, територијалната близина и блиските економски и културни врски меѓу покраината Крим и Украинска ССР*"  и да ја одбележило 300-годишнината од соединувањето на Украина со Русија.

Севастопол бил затворен град поради неговата важност како пристаниште на советската Црноморска флота и бил приклучен на Кримската област дури во 1978 година. 

Изградбата на Каналот Северен Крим, канал за подобрување на земјиштето за наводнување на Херсонската област во јужна Украина и на полуостровот Крим, започнал во 1957 година набргу по трансферот на Крим. Каналот исто така има повеќе гранки низ Херсонската област и полуостровот Крим. Главните проектни работи се одвивале помеѓу 1961 и 1971 година и имало три фази. Изградбата ја спровеле членовите на Комсомол испратени со патниот билет на Комсомол (Комсомолскаја путиовка) како дел од шокантните градежни проекти и отпаѓале на околу 10.000 „доброволни" работници.

Во повоените години, Крим напредувал како туристичка дестинација, со нови атракции и санаториуми за туристите. Туристи доаѓале од целиот Советски Сојуз и неговите сателитски земји, особено од ГДР. Со текот на времето, полуостровот станал и главна туристичка дестинација за крстарења со потекло од Грција и Турција. Инфраструктурата и производството на Крим, исто така, се развиле, особено околу морските пристаништа во Керч и Севастопол и во главниот град на областа, Симферопол, без излез на море. Населението на Украинците и Русите подеднакво се удвоило како резултат на асимилаторската политика, со повеќе од 1,6 милиони Руси и 626.000 Украинци кои живееле на полуостровот до 1989 година

Пост-советски сојуз
-------------------

### Украина (де јуре од 1991 година, де факто 1991–2014)

 Најјужната точка на Крим е Сарич на северниот брег на Црното Море, кој моментално го користи руската морнарица.
Со распадот на Советскиот Сојуз и украинската независност, мнозинскиот етнички руски полуостров Крим бил реорганизиран како Република Крим, по референдумот во 1991 година со властите на Крим кои се залагале за поголема независност од Украина и поблиски врски со Русија. Во 1995 година, Републиката била насилно укината од Украина, а Автономната Република Крим била воспоставена цврсто под украинска власт. Исто така, имало периодични тензии со Русија поради советската флота, иако договорот од 1997 година ја поделил советската Црноморска флота, дозволувајќи и на Русија да продолжи да ја базира својата флота во Севастопол со закупот продолжен во 2010 година. Како резултат на соборувањето на релативно прорускиот претседател Јанукович, Русија го анектирала Крим во 2014 година.

### Руска анексија

Настаните во Киев кои го собориле украинскиот претседател Виктор Јанукович предизвикале демонстрации против новата украинска влада. Во исто време рускиот претседател Владимир Путин разговарал за украинските настани со шефовите на безбедносните служби, забележувајќи дека „*мора да почнеме да работиме на враќање на Крим на Русија*". На 27 февруари, руските трупи  зазеле стратешки локации низ Крим. Ова довело до инсталирање на проруската влада Аксјонов на Крим, референдумот за статусот на Крим и прогласувањето независност на Крим на 16 март 2014 година  Иако Русија првично тврдела дека нивната војска не била вклучена во настаните, подоцна признала дека биле вклучени. Русија формално го инкорпорирала Крим на 18 март 2014 година. По анексијата, Русија го засилила своето воено присуство на полуостровот и упатила нуклеарни закани за да го зацврсти новото статус кво на теренот.

Украина и многу други земји ја осудиле анексијата и сметаат дека тоа е кршење на меѓународното право и руските договори за заштита на територијалниот интегритет на Украина. Анексијата довела до тоа другите членки на тогашната Г8 да ја суспендираат Русија од групата  и да воведат санкции. Генералното собрание на Обединетите нации, исто така, го отфрлил референдумот и анексијата, усвојувајќи резолуција со која се потврдува „*територијалниот интегритет на Украина во нејзините меѓународно признати граници*".

Според истражувањето спроведено од Истражувачкиот центар Пју во 2014 година, мнозинството жители на Крим велат дека веруваат дека референдумот бил слободен и фер (91%) и дека владата во Киев треба да ги признае резултатите од гласањето (88%).

Руската влада се спротивставува на ознаката „анексија", при што Путин го брани референдумот дека е во согласност со принципот на самоопределување на народите.

### Последици

 Првомајска парада во Симферопол, 1 мај 2019 година
Во рок од неколку дена по потпишувањето на договорот за пристап, процесот на интегрирање на Крим во руската федерација започнал со официјален промет на руската рубља  и подоцна да биде единствената валута за легално плаќање  со часовниците исто така преместени според московско време. Официјално била објавена ревизија на рускиот Устав со додадавање на федералните субјекти на Руската Федерација, Република Крим и федералниот град Севастопол, и рускиот премиер Димитриј Медведев изјавиле дека Крим е целосно интегриран во Русија. Од анексијата Русија поддржува голема миграција на Крим.

Откако Украина ја изгубила контролата врз територијата во 2014 година, го затворила снабдувањето со вода на Каналот Северен Крим кој обезбедува 85% од потребите за слатка вода на полуостровот од реката Днепар, главниот воден пат на нацијата. Бил преземен развој на нови извори на вода, со огромни тешкотии, за да се заменат затворените украински извори. Во 2022 година, Русија освоила делови од Херсонската област, што и дозволило да го деблокира каналот Северен Крим на сила, продолжувајќи го снабдувањето со вода во Крим. 

### Напади на Крим во 2022 година

Почнувајќи од јули 2022 година, се случиле серија експлозии и пожари на полуостровот Крим, од каде што руската армија ја започнала својата офанзива врз Јужна Украина за време на целосната инвазија на Украина. Окупираниот Крим бил база за последователната руска окупација на Херсонската област и руската окупација на областа Запорожје. Украинската влада не ја прифатила одговорноста за сите напади.

Понатамошно читање
------------------

* Олворт, Едвард, ед. *Татари на Крим.* *Враќање во Татковината* (Duke University Press. 1998), написи од научници
* Кордова, Карлос. *Крим и Црното Море: историја на животната средина.* (Издавање Блумсбери, 2015 година. )
* Дикинсон, Сара. „Првиот „Ориент" на Русија: Карактеризирање на Крим во 1787 година". *Критика: Истражувања во руската и евроазиската историја* 3.1 (2002): 3-25. онлајн[*мртва врска*][*мртва врска*][ *мртов линк* ]
* Кент, Нил (2016). *Крим: историја*. Hurst Publishers.ISBN 9781849044639ISBN 9781849044639.
* Киримли, Хакан. *Националните движења и националниот идентитет меѓу кримските Татари (1905 - 1916)* (EJ Brill. 1996)
* Магоци, Пол Роберт (2014). *Оваа благословена земја: Крим и кримските Татари*. Прес на Универзитетот во Торонто.ISBN 978-0-7727-5110-2ISBN 978-0-7727-5110-2 .
* Милнер, Томас. *Крим: неговата античка и модерна историја: Каните, султаните и царите.* Лонгман, 1855. онлајн
* О'Нил, Кели. *Тврдејќи се за Крим: Историја на јужната империја на Катерина Велика* (Јејл Универзитетот Прес, 2017).
* Ожиганов, Едвард. „Република Крим: Ривалства за контрола". во *Управување со конфликти во поранешниот Советски Сојуз: руски и американски перспективи* (MIT Press. 1997). стр. 83–137.
* Плешаков, Константин. *Кримската врска: војната на Путин и судирот на цивилизациите* (Јејл Универзитетот Прес, 2017).
* Сасе, Гвендолин. *Кримското прашање: идентитет, транзиција и конфликт* (2007)
* 9789211319200 , последните случувања
* Вилијамс, Брајан Глин. *Кримските Татари: Искуството на дијаспората и фалсификувањето на нацијата* (Брил 2001) онлајн Архивирано на 7 март 2016 г.

### Историографија

* Кизилов, Михаил ; Прохоров, Дмитриј. „Развојот на кримските студии во Руската империја, Советскиот Сојуз и Украина", *Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae* (декември 2011 година), кн. 64 Број 4, стр.437–452.

### Примарни извори

* Neilson, Mrs. Andrew (1855). *The Crimea, its towns, inhabitants and social customs, by a lady resident near the Alma*.; complete text online
* Wood, Evelyn. *The Crimea in 1854, and 1894: With Plans, and Illustrations from Sketches Taken on the Spot by Colonel W. J. Colville* (2005) excerpt and text search

Наводи
------

1. ↑  Trinkaus, Erik; Blaine Maley and Alexandra P. Buzhilova; Buzhilova, Alexandra P. (2008). „Brief Communication: Paleopathology of the Kiik-Koba 1 Neandertal". *American Journal of Physical Anthropology*. **137** (1): 106–112. doi:10.1002/ajpa.20833. PMID 18357583.
2. ↑  Hardy, Bruce; Marvin Kay; Anthony E. Marks; Katherine Monigal (2001). „Stone tool function at the paleolithic sites of Starosele and Buran Kaya III, Crimea: Behavioral implications". *PNAS*. **98** (19): 10972–10977. Bibcode:2001PNAS...9810972H. doi:10.1073/pnas.191384498. PMC 58583. PMID 11535837.
3. ↑  Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; van der Plicht, Johannes; и др. (17 June 2011). „The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior". *PLOS ONE*. plosone. **6** (6): e20834. Bibcode:2011PLoSO...620834P. doi:10.1371/journal.pone.0020834. PMC 3117838. PMID 21698105.
4. ↑  Carpenter, Jennifer (20 June 2011). „Early human fossils unearthed in Ukraine". BBC. Посетено на 21 June 2011.
5. ↑  Hoffecker, John F. (2002). *Desolate Landscapes: Ice-Age Settlement in Eastern Europe*. Rutgers University Press. ISBN 978-0813529929.
6. ↑  Motuzaite-Matuzeviciute, Giedre; Sergey Telizhenko and Martin K. Jones; Jones, Martin K (2013). „The earliest evidence of domesticated wheat in the Crimea at Chalcolithic Ardych-Burun". *Journal of Field Archaeology*. **38** (2): 120–128. doi:10.1179/0093469013Z.00000000042.
7. ↑  „The Taurians - Ancient period - Outlying areas - About Chersonesos". *www.chersonesos.org*. Архивирано од изворникот на 2019-12-25. Посетено на 2019-02-06.
8. ↑  „Taurians". *www.encyclopediaofukraine.com*. Посетено на 2019-02-06.
9. ↑  Strabo. Geographica. 7. 4. 2. "... општо земено, Таурите, скитско племе ..."
10. ↑  4.99 "Надвор од ова место [Карцинитис на Истер], земјата пред истото море е ридска и се протега во Понт; таа е населена од таурската нација сè до она што се нарекува Груб полуостров; а ова завршува во источното море. Зашто морето на југ и морето на исток се две од четирите гранични линии на Скитија, исто како што морињата се граници на Атика; а Таурите населуваат дел од Скитија како Атика, како да некои други луѓе, а не Атик, требало да ги населат височините на Суниум од Торикус до градот Анафлист, ако Суниум излезе подалеку во морето. Мислам, така да се каже, да се споредуваат малите работи со големите. Таква земја е Таурската земја. Но, оние што не пловеле по тој дел на Атика, може да разберат од оваа друга аналогија: како во Калабрија некои други луѓе, а не калабријци, да живеат на гребенот во рамките на линијата извлечена од пристаништето Брундизиум до Тарентум. Зборувам за овие две земји, но има многу други од сличен вид на кои Таурис личи." (превод А. Д. Годли)
11. ↑  Minns, Ellis Hovell (1913). *Scythians and Greeks: A Survey of Ancient History and Archaeology on the North Coast of the Euxine from the Danube to the Caucasus*. Cambridge University Press.
12. ↑  Празен навод (help)
13. ↑  Tsetskhladze, Gocha R, уред. (2001). *North Pontic Archaeology*. Brill Academic Publishers. стр. 167. ISBN 978-90-04-12041-9.
14. ↑  Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond (1959). *A history of Greece to 322 B.C.* Clarendon Press. стр. 109. ISBN 978-0-19-814260-7. Посетено на 8 August 2013.
15. ↑  Todd B. Krause and Jonathan Slocum. „The Corpus of Crimean Gothic". University of Texas at Austin. Архивирано од изворникот на 2007-03-02.
16. ↑  John Julius Norwich (2013). *A Short History of Byzantium*. Penguin Books, Limited. стр. 210. ISBN 978-0-241-95305-1.
17. ↑  Slater, Eric. "Caffa: Early Western Expansion in the Late Medieval World, 1261–1475". *Review (Fernand Braudel Center)* 29, no. 3 (2006): 271–283. JSTOR 40241665. pp. 271
18. ↑  
Wheelis M. (2002). „Biological warfare at the 1346 siege of Caffa". *Emerging Infectious Diseases*. **8** (9): 971–5. doi:10.3201/eid0809.010536. PMC 2732530. PMID 12194776.
19. ↑  Brian Glyn Williams (2013). „The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire" (PDF). The Jamestown Foundation. стр. 27. Архивирано од изворникот (PDF) на 21 October 2013. Посетено на 30 March 2015.
20. 1 2 3  Subtelny, Orest (2000). *Ukraine: A History*. University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-8390-6.
21. ↑  Mike Bennighof, "Soldier Khan", *Avalanche Press*. April 2014.
22. 1 2 3  „History". *blacksea-crimea.com*. Архивирано од изворникот на April 4, 2007. Посетено на March 28, 2007.
23. ↑  Halil Inalcik. "Servile Labor in the Ottoman Empire" in A. Ascher, B. K. Kiraly, and T. Halasi-Kun (eds), *The Mutual Effects of the Islamic and Judeo-Christian Worlds: The East European Pattern*, Brooklyn College, 1979, pp. 25–43.
24. ↑  "Slavery". *Encyclopædia Britannica's Guide to Black History*.
25. ↑  Mikhail Kizilov (2007). „Slave Trade in the Early Modern Crimea From the Perspective of Christian, Muslim, and Jewish Sources". *Journal of Early Modern History*. **11** (1–2): 2–7. doi:10.1163/157006507780385125.
26. ↑  Anderson, M. S. (December 1958). „The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783–4". *The Slavonic and East European Review*. **37** (88): 17–41. JSTOR 4205010.
27. ↑  Sir H. A. R. Gibb (1954). *The Encyclopaedia of Islam*. Brill Archive. стр. 288.
28. ↑  Sebag Montefiore (2000). *The Prince of Princes: The Life of Potemkin*. Macmillan. стр. 258. ISBN 0312278152.
29. ↑  „Adam Mickiewicz's "Crimean Sonnets" – a clash of two cultures and a poetic journey into the Romantic self". Посетено на 2018-07-08.
30. ↑  William Henry Beable (1919), „Governments or Provinces of the Former Russian Empire: Taurida", *Russian Gazetteer and Guide*, London: Russian Outlook
31. ↑  „Crimean War (1853–1856)". *Gale Encyclopedia of World History: War*. **2**. 2008. Архивирано од изворникот на 16 April 2015.
32. ↑  Gellately, Robert (2007). *Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe*. Knopf. стр. 72. ISBN 978-1-4000-4005-6.
33. ↑  „Крас­ный тер­рор в Кры­му 1920-1922: документы". Архивирано од изворникот на 2022-06-25. Посетено на 2023-04-09. soft hyphen character во `|title=` во положба 5 (help)
34. ↑  „Chronology for Crimean Russians in Ukraine". Посетено на 8 September 2021.
35. ↑  "Crimea: Introduction". *The Columbia Electronic Encyclopedia*, 6th ed. Copyright © 2012, Columbia University Press. All rights reserved.
36. ↑  Jeffrey Veidlinger, [{{{1}}} Архивирано] на 16 ноември 2018 г. Before Crimea Was an Ethnic Russian Stronghold, It Was a Potential Jewish Homeland, *UCSJ*, 7 March 2014
37. ↑  "Famine in Crimea, 1931". *International Committee for Crimea*.
38. ↑  John Erickson (1975). *The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany*.
39. 1 2  Yitzhak Arad (2009). "*The Holocaust in the Soviet Union*". U of Nebraska Press, p.211, ISBN 080322270X
40. ↑  Bezverkha 2017. sfn error: no target: CITEREFBezverkha2017 (help)
41. ↑  Rywkin 1994. sfn error: no target: CITEREFRywkin1994 (help)
42. ↑  Polian, Pavel (2004). *Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR* (англиски). Central European University Press. стр. 152. ISBN 978-963-9241-68-8.
43. ↑  Allworth 1998. sfn error: no target: CITEREFAllworth1998 (help)
44. ↑  Bekirova, Gulnara (2005). *Крым и крымские татары в XIX-XX веках: сборник статей* (руски). Moscow. стр. 242. ISBN 9785851670572. OCLC 605030537.
45. ↑  „Chronology for Crimean Russians in Ukraine". Посетено на 10 September 2021.
46. ↑  Calamur, Krishnadev (27 February 2014). „Crimea: A Gift To Ukraine Becomes A Political Flash Point". *NPR*. Посетено на 27 September 2017.
47. ↑  Ragozin, Leonid (16 March 2019). „Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation". Al Jazeera.
48. ↑  Crimea profile – Overview BBC News. Retrieved 30 December 2015
49. ↑  Mark Clarence Walke, *The Strategic Use of Referendums: Power, Legitimacy, and Democracy*, p. 107
50. ↑  Roman Szporluk, ed. *National Identity and Ethnicity in Russia and the New States of Eurasia*. p. 174
51. ↑  Paul Kolstoe; Andrei Edemsky (January 1995). „The Eye of the Whirlwind: Belarus and Ukraine". *Russians in the Former Soviet Republics*. C. Hurst & Co. стр. 194. ISBN 978-1-85065-206-9.
52. ↑  „Putin describes secret operation to seize Crimea". *Yahoo News*. 8 March 2015. Посетено на 24 March 2015.
53. ↑  Weaver, Courtney (2015-03-15). „Putin was ready to put nuclear weapons on alert in Crimea crisis". *Financial Times*. Архивирано од изворникот на 11 February 2021. Посетено на 2022-01-23.
54. ↑  Simon Shuster (10 March 2014). „Putin's Man in Crimea Is Ukraine's Worst Nightmare". *Time*. Посетено на 8 March 2015. Пред зори на 27 февруари, најмалку дваесетина тешко вооружени мажи упаднаа во зградата на парламентот на Крим и во блиското седиште на регионалната влада, носејќи со себе складиште од автомати и ракетни гранати. Неколку часа подоцна, Аксјонов влезе во парламентот и, по кратка рунда разговори со вооружените лица, почна да собира кворум од пратениците на комората...
55. ↑  De Carbonnel, Alissa (13 March 2014). „RPT-INSIGHT-How the separatists delivered Crimea to Moscow". *Reuters*. Посетено на 8 March 2015. Само една недела откако вооружени лица го поставија руското знаме на локалниот парламент, Аксјонов и неговите сојузници одржаа уште едно гласање и објавија дека парламентот апелира до Путин да го анектира Крим
56. ↑  Ilya Somin (6 May 2014). „Russian government agency reveals fraudulent nature of the Crimean referendum results". *The Washington Post*.
57. ↑  Про дострокове припинення повноважень Верховної Ради Автономної Республіки Крим [За распуштањето на Врховната Рада на Автономната Република Крим]. *Verkhovna Rada of Ukraine* (украински). 15 March 2014.
58. ↑  Baczynska, Gabriela; Toyer, Julien (2014-03-05). Gutterman, Steve (уред.). „Russia says cannot order Crimean 'self-defense' units back to base". *Reuters*.
59. 1 2  „Putin reveals secrets of Russia's Crimea takeover plot". *BBC News*. 9 March 2015. Посетено на 9 March 2015.  
  
Soldatkin, Vladimir; Stamp, David (9 March 2014). „Putin says plan to take Crimea hatched before referendum". *Reuters*. Посетено на 10 March 2015.
60. ↑  „Four years since Russia's illegal annexation of Crimea". *Government.no*. 14 March 2018. Посетено на 28 March 2019.
61. ↑  „Annexation of Crimea". *UaWarExplained.com*. 2022-03-29. Архивирано од изворникот на 2022-06-06. Посетено на 2022-03-29.
62. ↑  „Russia Threatens Nuclear Strikes Over Crimea". The Diplomat. 11 July 2014. Посетено на 22 September 2021.
63. ↑  Bruno Waterfield; Peter Dominiczak; David Blair; The Daily Telegraph (24 March 2014). „Russia Temporarily Kicked Out of G8 Club of Rich Countries". *Business Insider*. Посетено на 8 March 2015.
64. ↑  „UN General Assembly adopts resolution affirming Ukraine's territorial integrity". China Central Television. 28 March 2014. Архивирано од изворникот на 4 March 2018. Посетено на 8 March 2015.
65. ↑  „United Nations A/RES/68/262 General Assembly" (PDF). United Nations. 1 April 2014. Посетено на 24 April 2014.
66. ↑  „Despite Concerns about Governance, Ukrainians Want to Remain One Country". Pew Research Center. May 8, 2014. Архивирано од изворникот на October 1, 2015. Посетено на May 19, 2014.
67. ↑  Mike Collett-White; Ronald Popeski (16 March 2014). „Crimeans vote over 90 percent to quit Ukraine for Russia". Reuters. Посетено на 8 March 2015.
68. ↑  Boris N. Mamlyuk (6 July 2015). „The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law". *The German Law Journal*. SSRN 2627417.
69. ↑  „TASS: Russia – Russian ruble goes into official circulation in Crimea as of Monday". Посетено на 29 May 2016.
70. ↑  Verbyany, Volodymyr (1 June 2014). „Crimea Adopts Ruble as Ukraine Continues Battling Rebels". *Bloomberg*. Посетено на 29 May 2016.
71. ↑  „Ukraine crisis: Crimea celebrates switch to Moscow time". *BBC News*. 29 March 2014. Посетено на 29 May 2016.
72. ↑  Sputnik (11 April 2014). „Russia Amends Constitution to Include Crimea, Sevastopol". Посетено на 29 May 2016.
73. ↑  McHugh, Jess (15 July 2015). „Putin Eliminates Ministry of Crimea, Region Fully Integrated into Russia, Russian Leaders Say". *International Business Times*. Посетено на 14 April 2016.
74. ↑  Hurska, Alla (29 March 2021). „Demographic Transformation of Crimea: Forced Migration as Part of Russia's 'Hybrid' Strategy". *Eurasia Daily Monitor*. Jamestown Foundation. **18** (50). Посетено на 17 April 2022.
75. ↑  Andreyuk, Eugenia; Gliesche, Philipp (4 December 2017). „Crimea: Deportations and forced transfer of the civil population". *Foreign Policy Center*. Посетено на 17 April 2022.
76. ↑  Dooley, Brian (25 March 2022). „Crimea Offers Disturbing Blueprint for Russian Takeover of Ukraine". *Human Rights First*. Посетено на 17 April 2022.
77. ↑  „Crimeans have tap water only six hours a day as all Russian attempts to hydrate occupied peninsula fail". *Euromaidan Press*. 17 December 2020. Посетено на 23 March 2021.
78. ↑  „New maps appear to show Crimea is drying up". *Radio Free Europe/Radio Liberty*.
79. ↑  "In southern Ukraine, Russian forces guard strategic dam"
80. ↑  Blann, Susie. „Drone explosion hits Russia's Black Sea Fleet headquarters". *abcnews.go.com*. ABC News. Посетено на 17 October 2022.

Надворешни врски
----------------

* Историски снимки од Крим, 1918 година, filmportal.de
* За улогата на Крим во рускиот дискурс во Кримскиот архипелаг: мултимедијално досие