not very sharp snow capped mountain peak in the distance, under a blue sky with a few small cloudsЛедникот на планината Арарат наскоро ќе го снема поради климатските промени.
**Климатските промени во Турција** вклучуваат промени во климата во Турција, нивните ефекти и како земјата се прилагодува на тие промени. Годишните и максималните температури на Турција се зголемуваат, и 2020 година била трета најжешка година што е забележана во историјата. Турција ќе биде значително погодена од климатските промени,, и веќе доживува поекстремно време, со суши и топлотни бранови како главни опасности.. Тековните емисии на стакленички гасови од страна на Турција се околу 1% од вкупниот глобален износ, и енергетската политика вклучува силно субвенционирање на јаглен во Турција. Турција е една од ретките земји што го потпишала, но не го ратификувала Парискиот договор, па затоа не е една од страните во Парискиот договор. Министерството за животна средина ја координира адаптацијата кон климатските промени и ова е планирано за водните ресурси според речните сливови и за земјоделството.

Емисии на стакленички гасови
----------------------------

Јагленот и автомобилите испуштаат скоро петстотини милиони тони во Турција емисии на стакленички гасови, кои се претежно јаглерод диоксид (СО
2) со малку метан.

Кравите се субвенционираат, но најголемиот двигател на стакленички гасови во Турција (GhG) се субвенциите за електрани со јаглен и недостатокот на цена за загадувањето на јаглеродот. Уделот на Турција во тековните глобални емисии на GhG е околу 1%, а емисиите по лице се шест тони годишно, што е околу глобалниот просек. Турција повторно апсорбира околу една петтина од својот GhG, претежно во нејзините дрвја. Владата поддржува пошумување, производство на електрични возила и национално генерирана електрична енергија со малку јаглерод. Сепак, како и соседен Иран, Турција е една од ретките земји што не го ратификувала Парискиот договор.

Влијанија врз природната средина
--------------------------------

ПИмало два значајни периоди на климатски промени во бронзеното време. Според проф. Д-р Мурат Туркеш, член на управниот одбор на Центарот за климатски промени и студии на политиката на Универзитетот Богазичи, климатските промени предизвикани од човекот во Турција започнале во 1970-тите. Долниот раб на Хедливата ќелија може да се движи кон север кон Турција, чија јужна граница е околу 36 степени северно, и ова може да ги намали врнежите на југот на земјата.

### Температура и временски промени

Заклучно со 2020 година, најжешката година што е забележана е 2010 година, потоа 2018 година и 2020 година. Сценариото за климатски промени во Националниот план за акција за климатски промени во 2011 година проценува дека зголемувањето на просечната годишна температура ќе биде од 2,5 °C до 4° С,, и во 2021 година заменик-министерот за земјоделство и шумарство изјавил дека најверојатно ќе биде помеѓу 1 и 2 степени помеѓу тоа време и крајот на векот. За Турција се предвидува дека ќе биде посериозно погодена од многу други земји, но ефектите значително варираат во регионите на земјата, со најголем пораст на температурата за јужните и западните региони во текот на летото. Најлошо сценарио е покачување на температурата за 7 степени до 2100 година

map of Turkey, roughly a horizontal rectangle, showing a complex pattern of climate types, including a far amount of cold especially in the north and eastКепенова класификација на климата за Турција (1980-2016)map of Turkey, roughly a horizontal rectangle, showing a complex pattern of climate types, but much less cold than the other mapКепенова класификација на климата за Турција (2071-2100)
Времето станува сè повеќе екстремно, и во мај 2020 година имало рекордно високи температури во многу делови на земјата. Во текот на 21 век се предвидува дека температурите ќе се зголемат во просек за 2-3 °C и врнежите значително ќе се намалат. Како и да е, врнежите може да се зголемат на север, и како и повеќе суши се предвидуваат повеќе поплави, како резултат на дождот што паѓа наместо снегот. Сезонски може да има повеќе врнежи во зима, но 50% помалку во пролет и есен.

Шумските пожари во Турција се зголемиле како резултат на климатските промени,, а брзината на ветерот се предвидува да се зголеми во целиот регион на Мармара.

Поплавите се предвидува дека ќе станат почести
Полно речно корито на Бујук Мендерес, ноември 2007 година. Реката може да го преполови својот просечен проток до 2100 година, како резултат на влијанието на климатските промени.
Друг ефект што може да се појави како резултат на климатските промени се поплавите поради ненадејните дождови. Сушите ризикуваат болести пренесени од комарци.

Урбаните горештини (особено на југ и исток), сушите, невремето, и поплавите, може да се зголемат.

### Зголемување на нивото на морето

Тектонското воздигнување го намали порастот на нивото на морето помеѓу Самсун и Аланија, додека неколку големи речни делти се смирија. Над 200 илјади луѓе живеат во области со ризик од пораст на нивото на морето од 1 метар. Истанбул е изложен на ризик од покачување на нивото на морето, на пример, метро-станицата Кадиќој е загрозена од поплавување.

### Водни ресурси

Турција веќе е земја „*под стрес на вода*", бидејќи количината на вода по глава на жител е околу 1.500 м2 годишно: поради зголемувањето на населението и климатските промени, голема е веројатноста дека земјата ќе биде „**недостижна од вода**" (под 1.000 м3) до 2070-тите. За производство на еден грам говедско месо потребни се 122 литри вода (споредено со 29 литри за иста количина на белковини од јајца и 19 литри од растенија), но иако климатските промени предизвикуваат суши во Турција, говеда се субвенционираат. Се предвидува мала промена за водните ресурси во северните речни сливови, но значително намалување на јужните речни сливови. Водениот стрес се предвидува и за Конија во централна Турција.

### Екосистеми

Во крајбрежните области, силно засегнатите типови на земјиште се трајни мочуришта, земјоделски површини и пасишта. Климатските модели предвидуваат дека екстремните временски прилики ќе се зголемат на Медитеранот.:151 Glaciers in Turkey are retreating: најголеми преостанати се ледниците на Арарат и се предвидува дека овие ќе исчезнат до 2065 година, бидејќи тие се топат многу побрзо од планинските ледници во многу други делови на светот. Бидејќи климата на југот се предвидува да стане потопла и посува, може да биде многу тешко да се задржат сегашните јужни шуми. Во 2020 година имало повеќе шумски пожари од нормалното. Министерството за земјоделство и шумарство ги истражува ефектите од климатските промени и развива стратегија за адаптација. Ерозијата на почвата се предвидува дека ќе се зголеми. Во 2020 година декември бил потопол отколку порано, а дрвјата цветале во Истанбул, што не е нормално за овој период од годината. Зголемувањето на температурата на површината на морето се очекува да го промени морскиот живот. Постои загриженост дека мечките во регионот на Црното Море не хибернираат.

Влијанија врз луѓето
--------------------

### Економски влијанија

Поплавите во 2020 година предизвикале штета на милијарди лири. Во 2020 година, експертот за климатски промени, Мурат Туркеш за весникот Хуријет изјавил: „*Имаме статистика, климатските промени и глобалното затоплување не погодија. Се соочуваме со загуба од милиони долари*". Министерот за животна средина проценил во 2021 година дека загубите поради катастрофи предизвикани од климатските промени ќе достигнат до милијарди лири (стотици милиони долари). Дури чекаат нови големи штети". Загубата во Бруто домашниот производ по лице до 2100 година се предвидува да биде помала од 1% за мало глобално затоплување (RCP2.6 сценарио), но скоро 8% за сериозно глобално затоплување (RCP8.5 сценарио). За компаниите кои одговорриле на Проектот за откривање јаглерод во 2020 година, главниот ризик за нивните бизниси во врска со климатските промени е цените на јаглеродот како што е механизмот за прилагодување на границата EUCarbon.

### Земјоделство и производство на храна

Земјоделството и производството на храна се предвидува да бидат под големо влијание по 20-тите години на 20 век, иако се предвидува дека годишната нето примарна продуктивност на земјиштето ќе се зголеми малку на нешто повеќе од 1300 g C m2. Наводнетото земјоделство особено ќе се намали со зголемувањето на водниот стрес. Значителен пад на земјоделското производство се пренесува низ целата економија и ја намалува националната благосостојба.

Пченицата може да биде сериозно погодена
Лозовите насади во Тракија се засегнати  и тарифата на јаглерод во ЕУ може да влијае на трговијата.

Освен ако глобалните емисии не се намалат значително земјоделството во Турција, како што е пченицата, се очекува да биде сериозно погодена по крајот на 2030-тите, особено во областите каде за земјоделството да успее е потребно поголемо количество дожд. Сушните и полусушните области се изложени на ризик од пустинизација. Наводнетото земјоделство ќе се намали како што се зголемува стресот на вода и зголемувањето на увозот на храна ќе влијае на трговскиот биланс на Турција. Оштетувањето на земјоделството  се предвидува значително да се зголеми, на пример, заради *лажно пролетно* ртење или цветење кое ќе биде проследено со студ. Производството на борови ореви е сериозно намалено.

Според професорот Бариш Карапинар, водата се губи преку испарување поради старомодните техники за наводнување што ги користи Проектот за југоисточна Анадолија, зголемувајќи го ризикот од сериозен недостиг на вода.

### Хидроенергија

Намалените врнежи  и хидроелектричната енергија во Турција се предвидува, на пример во сливот на реките Тигар и Еуфрат, како што се случило во 2020 година, поради сушата. За да се надомести намалената хидроенергија, се додава сончева енергија покрај хидроцентралата.

### Риболов и аквакултура

small silver fish in open polystyrene boxes labelled "Karadeniz hamsi kilo 7 lira"Сардините можеби повеќе не се раѓаат правилно во турските води.
Затоплувањето на езерото Ван го намалува кислородот за зракоперката *Chalcalburnus tarichi*. Според Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации, риболовот во Црноморскиот регион на Турција е чувствителен на влијанието на климатските промени, и според Турската фондација за истражување на морето, сите турски мориња ќе бидат засегнати.

#### Туризам

Туризмот во Турција може да стане претопол во текот на летото за некои луѓе, на пример, Анталија може да стане премногу жешка за некои луѓе да можат да ги посетуваат за време на училишните одмори во лето. Треба да се преиспита развојот на скијачки центри во среден Таур и источните планини во регионот на Црното Море.

### Влијанија врз здравјето

1.350 луѓе загинале поради поплавите помеѓу 1970 и 2014 година во Турција и околу 2 милиони луѓе биле погодени од тие поплави. Климатските промени можат да влијаат на здравјето во Турција, на пример, поради зголемените горештини, особено постари и хронично болни луѓе и деца.

### Влијанија на миграцијата

Во Турција има над 3 милиони бегалци од Сириската граѓанска војна. Но, иако тешката суша од 2007 до 2008 година во североисточна Сирија била поверојатна од климатските промени, според академците, многу е малку веројатно дека ова помогнало да се започне сириската граѓанска војна.

Според Програмата за развој на Обединетите нации, намалувањето на врнежите ги влошува широките социјални и регионални разлики во Турција, а јазот меѓу југоисточните провинции и остатокот од земјата се зголемува.

### Влијанија врз домувањето

Еколозите велат дека новите автопати и градежниот бетон ја попречуваат апсорпцијата на надојдената вода од земјата. Поради зголемувањето на температурата, на постојните згради ќе им треба повеќе енергија за ладење.

Ублажување
----------

### Политики и законодавство

Национална стратегија и план за акција за прилагодување кон климатските промени била објавена во 2012 година, но Турција сè уште нема доставено Национален план за адаптација до УНФЦЦЦ.

Министерството за животна средина и урбанистичко планирање ги координира активностите за борба против климатските промени во Турција. Во февруари 2021 година Министерството изјавило дека плановите за адаптација за сите седум региони се завршени и дека ќе го претстави извештајот за адаптација пред парламентот и ќе формира центар за истражување на климатските промени. Во исто време, Министерството најаило дека работата на стратешките стратегии за адаптација продолжува за: земјоделство, одгледување на добиток, туризам, обновлива енергија и индустрија.

Идентификувани се влијанијата на климатските промени врз површинските и подземните води за одделни водни сливови и утврдени се активности за адаптација. Областа за имплементација на проектот е 25 речни сливови што ја покриваат цела Турција, а периодот на проекција ги опфаќа годините 2015 до 2100 година. Многу други проекти, како што е зголемување на капацитетот за складирање на вода; Проект езеро-вода; Акциони планови за заштита на сливот; Трансформација на акционите планови за заштита на сливот во речен слив; Планови за управување; Студии за заштита на сливовите со вода за пиење; Студии за управување со суша; Заштеда на вода во наводнување; Изградена е дистрибуција на вода меѓу секторите. Новата зграда од над 2000 квадратни метри сега мора да вклучува собирање вода на покривот..

Направени се испитувања за адаптација кон климатските промени во земјоделството со различни апликации како борба против земјоделска суша, добри земјоделски апликации и органско земјоделство. Многу проекти се ставени во пракса. Овие вклучуваат: Стратегија на Турција за борба против земјоделската суша и Акциониот план (2018-2022); Систем за следење и информирање на земјоделството (ТАРБИЛ); Институција за поддршка на земјоделството и руралниот развој (ТКДК); Закон за земјоделско осигурување; Развивање на проект за земјоделска публикација (ТАР-ГЕЛ); Студии за борба против ерозијата; Климатски промени Национален план за акција-Земјоделски сектор.

Според единаесеттиот план за развој (2019-2023): „*Се гледа дека забрзувањето на климатските промени поради големите емисии на стакленички гасови предизвикува природни катастрофи и претставува сериозна закана за човештвото*". и „*Меѓународните преговори за климатските промени ќе бидат спроведени во рамките на Наменетиот национален придонес со принципите на заеднички, но диференцирани одговорности и соодветните способности, и во рамките на националните услови, климатските промени ќе се решат во секторите што предизвикуваат емисии на стакленички гасови и отпорноста на економијата и општеството кон климатските ризици ќе се зголеми со градење на капацитети за прилагодување кон климатските промени*. Од 2021 година главен пратеник за климатски промени е Мехмет Емин Бирпинар, заменик министер за животна средина.

Општество и култура
-------------------

Меѓународна соработка
---------------------

Турција, како и соседен Иран, е една од ретките земји што го потпишале, но не го ратификувале Парискиот договор, со други зборови, таа е потписник, но не и една од страните на договорот. Главната опозициска Републиканска народна партија побарала ратификување на договорот.Другите земји, најверојатно, ќе ја притиснат Турција на Самитот на Г-2021 и климатските промени.

Според Министерството за енергија и природни ресурси, климатските промени се еден од најголемите проблеми во светот. Претседателството на самитот Г20 во 2020 година изјавило: „*Поради неправеден статус на Турција во сегашната климатска архитектура, Турција сè уште не го ратификуваше Парискиот договор*". и „*Како земја во развој, со занемарлива историска одговорност за емисиите на стакленички гасови (помалку од 1%), Турција очекува да најде фер, разумно и целосно задоволувачко решение за ова прашање во најбрз можен рок, по можност за време на COP26*..."  Како соседните Иран и Ирак, Турција е една од ретките земји што не го ратификувала Парискиот договор и одбила да го ратификува сè додека не добие повеќе меѓународни заеми за намалување на емисијата и инвестиции во обновлива енергија. ЕУ ја повикува Турција да го ратификува договорот. Турција не е страна на Конвенцијата за проценка на влијанието врз животната средина во прекуграничен контекст (Конвенција Еспо).

Слично на тоа, Турција го потпишала, но не и го ратификувала Амандманот Кигали за намалување на производството и употребата на хидрофлуокарбони. Нема данок на јаглерод или шема за трговија со емисии, затоа не се користи зачувување и складирање на јаглерод, бидејќи не е економски исплатливо. Исто така, „*со оглед на фактот дека новата централа на јаглен има минимум 40 години економски век, напливот на јаглен во Турција може да создаде нераскинливо заклучување на јаглерод*".

Проектите, програмите и студиите за климатски промени бараат многу финансирање. Турција веќе добива меѓународно финансирање и покрај тоа што не го ратификувала Парискиот договор. Турција била петти најголем примател на мултилатерални климатски фондови помеѓу 2013 и 2016 година, примајќи 231 милиони долари преку канали како што се Фондот за чиста технологија (CTF) и Глобалниот фонд за животна средина (GEF).

Ерменија вели дека изградбата на брани во Турција се комбинирала со климатските промени за да се намали протокот во сливот на реката Аракс. 

### Активизам

Во 2020 година, првата дама Емине Ердоган изјавил дека „*секој погрешен чекор што го преземаме може да биде катастрофа за идните генерации*". Во 2021 година, според Дејли Сабах, таа изјавила дека улогата на поединците е поважна од преминот кон обновливи извори на енергија за да се намали зависноста од фосилни горива. 

Предложено е искористување на зелените површини во градовите, а Истанбул има акциски план за климатски промени. Сепак, според студијата од 2018 година на Универзитетот Тракија, треба итно да се подготват повеќе локални акциони планови за климатски промени.

Во 2019 година, некои турски ученици се приклучиле на штрајкот на училиштето за климата, а турскиот огранок протестирал за Турција да го ратификува Парискиот договор.

Муслимански екологисти и академици го цитираат Куранот како поддршка на нивниот екологизам. Во Истанбул во 2015 година, исламските лидери ги повикале 1,6 милијарди муслимани во светот да помогнат во климатските промени.

### Петиција за правата на децата и тужба

Активистката за заштита на животната средина, Грета Тунберг и уште 15 други деца поднеле петиција во 2019 година, во знак на протест против недостаток на акција од страна на Аргентина, Бразил, Франција, Германија и Турција велејќи дека, покрај другите опасности, поголем смртоносен топлотен бран ќе влијаат на нив и на другите деца во иднина.
:29Петицијата ги предизвикало петте земји согласно Конвенцијата за правата на детето: „*Споредливи емисии со стапката на емисии во Турција би довеле до повеќе од 4° C затоплување*":66 Ако петицијата е успешна, од земјите ќе биде побарано да одговорат; сепак, какви било предлози не се законски обврзувачки. Во 2020 година, Турција и 32 други земји биле тужени пред Европскиот суд за човекови права од група португалски деца.

### Медиуми и уметност

Во 90-тите години независниот *Ачик Радио* (Отворено радио) емитувало некои од првите медиумски известувања за климатските промени, а неговиот основач Омер Мадра ги нагласува „Трите Y во борбата за климатските промени: *Yerel* (локален) *Yatay* (хоризонтален) и *Yavas* (бавно). Иклим Хабер е уште еден активен извор за покривање на прашањата за климатските промени за читателите во Турција. Тие ги опишуваат своите операции како „*фокусирање на најновите достигнувања од областите на климатската наука, климатската политика и економијата на климатските промени, обидувајќи се да ги објавуваат вестите објективно и ориентирани кон податоци*." 

Уметноста ја подигнува свеста за климатските промени, а образованието е поддржано од ЕУ.

### Перцепција на јавноста

Индивидуалната акција за климатските промени не е правилно разбрана (во истражувањето спроведено врз наставници во основните училишта, многумина погрешно им дале приоритет користејќи помалку козметика) и ниту владините избори за ублажување на климатските промени (во истото истражување само едно малцинство правилно дало приоритет за ограничување на употребата на фосилни горива). За идното затоплување на морската вода од Атомската централа Акују, некои погрешно сметаат дека е релевантно за климатските промени, а малкумина знаат дека геотермалната моќ во Турција може да испушти значителен CO  
2.

Во 2018 година, турскиот центар за климатски вести Аклим Хабер и водечката турска компанија за анкетирање Конда тврдиле дека: „*постои широк јавен консензус за климатските промени (86%) и мнозинството (75%) од населението велат дека се загрижени за климата промената. Истражувањето посочува дека изворите на енергија на Турција во преференција се соларна и ветерна енергија со голема разлика*". (Извештај на „*Перцепциите за климатските промени и енергетските преференции во Турција*". Според последниот извештај напишан на турски јазик и подготвен од друга соработка на *İklim Haber* и *Konda Research* во 2020 година, 51,5% од јавното мислење смета дека климатската криза е поголема закана од кризата со коронавирусите. Исто така, 71,4% од јавното мислење признава дека сегашната климатска криза е резултат на човековите активности.

Главните турски медиуми имаат тенденција да ги гледаат новите централи на јаглен како зголемување на вработеноста наместо да предизвикуваат климатски промени; скоро сите сопственици на медиуми имаат финансиски интереси за фосилни горива:17,20. Медиумите ги покриваат климатските промени само за време на екстремни временски настани, со недоволно стручно мислење или перспективи на граѓанското општество:28.

Во анкетата на Е3Г во 2019 година, спроведена во шест земји од иницијативата за појаси и патишта (вклучително и Турција), сончевата енергија била најпопуларниот извор на енергија, а јагленот најмалку популарен. Дваесет и четири турски градови посветени на целите на Парискиот договор таа година и Програмата за развој на Обединетите нации соработуваа со Турската кошаркарска федерација во 2020 година за да се подигне јавната свест за борбата против климатските промени. Студија од 2020 година покажа дека нивото на јавна поддршка за потенцијален данок на јаглерод не зависи од тоа дали приходите се користат за ублажување и прилагодување.

Наводи
------

1. ↑  „Glaciers melting faster in southeast Turkey, sparking concerns". *Daily Sabah*. 2019-07-30. Посетено на 2021-02-18.
2. 1 2  Azzoni, Roberto Sergio; Sarıkaya, Mehmet Akif; Fugazza, Davide (2020-04-01). „Turkish glacier inventory and classification from high-resolution satellite data". *Mediterranean Geoscience Reviews*. **2** (1): 153–162. doi:10.1007/s42990-020-00029-2. hdl:2434/745029. ISSN 2661-8648.
3. ↑  Şen, Prof. Dr. Ömer Lütfi. „Climate Change in Turkey". Mercator-IPC Fellowship Program. Посетено на 16 September 2018.
4. ↑  „Monthly and Seasonal Trend Analysis of Maximum Temperatures over Turkey" (PDF). *International Journal of Engineering Science and Computing*. **7** (11). November 2017. Посетено на 16 September 2018.
5. 1 2 3 4  „Climate change responsible for spring and winter within weeks". *Climate change responsible for spring and winter within weeks* (англиски). Посетено на 2021-04-24.
6. ↑  „Turkey battles climate change: Nationwide efforts give hope for the future". *Daily Sabah*. 11 October 2018.
7. ↑  Turkey's fourth biennial report. *Ministry of Environment and Urban Planning* (Report). December 2019.
8. 1 2  „Extreme weather threatens Turkey amid climate change fears". *Daily Sabah*. 17 May 2018.
9. ↑  „Turkey drought: Istanbul could run out of water in 45 days". *The Guardian*. 2021-01-13.
10. ↑  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
11. ↑  „Each Country's Share of CO2 Emissions". Union of Concerned Scientists. Посетено на 16 September 2018.
12. ↑  "Fossil Fuel Support - TUR", OECD, accessed September 2018.
13. ↑  October 30; 2020. „Study: Ancient people in Turkey adapted to climate change". *Cornell Chronicle* (англиски). Посетено на 2020-11-11.CS1-одржување: бројчени имиња: список на автори (link)
14. ↑  „Turkey in the midst of climate change, says climate expert". *Hürriyet Daily News*. 9 October 2020. Посетено на 2020-11-11.
15. ↑  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
16. ↑  Tokuç, Burcu (May 2019). „Which Threats to Global Health Pose a Problem for Turkey's Health?". *Balkan Medical Journal*. **36** (3): 152–154. doi:10.4274/balkanmedj.galenos.2019.2019.3.001. ISSN 2146-3123. PMC 6528528. PMID 30821137.
17. ↑  „Küresel İklim Değişikliği ve Türkiye | WWF". *www.wwf.org.tr*. Посетено на 2020-11-30.
18. ↑  Republic of Turkey Climate Change Action Plan 2011 - 2023 (PDF) (Report). Ministry of Environment and Urbanization General Directorate of Environmental Management Climate Change Department. 2012.
19. 1 2 3 4  „200-day heat wave: Top Turkish official warns of future danger". *Daily Sabah*. 2021-04-16. Посетено на 2021-04-24.
20. 1 2  „Warming a Frozen Policy: Challenges to Turkey's Climate Politics After Paris". Turkish Policy Quarterly.
21. 1 2 3  Seventh National Communication (version 2) of Turkey under the UNFCCC (this is also the third biennial report). *Ministry of Environment and Urban Planning* (Report). August 2019.
22. 1 2  *İkli̇m Deği̇şi̇kli̇ği̇ni̇n Yerel Etki̇leri̇ Raporu* (PDF). TEMA Vakfı Proje Ekibi WWF-Türkiye Proje Ekibi. March 2015. ISBN 978-975-7169-77-2. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-03-28. Посетено на 2021-05-01.
23. ↑  „Climate change triggers extreme weather in Turkey". *Daily Sabah*. Посетено на 2019-10-01.
24. ↑  „Environmental developments in Turkey during 2020".
25. ↑  Ministry of Environment and Urbanization (2016), p. 22
26. ↑  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
27. 1 2  „Temperature to increase significantly in Turkey in 30 years due to global warming, warns climate expert". *Hürriyet Daily News*. 19 March 2018.
28. ↑  Ward, Lyn (2019-08-27). „Climate change and wildfires - a vicious circle". *Fethiye Times*. Архивирано од изворникот на 2019-09-04. Посетено на 2019-09-04.
29. ↑  „Deforestation prevention key to fight climate change". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2019-10-01.
30. ↑  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
31. ↑  „Mosquito takeover in possible drought prompts disease concerns for Turkey". *Daily Sabah*. 2020-12-28. Посетено на 2021-01-02.
32. ↑  „Turkey reeling from African heat wave". *Daily Sabah*. 2 July 2017.
33. ↑  „Gov't forced to take measures amid below average rainfall across Turkey". *Hürriyet Daily News*. 21 January 2018.
34. ↑  „Lightning electrifies Istanbul, northwestern Turkey skies as thunderstorms take over". *Daily Sabah*. 24 July 2018.
35. ↑  „Istanbul flood result of Turkey's climate change". Anadolu Agency. 27 July 2017.
36. ↑  Şen, Ömer Lütfi. „Climate Change in Turkey". Mercator-IPC Fellowship Program. Посетено на 27 September 2018.
37. ↑  „Coastal floods in Turkey". *Climatechangepost.com* (англиски). Посетено на 2021-03-24.
38. 1 2  „Potential Impacts of Sea Level Rise on the Coasts of Turkey" (PDF).
39. ↑  „Coastal floods in Turkey". *Climatechangepost.com* (англиски). Посетено на 2021-02-11.
40. 1 2  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
41. 1 2  Birpınar, Mehmet Emin (2021-04-05). „Drought, drought, drought: What mobilizes awareness? | Opinion". *Daily Sabah*. Посетено на 2021-04-24.
42. ↑  Dr. Nuran, Talu (2019). „Local Climate Action Planning and Practices in Turkey" (PDF).
43. ↑  Afshar, Mehdi H.; Şorman, Ali Ünal; Tosunoğlu, Fatih; Bulut, Burak; Yilmaz, M. Tugrul; Danandeh Mehr, Ali (2020-08-01). „Climate change impact assessment on mild and extreme drought events using copulas over Ankara, Turkey". *Theoretical and Applied Climatology*. **141** (3): 1045–1055. Bibcode:2020ThApC.141.1045A. doi:10.1007/s00704-020-03257-6. ISSN 1434-4483.
44. ↑  Turkey Livestock and Products Semiannual. *United States Department of Agriculture* (Report). 26 March 2021.
45. ↑  Baldasso, V.; Soncini, A.; Azzoni, R.S.; и др. (2018). „Recent evolution of glaciers in Western Asia in response to global warming: the case study of Mount Ararat, Turkey". *Theor Appl Climatol*. **137** (1–2): 45–59. doi:10.1007/s00704-018-2581-7. S2CID 125700008.
46. ↑  „A GIS-Based Multi-Criteria Decision Analysis Model for Determining Glacier Vulnerability".
47. ↑  „Climate". *climatechangeinturkey.com*. Посетено на 2021-02-19.
48. ↑  „Protecting Forests in Turkey: Climate Change Adaptation and Biodiversity Protection". *www.afd.fr* (англиски). Посетено на 2021-02-11.
49. ↑  Berberoglu, Suha; Cilek, Ahmet; Kirkby, Mike; Irvine, Brian; Donmez, Cenk (2020-07-07). „Spatial and temporal evaluation of soil erosion in Turkey under climate change scenarios using the Pan-European Soil Erosion Risk Assessment (PESERA) model". *Environmental Monitoring and Assessment* (англиски). **192** (8): 491. doi:10.1007/s10661-020-08429-5. ISSN 1573-2959.
50. ↑  „Experts warn of climate change in Turkey as trees bloom early". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2021-01-02.
51. ↑  Dabanli, Ismail; Şişman, Eyüp; Güçlü, Yavuz Selim; Birpınar, Mehmet Emin; Şen, Zekai (2021-02-01). „Climate change impacts on sea surface temperature (SST) trend around Turkey seashores". *Acta Geophysica* (англиски). **69** (1): 295–305. doi:10.1007/s11600-021-00544-2. ISSN 1895-7455.
52. ↑  „Bears choosing not to hibernate due to climate change raises concerns in Turkey". *Daily Sabah*. 2020-12-23. Посетено на 2021-01-02.
53. ↑  „Turkey: Pandemic stresses need for green transformation".
54. ↑  „Turkey in the midst of climate change, says climate expert". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2020-11-11.
55. ↑  „Bakan Kurum: İklim Değişikliğiyle Mücadele Raporu'nu Meclise sunacağız".
56. ↑  Matthew E. Kahn Kamiar Mohaddes Ryan N.C. Ng M. Hashem Pesaran Mehdi Raissi Jui-Chung Yang (August 2019). „Long-term Macroeconomic Effects of Climate Change: a Cross-country Analysis" (PDF). *NBER Working Paper Series*.
57. ↑  „CDP Turkey Climate Change and Water Report 2020 | CDP Turkey". *cdpturkey.sabanciuniv.edu*. Посетено на 2021-04-24.
58. ↑  Dudu, Hasan; Çakmak, Erol H. (2018-04-03). „Climate change and agriculture: an integrated approach to evaluate economy-wide effects for Turkey". *Climate and Development*. **10** (3): 275–288. doi:10.1080/17565529.2017.1372259. ISSN 1756-5529.
59. ↑  Gurbey, Alev Perihan (July 2020). „Climate Change Problems in Agricultural Landscape Areas: Eastern Thrace Vineyards".
60. ↑  „The European Green Deal's Border Carbon Adjustment: Potential impacts on Turkey's exports to the European Union" (PDF).
61. ↑  „Reducing emissions could mitigate worst effects of climate change, study finds".
62. ↑  Rojas, Maisa; Lambert, Fabrice; Ramirez-Villegas, Julian; Challinor, Andrew J. (2019-04-02). „Emergence of robust precipitation changes across crop production areas in the 21st century". *Proceedings of the National Academy of Sciences* (англиски). **116** (14): 6673–6678. Bibcode:2019PNAS..116.6673R. doi:10.1073/pnas.1811463116. ISSN 0027-8424. PMC 6452695. PMID 30858318.
63. 1 2 3  Dudu, Hasan; Çakmak, Erol H. (2018). „Climate change and agriculture: an integrated approach to evaluate economy-wide effects for Turkey". *Climate and Development*. **10** (3): 275–288. doi:10.1080/17565529.2017.1372259.
64. ↑  „Desertification and Erosion in Turkey" (PDF).
65. ↑  Ağaçayak, Tuğba; Keyman, E. Fuat. „Water and Food Security in Turkey in a Changing Climate" (PDF). Istanbul Policy Center, Sabancı University. Архивирано од изворникот (PDF) на 2018-09-16. Посетено на 16 September 2018.
66. ↑  „Climate change hits Turkey's richest highland villages". Daily Sabah.
67. ↑  „Will Turkey's thirst for dam building add an element of combustibility to a regional water crisis?". *Equal Times* (англиски). Посетено на 2020-02-13.
68. ↑  Turkes, Murat; Turp, M. Tufan; An, Nazan; Ozturk, Tugba; Kurnaz, M. Levent (2020), Harmancioglu, Nilgun B.; Altinbilek, Dogan (уред.), „Impacts of Climate Change on Precipitation Climatology and Variability in Turkey", *Water Resources of Turkey*, World Water Resources (англиски), Cham: Springer International Publishing, стр. 467–491, doi:10.1007/978-3-030-11729-0\_14, ISBN 978-3-030-11729-0, Посетено на 2020-10-24
69. ↑  „Increasing Droughts in Turkey are likely to put Pressure on its Hydropower Sector". *Future Directions International* (англиски). 2019-07-03. Архивирано од изворникот на 2019-07-11. Посетено на 2019-07-11.
70. ↑  „Drought ramps up power output from gas in Turkey in 2020". *Daily Sabah*. 2021-02-08. Посетено на 2021-02-19.
71. ↑  „Turkey expands renewables capacity in gigawatts rather than megawatts". *Balkan Green Energy News* (англиски). 2021-02-08. Посетено на 2021-04-24.
72. ↑  „Commercial fishing of anchovy banned for 10 days - Turkey News". *Hürriyet Daily News* (англиски). Посетено на 2021-04-25.
73. ↑  „Lake Van warms up, threatening ecosystem". Ihlas News Agency. 21 February 2018.
74. ↑  *Impacts of climate change on fisheries and aquaculture : synthesis of current knowledge, adaptation and mitigation options*. Barange, Manuel, Bahri, Tarûb, Beveridge, Malcolm C. M. Cochrane, K. L. Funge Smith, S. (Simon), Poulain, Florence. Rome. 2018. ISBN 92-5-130607-9. OCLC 1078885208.CS1-одржување: друго (link)
75. ↑  „Climate Change and Turkish Seas | TUDAV" (англиски). Посетено на 2021-04-25.
76. ↑  „MARINE AQUACULTURE IN TURKEY: ADVANCEMENTS AND MANAGEMENT" (PDF).
77. ↑  „How hot summers and disease could impact tourism in the Mediterranean | McKinsey & Company". *www.mckinsey.com* (англиски). Посетено на 2021-02-11.
78. ↑  Demiroglu, Osman Cenk; Turp, Mustafa Tufan; Kurnaz, Mehmet Levent; Abegg, Bruno (2020-08-26). „The Ski Climate Index (SCI): fuzzification and a regional climate modeling application for Turkey". *International Journal of Biometeorology* (англиски). doi:10.1007/s00484-020-01991-0. ISSN 1432-1254.
79. ↑  Akademisi, Türkiye Bilimler (July 2020). The Report on Climate Change and Public Health in Turkey (Report). Turkish Academy of Sciences. ISBN 978-605-2249-50-5. Архивирано од изворникот на 2021-05-01. Посетено на 2021-05-01.
80. ↑  Bayram, Hasan; Öztürk, Ayşe Bilge (2021), Pinkerton, Kent E.; Rom, William N. (уред.), „Global Climate Change, Desertification, and Its Consequences in Turkey and the Middle East", *Climate Change and Global Public Health*, Respiratory Medicine (англиски), Cham: Springer International Publishing, стр. 445–458, doi:10.1007/978-3-030-54746-2\_21, ISBN 978-3-030-54746-2, Посетено на 2021-03-24
81. ↑  „Situation Syria Regional Refugee Response". *data2.unhcr.org*. Посетено на 2021-02-11.
82. ↑  Selby, Jan; Dahi, Omar S.; Fröhlich, Christiane; Hulme, Mike (2017-09-01). „Climate change and the Syrian civil war revisited". *Political Geography* (англиски). **60**: 232–244. doi:10.1016/j.polgeo.2017.05.007. ISSN 0962-6298.
83. ↑  „On Blaming Climate Change for the Syrian Civil War". *MERIP* (англиски). 2020-09-29. Посетено на 2021-02-11.
84. ↑  „Turkey | UNDP Climate Change Adaptation". *www.adaptation-undp.org* (англиски). Архивирано од изворникот на 2021-04-15. Посетено на 2021-03-24.
85. ↑  „New homes, highways boost flood risk on Turkey's northern coast". *Arab News* (англиски). 2020-09-16. Посетено на 2021-04-25.
86. ↑  Dino, Ipek Gursel; Akgul, Cagla Meral. „Impact of climate change on the existing residential building stock in Turkey: An analysis on energy use, greenhouse gas emissions and occupant comfort".
87. 1 2  „Turkey — Climate-ADAPT". *climate-adapt.eea.europa.eu*. Посетено на 2020-12-01.
88. ↑  „The Carbon Brief Profile: Turkey". *Carbon Brief*. Посетено на 1 October 2018.
89. 1 2  „Turkey sets new goals in fight against climate change". *Daily Sabah*. 2021-02-17.
90. ↑  Eleventh Development Plan (2019-2023) (PDF) (Report). Presidency of Strategy and Budget. 2020. Архивирано од изворникот (PDF) на 2020-09-25. Посетено на 2021-05-01.
91. ↑  Birpınar, Mehmet Emin (2021-01-07). „New trend in transportation: Micromobility". *Daily Sabah*. Посетено на 2021-01-28.
92. ↑  „United Nations Treaty Collection". *United Nations Treaty Collection*. Посетено на 2020-11-24.
93. ↑  „The climate issue in Turkey". *Hürriyet Daily News* (англиски). Посетено на 2020-11-24.
94. ↑  „English :: CHP: The Real Survival Problem is the Climate Crisis". *m.bianet.org*. Посетено на 2020-11-24.
95. ↑  „Turkey to face pressure over Paris climate deal". *Hürriyet Daily News* (англиски). Посетено на 2021-01-02.
96. ↑  „Climate Change and International Negotiations". Ministry of Energy and Natural Resources (Turkey). Архивирано од изворникот 28 September 2018. Посетено на 28 September 2018.
97. ↑  „A Statement of the Presidency on the Republic of Turkey's Position" (PDF). 22 November 2020. Архивирано од изворникот (PDF) на 2020-11-23. Посетено на 2021-05-01.
98. ↑  Bagatır, Bulut (2018-12-13). „Chief Climate Negotiator: Turkey Does Not Have a Luxury to Be a Laggard in Terms of Climate Action". *İklim Haber*. Посетено на 2019-09-27.
99. ↑  „Which countries have not ratified the Paris climate agreement?". *Climate Home News*. 2020-08-13. Посетено на 2020-08-14.
100. ↑  Turkey 2020 Report (see chapters: 15 Energy, 27 Environment and Climate change) (PDF) (Report). European Commission. 2020.
101. ↑  „United Nations Treaty Collection". *treaties.un.org*. Архивирано од изворникот на 2021-03-01. Посетено на 2020-10-11. Укажано повеќе од еден `|accessdate=` и `|access-date=` (help)
102. ↑  „United Nations Treaty Collection". *treaties.un.org* (англиски). Посетено на 2020-11-24.
103. ↑  „"Use every drop of water sparingly" –hydrometeorologist warns as Turkish dams and climate change cut resources". *armenpress.am* (англиски). Посетено на 2021-03-24.
104. ↑  „Turkish first lady urges action against climate change". Архивирано од изворникот на 2021-07-31. Посетено на 2021-05-01.
105. ↑  Çetin, Nefise; Mansuroğlu, Sibel; Kalaycı Önaç, Ayşe (2018). „Xeriscaping Feasibility as an Urban Adaptation Method for Global Warming: A Case Study from Turkey". *Pol. J. Environ. Stud*. **27** (3): 1009–1018. doi:10.15244/pjoes/76678.
106. ↑  „İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı". Архивирано од изворникот на 2019-04-17. Посетено на 17 April 2019.
107. ↑  Yıldırım, Kübra Özcan (2018). „Akademik Kurumlarda Örgütsel Adalet Ve Dişlanma İlişkisi: Araştirma Görevlileri Üzerine Bir Araştirma". *Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*: 177–194. doi:10.26468/trakyasobed.502209.
108. ↑  „'When adults fail, we need to take action,' says activist". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2019-10-01.
109. ↑  „Extinction Rebellion calls for people to 'rise up' against Turkish government". *Morning Star*. 16 April 2019.
110. ↑  Bodetti, Austin. „Why Turkish academic Ibrahim Ozdemir is pushing for an Islamic approach to environmentalism". *alaraby*. Посетено на 2019-10-01.
111. ↑  "Islamic Declaration on Climate Change" UNFCCC, 18 August 2015
112. ↑  „Islamic Declaration on Global Climate Change" (PDF). The Islamic Foundation For Ecology And Environmental Sciences. Архивирано од изворникот (PDF) на 2020-02-09. Посетено на 7 May 2019.
113. ↑  „16 children, including Greta Thunberg, file landmark complaint to the United Nations Committee on the Rights of the Child". *www.unicef.org*. Архивирано од изворникот 25 September 2019. Посетено на 25 September 2019.
114. ↑  „Countries violate rights over climate change, argue youth activists in landmark UN complaint". *UN News*. 24 September 2019. Архивирано од изворникот 25 September 2019. Посетено на 25 September 2019.
115. 1 2  „Communication to the Committee on the Rights of the Child" (PDF). *Earthjustice*. 23 September 2019.
116. ↑  „Information Pack about the Optional Protocol to the Convention on theRights of the Child on a Communications Procedure (OP3 CRC)" (PDF). Архивирано (PDF) од изворникот 13 October 2019. Посетено на 13 October 2019.
117. ↑  Kahn, Brian (23 September 2019). „It's Kids vs. the World in a Landmark New Climate Lawsuit". *Gizmodo*. Архивирано од изворникот 23 September 2019. Посетено на 23 September 2019.
118. ↑  „Greta Thunberg Leads Young People in Climate Complaint to UN". *Bloomberg*. 23 September 2019. Архивирано од изворникот 24 September 2019. Посетено на 23 September 2019.
119. ↑  „Portuguese children sue 33 countries over climate change at European court". *the Guardian*. 2020-09-03. Посетено на 2020-09-03.
120. ↑  „Local activism at the heart of fight against 'global heating' - Turkey News". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2020-02-10.
121. ↑  „Hakkımızda" [About Us]. *İklim Haber* (турски). Посетено на 2020-11-25.
122. ↑  „Turkey's stage-struck grannies act to save the planet". 2019-08-29. Посетено на 2019-09-04.
123. ↑  „Enhancing Required Joint Efforts on Climate Action Project".
124. ↑  Yalcin, Fatma Aggul; Yalcin, Mehmet (2017). „Turkish Primary Science Teacher Candidates' Understandings of Global Warming and Ozone Layer Depletion". *Journal of Education and Training Studies*. **5** (10): 218. doi:10.11114/jets.v5i10.2225.
125. ↑  „Characterizing the declining CO2 emissions from Turkish geothermal power plants" (PDF). World Bank. Посетено на 26 March 2019.
126. ↑  „Turkey Climate Survey". *İklim Haber*. Посетено на 2020-11-28.
127. 1 2  „Türki̇ye'de İkli̇m Deği̇şi̇kli̇ği̇ Ve Çevre Sorunları Algısı 2020" (PDF). *İklim Haber*. November 2020. стр. 12–18. Посетено на 30 November 2020.
128. ↑  Cengiz, Pelin; Zırığ, Utku; Şimşek, Soner (January 2019). „Thematic Journalism in Turkey: Environmental-Ecological Reporting" (PDF). *saha*. том Special Issue 2. стр. 16–23. ISSN 2149-7885.
129. ↑  Şahin, Ümit; Türkkan, Seçil (January 2019). „Turkey's Climate Policies Have Reached a Deadlock: It Takes Courage to Resolve It" (PDF). *saha*. том Special Issue 2. стр. 24–30. ISSN 2149-7885.
130. ↑  „Polling finds citizens in six belt and road countries want clean energy, not coal". *E3G*. 2019-04-25. Посетено на 2020-09-30.
131. ↑  Schulz, Florence (2019-12-10). „24 Turkish cities oppose Erdogan, support Paris Climate Agreement". *www.euractiv.com*. Посетено на 2020-05-27.
132. ↑  „Bringing sustainable development into play: UNDP teams up with basketball federation to raise awareness – Turkey News". *Hürriyet Daily News*. Посетено на 2020-05-27.
133. ↑  Uyduranoglu, Ayse; Ozturk, Serda Selin (2020-10-20). „Public support for carbon taxation in Turkey: drivers and barriers". *Climate Policy*. **20** (9): 1175–1191. doi:10.1080/14693062.2020.1816887. ISSN 1469-3062. S2CID 222094247.

Надворешни врски
----------------

* Turkish State Meteorological Service (in Turkish)
* Documents submitted to the UNFCCC
* Istanbul International Centre for Energy and Climate
* Climate Change in Turkey:Istanbul Policy Center: Sabanci University
* İklim Haber (Climate News) – Newspaper focusing on climate change
* Climate Laws - Laws, policies and litigation

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Климатски промени во Европа |
| --- |
|  |
| Суверени  држави | 
* Австрија
* Азербејџан
* Албанија
* Андора
* Белгија
* Белорусија
* Босна и Херцеговина
* Бугарија
* Германија
* Грузија
* Грција
* Данска
* Ерменија
* Естонија
* Ирска
* Исланд
* Италија
* Казахстан
* Кипар
* Латвија
* Литванија
* Лихтенштајн
* Луксембург
* Македонија
* Малта
* Молдавија
* Монако
* Норвешка
* Обединето Кралство
	+ Англија
	+ Велс
	+ Северна Ирска
	+ Шкотска
* Полска
* Португалија
* Романија
* Русија
* Сан Марино
* Словачка
* Словенија
* Србија
* Турција
* Украина
* Унгарија
* Финска
* Франција
* Холандија
* Хрватска
* Црна Гора
* Чешка
* Шведска
* Швајцарија
* Шпанија

 |
|  |
| Делумнопризнаени | 
* Абхазија
* Јужна Осетија
* Косово
* Нагорно-Карабах
* Приднестровие
* Северен Кипар

 |
|  |
| Зависни  и др. територии | 
* Гернзи
* Гибралтар
* Ман
* Оланд
* Фарски Острови
* Џерси
* Шпицбершки Острови

 |
|  |
| Други целини | 

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Климатски промени во Азија |
| --- |
|  |
| Независнидржави | 

Авганистан **·** 
Азербејџан1 **·** 
Бангладеш **·** 
Бахреин **·** 
Брунеј **·** 
Бутан **·** 
Виетнам **·** 
Грузија4 **·** 
Египет4 **·** 
Ерменија1 **·** 
Израел **·** 
Индија **·** 
Индонезија **·** 
Ирак **·** 
Иран **·** 
Источен Тимор3 **·** 
Јапонија **·** 
Јемен **·** 
Камбоџа **·** 
Јордан **·** 
Казахстан4 **·** 
Катар **·** 
Кина **·** 
Киргистан **·** 
Северна Кореја **·** 
Јужна Кореја **·** 
Кувајт **·** 
Кипар1 **·** 
Лаос **·** 
Либан **·** 
Малезија **·** 
Малдиви **·** 
Мјанмар2 **·** 
Монголија **·** 
Непал **·** 
Обединети Арапски Емирати **·** 
Оман **·** 
Пакистан **·** 
Русија4 **·** 
Саудиска Арабија **·** 
Сингапур **·** 
Сирија **·** 
Таџикистан **·** 
Тајланд **·** 
Турција4 **·** 
Туркменистан **·** 
Узбекистан **·** 
Филипини **·** 
Шри Ланка
 |
|  |
| Непризнаени држави | 

Абхазија1 **·** 
Нагорно-Карабах **·** 
Северен Кипар **·** 
Држава Палестина **·** 
Република Кина (Тајван) **·** 
Јужна Осетија1 **·** 
 |
|  |
| Зависни територии | 

Акротири и Декелија **·** 
Божиќен Остров **·** 
Британска Индоокеанска Територија **·** 
Кокосови Острови **·** 
Хонгконг **·** 
Макао
 |
|  |
| 1 Понекогаш вклучена во Европа.  2 Позната и како Бурма.  3 Понекогаш вклучена во Океанија.  4 Трансконтинентална држава.  |

 |