Поморски појаси според меѓународното поморско право
**Територијално море** или **територијални води** во меѓународното морско право значи појас што се протега по одредена ширина по должината на брегот, од почетната линија во правец на отворено море. Правата со кои располагаат крајбрежните држави во територијалното море, се протегаат и на воздушниот простор над територијалното море, односно на неговото дно и под морето. Во системот на правна поделба на морето, територијалното море се наоѓа помеѓу внатрешните морски води и отвореното море (или исклучив стопански појас, доколку крајбрежната држава го има прогласено за тоа).

Поседувањето на територијални води е својствено и независно од волјата на крајбрежната држава. Таа го стекнува тој појас, заснован на фактот дека нејзината копнена територија е поплавена од морето. Во случајот на Грисбадарн (1909), Постојаниот арбитражен суд, разговарајќи за цесијата на копнената територија на Шведска, изјавил дека *„делот од поморската територија што претставува неделиво проширување на оваа копнена територија, автоматски влегува во цесија".*

Ширина на појасот
-----------------

Додека поседувањето на територијалното море е задолжително и независно од волјата на државата, ширината на овој појас се определува со еднострани акти. Иако, како што истакнал Меѓународниот суд на правдата во спорот за риболов (1951 година), утврдувањето на *границите на морските појаси не може да зависи само од волјата на крајбрежната држава*, прашањето за ширината на овој појас бил предмет на разни барања на крајбрежните држави.

Долго време изгледало дека барањата на државите се ограничени на појас широк 3 наутички милји (т.н. *league marine rule*).  Но, веќе на Конференцијата во Хаг во 1930 година. година, постоела скоро аритметичка поделба - од една страна, 18 земји, вклучително и најголемите поморски сили, го поддржале владеењето на 3 н/м а 17 земји, заедно со СССР, кој присуствувал на конференцијата како набудувач, барале поголема ширина - од 4 или 6 n / m. Женевската конвенција за територијалното море и надворешниот морски појас (1958 година) генерално утврдила дека надворешниот морски појас не може да се протега над 12 n/m од почетната линија што се користи за да се одреди ширината на територијалното море. Со други зборови, Конвенцијата не ја утврдила точната граница на територијалното море , но им дозволила на крајбрежните држави можност да го одредат територијалното море до 12 n / m, во зависност од тоа дали тие воспоставуваат надворешен морски појас и во која географска ширина. Погледите за експлоатација на минералните суровини на морето довеле до тоа некои земји во развој да го прогласат територијалното море до огромни 200 n / m (Еквадор, Бразил, Сиера Леоне ), од страв да не останат краткотрајни во поделбата на овие морски ресурси.

Конвенцијата за правото на морето (1982 година) предвидува дека крајбрежната држава има право да го утврдува своето територијално море до граница што не надминува 12 n/m измерена од почетната линија (член 3 од Конвенцијата).

Југословенски закон за крајбрежното море и континенталниот појас од 1965 година со измени од 1979 година, предвидувал територијална ширина на морето од 12 n/m.

Правен режим
------------

Територијалното море е под суверенитетот на крајбрежната држава. Во територијалното море, крајбрежната држава поседува голем број права што ја сочинуваат суштината на суверенитетот: таа практикува законодавна, судска и полициска моќ; регулира навигација; врши санитарен и царински надзор; има ексклузивно право да ги искористува поморските богатства, редовен превоз на патници и стока помеѓу сите пристаништа од иста држава; пропишува поморска церемонија итн.

Суверената моќ на крајбрежната држава во територијалното море не е апсолутна, бидејќи трпи ограничувања во форма на право на безопасен или ненавредлив премин  на странски бродови. Ова ограничување е наметнато на крајбрежните држави со општото меѓународно право и дејствувакако *erga omnes*.

Остварувањето на правото на безопасен премин може привремено да се прекине во одредени зони на територијалното море, доколку таквата суспензија е неопходна од гледна точка на заштита на безбедноста на крајбрежната држава. Суспензијата е делотворна од моментот на објавување врз основа на недискриминација на странски бродови. Преминувањето низ територијалното море се врши во согласност со правилата на меѓународното право и внатрешните регулативи.

### Странски воени бродови

Според позитивното законодавство, повеќе од три воени бродови со иста државна припадност не можат да пловат низ територијалното море на Сојузна Република Југославија истовремено. За време на минувањето низ територијалното море, странските подморници биле должни да пловат по површината на морето и да го веат знамето на нивната земја.

Доколку странски воен брод не е во согласност со прописите издадени од крајбрежната држава за начинот на преминување на нејзиното територијално море, крајбрежната држава е овластена да бара тој брод веднаш да исплови од територијалното море. Конвенцијата од 1982 година предвидува одговорност на државно знаме на воен брод за каква било загуба или штета предизвикана на крајбрежната држава за непочитување на меѓународните правила и националните прописи на крајбрежната држава при премин низ територијалното море (член 31). Конвенција).

#### Надлежност

Воен брод како претставник не е предмет на надлежност на крајбрежната држава сè додека ужива во правото на безопасен премин. Фактот дека крајбрежната држава не може да воспостави надлежност над воен брод не значи дека воениот брод е ослободен од ефектите на законодавството на крајбрежната држава. Тој е должен да ги почитува законите и прописите на крајбрежната држава при минување низ територијалното море. Доколку ги прекрши овие прописи, крајбрежната држава може да прибегне кон репресивни мерки. Во пракса, крајбрежната држава во вакви случаи го привлекува вниманието на бродот кон прекршувањето на прописите, и доколку таквото предупредување остане неефикасно, може да се побара воениот брод да исплови веднаш од територијалното море. Ако воен брод преземе отворени непријателски дејствија и ја доведе во прашање безбедноста на крајбрежната држава, исто така се дозволени законски мерки за самоодбрана.

Покрај воените бродови, и други државни бродови кои не служат за комерцијални цели, уживаат имунитет од јурисдикцијата на крајбрежната држава.

### Странски рибарски бродови

Кога минувал низ територијалните води на СРЈ, странски рибарски брод бил должен да го чува риболовот и опремата што се користи за риболов во магацините на бродот или истата да се запечати. Тој бил должен да исплови по најкратката патека и без одлагање. По распаѓањето на СРЈ, статусот на правниот режим за странски рибарски бродови, наследен од националното морско законодавство на СРЈ во националното поморско законодавство на Црна Гора, не е познат (т.е. без разлика дали останал ист или бил изменет од законодавецот).

### Странски трговски бродови

Бидејќи територијалното море е составен дел на државната територија, основното правило е дека странски трговски брод, додека се движи по територијалното море, е под јурисдикција на крајбрежната држава .

#### Кривична надлежност

Што се однесува до кривичната јурисдикција, постои одредена разлика во зависност од тоа дали делото е сторено при минување низ територијалното море без влегување на бродот во внатрешните води, или прекршокот е сторен додека бродот пловел во територијалното море откако пловел од внатрешните води.

Во првиот случај, кривичната јурисдикција на крајбрежната држава ќе се заснова на следниве случаи:

* ако последиците од кривичното дело се протегаат на крајбрежната држава;
* ако кривичното дело го нарушува јавниот мир на крајбрежната држава и редот во територијалното море;
* ако господарот на бродот, конзуларен службеник или дипломатски агент на државата на која припаѓа бродот, бара интервенција од властите на крајбрежната држава;
* во случај на борба против трговија со наркотични дроги или психотропни супстанции.

Ако, од друга страна, трговскиот брод плови по територијалното море по напуштањето на внатрешните води, овластувањата на крајбрежната држава се пошироки и подразбираат можност за преземање на сите мерки предвидени со националното законодавство (затоа, запленувањето на бродот е можно ) 

#### Граѓанска надлежност

Граѓанска надлежност над странски трговски брод може да се утврди во врска со преземање на мерки за спроведување или безбедност, ако овие мерки се поврзани со преземените обврски од бродот или со одговорноста што ја предизвика при навигација низ водите на крајбрежната држава ( Член 20/2 од Geneеневските конвенции). Сепак, крајбрежната држава не треба да запира или пренасочува странски брод користејќи го правото на невин премин заради вршење граѓанска надлежност над лице на бродот.

Белешки
-------

1. ↑  На крајот на 18 век, писателите и државниците излегоа со идеја дека максималната дозволена ширина на територијалното море одговара на хипотетичкиот опсег на истрел од топ од брегот (правило за истрел на топ). Правилото се заснова на идејата за делотворност или способноста на една држава да ја брани својата поморска територија од копно. Ова правило Бинкержек го искажа со максимата: „*Potestatem terae finiri ubi finitur armorum vis*". Подоцна, Галијанците го преведоа ова правило на границата од три наутички милји. Сепак, практиката на државите беше далеку од униформа. Правило од три мор, да се направи бренд од страв Велике Британија и САД. У ноти САД Британија и Француској од 8. ноември 1793. годишно време, САД ја истакнуваат да се соочат со неутрализирање на темата за да го територијално моето широко три научни мисии. За време и након Наполеонових ратова, британски и американски судови за поморски ратни плен, правило cannon-shot-rule .
2. ↑  Овакво решење довело је до врло шаролике праксе. Према подацима које даје проф. Рудолф, 18 држава прокламовало је територијално море у ширини од 3 милјаs (4.8 kм); 2 државе – 4 милјаs (6.4 kм); 5 држава - 6 милјаs (9.7 kм); 81 држава - 12 милјаs (19 kм); 1 држава - 15 милјаs (24 kм); 3 државе - 50 милјаs (80 kм); 13 држава - 200 милјаs (320 kм).
3. ↑  Под проласком се подразумева пловидба територијалним морем било ради сецања тога мора без улажења у унутрашње морске воде, било ради уласка у унутрашње морске воде, било ради изласка из унутрашњих морских вода према отвореном мору. Обухвата и заустављање и сидрење, ако су то догађаји у редовоном току пловидбе, или ако су изазвани вишом силом или невољом на мору, или ако се брод морао зауставити или усидрити због пружања помоћи лицима, бродовима или авионима у опасности или невољи.
4. ↑  Ово важи и за трговачке бродове чији је власник држава.

Наводи
------

1. ↑  Аврамов & Крећа, pp. 390-391.
2. 1 2  Аврамов & Крећа, pp. 391.
3. ↑  Аврамов & Крећа, pp. 391-392.
4. 1 2 3 4  Аврамов & Крећа, pp. 392.
5. 1 2 3 4 5  Аврамов & Крећа, pp. 393.
6. 1 2 3 4 5  Аврамов & Крећа, pp. 394.
7. ↑  Аврамов & Крећа, pp. 393-394..

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Територијални води" на Ризницата ? |

* UN Convention on the Law of the Sea