Реконструкција на театарот Дионис во Атина, каде се играле трагедии
**Античка трагедија** или **грчка трагедија** е театарски жанр кој потекнува од Стара Грција. Најзначајната форма ја стекнала во V век п.н.е. Најзначајни писатели на трагедии се Есхил, Софокле и Еврипид .

Име
---

Терминот трагедија (соединение изведено од грчките зборови трагос (грчки: *τράγος*) „Коза" и оид (грчки: *ωδη*) „Песна") како име на литературен жанр се појави во Атина на крајот од 6. век п.н.е n. д. Постојат неколку хипотетички толкувања на ова име. Се претпоставува дека значело „песна за жртвување на коза "или „песна испеана за да се освои коза како награда" или „песна на костимирани пејачи, членови на хорот, облечени во коза".

Потекло и развој
----------------

Биста на Есхил
За време на празниците во чест на богот Дионис се изведувале трагедии, за големите или градски дионизијци од 9-ти до 13-ти ден од месецот Елафеболион (март-април) и за Лениј од 11-ти до 13-ти. антестерион (февруари-март). Во таа прилика се натпреварувале тројца трагични поети, секој со трилогија, или, ако се брои сатирична драма, тетралогија и три-пет стрип поети, секој со по една комедија. Тетралогиите обично претставувале една органска, значајна целина, обработувајќи еден ист мит. Тоа не било секогаш случај.Секоја трагедија би можела да биде посебна содржинска единица. Рекордот на натпреварот бил наречен дидаскалија. Дидаскалија го содржел името на архонтот, празник, имињата на поетите и кореографите кои се натпреварувале, натписите на драмите во кои се натпреварувале поетите, имињата на протагонистите и оценката на судијата.

Бистата на Софокле
Грчката трагедија се развила од хорски изведби од ритуално-религиозен карактер. Во нив хорската песна била придружена со свирка и претстава која содржела драмски елемент. Претставата „претстави" (оригиналното значење на грчкиот збор мимезис) мит на строго стилизиран и конвенционален начин на глума. Развиената атичка трагедија ги зачувала сите три основни елементи на хорската изведба, од која потекнува: хорскиот, драмскиот и религискиот елемент. Од самиот почеток, грчката трагедија била поврзана со култот на богот Дионис (првично селски и вегетативен), распространет меѓу средните и долните слоеви на грчкото население. Кај старите Хелени, прикажувањето на трагедијата било служење на Бога, дел од државниот култ и затоа хеленската трагедија се разликувала од подоцнежните, модерни. Грчките тирани придонеле за ширење и зајакнување на култот на богот Дионис во 6 век п.н.е. , кои на тој начин се обиделе да го потиснат општественото влијание на аристократите во чии раце биле култовите на постарите, олимписки божества. За време на владеењето на атинскиот тиранин Писистрат околу 535 година п.н.е.. за прв пат е изведена трагедијата на Големите или Градски Дионизијци. И во текот на 5. век п.н.е. прикажувањето трагедии било составен дел од пролетните веселби.

Статуа на Урипида
За креатор на трагедијата се смета поетот Теспид (околу 535 г. п.н.е. ). Тој е заслужен за претставувањето на првиот глумец и маска. Неверодостојни се и податоците дека Теспис ги вовел прологот и говорните делови во хорската изведба од која настанала трагедијата. Фриних е заслужен за воведувањето на маска за женски ликови и тетраметар, а придонесе за развојот на трагедијата обработувајќи ги темите на тешките страдања и страдањата од митологијата.

Бројот на глумци првично бил ограничен и сите беа мажи. Во почетокот сите улоги ги играл еден глумец. Есхил вовел друг глумец, а Софокле трет. Хорот бил составен од дванаесет кореографи во трагедијата, подоцна (за Софокле) од петнаесет, а во комедијата од дваесет и четири. Во различни периоди, хорот имал различни задачи. Така, со Есхил, хорот учествувал во самата акција. И кога тој не учествува во акцијата, хорот со длабоко сочувство ја следи судбината на ликот на сцената. Хорот на Софокле не влијае на дејството, тој е само пасивен набљудувач, со интерес го следи дејството и според негово расудување не се издигнува над обичните луѓе. Во Еврипид, хорските забави заземале уште помалку простор и го губат своето значење. Она што штотуку се појавува кај Еврипид, преовладувале и кај подоцнежните поети: хорските песни изгубиле секаква врска со делото и станале голи инсерти.

Грчката трагедија ја достигнала својата целосна, развиена форма на уметност во текот на 5 век п.н.е. во времето на соборувањето на тираниите и воспоставувањето на атинската демократија, како одраз на духот што владеел во Атина од времето на големата грчка победа над Персијците (490 стр. н.е. Маратон, 480-479. стр. н. Саламина и Платеја ) да ги урнат атинските сили во судирите со Спарта (Пелопонеските војни, конечниот пораз на Атињаните во 404 п.н.е. ) Најважни трагичари од тој период се Есхил (околу 525-456 п.н.е.), Софокле (496). -406 п.н.е.).. д.) и Еврипид (480-406. стр. н.е.). Зачувани се релативно мал број дела од овие поети. Седумте преживеани трагедии на Есхил се: Персијците, Седумте против тебе, Хикетида („Бегалци"), трилогијата на Орест составена од Агамемнон, Хоефор, („Покајание" или „Жртва на гробот") и Еуменид и окован Прометеј.. Зачувани се и седум софоклееви „трагедии: Ајанта, Трахињанке, Антигона, кралот Едип, Електра, Филоктет, Едип на колоната и седумнаесет трагедии на Еврипид (од кои тој има 18 години. поврзани Рес во чија автентичност се сомнева: Алкеста, Медеја, Хераклид, Андромаха, Хекаба и Хикетид, Хиполит, Електра и Херакле, Тројанци, Ифигенија на Таурида, Елена, Јон, Феникијци, Орест, Ифигенија во Аулида и Баханткин.

Зачувани се претежно најдобрите дела на тројцата трагичари, кои веќе се класифицирани како антологиски изданија од античките филолози.

Состав
------

Составот на развиената грчка трагедија беше определен со строго пропишаната промена на пеењето, хорските и говорните секции на глумците.

Трагедијата започнува со монолог или дијалог пролог на глумецот или глумците. Потоа хорот од страна влегува во оркестарот, пеејќи пародос. Оваа песна често го продолжува излагањето на прологот и може да има форма на комос. Следни се „актите" (епизодион) прекинати со лирските песни на хорот (стазимон) кој стои во оркестарот. На крајот хорот го напушта оркестарот пеејќи егзодус. Во трагедијата се појавува и глумечка монодија.

Аристотел ги класифицира елементите на трагедијата по суштина и големина.

Деловите во суштина се:

* приказната, односно заплетот на трагедијата,
* ликови, „она што ја покажува волјата",
* говор, кој соопштува мисли кои се во служба на волјата,
* мисли, „она со кое лицата со докажување нешто докажуваат или изразуваат општа мисла"
* игра, начин на имитација, сценска изведба на трагедија,
* мелопеја, компонирање песни кои се пеат со музика.

Деловите по големина се:

* пролог (почетен чин),
* епизодии (средни рангови),
* ексодос (завршен чин)
* хорски песни.

Хорските песни се поделени на: пародос (влезна песна), стасимон (стоечки песни)

Прологот го дефинира Аристотел како „целиот дел од трагедијата пред пародијата"; е воведен монолог или дијалог кој ја информира публиката за акцијата што ќе следи.

Епизода значи пристап на глумецот кон хорот; дијалошкиот дел од трагедијата меѓу сите хорски партии. Се состои од разговори или песни на глумецот и хорот или самите глумци. Епизодите прикажуваат искуства и настани кои го подготвуваат развојот на заплетот. Меѓу говорите треба да се споменат и месинџер репортажите во кои е претставено она што се случувало надвор од сцената. Бројот на епизоди во трагедиите варирал. Формата на дијалог во која учесниците наизменично рецитираат по еден стих се нарекува стих. Тоа е еден вид вербален двобој кој се случува во најдраматичните ситуации кога јунаците во голема возбуда се судираат меѓу себе и се пресметуваат. Кога дијалогот се развива во полустихови, тоа е хемисхомија, а кога одговорот се состои од два стиха, тоа е дистихомија.

Егзодусот е последниот дел од античката трагедија, кој не е проследен со хорска песна. Терминот подоцна го означува целиот завршен дел од трагедијата, по последната стаза, вклучувајќи ја и катастрофата.

Катастрофа - дејство што решава и завршува конфликт во драма; тажен крај на трагично дејство, додека во комедија значи решение на проблем и општо помирување. Решавањето на конфликтот се постигнува или со логичен развој на заплетот, или со откривање и пресврт на настаните, или со појава на „бог од машина" (такси ex machine).

Пародос е „првиот целосен говор на хорот" според Аристотел; влезната песна на хорот што се пее при влегување во оркестарот. Постојат различни видови на пародии, некои ја информираат публиката за судбината на личноста, други ја опишуваат сцената и местото на дејството.. .

Стасимон е песна што хорот ја пее кога ќе го заземе своето место во оркестарот. Според Аристотел, стасимон е „хорска песна без анапест и трохеј". Стасимон се пее помеѓу епизодите и е поврзан со темата на дејството. Со текот на времето, Стасимон сè повеќе ја губи врската со заплетот во драмата и станува инсерт.

Теми
----

Темата на атичката трагедија, освен во ретки случаи (Фриниховите „Феникијци", Есхиловите „Персијците") е преземена од митологијата. Секој трагичар имаше целосна слобода во обработката на митската приказна. Митот не беше канонски затворен, што овозможи негово слободно толкување и постепено реинтерпретација. Обработувајќи ја познатата митска приказна, поетите поставуваат и бројни религиозно-филозофски прашања, откривајќи ја актуелната димензија и проблеми во традиционалната митско-религиска тема. Предмет на трагедијата е страдањето на херојот, неговиот пад во судир со самиот себе, неговите идеали, со околностите, со општеството и државата, со природните, човечките и божествените закони. Во античката драма, страдањето на херојот произлегува од неговото противење на волјата на боговите или судбината.

Опишувајќи ја трагедијата (За уметноста на поезијата), Аристотел се обидува да ја открие нејзината природа и особености и да ја покаже нејзината вредност врз основа на емотивниот ефект што го дава. Според Аристотел, основната цел на трагедијата и принципот на дејствување на трагедиографската уметност е да се постигне катарза, емоционално прочистување, празнење, ослободување од афектите што прикажувањето на трагично дејство ги предизвикува кај гледачот. Трагичниот поет, прикажувајќи го дејството во кое страдаат хероите, (по своја грешка - хамартија - трагична вина), опишувајќи ја причината и начинот на падот на човекот, предизвикува беда (шок, емоција) и ужас (страв, ужас) меѓу гледачите кои се поистоветуваат со тие херои. Во исто време, гледачот доживува своевидно празнење, психофизичко олеснување од овие афекти, што предизвикува чувство на олеснување кај гледачот и му дава уживање.

Значење и влијание
------------------

* Една песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1991 година е насловена „Античка трагедија".

Наводи
------

1. ↑  Блаже Конески, *Збор и опит 1*. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 144.