Зеленика од пискавица
**Пискавица** (лат. *Trigonella foenum-graecum)* или **тилчец**, наречена исто така и „грчко семе" е годишно растение од фамилијата Бобови (лат. Fabaceae). Се одгледува ширум светот. Семките и лисјата на ова растение се вообичаени состојки во јадењата од индискиот потконтинент. Се користи и во традиционалната медицина. Пискавицата може да го зголеми ризикот за сериозни медицински несакани ефекти, иако за нејзината кулинарска употреба (во помали количини) обично се верува дека е безбедна. Пискавицата не е одобрена или препорачана за клиничка употреба од ниту една владина здравствена агенција.

Историја
--------

Се верува дека пискавицата е донесена од Блискиот Исток. Не се знае од кој див вид на родот *Trigonella* потекнува. Јагленисаното семе од пискавица било пронајдено во Тел Халал, Ирак (радиојаглеродно датирање од 4000 година п.н.е.) и во бронзено време - исушеното семе од гробот на Тутанкамон. Катон Постариот ја набројува пискавицата заедно со детелината и граорот како култури одгледувани за добиточна храна.

Во еден рецепт од првиот век од н.е. Римјаните ароматизирале вино со пискавица. Во 1 век од н.е. во Галилеја, пискавицата се одгледувала како основна храна, како што спомнува Јосиф во својата книга „*Војни на Евреите"*. Растението се споменува во компендиумот од 2 век од еврејскиот *устен* закон (Мишна) под неговото хебрејско име *тилтан*.

Потекло на поимот
-----------------

На англиски растението се нарекува *fenugreek*. Потеклото доаѓа од латинскиот назив на растението е *faenugraecum,* *faenum graecum* што значи "грчко сено". Во дел од Индија растението се нарекува „*самудра мети"* а арапскиот назив му е *хилба или хелба (*арапски: *حلبة).*

Производство
------------

Индија е главен производител на растението, особено државата Раџастан (80% од производството). Од 1960 извозот подинамично бил насочен кон западните земји и Јапонија

Примена
-------

 Семиња од пискавица
Пискавицата се користи како билка (сушени или свежи лисја), зачин (семе) и во вид на зеленчук (свежи лисја). Сотолон е хемикалијата која на пискавицата ѝ го дава карактеристичниот мирис на јаворов сируп.

Семките од пискавица се жолти, честопати се среќаваат во кујните на индискиот потконтинент, се користат и цели и во прав во подготовката на кисели краставички, јадења од зеленчук, како и мешавини на зачини. Тие честопати се печат за да се намали горчината и за подобрување на вкусот.

### Готвење

Свежите лисја на пискавицата се состојка во некои кари. Се користат во кујните од индискиот потконтинент  Семките се јадат во салати. Кога се собира како зеленчук, растението е познато како *самудра мети* во Махараштра, особено во и околу Мумбај, каде што често се одгледува во песокот во близина на морето, па оттука и името *самудра*, „океан" на санскрит. *Самудра мети* се одгледува и во суви речни корита на Гангетските рамнини. Кога се продаваат како зеленчук, младите растенија се берат заедно со коренот и се продаваат во мали снопови на пазарите.

Во турската кујна, семето се користи за правење паста позната како *чемен*. Во него се додаваат ким, црн пипер и други зачини, особено за да се направи *пастрма* .

Во иранската кујна, листовите се нарекуваат *shanbalileh* и се користат во супа позната како *ешенех*.

Во грузиската кујна, се користи еден друг поврзан вид *Trigonella caerulea* наречен „сина пискавица".

Во египетската кујна, пискавицата е позната по арапското име *хилба* или *хелба* (арапски: حلبة). Семињата се варат за да се направи пијалак. Селаните во Горниот Египет го додаваат семето од пискавица и пченка во нивниот леб наречен *aish merahrah*, како главен дел од нивната исхрана. Бастермата, сушено говедско месо, има посебен вкус на пискавица со која е обложено.

Пискавицата се користи во еритрејската и етиопската кујна. Зборот за растението на амхарски е *абеш* (или *абхиш)*, а семето се користи во Етиопија како природен хербален лек за третман на дијабетес.

Јеменските Евреи пискавицата ја нарекуваат *хилба*, *хелба*, или *халба* „חילבה". Кога семето се меле и се меша со вода, тоа набабрува; му се додаваат лути зачини, куркума и сок од лимон за да се добие *хилбех*  кое потсетува на кари. Истото се јаде секој ден и церемонијално за време на оброкот од првата и / или втората вечер на еврејската нова година, Рош Хашана.

### Нутриционистички профил

 Во 100 гр, семето од пискавица обезбедува 323 калории (1.350 kJ) и содржи 9% вода, 58% јаглехидрати, 23% белковини и 6% маснотии, со калциум 40%. Семиња од пискавица се богат извор на белковини (46% ДВ), прехранбени влакна, Б витамини и минерали во исхраната, особено манган (59% ДВ) и железо (262% ДВ).

### Ризици и несакани ефекти

Иако некогаш народен лек за недоволно снабдување со млеко кај доилките, нема валидни докази дека пискавицата е ефикасна или безбедна за оваа употреба. Пискавицата може да влијае на контракциите на матката и да биде небезбедна кај жените со рак чувствителен на хормони. Пискавицата веројатно не е безбедна за употреба за време на бременоста, бидејќи може да има абортусибилни ефекти.

Некои луѓе се алергични на пискавица, вклучително и оние со алергии од кикирики или алергии на леблебија. Семето може да предизвика дијареја, диспепсија, абдоминална дистензија, подуеност, потење и мирис сличен на јавор, во пот, урина или мајчино млеко. Постои ризик од хипогликемија особено кај лица со дијабетес и може да се меша во активноста на анти-дијабетични лекови. Поради високата содржина на соединенија слични на кумарин, пискавицата може да го попречи дејството на антикоагулансите.

### Додаток во исхраната

Додатоци во исхраната се произведуваат од семе во прав во капсули, чаеви и течни екстракти во многу земји. Прашоците може да се користат и како тематски лек или за рани на кожата или егзема. Нема докази дека овие производи имаат клиничка ефикасност.

Семето и лисјата од пискавица содржат молекула сотолон, кој ја пренесува аромата на пискавица и кари во високи концентрации, и јаворов сируп или карамел во пониски концентрации. Пискавицата се користи како ароматичен агенс при имитација на јаворов сируп или чај, и како додаток во исхраната.

### Добиточна храна

Пискавицата понекогаш се користи како добиточна храна. Семето исто така се користи за да се хранат риби, домашни зајаци и преживари.

Истражување
-----------

Состојки на семето вклучуваат флавоноиди, алкалоиди, кумарини, витамини и сапонини ; најзастапениот алкалоид е тригонелин и кумарините вклучуваат цинаминска киселина и скополетин. Истражувањето за тоа дали пискавицата ги намалува биомаркерите кај лица со дијабетес и со пред-дијабетични состојби е со ограничен квалитет. Заклучно со 2016 година, нема докази за тоа дали пискавицата е безбедна и ефикасна за ублажување на дисменореа. Бидејќи истражувањата за потенцијални биолошки ефекти при конзумирање на пискавица не се обезбедени докази за висококвалитетни здравствени или анти-заболувања, пискавицата не е одобрена или препорачана за клиничка употреба од страна на која било владина здравствена агенција во САД.

Поврзано
--------

* Семиња
* Бобови

Наводи
------

1. ↑  "*Trigonella foenum-graecum*". *Germplasm Resources Information Network (GRIN)*. Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). Retrieved 2008-03-13.
2. 1 2 3 4  Ouzir, M; El Bairi, K; Amzazi, S (2016). „Toxicological properties of fenugreek (Trigonella foenum graecum)". *Food and Chemical Toxicology*. **96**: 145–54. doi:10.1016/j.fct.2016.08.003. PMID 27498339.
3. 1 2 3 4 5 6 7  „Fenugreek". Drugs.com. 2019. Посетено на 17 March 2019.
4. 1 2 3 4 5 6  „Fenugreek". National Center for Complementary and Integrative Health, US National Library of Medicine. 14 April 2020. Посетено на 14 April 2020.
5. ↑  Zohary, Daniel; Hopf, Maria; Weiss, Ehud (2012). *Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin* (4. изд.). Oxford University Press. стр. 122.
6. ↑  Cato the Elder. *De Agri Cultura*. стр. 27.
7. ↑  „A 9,000-Year Love Affair". *National Geographic*. **231** (2): 46. February 2010.
8. ↑  Josephus, *De Bello Judaico*, book 3, chapter 7, vs. 29. The prepared relish made from ground fenugreek seeds is very slimy and slippery, and was therefore poured over ladders as a stratagem to prevent the enemy's ascent.
9. ↑  Commentators Maimonides and Ovadiah di Bertinoro on Mishnah *Kil'ayim* 2:5; *Terumah* 10:5; *Orlah* 3:6; *ibid*. 10:6; *Ma'aserot* 1:3, *ibid*. 4:6; *Ma'aser Sheni* 2:2–3; *Niddah* 2:6.
10. ↑  „Online Etymology Dictionary". *www.etymonline.com* (англиски). Посетено на 2017-02-07.
11. ↑  V. A. Parthasarathy, K. Kandinnan and V. Srinivasan (уред.). „Fenugreek". *Organic Spices*. New India Publishing Agencies. стр. 694.
12. ↑  Petropoulos, Georgios A. (2002). *Fenugreek : the genus Trigonella*. New York: Taylor and Francis. ISBN 0-203-21747-0. OCLC 57577663.
13. 1 2  „3-Hydroxy-4,5-dimethylfuran-2(5H)-one; CID=62835". PubChem, US National Library of Medicine. 3 March 2019. Посетено на 17 March 2019.
14. ↑  „BBC - Food - Fenugreek recipes". Посетено на 2017-02-07.
15. ↑  „14 dishes to eat if you're a vegan in Karachi". Images. 29 March 2018. Посетено на 7 July 2018.
16. ↑  „Health in a cup".
17. ↑  „Bastirma Recipe".
18. ↑  Gall, Alevtina; Zerihun Shenkute (November 3, 2009). „Ethiopian Traditional and Herbal Medications and their Interactions with Conventional Drugs". *EthnoMed*. University of Washington. Посетено на January 27, 2011.
19. ↑  „Hilba (Fenugreek paste) Cooking with chillies recipe". *Cookipedia.co.uk* (англиски). Посетено на 2017-02-07.
20. ↑  This is based on the assumption that the Aramaic name רוביא corresponds to it. (Karetot 6a; Horiyot 12a) Rabbenu Nissim at the end of Rosh Hashana, citing the custom of R Hai Gaon. This follows Rashi's translation of רוביא, cited as authoritative by Tur and Shulchan Aruch OC 583:1. But Abudirham interprets רוביא as black-eyed peas.
21. ↑  Heuzé V. Thiollet H. Tran G. Lebas F. 2018. Fenugreek (Trigonella foenum-graecum). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO.
22. ↑  Gong, J; Fang, K; Dong, H; Wang, D; Hu, M; Lu, F (2 August 2016). „Effect of Fenugreek on Hyperglycaemia and Hyperlipidemia in Diabetes and Prediabetes: a Meta-analysis". *Journal of Ethnopharmacology*. **194**: 260–268. doi:10.1016/j.jep.2016.08.003. PMID 27496582.
23. ↑  Pattanittum, Porjai; Kunyanone, Naowarat; Brown, Julie; Sangkomkamhang, Ussanee S; Barnes, Joanne; Seyfoddin, Vahid; Marjoribanks, Jane (2016). „Dietary supplements for dysmenorrhoea". *Cochrane Database of Systematic Reviews*. **3**: CD002124. doi:10.1002/14651858.CD002124.pub2. PMID 27000311.