**’Рж** (науч. *Secale cereale*) — мошне распространето тревно растение што се одгледува како житарка за исхрана кај луѓето и како фуражна култура за домашните животни. Член е на групата на пченични растенија и е во блиско сродство со јачменот и пченицата. Зрната се користат за правење на брашно, ’ржен леб, ’ржено пиво, извесни видови на виски и вотка, но и како фуражна култура. Зрната се консумираат цели или зарамнети и суви, во облик на снегулки.

Потекло
-------

Див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
*Secale cereale*
Заедно со другите диви житарки, ’ржта потекнува од средна и источна Турција и околината. Во одомаќен (питом) облик се среќава во наоди од неолитот во самата Турција, но на останатите места како средна Европа се јавува дури во наодите од бронзеното доба (1800-1500 п.н.е.)

Производство и потрошувачка
---------------------------

| 10 најголеми производители на ’рж — 2012 (тони) |
| --- |
|  Германија | 3 893 000 |
|  Полска | 2 888 137 |
|  Русија | 2 131 519 |
|  Белорусија | 1 082 405 |
| Народна Република Кина НР Кина | 678 000 |
|  Украина | 676 800 |
|  Данска  | 384 400 |
|  Турција | 370 000 |
|  Канада | 336 600 |
|  Шпанија | 296 700 |
| **Цел свет** | **14 615 719** |
| *Извор: ФАО*  |

| Минерали |
| --- |
| Ca | 33 мг |
| Fe | 2,67 мг |
| Mn | 121 мг |
| P | 374 мг |
| K | 264 мг |
| Na | 6 мг |
| Zn | 3,73 мг |
| Cu | 0,450 мг |
| Mg | 2,680 мг |
| Se | 0,035 мг |

Најмногу ’рж се произведува во источна, средна и северна Европа. Главниот појас на одгледување се протега од Германија, преку Полска, Украина, Белорусија, Литванија и Латвија, па до средна и северна Русија. Во Северна Америка, поголеми производители се Канада и САД. Во Јужна Америка, поголемо производство на ’рж имаат Аргентина и Бразил, а во Азија значајни производители се Турција, Казахстан и северна Кина.

Големината на посевите и приносот на ’рж се во пад во речиси сите земји. На пример, во Русија, производството опаднало од 13.9 милиони тони во 1992 на 3,4 Мт во 2005. Другите земји се соочуваат со сличен тренд: Полска - од 5,9 Мт во 1992 на 3,4 Мт во 2005; Германија - од 3,3 Мт на 2,8 Мт; Белорусија - од 3,1 Мт на 1,2 Мт; Кина - од 1,7 Мт на 0,6 Мт; Казахстан - од 0,6 Мт на 0,02 Мт.

Повеќето ’рж се троши локално или се извезува само во соседните земји, но не и пошироко во светот.

Болести
-------

’Ржта е мошне подложна на опасната габи ’ржена гламница (морово рокче). Јадењето на ’рж заразена со гламница предизвикува сериозна болест наречена ерготизам. Ерготизмот прави психолошка и физичка штета во телото и предизвикува грчеви, потфрлање во бременоста, некроза на прстите, халуцинации и смрт. Во северните краишта, периодите на масовно заразување на ’ржта со гламница се совпаѓа со зачестеноста на прогонството на вештерки.

Употреба
--------

’Ржта се користи за правење на ’ржан леб и слични печива. Брашното има многу глиадин, но само малку глутенин, па затоа содржи помалку глутен од пченичното брашно. ’Рженото брашно има и повеќе прехранбени влакна. Алкилресорцинолите се фенолни липиди што изобилуваат во триците на пченицата и ’ржта (0,1-0,3% од сувата мера).

Наоѓа примена и во производството на пијалаци како ’ржено виски и квас, и како ’ржен екстракт во алтернативната медицина. Од сламата се изработуваат жетварски венци и покриви на објекти.

Одгледување
-----------

’Ржта расте добро на многу посиромашни почви од оние неопходни за највеќето житарки. Затоа, таа е од особено прехранбено значење во подрачјата каде почвата содржи песок или тресет. Растението издржува студ подобро од сите други покрупни житарки, а преживува и под снег (пченицата тогаш умира). Во повеќето региони каде е застапена, таа се сее во есен и расте во зима. Напролет, растенијата се развиваат и даваат принос.

### Одгледување во Македонија

Во Република Македонија, ’ржта е една од двете најстари житни растенија (другата е пченицата). Се сее на површина од околу 7.300 хектари, со просечен принос од 1,5 т/ха. Во развој е тритикале (пченица-’рж) и тетраплоидна ’рж.


|  |
| --- |
| **Произведен ’рж (1994-2013) во Македонија (во тони)** |
|  |

’Ржта како мотив во уметноста
-----------------------------

* „’Рж" — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1953 година.

Галерија
--------

* Поле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиПоле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Поле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиПоле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиДив 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Поле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиПоле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Поле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиПоле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Поле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиПоле со див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Класје од див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиКласје од див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Класје од див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посевиКласје од див 'рж на планината Бистра, самоникнат од некогашни посеви
* Клас и зрна од 'ржКлас и зрна од 'рж
* Дива ’ржДива ’рж
* Р’жано брашно од „Мак Млин" - ЧешиновоР’жано брашно од „Мак Млин" - Чешиново

Наводи
------

1. ↑  Daniel Zohary and Maria Hopf, *Domestication of plants in the Old World*, third edition (Oxford: University Press, 2000), стр. 75
2. ↑  „Најголеми производители на храна и земјоделски производи - Земји по производи". Fao.org. Посетено на 1 август 2015. (англиски)
3. ↑  Structures of 5-alkylresorcinol-related analogues in rye. Yoshikatsu Suzuki, Yasuaki Esumi, Isamu Yamaguchi, Phytochemistry, Volume 52, Issue 2, септември 1999, стр. 281–289, doi:10.1016/S0031-9422(99)00196-X
4. 1 2  *Македонска Енциклопедија*. Скопје, Македонија: Македонска академија на науките и уметностите. 2009. стр. 1217. ISBN 978-608-203-023-4.
5. ↑  Организација за исхрана и земјоделство на ООН (FAO)
6. ↑  Блаже Конески, *Збор и опит 1*. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 25.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „’Рж" на Ризницата ? |

* „Одгледување на ’рж" - Одделение за владини документи на UNT (англиски)
* „Secale cereale". Обединет таксономски информативен систем. Посетено на 22 септември 2002. (англиски)
* Повеќејазични таксономски информации од Мелбурнскиот универзитет

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Житарки и псевдожитарки |
| --- |
|  |
| 
* див ориз
* елда
* јачмен
* кањива
* квиноја
* чија
* овес
* ориз
* пиреј
* просо
* пченица
* пченка
* ’рж
* сирак
* солзички
* теф
* тритикале
* фонио
* штир

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* LCCN: sh85116118
* GND: 4178338-4
* HDS: 027661
* NKC: ph947564

 |

 |