Земира
**Увертира** (од француски *ouverture* - „отворање") — воведна музика за драмско-музичко или вокално-инструментално дело. Позначаен развој на театрологијата и театролошките истражувања бил направен во текот на 20 век. како што се балетот, операта или ораториумот во 17 век. За време на раната романтичарска ера, композиторите како Бетовен и Менделсон компонирале увертири, кои биле независни, самоинструментални, програмски дела кои биле пионерски жанрови како што е симфониската песна. Тие „на почетокот несомнено биле наменети да бидат изведени на почетокот на програмата". Увертирата е музиката со која композиторот ги запознава слушателите со музичките настани што ќе ги слушнат во самото дело. Увертирата е составена од најистакнатите делови на музичкото дело. Увертира може да биде и независна музички облик.

Историја
--------

### 17 век

Идејата за инструментален вовед за опера потекнува од 17 век. Операта Евридика на Јакопо Пери *започнува со кратко инструментално риторнело,* операта на Монтеверди Орфеј (1607) започнува со токата, во овој случај со фанфари за придушени труби. Поважен, сепак, бил прологот, кој се состоел од отпеан дијалог на алегориски ликови кои ги најавувале темите на презентираните содржини.

### Француска увертира

Како музички облик, француската увертира за прв пат се појавува во дворските балети и опери на Жан-Батист Лили, кои тој ги развил од сличен, дводелен облик наречен *увертира*, присутен во француските балети () уште во 1640-тите. Овој вид француска увертира се состоел од бавен вовед со истакнат пунктиран ритам, проследен со живо движење во стилот на фугата. Увертирата честопати била придружена со низа танцови мелодии пред да се подигне завесата и често се враќала по прологот за правилно да го претстави дејството. Овој стил на увертира се користел и во англиската опера, особено во операта „Дидона и Енеј" од Хенри Персел. Неговиот специфичен ритмички профил и функција го поттикнале францускиот стил на увертира пронајден во делата на доцните барокни композитори како Јохан Себастијан Бах, Георг Фридрих Хендл и Георг Филип Телеман. Стилот најчесто се користи во прелудиуми и свити, а може да се најде и во изведени вокални дела како што се кантатите, на пример во почетниот хор на кантатата на Бах „*Nun komm, der Heiden Heiland, BWV 61*". Хендл исто така го користи францускиот стил на увертира во некои од неговите италијански опери, на пример во операта „Јулиј Цезар" ().

Италијанска увертира
--------------------

Во Италија, посебен облик наречен „увертира" бил создаден во 1680-тите, а особено бил истакнат во оперите на Алесандро Скарлати. Овој облик се раширил низ Европа, заменувајќи го францускиот облик како стандардна оперска увертира до средината на 18 век. Неговиот вообичаен облик се среќава во три генерално хомофонични ставови: брзо - бавно - брзо. Првото движење било обично во дводобна мера и во дур. Второто, бавно движење во претходните примери било обично прилично кратко и обично било во контрастен тоналитет. Завршниот, трет став, бил танц и обично со ритми на Гига или менует, и се враќал на тоналитетот на почетното движење. Како што се развивал обликот, првиот став често вклучувал елементи на фанфари и го добивал обликот на таканаречен облик на сонатина (облик на соната без т.н. проведба), додека вториот став станал попроширен и полирски. Италијанските увертири честопати биле одделени од нивните опери и изведувани како независни концертни дела. Во овој контекст, тие станале важни во раната историја на симфонијата.

### 18 век

Пред 18 век, симфонијата и увертирата биле речиси ист облик и немало да се разликуваат доколку увертирите се издвоеле од оперите и се изведувале како независни инструментални парчиња, додека симфониите се изведувале пред оперите како увертири. Откако (сериозната опера) била реформирана, увертирата почнала многу да се разликува од симфонијата, а композиторите почнале драматично и емотивно да ја поврзуваат содржината на увертирата со нивните опери. Увертирата би содржела елементи на самата опера, следејќи ја реформистичката идеологија дека музиката и сите други елементи на сцената служат за подобрување на заплетот. Типичен пример за такви увертири биле увертирите на Андре Гритри, во кои биле музички цитирани неколку арии.

### Операта во 19 век

Во операта од 19 век, увертирата,, или како и да се нарече, генерално не е ништо повеќе од музика што се случува пред да се крене завесата. Увертирата за операта на Рихард Вагнер *Лоенгрин* е кратка независна ставка засновано на музиката на Гралот. Во италијанската опера по околу 1800 година „увертирата" станала позната како *симфонија*. Фишер, исто така, забележува дека поимот (буквално: „симфонија пред опера") бил „ран термин за симфонија што се користи за отворање опера, т.е. како увертира".

Концертна увертира
------------------

### На почетокот на 19 век

Иако до крајот на XVIII век, оперските увертири веќе почнале да се изведуваат како посебни ставови во концертните сали, „концертната увертира" како независно концертно дело независно од сценските изведби и генерално засновано на книжевна тема, почнала да се појавува веќе на почетокот на романтизмот. Карл Марија фон Вебер напишал две концертни увертири, („Господарот на духовите", 1811 година, ревизија на увертирата за неговата незавршена опера од 1805 година) и („Јубилејна увертира", 1818 година, вклучувајќи ја химната *Боже, спаси го кралот* во нејзината кулминација). Сепак, увертирата на Феликс Менделсон (1826) генерално се смета за прва концертна увертира. Другите придонеси на Менделсон за овој облик ги вклучуваат неговите увертири (1828), (1830; позната како *Фингаливата пештера*), (*Убавата Мелусина*, 1834) и (1839). Други значајни рани концертни увертири биле компонирани од Хектор Берлиоз (на пр. (1826) и (1828)).

### Подоцна во 19 век

Во 1850-тите, концертната увертира била заменета со симфониската песна, облик кој го смислил Франц Лист во неколку дела кои започнале како драматични увертири. Разликата помеѓу двата жанра била слободата да се обликува музичкиот облик според надворешните програмски барања. Симфониската песна стана претпочитан облик за „понапредните" композитори, како Сезар Франк, Камиј Сен-Санс, Рихард Штраус, Александар Скрјабин и Арнолд Шенберг, додека поконзервативните композитори како Антон Рубинштајн, Чајковски, Јоханес Брамс, Роберт Шуман и Артур Саливан останале верни на увертирата. Во време кога симфониската песна веќе станала популарна, Брамс ја напишал својата *Свечена академска увертира* (Оп. 80) и *Трагична увертира* (Оп. 81). Пример за очигледното влијание на симфониската песна како облик врз увертирата е *Увертирата 1812* на Петар Илич Чајковски (op. 49, 1880). Неговата исто толку позната *Ромео и Јулија* е исто така класифицирана како увертира-фантазија.

### 20 век

Во европската музика по 1900 година, типичен пример за тоа дека увертирата почнува да се поврзува со традиционалните облици е *Свечената увертира* на Дмитри Шостакович (op. 96, 1954), поделена на два поврзани дела: „Алегрето" и „ Престо". *Големата, голема увертира* () од Малколм Арнолд (op. 57; 1956), исто така еден од примерите на увертирата од 20 век, е пародија на темата на увертирата од преминот на 19-ти до 20-ти век составена за голем оркестар со оргули, проширена секција на лимен дувачки дел и задолжителни делови за четири пушки, три правосмукалки Хувер и една електрична чистачка на подот, а е посветена на американскиот претседател Х. К. Хувер.

Наводи
------

1. ↑  „Ouverture" (engleski). Merriam Webster. Посетено на 25. 9. 2019. Проверете ги датумските вредности во: `|accessdate=` (help)CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
2. ↑  Здравковић, Милован (2006). *Речник основних позоришних појмова*. Београд: Народно позориште у Београду. стр. 119. ISBN 86-331-3072-6.
3. ↑  Јовановић, Рашко В. (1984). *Позориште и драма*. Београд: Вук Караџић. стр. 125.
4. 1 2 3 4 5 6  Temperley 2001
5. ↑  Blom 1954
6. ↑  Carter i drugi
7. ↑  Waterman i Anthony 2001
8. ↑  Burrows 2012.
9. 1 2  Fisher 2001.
10. ↑  Larue 2001.
11. ↑  Taruskin n. d.
12. ↑  Charlton i Bartlet n. d.
13. 1 2  Fisher 1998.
14. ↑  Anon. 1957 ; Maycock 2009 ; Burton-Page nd