Оваа статија ја опфаќа **архитектурата на Шведска** од историска перспектива.

Како што е норма во историјата на архитектурата, архитектонската историја на една нација природно се посветува на историјата на нејзините споменици и на развојот на институциите на моќ на таа нација: палати, замоци и цркви. Ова исто така важи и во случајот со историјата на архитектурата во Шведска. Паузата доаѓа со модерната ера, со промената на улогата на архитектите во општеството, кон грижата за прашањата што го засегаат целото население, како што се домувањето и инфраструктурата на социјалдемократијата.

Среден век
----------

 Катедралата Лунд во Лунд, Сканија
Во Шведска, средниот век траел приближно 500 години, од крштевањето на Олоф од Шведска во 1000 година од нашата ера, додека Густав I од Шведска не ја презел власта во 1523 година. Отпрвин, речиси сите згради, урбани и рурални, биле изградени од дрво. Во 12 век, каменот станал доминантен градежен материјал за изградба на романските манастири и цркви. Забележителни примери се катедралата Лунд, манастирот Сигтуна, црквата Хусаби и манастирот Алвастра. Помалите романски цркви во селата често биле зајакнати. Средновековните цркви на Готланд сочинуваат група на невообичаено добро сочувани средновековни цркви, исто така во споредба со остатокот од Европа.

Појавата на тулната готика ја донесе тулата во Шведска како нов градежен материјал. Катедралите во Вестерас, Странгнас и Упсала биле сите изградени од тули, додека катедралите Скара и Линшепинг биле направени од варовник.

Додека околу 1.500 од 4.000 шведски цркви датираат од средниот век, многу малку секуларни градби преживеале од овој период. Меѓутоа, има неколку бургерски куќи во Стокхолм и Висби, некои замоци, тврдини и утврдувања. Градските ѕидини од 13 век околу Визби се едни од најдобро зачуваните средновековни градски ѕидини во Европа. Распоредот на улиците на Стариот град во Стокхолм е сè уште средновековен. Во другите шведски градови секуларните градби од средниот век се многу ретки и често силно обновувани во текот на следните векови. Еден пример за тоа е Скитеанум во Упсала.

Барок
-----

Стокхолмската палата
По подемот на Шведска како голема сила во 17 век, аристократијата повторно почнала да се гради. Во исто време, идејата за архитект била воспоставена и професијата развиена, нејзината репутација зајакната со делата на Симон де ла Вале и Никодим Тесин Постариот. Бројни градски палати и селски замоци биле изградени по западноевропски, а пред сè, француски модели. Дополнително, била обновена изградбата на црквите. Црквата Катарина во Стокхолм стана модел за многу згради и цркви во царството. Делото на Никодим Тесин Помладиот го премести архитектонскиот развој во Шведска во висок барок; примери вклучуваат Стокхолмската палата и катедралата Калмар.

Во 17 век биле основани и голем број градови. Тие беа поставени со редовен мрежен план со централни плоштади. Исклучок од ова се данската Сканија и во Гетеборг, кои беа поставени за холандски модели во 1619 година и вклучуваа канали. Дизајните се препознатливи и денес, дури и таму каде што оригиналните дрвени градби сега исчезнаа.

Класицизам и стил на империја
-----------------------------

 Палатата Розендал во стил на империја
Во втората половина на 18 век, особено по државниот удар на Густав III, бил преземен нов правец со употреба на класични преседани. Во 1773 година била основана Градежната школа на Академијата за уметности, набргу потоа била основана Канцеларијата за надзор на градежната индустрија. И двете го подигнаа квалитетот на архитектурата, но на сметка на локалните градежни традиции. Сведоштво за новите класични идеали во архитектурата може да се најде во театарот Палас во Грипсхолм, зградата Ботаника во Упсала или гимназијата во Херносанд.

По Наполеоновите војни и загубата на Финска, националната градежна активност била сконцентрирана во воениот сектор. Тврдината Карлсборг и каналот Гота, кои вработиле 60.000 луѓе во период од 23 години, биле најголемите шведски градежни проекти на сите времиња. Водечкиот архитект од првата половина на 19 век, исто така, бил војник, полковникот Фредрик Блом, тој дизајнирал серија касарни и класично стилизирана црква Скепхолм во Стокхолм и, како куќен архитект на кралското семејство, ја изградил палатата Розендал.

Преродба
--------

Националниот музеј за ликовни уметности
Во втората половина на 19 век започна индустријализацијата на Шведска. Населението на градовите тројно се зголеми за неколку децении. Оваа брза урбанизација доведе до плодна градежна активност: изградени се станбени куќи и јавни згради како што се училишта, болници, затвори, хотели, банки, пазари, театри и цркви. Еклектичен историзам разликува многу од зградите. Германецот Фридрих Август Штулер ја доби престижната комисија за изградба на Националниот музеј за ликовни уметности, кој го дизајнираше во стил на ренесансна преродба. Стокхолмската синагога на Фредрик Вилхелм Сколандер е инспирирана од асирската архитектура. Неговиот ученик Хелго Зетервал, следел по неговите стапки со сеопфатните реновирања на катедралите во Упсала, Скара и Линшепинг, кои ја изразуваат неговата интерпретација на готскиот стил. Јохан Фредрик Абом, најплодниот шведски архитект на неговата возраст, дизајнирал бројни цркви и серија Буржоаски куќи во неоренесансен стил. Салонгерот Бернс со својот ресторан и сцените е исто така забележителен израз на новата граѓанска гордост, овековечена во романот на Август Стриндберг, *Црвената соба*.

Национален романтичен стил и Југендстил
---------------------------------------

 Градското собрание на Стокхолм
На крајот на 19 век и почетокот на 20 век се појави нова генерација архитекти кои се оддалечија од историзмот и класицизмот. Од една страна тие апсорбираа влијанија од странство, на пр.Југендстил извршувањето на Кралскиот драмски театар во Стокхолм, од друга страна бараа преседани во шведската културна историја и шведските градежни традиции. Од оваа потрага тие го развија Националниот романтичен стил, кој ги зеде културните и градежните преседани и ги спои со идеите од англиското движење за уметности и занаети за да создаде многу посебна шведска архитектура често во тула и дрво. Зградата на Шведското општо медицинско здружение на Карл Вестман во Стокхолм беше една од првите згради изградени во стил, а музејот Рохс во Гетеборг и Судската куќа во Стокхолм даваат два дополнителни примери. Крунското достигнување на националниот романтичен стил е Градското собрание на Стокхолм, дизајнирано од Рагнар Остберг и изградено помеѓу 1903 и 1923 година.

Црквата Кируна
Густаф Викман се посветил на задача од различна природа, тој го изградил целиот град Кируна во рок од три децении во ненаселена дивина. Иако градот Кируна предизвика многу проблеми за домородното население лапонци, нарушувајќи ги патеките за пасење ирваси и загадувајќи ја областа. Откако беше пронајден богат извор на железна руда и изградена железничка линија, Викман беше обвинет за дизајнот на градот. За неколку години, тој го заврши дизајнот и изградбата на вилите за директори и инженери, работничките станови, канцелариите, училиштата, болницата, противпожарната станица, поштата и банката и базенот. Меѓу неговите најдобри дела е црквата Кируна дизајнирана во национален романтичен стил. Нејзината дрвена конструкција ги демонстрира и ги поврзува влијанијата на црквите на Норвешка Ставе и американските архитектонски традиции.

Модерно и постмодерно
---------------------

 Јавна библиотека во Стокхолм
Модерната архитектура во Шведска беше предговорена од група архитекти кои зазедоа многу ригорозен и остар облик на неокласицизмот. Гунар Асплунд и Ивар Тенгбом беа двајца од најпознатите претставници во текот на 1910-тите и 1920-тите, придонесувајќи за стилот кој стана меѓународно познат како Шведска Милост. Најважните дела на Асплунд ги вклучуваат Окружниот суд Листер во Солвесборг, Јавната библиотека во Стокхолм и, во соработка со Сигурд Леверенц, и (привремената) изложба во Стокхолм (1930) и гробиштата во Стокхолм Јужна (Вудленд) (денес светско наследство на УНЕСКО.

Стокхолмската изложба за индустрија, уметност и занаетчиство 1930 година помогна функционализмот да се пробие во Шведска. Во наредните години - особено во домувањето - ова требаше да стане доминантна идеологија. Типичен пример за силната врска помеѓу функционализмот и политичката левица е квартот Кварнхолмен во Начка, дизајниран во 1930-тите од одделот за архитектура на Потрошувачката задруга која беше основана во 1924 година како прва колективно организирана практика на архитекти.

 Изградба на станови за време на програмата Милион во областа Тенста во Стокхолм
И покрај овие иницијативи, стандардите за домување во Шведска беа ниски. По Втората светска војна беше преземен огромен градежен проект за да се задоволи недостигот од станови и да се подобрат стандардите. Во 1965 година владата ја објави Милионската програма - изградба на милион нови станови во рок од десет години (со население од 7,8 милиони). За многу кратко време беа изградени цели студентски предградија. Земјиштето во многу области во центарот на градот беше купено и препланирано на модерен и функционален начин за да се направи простор за канцеларии. Огромните градежни проекти беа планирани и водени од големи канцеларии на архитекти. Честопати квалитетот на зградите и нивниот дизајн беа од второстепено значење за реализацијата на толку голем број проекти.

Нафтената криза од 1973 година стави крај на Милионската програма. Дури и пред ова, програмата добиваше бурни критики против архитектурата на шаблонот и негативните општествени последици што ги произведуваа овие згради.

Од оваа критика, термoнот *постмодернo се* појави во Шведска, коe опфаќа различни различни трендови. Развиена е богата употреба на форма која не била видена уште од националниот романтичен стил. Еден од најважните експоненти на постмодернизмот во Шведска беше Ралф Ерскин, роден во Британија. Денес, архитектурата во Шведска ја дефинираат архитекти како Герт Вингард, кој започна како постмодернист, но е познат по новите трендови (делата покажуваат влијанија од еколошкиот дизајн, како и од минимализмот, високата технологија, експресионизмот и неофункционализмот).

Надворешни врски и материјали
-----------------------------

* Август Хар, *Архитектура во Шведска: Истражување на шведската архитектура низ вековите и до денес.* Бониерс, Стокхолм, 1938 година.
* Клејс Калденби (уредник), *Шведска: Архитектура на 20 век*. Престел, Берлин, 1998 година.
* Архитектура во Шведска