**Силувањето за време на војната во Босна** — политика на масовно системско насилство насочено кон жените. Додека мажите од сите етнички групи извршиле силување, огромното мнозинство силувања биле извршени од силите на босанските Срби на Армија на Република Српска (ВРС) и српските паравоени единици, кои го користеле силувањето како инструмент за терор и клучни тактики како дел од нивната програма за етничко чистење.    Проценките за бројот на силувани жени за време на војната се движат помеѓу 10.000 и 50.000.  Случаите е тешко да се проценат бидејќи имало од 15 до 20 непријавени случаи за секој пријавен случај.

Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ) објавил дека „*систематското силување*" и „*сексуалното ропство*" во време на војна е злосторство против човештвото, второ по военото злосторство геноцид. Иако МКТЈ не ги третирала масовните силувања како геноцид, многумина заклучиле од организираната и систематска природа на масовните силувања на женската бошњачка (босанска муслиманка) популација, дека овие силувања биле дел од поголема кампања на геноцид,    и дека војската на Република Српска (ВРС) спроведувала политика на геноцидно силување против босанската муслиманска етничка група. 

Судењето на членот на ВРС, Драгољуб Кунарац, било првпат во која било национална или меѓународна судска практика, едно лице да биде осудено за употреба на силување како воено оружје. Широкото медиумско покривање на злосторствата на српските паравоени и воени сили врз бошњачките жени и деца, предизвикало меѓународна осуда на српските сили.   По војната, биле произведени неколку наградувани документарни филмови, играни филмови и драми кои ги покриваат силувањата и нивните последици.

Позадина
--------

 Ископување на масовна гробница во источна Босна. Цивилни мажи од Фоча биле погубени, додека жените биле приведени и постојано силувани од припадници на вооружените сили на босанските Срби.
Разурнатата од војна сараевската населба Грбавица во 1996 година, место на логори за силување за време на војната во Босна и тема на наградуваниот филм *Грбавица*. 
Војната во Босна била прва каде масовното силување било признаено и процесуирано од меѓународен трибунал.

Геноцидното силување е одлика на кампањите кои вклучуваат етничко чистење и геноцид, бидејќи целта е да се уништи или насилно да се отстрани целната популација и да се обезбеди да не се вратат.  Според Амнести интернешенал, употребата на силување за време на војна не е нуспроизвод на конфликти, туку однапред испланирана и намерна воена стратегија.  Првата цел на овие масовни силувања е да се всади терор кај цивилното население, со намера насилно да се дислоцираат од нивната територија. Втората цел е да се намали веројатноста за враќање и реконституција со нанесување на понижување и срам на целното население. Историчарите како Ниал Фергусон го оцениле клучниот фактор зад одлуката на високо ниво да се користи масовно силување за етничко чистење како погрешен национализам. 

Од своето основање, Социјалистичка Федеративна Република Југославија не претставувала платформа за внатрешно националистички чувства, а поединците кои се обидувале да ги разгорат тензиите ризикувале затворање, мачење или погубување.  Во 1989 година, српскиот претседател Слободан Милошевиќ го разгорел српскиот националистички сентимент со говорот на Газиместан кој се однесувал на Битката за Косово.   Чувствата на жртва и агресија кон Бошњаците дополнително биле поттикнати со претерани приказни за улогата што ја играле мал број Бошњаци во прогонот на Србите за време на геноцидот извршен од усташите за време на Втората светска војна.  Српската пропаганда сугерирала дека Бошњаците главно потекнуваат од Турците.  И покрај кампањите на омраза предводени од српската влада, некои Срби се обиделе да ги одбранат Бошњаците од злосторствата и морале да им се закануваат, вклучително и случаи кога војниците ќе објавиле на разглас дека „*секој Србин кој штити муслиман веднаш ќе биде убиен*". 

Пред почетокот на конфликтот, Бошњаците во Источна Босна веќе почнале да се отстрануваат од нивното вработување, да се отфрлаат и да им се ограничува слободата на движење. На почетокот на војната, српските сили почнале да го гаѓаат бошњачкото цивилно население.  Откако градовите и селата биле обезбедени, војската, полицијата, паравоените сили и понекогаш дури и српските селани продолжувале со овие напади. Бошњачки куќи и станови биле ограбувани или срамнети со земја, цивилното население било сбирано на едно место, некои биле физички малтретирани или убиени во текот на процесот. Мажите и жените биле разделувани, а потоа држени во концентрациони логори.

Појава на силување
------------------

Проценките за бројот на силувани жени и девојки се движат од 12.000 до 50.000, од кои огромното мнозинство биле Бошњаци силувани од босанските Срби.  Експертите на УНХЦР тврдат дека биле извршени 12.000 силувања.  Европската Унија проценува вкупно 20.000, додека босанското Министерство за внатрешни работи тврди дека бројката се движи до 50.000. Експертската комисија на ОН идентификувала 1.600 случаи на сексуално насилство.

Српските сили формирале „*логори за силување*", каде што жените биле постојано силувани, а ослободени само кога останувале бремени.  Групните силувања и јавните силувања пред селаните и соседите не биле невообичаени.  На 6 октомври 1992 година, Советот за безбедност на Обединетите нации формирал *Комисија на експерти* со која претседавал М. Шериф Басиуни. Според наодите на комисијата, очигледно е дека српските сили систематски го користеле силувањето и дека имало поддршка од командантите и локалните власти.  Комисијата исто така известила дека некои сторители рекле дека им било наредено да силуваат. Други рекле дека употребата на силување е тактика за да се осигура дека целното население нема да се врати во областа. Напаѓачите им рекле на своите жртви дека ќе родат дете од етничката припадност на напаѓачот. Бремените жени биле приведени додека не било предоцна за да се абортира плодот. На жртвите им било кажано дека ќе бидат ловени и убиени доколку пријават што се случило.  Комисијата, исто така, заклучила дека: „*Силувањето било пријавено дека било извршено од сите страни во конфликтот.* *Сепак, најголем број пријавени жртви се Бошњаците, а најголем број наводни сторители се босанските Срби. Има малку извештаи за силување и сексуален напад меѓу членови на иста етничка група*." 

Тимот истражители на Европската заедница, вклучувајќи ги Симон Веил и Ен Варбуртон, на сличен начин заклучиле во нивниот извештај од 1993 година дека силувањето извршено од силите на босанските Срби не било секундарен ефект на конфликтот, туку дел од систематската политика на етничко чистење и дека било „*извршено со свесна намера да се деморализираат и тероризираат заедниците, протерувајќи ги од нивните матични региони и демонстрирајќи ја моќта на инвазивните сили*".  Амнести интернешенал и *Хелсинки Воч*, исто така, заклучиле за време на конфликтот дека силувањето се користело како оружје за војна, со примарна цел да се предизвика понижување, деградација и заплашување за да се осигура дека преживеаните ќе заминат и никогаш нема да се вратат.  

За време на конфликтот, жените од сите етнички групи биле погодени, иако не во обем како што страдало бошњачкото население. 

Сведочењето на преживеан од кампот Калиновик (каде што околу 100 жени биле приведени и подложени на „*силување од повеќе сторители*") вели дека силувачите постојано им кажувале на своите жртви: „*Ќе ги имате нашите деца.* *Ќе ги имате нашите мали четници*", а дека причината за нивното силување било „*засадувањето на семето на Србите во Босна*". Жените биле принудени да одат со полно работно време со својата бременост и да раѓаат.  Многу од извештаите за злоупотребите ја илустрирале етничката димензија на силувањата. 

### Локации и процедури

„Караманова куќа", локација на која биле мачени и силувани жени во близина на Фоча, Босна и Херцеговина. (Фотографијата е обезбедена од страна на МКТЈ)
Српските сили поставиле логори каде што имало силувања, како оние во Кератерм,   Вилина Влас, Мањача,  Омарска, Трнопоље, Узамница и Војно.  Во мај 1992 година, српските селани од Снагово, Зворник, го опколиле и зазеле селото Липље и го претвориле во концентрационен логор. Четиристотини луѓе биле затворени во неколку куќи, и биле предмет на силување, мачење и убиства. 

Во период од пет месеци, помеѓу пролетта и летото 1992 година, меѓу 5.000 и 7.000 Бошњаци и Хрвати биле задржани во нехумани услови во Омарска.  Во концентрациониот логор, силувањето, сексуалните напади и мачењето на мажи и жени биле секојдневие. Еден весник ги опишал настаните таму како „*локација на оргија на убивање, осакатување, тепање и силување*".   Силувањето, убиствата и физичкото малтретирање биле секојдневие.  Во логорот Трнопоље непознат број жени и девојки биле силувани од војници, полицајци и чувари на босанските Срби. Во логорот Узамница, еден сведок на судењето на Оливер Крсмановиќ, обвинет за злосторства поврзани со масакрите во Вишеград, тврдел дека машките притвореници некогаш биле принудувани да силуваат жени.

Во градот Фоча, под контрола на Србите, биле поставени логори. Додека биле чувани на една од најзначајните локации за силување во градот, „*Карамановата куќа*", бошњачките жени, вклучително и малолетници на возраст од 12 години, биле постојано силувани.  За време на судењето на Драгољуб Кунарац, условите во овие кампови биле опишани како „*неподносливо нехигиенски*", а шефот на полицијата во Фоча, Драган Гаговиќ, бил идентификуван како еден од мажите што ги посетувал овие кампови, каде што избирал жени, ги изнесувал надвор, а потоа ги силувал. 

Жените и девојките избрани од Кунарац, или од неговите мажи, биле однесени во војничката база и силувани. Во други времиња, девојчињата биле отстранети од центрите за притвор и држени на различни локации подолг временски период под сексуално ропство.  Радомир Ковач, кој исто така бил осуден од МКТЈ, лично држел четири девојчиња во својот стан, малтретирајќи и силувајќи ги три од нив многупати, додека исто така им дозволувал на познаниците да силуваат една од девојките. Пред да продаде три од девојките, Ковач назначил две од нив на други српски војници кои ги малтретирале повеќе од три недели. 

Хрватските сили поставиле концентрациони логори во Челебиќи, Дретељ, Габела, Родоч, Каоник, Витез и Жепа.  Во заедничкиот бошњачко-хрватски објект Челебиќи, српските цивили биле подложени на различни облици на мачење и сексуална злоупотреба, вклучително и силување.  Во Дретељ мнозинството затвореници биле српски цивили, кои биле држени во нехумани услови, додека притвореничките биле силувани и кажано дека ќе ги држат додека не родат „*усташ*".  И српските и бошњачките цивили биле држени во логорот Хелиодром во Родоч, а уапсените биле пријавени дека биле сексуално нападнати.  Србинките и девојките биле силувани и мачени во борделите во Сараево управувани од Бошњаци. 

Во Добој, силите на босанските Срби ги одвоиле женките од мажите, а потоа го извршиле силувањето на некои жени од нивните машки членови на семејството. Жените биле испрашувани за машки роднини во градот, а четиринаесетгодишниот син на една жена бил принуден да ја силува. 

### Мажи и момчиња

Помалку позната форма на силување за време на војната била она што било извршено врз мажи и момчиња. Иако не е утврден конкретен број, се проценува дека околу 3.000 биле силувани за време на конфликтот. Сепак, се претпоставува дека стотици, ако не и илјадници, жртви никогаш не се појавиле поради нивната смрт, како и поради стигмата во врска со сексуалната злоупотреба. Утврдено е дека многу машки жртви биле исфрлени од нивните заедници, честопати биле лишени од нивната машкост или обвинети за хомосексуалност поради претежно маскулинистичката култура во Босна. Другите жртви се плашеле дека тоа ќе резултира со понатамошна злоупотреба.

Поголемиот дел од случаите се случувале во логори. Некои од овие злосторства биле извршени и на друго место, на пример за време на рации во домови. Опсегот на злоупотреба варирал во голема мера. Некои жртви биле сексуално измачувани, додека други биле принудени да ги мачат колегите затвореници. Делата вклучувале принуден орален и анален секс, генитално осакатување и удирање на гениталиите.

Причините за овие злосторства главно се вртеле околу понижувањето и тврдењето на доминација над жртвите наместо сексуалното задоволство на сторителите.

Траумата што настанала од овие злосторства вклучувала низа ментални и физички здравствени проблеми, вклучувајќи чувство на безнадежност, ретроспективи, еректилна дисфункција, оргазмична дисфункција и болка во коитумот.

Последици
---------

По завршувањето на непријателствата со Дејтонскиот договор од 1995 година, имало постојани напори за помирување на спротивставените фракции.  Посветено е големо внимание на потребата да се разбере реалноста на она што се случило за време на војната, да се отфрлат митовите и одговорните лидери да бидат изведени пред лицето на правдата и да бидат охрабрени да ја прифатат својата вина за масовните силувања и другите злосторства. 

По конфликтот, етничкиот идентитет сега е од многу поголемо општествено значење во Босна отколку што било пред 1992 година. Од 1960-тите до почетокот на војната, речиси дванаесет проценти од браковите биле мешани (меѓу членови на различни заедници), а младите граѓани честопати се нарекувале себеси Босанци наместо да ја идентификуваат својата етничка припадност. По конфликтот, делотворно било задолжително да се идентификуваат како Бошњаци, Срби или Хрвати, а тоа претставувало проблем за децата на жртвите на силување кога ќе пораснат. 

Медицинската студија на 68 хрватски и бошњачки жртви на силување за време на војната 1992–1995 година покажала дека многумина претрпеле психолошки проблеми како резултат на тоа. Никој немал психијатриска историја пред силувањата. По силувањата, 25 имале самоубиствени мисли, 58 претрпеле депресија веднаш потоа, а 52 сè уште страдале од депресија во времето на студијата, една година подоцна. Од жените, 44 биле силувани повеќе од еднаш, а 21 од нив биле силувани секојдневно во текот на нивното заробеништво. Дваесет и девет од нив останале бремени, а седумнаесет абортирале. Студијата дошла до заклучок дека силувањата имале „*длабоки непосредни и долгорочни последици врз менталното здравје"* на жените. 

Силувањето во Босанската војна било искористено како „воено оружје", кое влијаело на комуналната свест на пошироката босанска јавност. Како што кажал Пјер Бајард, „*во Босна силувањата не само што го придружуваа напредувањето на српските војски, тие беа и резултат на усогласена политика на културно искоренување*". Со други зборови, самото силување послужило како инструмент за стратешко сквернавење на босанскиот и/или бошњачкиот идентитет и се што е поврзано со него.

Во студијата насловена како „*Масовно силување: Војна против жените во Босна и Херцеговина*", Александра Стиглмаер и др. заклучил: 
Во Босна и Херцеговина и Хрватска, силувањето беше инструмент за „етничко чистење". Експертската комисија на ОН која ги истражуваше силувањата во поранешна Југославија заклучи. „Силувањето не може да се смета за случајно со главната цел на агресијата, туку дека служи за стратешка цел сама по себе", известува мисијата на Европската заедница, особено загрижена за ситуацијата на бошњачките жени. Во извештајот на хуманитарната организација Амнести интернешенел се вели: „Случаите кои вклучуваат сексуални прекршувања врз жени очигледно се дел од инклузивниот модел на воено однесување, кој се одликува со масовно заплашување и прекршување на Бошњаците и Хрватите". Американската организација за човекови права Хелсинки воч верува дека силувањето се користи како „воено оружје" во Босна и Херцеговина: „Дали жената е силувана од војници во нејзиниот дом или е држена во куќа со други жени и постојано силувана. повторно, таа е силувана со политичка цел - да ја заплаши, понижи и деградира неа и другите погодени од нејзиното страдање. Ефектот на силувањето често е да се осигура дека жените и нивните семејства ќе побегнат и никогаш нема да се вратат. Наспроти ова, очигледно е дека силувањата во Босна и Херцеговина се случуваат „во големи размери" (ОН и ЕК), дека тие добиваат систематски карактер и дека „во најголем број случаи муслиманските (бошњачките) се жртви на српските сили" (Амнести интернешенел). Проценките за бројот на жртви на силување се движат од 20.000 (ЕК) до 50.000 (Министерство за внатрешни работи на Босна).

Национални и меѓународни реакции
--------------------------------

Во август 1992 година, медиумските стории ја објавиле употребата на силувањето како воена стратегија,  и еден од првите што го привлекол вниманието на светот била програмата на дописникот на *Њуздеј* Рој Гутман *Масовно силување: Муслиманите потсетуваат на српските напади*, што се емитувала на 23 август 1992. 

Советот за безбедност на Обединетите нации го формирал МКТЈ како одговор на кршењето на човековите права во конфликтот.  Членот 5 од повелбата на МКТЈ појаснил дека Трибуналот има овластување да ги гони воените злосторства, а повелбата конкретно го осудува силувањето како кривично дело, за кое луѓето може да бидат обвинети. 

Во извештајот на Централната разузнавачка агенција објавен во 1995 година се наведува дека српските сили се одговорни за 90 отсто од злосторствата извршени за време на конфликтот.  Извештајот составен од тим експерти за ОН, со кој претседавал М. Шериф Басиуни, го донел истиот заклучок, пресметувајќи дека хрватските сили се одговорни за шест отсто од злосторствата, а бошњачките сили за четири отсто. 

По падот на Сребреница во јули 1995 година, Медлин Олбрајт, амбасадорката на САД во Обединетите нации, му рекла на Советот за безбедност на ОН дека „*не се знае каде се наоѓаат околу 6.000 бошњачки мажи и момчиња од Сребреница.* *Меѓутоа, сега имаме доволно информации за да заклучиме дека босанските Срби претепале, силувале и егзекутирале многу од бегалците*."

Правни постапки
---------------

 Зградата на Трибуналот во Хаг.
Во раните 1990-ти, биле упатени повици за преземање правна постапка за можноста за геноцид да се случи во Босна. МКТЈ поставил преседан дека силувањето во војна е облик на мачење. До 2011 година, биле обвинети 161 лица за воени злосторства,  и докази од над 4.000 сведоци.  Во 1993 година, МКТЈ го дефинирал силувањето како злосторство против човештвото, а исто така ги дефинирал силувањето, сексуалното ропство и сексуалното насилство како меѓународни злосторства што претставуваат мачење и геноцид. 

Судиите од МКТЈ за време на судењето на Драгољуб Кунарац, Радомир Ковач и Милорад Крнојелац пресудиле дека силувањето било користено од вооружените сили на босанските Срби како „*инструмент на терор*".  Кунарац бил осуден на 28 години затвор за силување, мачење и поробување жени.  Ковач, кој силувал 12-годишно дете, а потоа го продал во ропство,  бил осуден на 20 години затвор, а Крнојелац на 15 години.  МКТЈ објавил дека се случила „*пеколна оргија на прогонство*" во различни логори низ Босна. 

Во 1997 година, Радован Караџиќ бил тужен од Бошњачки и Хрватки пред американски суд за геноцидно силување. Тој бил прогласен за одговорен. Утврдено е дека тужителите се жртви на геноцидно силување, и им е доделена отштета од 745 милиони долари.  

На 26 јуни 1996 година, МКТЈ го обвинил Драган Зеленовиќ по седум точки за силување и мачење како злосторства против човештвото и седум точки за силување и мачење како кршење на обичаите и законите на војната. Зеленовиќ првично се изјаснил за невин, но за време на сослушувањето на 17 декември 2007 година, судскиот совет го прифатил признанието за виновен по три точки за мачење и четири точки за силување како злосторства против човештвото. Зеленовиќ учествувал во сексуални напади на жени во различни кампови, вклучително и групно силување на 15-годишно девојче и возрасна жена. Нему му била изречена 15-годишна затворска казна за злосторства против човештвото, на која поднел жалба. Жалбениот совет ја потврдил првичната казна. 

На 10 март 1997 година, во најпознатиот случај Челебиќи, им се судило на Хазим Делиќ, Зејнил Делалиќ, Здравко Муциќ и Есад Ланџо. Тие биле обвинети според член 7(1) и член 7(3) од статутите за ИКТ за кршење на меѓународните хуманитарни закони. Прекршоците се случиле во затворскиот логор Челебиќи, под контрола на Бошњаците и Хрватите.  Делиќ бил прогласен за виновен за користење на силување како мачење, што било прекршување на Четвртата Женевска конвенција и дека ги прекршил законите и обичаите на војната. Судскиот совет, исто така, утврдил дека Муциќ бил виновен за злосторства извршени додека бил командант на логорот, според принципот на командна одговорност, меѓу кои имало и злосторства поврзани со полот. 

Мировниците на ОН собираат тела по масакрот во Ахмичи во април 1993 година. (Фотографијата е обезбедена од страна на МКТЈ)
На 22 јуни 1998 година, Анто Фурунџија, кој бил уапсен на 18 декември 1997 година од страна на холандските сили кои оперирале со НАТО,  бил изведен пред суд во едно од најкратките судења сослушани од МКТЈ.  Ова бил првиот случај сослушан од страна на МКТЈ кој се занимавал исклучиво со обвиненија за силување. Фурунџија бил босански Хрват и локален командант на милицијата позната како *Џокери*, кои учествувале во етничкото чистење во долината Лашва и кои биле под команда на Хрватскиот совет за одбрана. Фурунџија бил обвинет за индивидуална кривична одговорност, која вклучувала „*сторување, планирање, поттикнување, наредување или на друг начин помагање и поттикнување во планирањето, подготовката или извршувањето на какви било кривични дела наведени во членовите два и три од статутот на трибуналот*".  Еден сведок, кој бил нападнат од Фурунџија додека го испрашувал, го дал најголемиот дел од исказите за време на ова судење. Таа била претепана, а друг војник ја принудувал на орален и вагинален секс додека бил присутен Фурунџија. Фурунџија не дејствувал за да го спречи нападот, иако бил на командна позиција. Неговиот бранител тврдел дека сведокот боледувал од посттрауматско стресно растројство и дека погрешно го идентификувал обвинетиот.  Судскиот совет му изрекол на Фурунџија две казни од 10 и 8 години истовремено, откако го прогласил за виновен според членот три, со тоа што ги прекршил „*законите или обичаите на војната за мачење и за навреда на личното достоинство, вклучително и силување*." 

Во мај 2009 година, Јадранко Прлиќ, кој бил премиер на самопрогласената босанска хрватска воена држава Херцег-Босна, бил осуден за убиство, силување и протерување на Бошњаците. Тој е осуден на 25 години затвор. 

Според Маргот Валстром, специјален претставник на ОН за сексуално насилство во конфликти, само 12 случаи од околу 50.000 до 60.000 биле процесуирани од 2010 година.  До април 2011 година, МКТЈ обвинил 93 мажи, од нив 4 кривични дела поврзани со сексуално насилство. 

На 9 март 2005 година, Советот за воени злосторства на Судот на Босна и Херцеговина бил официјално отворен.  На почетокот ова бил хибриден суд на меѓународни и национални судии, до 2009 година сите судски дејствија биле предадени на домашните власти. 

Радован Станковиќ бил припадник на елитната паравоена единица од Вуковар со која командувал Перо Елез. По смртта на Елез, Станковиќ ја презел командата со куќата на Караман, која ја водел како бордел.  На 14 ноември 2006 година, домашниот суд во Сараево му судел на Станковиќ и тој бил осуден на 16-годишна казна за принудување жени на проституција. На 26 мај 2007 година, додека бил транспортиран во болница, Станковиќ избегал од притвор. 

Неџо Самарџиќ бил осуден на 13 години и 4 месеци, откако бил прогласен за виновен за злосторства против човештвото. Тој бил обвинет по десет точки, од кои за четири бил прогласен за виновен. Тие вклучуваат повеќекратни силувања, тепања, убиства и принудување на жените да бидат сексуални робинки. Самарџиќ бил прогласен за виновен и за злосторства во куќата на Караман.  Самарџиќ поднел жалба и добил 24 години затвор бидејќи бил прогласен за виновен за девет од десетте обвиненија. 

Гојко Јанковиќ сам им се предал на властите во Босна во 2005 година. Тој бил префрлен на судење во Хаг, но МКТЈ го вратил во Босна за да му се суди пред домашниот суд. Тој бил обвинет за кршење на правата, помагање и издавање наредби за време на напад врз несрпското население што резултирало со убиства и сексуална злоупотреба на несрпско население, од кои мнозинството биле бошњачки жени и девојки. Тој бил осуден на 34 години затвор откако бил прогласен за виновен. 

Драган Дамјановиќ (24 години затвор) бил осуден за воени злосторства, вклучувајќи убиства, мачење и силување. 

Момир Савиќ бил осуден на 18 години затвор во јули 2009 година за злосторства што ги извршил додека бил командант на српската војска „*Вишеградска бригада*". Тој бил осуден за повеќекратно силување на бошњачка, подметнување пожар, грабеж и извршување на погубувања.  

На 12 јануари 2009 година, Жељко Лелек бил осуден на 13 години затвор за злосторства против човештвото, вклучувајќи и силување. Лелек, кој во тоа време бил полицаец, бил осуден за дејствија што ги извршил за време на масакрите во Вишеград. 

Миодраг Никачевиќ, полицаец од Фоча, бил обвинет од домашниот суд во 2007 година за злосторства против човештвото извршени во 1992 година. Обвинението против него биле две точки од обвинението за силување. Во април 1992 година, Никачевиќ, кој бил во униформа и вооружен, насилно ограбил и силувал една жена. Второто обвинение било за злоупотреба и силување на друга жена во јули 1992 година во Фоча.  За време на судењето, одбраната извела десет сведоци кои тврделе дека Никачевиќ не учествувал во никакви воени злосторства и дека понекогаш ја ризикувал својата безбедност за да им помогне на другите.  Тој бил прогласен за виновен на 19 февруари 2009 година и осуден на 8 години затвор за силувања на двете жени и за помагање и поттикнување во киднапирање и незаконско приведување на бошњачки цивил, кој подоцна бил убиен на непозната локација.  Милорад Крнојелац, Јанко Јањиќ, Драган Гаговиќ и други биле обвинети во 1992 година за кршење на човековите права извршени за време на етничкото чистење на Фоча. Обвинението вклучували обвинение за силување. 

Анте Ковач, кој бил командант на воената полиција во Хрватскиот совет за одбрана, бил обвинет на 25 март 2008 година за воени злосторства извршени врз Бошњаците во општина Витез во 1993 година. Обвиненијата вклучувале наводи за силувања извршени во логори во регионот.  Ковач бил ослободен по една точка за силување, но прогласен за виновен за друго. Тој бил осуден на 9 години затвор. 

Веселин Влаховиќ, познат и како „Батко" или „Монструм од Грбавица", бил осуден на 45 години затвор во март 2013 година, откако бил прогласен за виновен по повеќе од шеесет точки, вклучително и убиство, силување и мачење на бошњачки и хрватски цивили. за време на опсадата на Сараево.  Казната на Влаховиќ била најдолгата изречена, малку подолга од онаа на Санко Којиќ, кој - претходно во 2013 година - бил осуден на 43 години затвор за неговата улога во масакрот во Сребреница.

Во популарната култура
----------------------

*Грбавица* е игран филм во режија на Јасмила Жбаниќ. Дејството е сместено во повоено Сараево и се фокусира на Есма, самохрана мајка, и Сара, нејзината ќерка, која открива дека е воено бебе бидејќи нејзината мајка била силувана. Филмот ја освоил наградата Златна мечка во 2006 година на 56. Меѓународен филмски фестивал во Берлин.  Жбаниќ, исто така, напишал и режирал краток документарен филм за војната во 2000 година, насловен *Црвени гумени чизми*.  *Во земјата на крв и мед*, во режија на Анџелина Џоли, исто така се занимава со темата за силување за време на војната.   *Напуштените* е босански филм од 2010 година, во режија на Адис Бакраќ и сценарио на Златко Топчиќ, кој е приказна за момче од сиропиталиште кое се обидува да ја дознае вистината за неговото потекло, при што тоа дознава дека е дете на силувач од војната. Воениот филм „ *Спасител*" од 1998 година е за американски платеник кој придружува Србинка до безбедно подрачје на ОН, откако таа била силувана и оплодена од бошњачки војник.

*Повикувајќи ги духовите* е документарен филм за една Бошњачка и една Хрватка, кои преживеале силување и мачење во Омарска.   Филмот завршува со сведочењето на двете жени во Хаг.  *Дојдов да сведочам* е документарен филм на PBS кој ја опфаќа приказната за шеснаесет жени кои биле затворени од српските сили во Фоча, а кои подоцна сведочеле против нивните напаѓачи во МКТЈ. 

Претставата *Во име на таткото* е заедничка австриско-босанска продукција, на Народниот театар од Тузла и продуцентската куќа Алфа Груп. Претставата е документарно-танцова претстава во режија на Дарел Тулон. Изведувачите доаѓаат од Босна и Херцеговина и Австрија.

Белешки
-------

1. ↑  Во Босна, некои од пријавените случаи на силување и сексуални напади извршени од Срби, главно врз муслимани, очигледно се резултат на поединечно или помало групно однесување без докази за командна насока или севкупна политика. Сепак, многу повеќе се чини дека се дел од севкупниот модел чии одлики вклучуваат: сличности меѓу практиките во непосредни географски области; истовремено извршување на други прекршувања на меѓународното хуманитарно право; истовремена воена активност; истовремена активност за раселување на цивилното население; заеднички елементи во извршувањето на силувањето, максимизирање на срамот и понижувањето не само на жртвата, туку и на заедницата на жртвата; и времето на силувањата. Еден особено фактор што води до овој заклучок е големиот број на силувања кои се случиле во местата на притвор. Се чини дека овие силувања во притвор не се случајни, и тие укажуваат барем на политика на охрабрување на силување поддржана од намерниот неуспех на командантите на логорите и локалните власти да извршат команда и контрола врз персоналот под нивна власт.."
2. ↑  Жените знаеја дека силувањата ќе започнат кога на звучникот на главната џамија ќе се свири „Маршот на Дрина", наводно е поранешна четничка борбена песна која била забранета во времето на Тито. Додека свирела „Марш на Дрина", на жените им било наредено да се соблечат и војниците влегувале во домовите земајќи ги оние што ги сакале. Возраста на земените жени се движеше од 12 до 60 години. Често војниците бараа комбинации на мајка и ќерка. Многу од жените биле жестоко претепувани за време на силувањата."
3. ↑  Во кампот Кератерм, голем број чувари силувале затвореничка на маса во темна соба додека таа не изгубила свест. Следното утро се нашла како лежи во локва крв.
4. ↑  Жените биле чувани во различни центри за притвор каде што морале да живеат во неподносливо нехигиенски услови, каде што биле малтретирани на многу начини, вклучително, за многу од нив, постојано силувани. Српските војници или полицајци доаѓале во овие притворени центри, избирале една или повеќе жени, ги изнесувале и силувале... Сето тоа било направено со целосен поглед, со целосно знаење, а понекогаш и со директно вклучување на локалните власти, особено полициските сили. Началникот на полициските сили во Фоча, Драган Гаговиќ, беше лично идентификуван како еден од мажите кои дошле во овие притворни центри за да извадат жени и да ги силуваат..

* Abu-Hamad, Aziz (1995). „Rape as a Weapon of War". *The Human Rights Watch Global Report on Women's Human Rights*. Human Rights Watch. ISBN 0-300-06546-9.
* „Bosnia's 'Monster of Grbavica' gets 45 years". Al Jazeera. AFP. 29 March 2013. Посетено на 3 August 2014.
* Allen, Beverly (1996). *Rape Warfare: Hidden Genocide in Bosnia-Herzegovina and Croatia*. University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-2818-6.
* Barberet, Rosemary L (2014). *Women, Crime and Criminal Justice: A Global Enquiry*. Routledge. ISBN 978-0-415-85636-2.
* Beames, Robert (15 February 2012). „Berlin Film Festival: Angelina Jolie's In the Land of Blood and Honey, review". The Telegraph. Посетено на 4 August 2014.
* „Bosnia jails Serb Veselin Vlahovic for war crimes". BBC. 29 March 2013. Посетено на 3 August 2014.
* Becirevic, Edina (2014). *Genocide on the Drina River*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-19258-2.
* „Nine Years for Crimes Committed in Vite". *BRIN*. Justice Report. 12 November 2010. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 3 August 2014.
* „Kovac charged over Vitez Crimes". *BIRN*. Justice Report. 25 March 2008. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 3 August 2014.
* „Samardzic sentenced to 13 years". *Justice Report*. BIRN. 7 April 2006. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 30 July 2014.
* „Nikacevic: Indictment confirmed". *BIRN*. Justice Report. 17 March 2008. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 3 August 2014.
* „Samardzic gets 24-year jail sentence". *Justice Report*. BIRN BiH. 14 December 2006. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 30 July 2014.
* Bogati, Vjera (28 July 2001). „Courtside: Tuta & Stela - First Mostar Crimes Heard". Institute for War & Peace Reporting. Архивирано од изворникот на 28 July 2014. Посетено на 23 July 2014.
* Boose, Lynda E. (2002). „Crossing the River Drina: Bosnian Rape Camps, Turkish Impalement, and Serb Cultural Memory". *Signs*. University of Chicago Press. **28** (1): 71–96. doi:10.1086/340921. JSTOR 10.1086/340921.
* Borchelt, Gretchen (2005). „Sexual Violence Against Women in War and Armed Conflict". Во Barnes, Andrea (уред.). *The Handbook of Women, Psychology, and the Law* (1. изд.). John Wiley & Sons. стр. 293–327. ISBN 978-0-7879-7060-4.
* Boraine, Alex (18 December 2002). „Toward reconciliation : War criminal's remorse could help Bosnia heal". *New York Times*. Посетено на 23 July 2014.
* Brooks, Roy L. (1999). „The Age of Apology". Во Brooks, Roy L. (уред.). *When Sorry isn't Enough: The Controversy Over Apologies and Reparations for Human Injustice*. New York University Press. стр. 3–12. ISBN 978-0-8147-1332-7.
* Brunner, Lisl (15 December 2006). „Bosnian Serb sentenced to 20 years by war crimes court". JURIST. Посетено на 1 August 2014.
* Burg, Steven L.; Shoup, Paul S. (2000). *Ethnic Conflict and International Intervention: Crisis in Bosnia-Herzegovina, 1990–93* (New. изд.). M.E. Sharpe. ISBN 978-1-56324-309-7.
* Buss, Doris (2002). „Prosecuting Mass Rape: Prosecutor v. Dragoljub Kunarac, Radomir Kovac and Zoran Vukovic". *Feminist Legal Studies*. **10** (1): 91–99. doi:10.1023/A:1014965414217.
* de Brouwer, Anne-Marie (2005). *Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR*. Intersentia. ISBN 978-90-5095-533-1.
* Carpenter, R. Charli (2010). *Forgetting Children Born of War: Setting the Human Rights Agenda in Bosnia*. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-15130-6.
* Cawthorne, Nigel (2009). *The World's Ten Most Evil Men - From Twisted Dictators to Child Killers*. John Blake. ISBN 978-1-84454-745-6.
* Cengic, Amir (2009). „Cases". Во Cassese, Antonio (уред.). *The Oxford Companion to International Criminal Justice*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-923832-3.
* Cerkez, Aida (26 November 2010). „UN official: Bosnia war rapes must be prosecuted". *Fox News*.
* Ching, Jacqueline (2008). *Genocide and the Bosnian War*. Rosen Publishing. ISBN 978-1-4042-1826-0.
* Cohen, Philip J. (1996). „The Complicity of Serbian Intellectuals". Во Cushman, Thomas; Mestrovic, Stjepan G. (уред.). *This Time We Knew: Western Responses to Genocide in Bosnia*. New York University Press. стр. 39–65. ISBN 978-0-8147-1535-2.
* Goscilo, Helena (2012). Hashamova, Yana (уред.). *Embracing Arms - Cultural Representation of Slavic and Balkan Women in War*. Central European University Press. ISBN 978-615-5225-09-3.
* Crowe, David M. (2013). *War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History*. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-62224-1.
* Dewey, Susan (2008). *Hollow Bodies: Institutional Responses to Sex Trafficking in Armenia, Bosnia and India*. Kumarian Press. ISBN 978-1-56549-265-3.
* Damon, Matt (11 October 2011). „I Came to Testify". PBS. Архивирано од изворникот на 2019-02-12. Посетено на 3 August 2014.
* Doja, Albert (2019). „Politics of mass rapes in ethnic conflict: a morphodynamics of raw madness and cooked evil" (PDF). *Crime, Law and Social Change*. **71** (5): 541–580. doi:10.1007/s10611-018-9800-0.
* Drakulic, Slavenka (2013). *They Would Never Hurt A Fly* (1 American. изд.). Viking Press. ISBN 978-0-670-03332-4.
* Dombrowski, Nicole A. (2004). *Women and War in the Twentieth Century: Enlisted With Or Without Consent*. Routledge. стр. 333; *The apparent uniqueness of the rape directed overwhelmingly against Bosnian–Muslim women as part of a genocidal campaign of "ethnic cleansing"*. ISBN 978-0-415-97256-7.
* Downey, Anthony (2013). „Exemplary Subjects: Camps and the Politics of Representation". Во Frost, Tom (уред.). *Giorgio Agamben: Legal, Political and Philosophical Perspectives*. Routledge. стр. 142. ISBN 978-0-415-63758-9.
* Dutton, Donald G. (2007). *The Psychology of Genocide, Massacres, and Extreme Violence: Why "Normal" People Come to Commit Atrocities* (1. изд.). Praeger. ISBN 978-0-275-99000-8.
* Parrot, Andrea; Cummings, Nina (2008). *Sexual Enslavement of Girls and Women Worldwide*. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-99291-0.
* Eboe-Osuji, Chile (2007). „Superior or Command Responsibility: A Doubtful Theory of Criminal Responsibility at the Ad Hoc Tribunals". Во Decaux, Emmanuel; Dieng, Adama; Sow, Malick (уред.). *Des droits de l'homme au droit international pénal* (Bilingual. изд.). Martinus Nijhoff. стр. 311–344. ISBN 978-90-04-16055-2.
* Elsie, Robert (2004). *Historical Dictionary of Kosova*. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-5309-6.
* Escritt, Thomas; Zuvela, Maja (29 May 2013). „Bosnian Croat leaders jailed for 1990s ethnic cleansing". Reuters. Посетено на 21 July 2014.
* Ferguson, Niall (1996). *The War of The World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West* (Reprint. изд.). Penguin. ISBN 978-0-14-311239-6.
* Ferguson, Niall (2009). *The War of the World: History's Age of Hatred*. Penguin. ISBN 978-0-14-101382-4.
* Ginn, Courtney (2013). „Ensuring The Effective Prosecution Of Sexually Violent Crimes In The Bosnian War Crimes Chamber: Applying Lessons From The ICTY". *Emory International Law Review*. **27**: 566–601.
* Goodman, Walter (3 March 1997). „Women as Victims of the Bosnian War". *New York Times*. Посетено на 4 August 2014.
* Haas, Michael (2013). *International Human Rights: A Comprehensive Introduction* (2. изд.). Routledge. ISBN 978-0-415-53820-6.
* Hazan, Pierre (2004). *Justice in a Time of War: The True Story Behind the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia*. Texas A & M University Press. ISBN 978-1-58544-411-3.
* Hewstone, Miles (2009). „Why Neighbors Kill: Prior Intergroup Contact and Ethnic Outgroup Neighbors". Во Esses, Victoria M.; Vernon, Richard A. (уред.). *Explaining the Breakdown of Ethnic Relations*. Wiley-Blackwell. стр. 61–92. ISBN 978-1-4443-0306-3.
* Husejnović, Merima (26 January 2009). „Analysis – Nikacevic: Ten Witnesses Deny Rape Allegations". *BIRN*. Justice Report. Архивирано од изворникот на 2014-08-09. Посетено на 3 August 2014.
* Hyndman, Jennifer (2009). „Genocide and Ethnic Cleansing". Во Essed, Philomena; Goldberg, David Theo; Kobayashi, Audrey (уред.). *A Companion to Gender Studies* (New. изд.). Wiley-Blackwell. стр. 202–211. ISBN 978-1-4051-8808-1.
* Ivanišević, Bogdan (2008). *The War Crimes Chamber in Bosnia and Herzegovina: From Hybrid to Domestic Court*. International Center for Transitional Justice.
* Johan Vetlesen, Arne (2005). *Evil and Human Agency: Understanding Collective Evildoing*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-67357-0.
* Kennedy, Michael D. (2002). *Cultural Formations of Postcommunism: Emancipation, Transition, Nation and War*. University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-3857-4.
* Kosmidou, Eleftheria Rania (2012). *European Civil War Films: Memory, Conflict, and Nostalgia*. Routledge. ISBN 978-0-415-52320-2.
* LeBor, Adam (2006). „Recently Disturbed Earth". *"Complicity with Evil" The United Nations in the Age of Modern Genocide*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-13514-5. JSTOR j.ctt1npvrk.
* Lee, John Y. (2000). „Japanese War Criminals on the U.S. Justice Departments "Watchlist" of 3 December 1996: The Legal and Political Background". Во Stetz, Margaret D.; Oh, Bonnie B. C. (уред.). *Legacies of the Comfort Women of World War II*. M.E. Sharpe. стр. 152–170. ISBN 978-0-7656-0544-3.
* Lekha Sriram, Chandra; Martin-Ortega, Olga; Herman, Johanna (2014). *War, Conflict and Human Rights: Theory and practice* (2. изд.). Routledge. ISBN 978-0-415-83226-7.
* Lončar, Mladen; Medved, Vesna (2006). „Psychological Consequences of Rape on Women in 1991–1995 War in Croatia and Bosnia and Herzegovina". *Croatian Medical Journal*. **47** (1): 67–75. PMC 2080379. PMID 16489699.
* Luban, David (2009). *International and transnational criminal law*. Aspen. ISBN 978-0-7355-6214-1.
* MacKinnon, Catharine A. (1994). „Turning Rape into Pornography: Postmodern Genocide". Во Stiglmayer, Alexandra (уред.). *Mass Rape: The War against Women in Bosnia-Herzegovina*. Bison Books. стр. 73–187. ISBN 978-0-8032-4239-5.
* Malek, Cate (2005). „Reconciliation in Bosnia". *Beyond Intractability*. University of Colorado. Посетено на 23 July 2014.
* Maners, Lynn D. (2000). „Clapping for Serbs: Nationalism and Performance in Bosnia and Herzegovina". Во Halpern, Joel M.; Kideckel, David A. (уред.). *Neighbors at War: Anthropological Perspectives on Yugoslav Ethnicity, Culture and History*. Pennsylvania State University Press. стр. 302–315. ISBN 978-0-271-01979-6.
* May, Larry (2007). *War Crimes and Just War* (1. изд.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-69153-6.
* McDonald, Gabrielle Kirk; Swaak-Goldman, Olivia (1999). *Substantive and Procedural Aspects of International Criminal Law: The Experience of International and National Courts, Documents: 002*. Kluwer Law. ISBN 978-90-411-1134-0.
* Meron, Theodor (2011). *The Making of International Criminal Justice: A View from the Bench: Selected Speeches*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960893-5.
* Mojzes, Paul (2011). *Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century*. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1-4422-0663-2.
* Morales, Waltraud Queiser (2001). „Feminization of Global Scarcity and Violence". Во Dobkowski, Michael N.; Wallimann, Isidor (уред.). *On the Edge of Scarcity: Environment, Resources, Population, Sustainability and Conflict* (2. изд.). Syracuse University Press. стр. 173–182. ISBN 978-0-8156-2943-6.
* Nikolic-Ristanovic, Vesna (2000). *Women, Violence and War: Wartime Victimization of Refugees in the Balkans*. Central European University Press. ISBN 978-9-6391-1660-3.
* Oosthuizen, Gabriël H. (2010). *Review of the Sexual Violence Elements of the Judgements of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, the International Criminal ... the Light of Security Council Resolution 18*. United Nations. ISBN 978-92-1-137032-4.
* Pelinka, Anton; Ronen, Dov (1997). *The Challenge of Ethnic Conflict, Democracy and Self-determination in Central Europe*. Routledge. ISBN 978-0-7146-4752-4.
* Pulver, Andrew (10 February 2012). „In the Land of Blood and Honey – review". *The Guardian*. Посетено на 4 August 2014.
* Von Ragenfeld-Feldman, Norma (1997). „The Victimization of Women: Rape and the Reporting of Rape in Bosnia-Herzegovina, 1992–1993". *Fifth Annual Interdisciplinary German Studies Conference*.
* Ralston, John H.; Finnin, Sarah (2007). „International Law Enforcement Strategies". Во Blumenthal, David A.; McCormack, Timothy L. H. (уред.). *The Legacy of Nuremberg: Civilising Influence Or Institutionalised Vengeance?*. Brill. стр. 47–68. ISBN 978-90-04-15691-3.
* Robinson, Darryl (1998). „Trials, Tribulations, and Triumphs: Major Developments in 1997 at the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia". Во McRae, Donald M. (уред.). *The Canadian Yearbook of International Law* (Volume 35. изд.). University of British Columbia Press. стр. 179–213. ISBN 978-0-7748-0679-4.
* Sander, Helke (1994). „Prologue". Во Stiglmayer, Alexandra (уред.). *Mass Rape: The War against Women in Bosnia-Herzegovina*. Bison Books. стр. xvii–xxiii. ISBN 978-0-8032-4239-5.
* Senasi, Deneen (2008). „Signs of Desire: Nationalism, War, and Rape in Titus Andronicus, Savior, and Calling the Ghosts". Во Forter, Greg; Miller, Paul Allen (уред.). *Desire of the Analysts: Psychoanalysis and Cultural Criticism*. State University of New York Press. стр. 99–122. ISBN 978-0-7914-7300-9.
* Stiglmayer, Alexandra (1994). „The Rapes in Bosnia-Herzegovina". Во Stiglmayer, Alexandra (уред.). *Mass Rape: The War Against Women in Bosnia-Herzegovina*. University of Nebraska Press. стр. 82–169. ISBN 978-0-8032-9229-1.
* Skjelsbæk, Inger (2006). „Victim and Survivor: Narrated Social Identities of Women Who Experienced Rape During the War in Bosnia-Herzegovina". *Feminism & Psychology*. Sage. **16** (4): 373–403. doi:10.1177/0959353506068746.
* „Seventh Report on War Crimes in the Former Yugoslavia: Part II". US submission of information to the United Nations Security Council. 1993. Посетено на 27 June 2014.
* Simic, Olivera (2014). *Regulation of Sexual Conduct in UN Peacekeeping Operations*. Springer. ISBN 978-3-642-42785-5.
* „Bosnian Serb gets 18 years in killings". *Los Angeles Times*. 4 July 2009. Посетено на 3 August 2014.
* Totten, Samuel; Bartrop, Paul R. (2007). *Dictionary of Genocide*. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-32967-8.
* Henry, Nicola (2010). *War and Rape: Law, Memory, and Justice*. Routledge. ISBN 978-0-415-56472-4.
* Lieberman, Benjamin (2013). *The Holocaust and Genocides in Europe* (1. изд.). Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-4411-9478-7.
* Wood, Elisabeth J. (2013). Miranda A.H Horvath, Jessica Woodhams (уред.). *Handbook on the Study of Multiple Perpetrator Rape: A multidisciplinary response to an international problem*. Routledge. ISBN 978-0-415-50044-9.
* Sjoberg, Laura; Gentry, Caron E. (2007). *Mothers, Monsters, Whores: Women's Violence in Global Politics*. Zed Books. ISBN 978-1-84277-866-1.
* „Bosnia court jails ex-Serb army commander for 18 years". Reuters. 2009-07-03. Посетено на 2009-07-07.
* Saunders, Doug (5 April 2009). „Children born of rape come of age in Bosnia". Globe and Mail. Посетено на 23 July 2014.
* Van Sliedregt, Elies (2012). *Individual Criminal Responsibility in International Law*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-956036-3.
* Weitsman, Patricia A. (2008). „The Politics of Identity and Sexual Violence: A Review of Bosnia and Rwanda". *Human Rights Quarterly*. **30** (3): 561–578. doi:10.1353/hrq.0.0024.
* Waller, James E. (2002). *Becoming Evil: How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-514868-8.
* Walsh, Annelotte (2012). „International Criminal Justice and the Girl Child". Во Yarwood, Lisa (уред.). *Women and Transitional Justice: The Experience of Women as Participants*. Lisa Yarwood. стр. 54–74. ISBN 978-0-415-69911-2.
* Weitsman, Patricia (2007). „Children Born of War and the Politics of Identity". Во Carpenter, Charli (уред.). *Born of War: Protecting Children of Sexual Violence Survivors in Conflict Zones*. Kumarian Press. стр. 110–127. ISBN 978-1-56549-237-0.
* Williams, Paul R.; Scharf, Michael P. (1998). „Task Force Statement of the Twentieth Century Fund's Task Force on Apprehending Indicted War Criminals: Meeting the Obligations of Justice". *Human Rights*. American Bar Association. **3** (25): 17–20. JSTOR 27880109.
* Yee, Sienho (2003). „The Doctrine of Command Responsibility". *International Crime and Punishment: Selected Issues* (Volume 1. изд.). University Press of America. ISBN 978-0-7618-2570-8.
* Zappala, Salvatore (2009). „Cases". Во Cassese, Antonio (уред.). *The Oxford Companion to International Criminal Justice*. Oxford University Press. стр. 683–685. ISBN 978-0-19-923832-3.
* Zuvela, Maja (19 February 2009). „Bosnian Serb jailed for 8 years for wartime rapes". Reuters. Посетено на 3 August 2014.

Наводи
------

1. ↑  Doja, Albert (2019). „Politics of mass rapes in ethnic conflict: a morphodynamics of raw madness and cooked evil" (PDF). *Crime, Law and Social Change* (англиски). SpringerLink. **71** (5): 541–580. doi:10.1007/s10611-018-9800-0. ISSN 1573-0751.
2. 1 2  Bell, Jared O. (2 April 2018). „4. Sexual Violence: Has a Justification for Thematic Prosecution Been Developed?". *The Bosnian War Crimes Justice Strategy a Decade Later* (англиски) (FICHL Policy Brief Series No. 92. изд.). Torkel Opsahl Academic Publisher. стр. 3. ISBN 978-82-8348-078-8. Посетено на 2 June 2020.
3. ↑  Totten & Bartrop 2007. sfn error: no target: CITEREFTottenBartrop2007 (help)
4. 1 2 3 4  Henry 2010. sfn error: no target: CITEREFHenry2010 (help)
5. ↑  Hyndman 2009. sfn error: no target: CITEREFHyndman2009 (help)
6. ↑  Sue Turto (21 July 2017). „Bosnian War rape survivors speak of their suffering 25 years on". *The Independent* (англиски). Посетено на 2 June 2020.
7. ↑  Denic Džidić; Denis Dzidic (29 September 2015). „'20,000 Women Sexually Assaulted' During Bosnian War". *Balkan Insight* (англиски). Посетено на 2 June 2020.
8. 1 2  „'Invisible' Bosnians born of wartime rape use art to find their voice". *Reuters* (англиски). 15 October 2019. Посетено на 2 June 2020.
9. ↑  Gadzo, Mersiha (29 December 2017). „Court fees and fear: Bosnia war rape victims struggle". *www.aljazeera.com* (англиски). Посетено на 2 June 2020.
10. 1 2  Crowe 2013. sfn error: no target: CITEREFCrowe2013 (help)
11. ↑  „In Bosnia and Herzegovina, stigmatization persists for victims of wartime sexual violence". *TRIAL International* (англиски). 17 April 2020. Посетено на 2 June 2020.
12. 1 2 3  Becirevic 2014. sfn error: no target: CITEREFBecirevic2014 (help)
13. ↑  Cohen 1996. sfn error: no target: CITEREFCohen1996 (help)
14. ↑  Boose 2002. sfn error: no target: CITEREFBoose2002 (help)
15. ↑  Johan Vetlesen 2005. sfn error: no target: CITEREFJohan\_Vetlesen2005 (help)
16. 1 2  Stiglmayer 1994. sfn error: no target: CITEREFStiglmayer1994 (help)
17. ↑  Morales 2001. sfn error: no target: CITEREFMorales2001 (help)
18. ↑  Goscilo 2012. sfn error: no target: CITEREFGoscilo2012 (help)
19. ↑  Mikaberidze, Alexander (2019). *Behind Barbed Wire: An Encyclopedia of Concentration and Prisoner of War Camps*. ABC-CLIO. стр. 223.
20. ↑  Leaning, Bartels & Mowafi 2009. sfn error: no target: CITEREFLeaningBartelsMowafi2009 (help)
21. ↑  Smith-Spark 2012. sfn error: no target: CITEREFSmith-Spark2012 (help)
22. 1 2  Ferguson 2009. sfn error: no target: CITEREFFerguson2009 (help)
23. ↑  Pelinka & Ronen 1997. sfn error: no target: CITEREFPelinkaRonen1997 (help)
24. ↑  Elsie 2004. sfn error: no target: CITEREFElsie2004 (help)
25. ↑  Ferguson 1996. sfn error: no target: CITEREFFerguson1996 (help)
26. ↑  Ching 2008. sfn error: no target: CITEREFChing2008 (help)
27. ↑  Maners 2000. sfn error: no target: CITEREFManers2000 (help)
28. ↑  Burg & Shoup 2000. sfn error: no target: CITEREFBurgShoup2000 (help)
29. ↑  Cawthorne 2009. sfn error: no target: CITEREFCawthorne2009 (help)
30. 1 2 3  Wood 2013. sfn error: no target: CITEREFWood2013 (help)
31. 1 2  Steven L. Burg; Paul S. Shoup (4 March 2015). *Ethnic Conflict and International Intervention: Crisis in Bosnia-Herzegovina, 1990-93: Crisis in Bosnia-Herzegovina, 1990-93*. Taylor & Francis. стр. 222–. ISBN 978-1-317-47101-1.
32. ↑  Ken Booth (6 December 2012). *The Kosovo Tragedy: The Human Rights Dimensions*. Routledge. стр. 73. ISBN 978-1-136-33476-4.
33. ↑  Parrot & Cummings 2008. sfn error: no target: CITEREFParrotCummings2008 (help)
34. ↑  Allen 1996, стр. 47. sfn error: no target: CITEREFAllen1996 (help)
35. ↑  "War rape in the former Yugoslavia", Radio Netherlands Archives, 10 December 1992
36. 1 2  Allen 1996. sfn error: no target: CITEREFAllen1996 (help)
37. ↑  Hazan 2004. sfn error: no target: CITEREFHazan2004 (help)
38. ↑  MacKinnon 1994. sfn error: no target: CITEREFMacKinnon1994 (help)
39. ↑  Dombrowski 2004. sfn error: no target: CITEREFDombrowski2004 (help)
40. ↑  Weitsman 2008. sfn error: no target: CITEREFWeitsman2008 (help)
41. ↑  Seventh Report on War Crimes in the Former Yugoslavia: Part II 1993. sfn error: no target: CITEREFSeventh\_Report\_on\_War\_Crimes\_in\_the\_Former\_Yugoslavia:\_Part\_II1993 (help)
42. ↑  Downey 2013. sfn error: no target: CITEREFDowney2013 (help)
43. ↑  Oosthuizen 2010, стр. 35. sfn error: no target: CITEREFOosthuizen2010 (help)
44. 1 2  Skjelsbæk 2006. sfn error: no target: CITEREFSkjelsbæk2006 (help)
45. 1 2  Mojzes 2011. sfn error: no target: CITEREFMojzes2011 (help)
46. ↑  Robinson 1998. sfn error: no target: CITEREFRobinson1998 (help)
47. ↑  Hewstone 2009. sfn error: no target: CITEREFHewstone2009 (help)
48. ↑  May 2007. sfn error: no target: CITEREFMay2007 (help)
49. ↑  Halilovich, Hariz (2013). *Places of Pain: Forced Displacement, Popular Memory, and Trans-Local Identities in Bosnian War-Torn Communities*. Berghahn Books. ISBN 978-0857457769.
50. ↑  Tausan, Marija (20 August 2013). „Defence Witnesses Speak about Abusers in Uzamnica". BRIN. Посетено на 6 November 2014.
51. 1 2  McDonald & Swaak-Goldman 1999. sfn error: no target: CITEREFMcDonaldSwaak-Goldman1999 (help)
52. ↑  de Brouwer 2005, стр. 90–91. sfn error: no target: CITEREFde\_Brouwer2005 (help)
53. ↑  Lekha Sriram et al. 2014. sfn error: no target: CITEREFLekha\_Sriram\_et\_al.2014 (help)
54. ↑  Luban 2009. sfn error: no target: CITEREFLuban2009 (help)
55. ↑  Walsh 2012. sfn error: no target: CITEREFWalsh2012 (help)
56. ↑  Weitsman 2007. sfn error: no target: CITEREFWeitsman2007 (help)
57. ↑  Bogati 2001. sfn error: no target: CITEREFBogati2001 (help)
58. ↑  Nikolic-Ristanovic 2000. sfn error: no target: CITEREFNikolic-Ristanovic2000 (help)
59. ↑  Abu-Hamad 1995. sfn error: no target: CITEREFAbu-Hamad1995 (help)
60. 1 2 3 4 5 6 7  „Legacies and Lessons: Sexual violence against men and boys in Sri Lanka and Bosnia & Herzegovinia" (PDF). *UCLA School of Law: Health & Human Rights Project*. All Survivors Project. Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-09-29. Посетено на 2022-04-14.
61. 1 2  Randall, Amy E. (2015). *Genocide and Gender in the Twentieth Century: A Comparative Survey*. New York: Bloomsbury Academic.
62. ↑  Ketting, Evert (2004). „Sexual Torture of Men in Croatia and Other Conflict Situations: An Open Secret". *Reproductive Health Matters*. **12** (23): 68–77. doi:10.1016/S0968-8080(04)23115-9. JSTOR 3775973. PMID 15242212.
63. 1 2  Henigsberg, Neven (2010). „Mental Health Consequences in Men Exposed to Sexual Abuse During the War in Croatia and Bosnia". *Journal of Interpersonal Violence*. **25** (2): 191–203. doi:10.1177/0886260509334288. PMID 19641182.
64. ↑  Malek 2005. sfn error: no target: CITEREFMalek2005 (help)
65. ↑  Boraine 2002. sfn error: no target: CITEREFBoraine2002 (help)
66. ↑  Saunders 2009. sfn error: no target: CITEREFSaunders2009 (help)
67. ↑  Lončar & Medved 2006. sfn error: no target: CITEREFLončarMedved2006 (help)
68. ↑  Bayard, Pierre (2015). „Collective Rape and Postmemory in Bosnia". *Journal of Literature and Trauma Studies*. **4** (1–2): 115–123. doi:10.1353/jlt.2016.0006.
69. ↑  Carpenter 2010. sfn error: no target: CITEREFCarpenter2010 (help)
70. ↑  de Brouwer 2005. sfn error: no target: CITEREFde\_Brouwer2005 (help)
71. ↑  Lee 2000. sfn error: no target: CITEREFLee2000 (help)
72. ↑  Kennedy 2002. sfn error: no target: CITEREFKennedy2002 (help)
73. ↑  Waller 2002. sfn error: no target: CITEREFWaller2002 (help)
74. ↑  LeBor 2006. sfn error: no target: CITEREFLeBor2006 (help)
75. 1 2  Ralston & Finnin 2007. sfn error: no target: CITEREFRalstonFinnin2007 (help)
76. ↑  Lieberman 2013. sfn error: no target: CITEREFLieberman2013 (help)
77. ↑  Barberet 2014. sfn error: no target: CITEREFBarberet2014 (help)
78. 1 2  Simic 2014. sfn error: no target: CITEREFSimic2014 (help)
79. ↑  Meron 2011. sfn error: no target: CITEREFMeron2011 (help)
80. ↑  Drakulic 2013. sfn error: no target: CITEREFDrakulic2013 (help)
81. ↑  Buss 2002. sfn error: no target: CITEREFBuss2002 (help)
82. ↑  Brooks 1999. sfn error: no target: CITEREFBrooks1999 (help)
83. ↑  Sjoberg & Gentry 2007. sfn error: no target: CITEREFSjobergGentry2007 (help)
84. ↑  Cengic 2009. sfn error: no target: CITEREFCengic2009 (help)
85. ↑  Yee 2003. sfn error: no target: CITEREFYee2003 (help)
86. 1 2  Borchelt 2005. sfn error: no target: CITEREFBorchelt2005 (help)
87. ↑  Williams & Scharf 1998. sfn error: no target: CITEREFWilliamsScharf1998 (help)
88. ↑  Zappala 2009. sfn error: no target: CITEREFZappala2009 (help)
89. ↑  Escritt & Zuvela 2013. sfn error: no target: CITEREFEscrittZuvela2013 (help)
90. ↑  Cerkez 2010. sfn error: no target: CITEREFCerkez2010 (help)
91. ↑  Ginn 2013. sfn error: no target: CITEREFGinn2013 (help)
92. 1 2  Ivanišević 2008. sfn error: no target: CITEREFIvanišević2008 (help)
93. ↑  Dewey 2008. sfn error: no target: CITEREFDewey2008 (help)
94. ↑  Birn BiH 2006 & a. sfn error: no target: CITEREFBirn\_BiH\_2006a (help)
95. ↑  BIRN BiH 2006 & b. sfn error: no target: CITEREFBIRN\_BiH\_2006b (help)
96. ↑  Haas 2013. sfn error: no target: CITEREFHaas2013 (help)
97. ↑  Brunner 2006. sfn error: no target: CITEREFBrunner2006 (help)
98. ↑  Reuters 2009. sfn error: no target: CITEREFReuters2009 (help)
99. ↑  Times Wire Reports 2009. sfn error: no target: CITEREFTimes\_Wire\_Reports2009 (help)
100. ↑  BIRN BiH, 2008 & a. sfn error: no target: CITEREFBIRN\_BiH2008a (help)
101. ↑  Husejnović 2009. sfn error: no target: CITEREFHusejnović2009 (help)
102. ↑  Zuvela 2009. sfn error: no target: CITEREFZuvela2009 (help)
103. ↑  BIRN BiH, 2008 & b. sfn error: no target: CITEREFBIRN\_BiH2008b (help)
104. ↑  BIRN BiH 2010. sfn error: no target: CITEREFBIRN\_BiH2010 (help)
105. ↑  BBC 2013. sfn error: no target: CITEREFBBC2013 (help)
106. ↑  Al Jazeera 2013. sfn error: no target: CITEREFAl\_Jazeera2013 (help)
107. 1 2  Kosmidou 2012. sfn error: no target: CITEREFKosmidou2012 (help)
108. ↑  Pulver 2012. sfn error: no target: CITEREFPulver2012 (help)
109. ↑  Beames 2012. sfn error: no target: CITEREFBeames2012 (help)
110. ↑  Stephen Holden (25 November 1998). „In the Butchery of Bosnia, a Killer Becomes a Humanitarian". *The New York Times*. Посетено на 6 November 2014.
111. 1 2  Senasi 2008. sfn error: no target: CITEREFSenasi2008 (help)
112. ↑  Goodman 1997. sfn error: no target: CITEREFGoodman1997 (help)
113. ↑  Damon 2011. sfn error: no target: CITEREFDamon2011 (help)
114. ↑  „Gostujuća predstava "U ime oca" na sceni SARTR-a". *BHRT* (босански). 11 October 2019. Посетено на 2 June 2020.

Надворешни врски
----------------

Општо
* Odjek: Zločin silovanja u Bosni i Hercegovini Архивирано на 25 ноември 2011 г. Archived (in Bosnian)
* Gendercide Watch - Студија на случај: Босна и Херцеговина
* Масовно силување - Њујорк Тајмс 1993 година
* Силуваните бебиња во Босна: напуштени од нивните семејства, заборавени од државата
* Силување: оружје за војна

Извештаи
* Orentlicher, Diane (1997). „Sexual Assault Issues Before the War Crimes Tribunal". *Human Rights Brief*. **4** (2): 8–9.
* When Everyone is Silent: Reparation for Survivors of Wartime Rape in Republika Srpska in Bosnia and Herzegovina. *Amnesty International* (Report). 31 October 2012. EUR 63/012/2012.
* Whose Justice? Bosnia and Herzegovina's Women Still Waiting. *Amnesty International* (Report). 30 September 2009. EUR 63/006/2009.