**Опсадата на Кандија** (современ Ираклион, Крит) — воен судир во кој османлиските сили го опседнале градот кој бил под контрола на Венеција. Опсадата траела од 1648 до 1669 година, или вкупно 21 години, и таа е втората најдолга опсада во историјата по опсадата на Сеута; сепак, Османлиите на крајот победиле и покрај отпорот на Кандија.

Долгото времетраење на опсадата и трошоците за османлиската страна може да се припишат на помагањето во падот на Отоманското Царство, особено по Големата турска војна.

Позадина
--------

Во 17 век, моќта на Венеција на Медитеранот опаѓала како што растела отоманската. Република Венеција верувала дека Османлиите ќе користат каков било изговор за да продолжат со натамошни непријателства.

Во 1644 година, витезите од Малта нападнале отомански конвој на пат од Александрија кон Цариград. Тие слетале во Кандија со пленот, во кој бил вклучен и поранешниот главен црн евнух на Харемот, кадијата од Каиро, и аџии кои патувале кон Мека.

Како одговор на тоа, 60.000 отомански војници предводени од Јусуф-паша се истовариле на венецијански Крит додека Венеција сметала дека се упатуваат кон Малта. Наместо тоа, Османлиите изненадувачки удриле против Крит во јуни 1645 година, опседнувајќи и окупирајќи ја Ла Канеа (денешна Хања) и Ретимо (Ретимно). На секој од овие градови му биле потребни два месеци за да се освои. Помеѓу 1645 и 1648 година, Османлиите го окупирале остатокот од островот и се подготвувале да го заземат главниот град Кандија.

Опсада
------

 Кандија и нејзините утврдувања, 1651 година
Опсадата на Кандија започнала во мај 1648 година. Османлиите три месеци го опсадувале градот, го прекинале снабдувањето со вода и ги прекинале морските патишта на Венеција кон градот. Тие го бомбардирале градот во следните 16 години, но со мал ефект.

Венецијанците, за возврат, се обиделе да ги блокираат Дарданелите кои ги држеле Османлиите за да го спречат дотурот на османлиските експедициски сили на Крит. Овој напор довел до низа поморски акции. На 21 јуни 1655 и 26 август 1656 година, Венецијанците победиле, иако венецијанскиот командант Лоренцо Марчело бил убиен во вториот ангажман. Меѓутоа, на 17-19 јули 1657 година, османлиската морнарица цврсто ги поразила Венецијанците. Венецијанскиот капетан, Лазаро Мочениго, бил убиен по паѓање на јарболот врз него.

Венеција добила поголема помош од другите западноевропски држави по Пиринескиот договор од 7 ноември 1659 година и последователниот мир меѓу Франција и Шпанија. Сепак, Варшавскиот мир (август 1664) ослободил дополнителни османлиски сили за акција против Венецијанците во Кандија.

Во 1666 година, обидот на Венеција за повторно заземање на Ла Канеја не успеал. Следната година, полковникот Андреја Бароци, венецијански воен инженер, пребегнал кај Османлиите и им дал информации за слабите точки во утврдувањата на Кандија. На 24 јули 1669 година, француска копнена/морска експедиција под команда на Франсоа де Бофор не само што не успеала да ја крене опсадата, туку и го загубила заменик-предводникот на флотата, *Ла Терез*, француски воен брод тежок 900 тони вооружен со 58 топови, по случајна експлозија. Оваа двојна катастрофа била погубна за моралот на бранителите на градот.

 Венецијанците ја напуштаат Кандија. Илустрација од Џузепе Лоренцо Гатери, 1863 година.
Покорени од нивните неуспешни напори за помош и загубата на толку вреден воен брод, Французите ја напуштиле Кандија во август 1669 година, оставајќи го капетанот генерал Франческо Морозини, командантот на венецијанските сили, со само 3.600 способни луѓе и малку резерви за одбрана на тврдината. Затоа, тој ги прифатил условите и му се предал на Ахмед Ќопрулу, големиот везир на Отоманското Царство на 27 септември 1669 година. Меѓутоа, неговото предавање без претходно да добие овластување од Венецијанскиот сенат го направил Морозини контроверзна личност во Венеција неколку години потоа.

Како дел од условите за предавање, на сите христијани им било дозволено да ја напуштат Кандија со се што можат да носат. Во исто време, Венеција го задржала поседувањето на Грамвуса, Соуда и Спиналонга, утврдени острови кои ги штителе природните пристаништа каде венецијанските бродови можеле да застанат за време на нивните патувања до источниот Медитеран. По падот на Кандија, Венецијанците донекаде го компензирале својот пораз со проширување на нивните територии во Далмација.

Предложен напад за биолошка војна
---------------------------------

Податоците добиени од Архивата на Венецијанската држава, а се однесуваат на операција организирана од венецијанските разузнавачки служби, опишуваат план чија цел е да се укине опсадата со заразување на отоманските војници со чума; тоа требало да се направи со напад врз нив со течност направена од слезините на жртвите. „*Иако планот беше совршено организиран, а смртоносната мешавина беше подготвена за употреба, нападот на крајот никогаш не беше извршен*". Според еден научник од американскиот Национален одбранбен универзитет, овој напад претходно бил непознат за историчарите на биолошката војна сè додека не бил објавен во декември 2015 година.

Други учесници
--------------

* Витезите од Малта се бореле при опсадата на Кандија (на Крит) во 1668 година
* Франсоа де Бофор, кој починал таму
* Филип де Монто-Бенак, маршал под војводата од Бофор
* Филип де Вандом, внук на војводата од Бофор
* Винченцо Роспилози, адмирал на флотата и внук на папата Климент
* Георг Римплер, германски инженер
* Шарл де Севиње
* Луј де Буаде де Фронтенак

Во фикцијата
------------

Опсадата на Кандиа е интегрален дел од позадината на историскиот роман „*Примерок на столбот на прстот*", каде што значаен протагонист е венецијански ветеран од таа опсада и неколку настани на заплетот стануваат јасни преку опсежните ретроспективи на настаните во Кандија.

Наводи
------

1. 1 2  Paoletti, Ciro (2008). *A Military History of Italy*. стр. 33.
2. ↑  Thalassinou, Eleni; и др. (December 21, 2015). „Biological Warfare Plan in the 17th Century—the Siege of Candia, 1648–1669". *Emerg Infect Dis*. **21** (12): 2148–2153. doi:10.3201/eid2112.130822. PMC 4672449. PMID 26894254. Citing public domain text from the CDC
3. ↑  Carus, W. Seth (September 2016). „Letter to the Editor-Biological Warfare in the 17th Century". *Emerg Infect Dis*. **22** (9): 1663–1664. doi:10.3201/eid2209.152073. PMC 4994373. PMID 27533653.