**Шона** (*chiShona*) или **шонски јазик**— јазик од семејството на банту-јазици на кој говори народот Шона во Зимбабве и јужна Замбија; поимот ги опфаќа и народите што ги говорат дијалектите на шона: зезуру, каранга, мањика, ндау и корекоре (некои стручњаци го вбројуваат и каланга, но други го сметаат за посебен јазик). Шона е главен јазик во Зимбабве, заедно со ндебеле и англискиот, кој е деловен јазик. Јазикот шона го зборува голем дел од населението на Зимбабве. Застапен е и во Замбија, Боцвана и Мозамбик.

Од сите банту-јазици, шона има највеќе говорници како мајчин јазик. Според Ethnologue, Доколку ги вброиме дијалектите каранта, зезуру и корекоре, шона има 10,8 говорници. Дијалектите мањика и ндау кои на Ethnologue се наведени посебно, имаат по 1.025.000 и 2.380.000 говорници. Тоа значи дека вкупната бројка на говорници на шона изнесува 14,2 милиони луѓе. Зулу е втор најзастапен банту-јазик со 10,3 милиони говорници.

Шона е пишан литературен јазик со свој правопис и граматика, кодификуван во почетокот на XX век, а стандардизиран во 1950-тите. Првиот роман на шона е „Фесо" од писателот Соломон Муцваиро, објавен во 1957. Шона се предава во училиштата, но само во јазичната настава, а не како општ јазик на наставата по сите предмети. Има своја книжевност и еднојазични и двојазични речници (претежно шона – англиски). Литературниот јазик се заснова на дијалектот што го говори народот Каранга во покраината Масвинго, подрачјето околу Големото Зимбабве, и народот Зезуру во централно и северно Зимбабве. Меѓутоа сите дијалекти на шона се сметаат за еднакво значајни и затоа се предаваат во локалните училишта.

Според Гатриевата зонска класификација на банту-јазиците, зоната S10 означува дијалектен континуум на вариетети во потесно сродство. Тука спаѓа самиот јазик шона, заедно со мањика, намбија и ндау (во Зимбабве и централен Мозамбик), тавара и теве (во Мозамбик) и каланга (во Боцвана и западно Зимбабве).

Дијалекти
---------

Постојат многу разни дијалекти на шона, но признаен е и стандарден. Според информациите од Ethnologue, тоа се следниве:

* **хвеса**
* **каранга** (чикаранга). Се говори во јужно зимбабве, близу Масвинго.

Поддијалекти: дума, џена, мари, нгова, венда, њуби, говера.
* **зезуру** (чизезуру, базезуру, базузура, мазизуру, вазезуру). Се говори во Машоналенд and и централно Зимбабве, близу градот Хараре. Ова е литературниот јазик.

Поддијалекти: шаваша, гова, мбире, цунга, качикваква, харава, нохве, нџанџа, нобву, лвазвимба (зимба).
* **корекоре** (севеношонски, гоба, гоба, шангве). Се говори во северно Зимбабве, близу Мвурви.

Поддијалекти: будја, гова, танде, тавара, њонгве, пфунде, шангве.
Јазиците со делумна сличност на шона, а чиишто говорници етнички припаѓаат на народот Шона, се ндау, (во Мозамбик и Зимбабве) и мањика, (во источно Зимбабве, близу Мутаре).

Сите слогови завршуваат на самогласка. Согласките секогаш му припаѓаат на следниот слог. На пример, *mangwanani* („утро") се дели вака: ma/ngwa/na/ni; Зимбабве би било Zi/mba/bwe.

Сите глаголи завршуваат на -a:

|  |  |
| --- | --- |
| * *kutenda* – „благодари"
* *kuda* – „сака"
* *kuenda* – „оди"
* *kusvika* – „пристига"
* *kudya* – „јаде"
 | * *kutamba* – „игра"
* *kurara* – „спие" *(kuvata)*
* *kudzoka* – „се враќа"
* *kuseka* – „се смее"
* *kuchema* – „плаче"
 |

Петте самогласки во јазикот (a, e, i, o, u) се изговараат исто како на македонски: Предлошка:IPA-sn. Секоја се изговара посебно, дури и ако стојат една по друга, пак, како во македонскиот..

Азбуката се состои од следниве букви:

| Буква | МФА | Мак. |
| --- | --- | --- |
| a | /a/ | а |
| b | /ɓ/ | б |
| bh | /b/ | б |
| ch | /tʃ/ | ч |
| d | /ɗ/ | д |
| dh | /d/ | д |
| dy | /dʒɡ/ | џг |
| dzv | /dz͎/ | ѕ |
| e | /e/ | е |
| f | /f/ | ф |
| g | /ɡ/ | г |
| h | /h/ | х |
| i | /i/ | и |
| j | /dʒ/ | џ |
| k | /k/ | к |
| m | /m/ | м |
| mh | /ʔ/ | ' |
| n’ | /ŋ/ | нг |
| n | /n/ | н |
| o | /o/ | п |
| p | /p/ | п |
| r | /r/ | р |
| sh | /ʃ/ | ш |
| sv | /s͎ ~ sɸ/ | св |
| svw | /s͎w/ | св |
| sw | /sw ~ skw/ | св |
| t | /t/ | т |
| tsv | /ts͎/ | ц |
| ty | /tʃk/ | чк |
| u | /u/ | у |
| v | /ʋ/ | в |
| vh | /v/ | в |
| w | /w/ | в |
| y | /j/ | ј |
| z | /z/ | з |
| zh | /ʒ/ | ж |
| zv | /z͎ ~ zβ/ | з |
| zvw | /z͎w/ | зв |
| zw | /zw ~ zɡw/ | зв |

Диграфите *ps* и *bz* се изговараат како /ps͎/ и /bz͎/, а *mbw* е /mbɡ/.

### Свиркави шушкави согласки

Шона и други јазици во јужна и источна Африка имаат шушкави гласови (шушкави сибиланти), за разлика од останатите јазици, каде свиркањето е знак на говорна мана.

Шушкавите гласови во шона се струјните „sv" и „zv" и слеаните „tsv" и „dzv".

| Глас | Пример | Превод | Белешки |
| --- | --- | --- | --- |
| sv | *masvosvobwa* | „метеороид" |  |
| *masvosve* | „мравки" |
| tsv | *tsvaira* | „мете" | (литературно) |
| svw | *masvavembasvwi* | „сплеткар" | (шангве, дијал. корекоре) |
| zv | *zvizvuvhutswa* | „златни грутки" | (џунга, дијал. зезуру) |
| dzv | *akadzva* | „беше неуспешен/на" |  |
| zvw | *huzvweverere* | „чувства" | (гова, дијал. корекоре) |
| nzv | *nzvenga* | „одбегнува" | (литературно) |
| zvc | *muzvcazi* | „Млечниот Пат" | Забни чкрапки. Присутна само во нгова, дијалект каранга, кој има значајни влијанија од ндебеле, вклучувајќи ја забната чкрапка („c"). |
| svc | *chisvcamba* | „желка" |

Свиркавите шушкави согласки поттикнале интерес кај западната јавност и медиуми во 2006, прашувајќи се како правилно се изговара Морган Цвангираи, водачот на Движењето за демократски промени. Единицата за изговор на БиБиСи го препорачува изговорот „чангираји" (*chang-girr-ayi*).

Наводи
------

1. ↑  Шона - Ethnologue (англиски)
2. ↑  Stabilization in the Manyika Dialect of the Shona Group, Hazel Carter, Africa: Journal of the International African Institute, Vol. 26, No. 4, Oct. 1956, стр. 398-405
3. ↑  Report on the Unification of the Shona Dialects. By Clement M. Doke. 1931
4. ↑  Јазичен центар на Пенсилванискиот универзитет Архивирано на 21 март 2012 г. (англиски)
5. ↑  Список на шонски јазици (S.10) - Ethnologue (англиски)
6. ↑  Мањика - Ethnologue (англиски)
7. ↑  Ндау - Ethnologue (англиски)
8. ↑  Список на јазици по големина - Ethnologue (англиски)
9. ↑  Клемент м: Доук. „Извештај за обединувањето на дијалектите на шона". JSTOR. Посетено на 3 септември 2010. (англиски)

Библиографија
-------------

* Biehler, E. (1950) *A Shona dictionary with an outline Shona grammar* (revised edition). The Jesuit Fathers.
* Brauner, Sigmund (1995) *A grammatical sketch of Shona : including historical notes*. Köln: Rüdiger Koppe.
* Carter, Hazel (1986) *Kuverenga Chishóna: an introductory Shona reader with grammatical sketch* (2nd edition). London: SOAS.
* Doke, Clement M. (1931) *Report on the unification of the Shona dialects*. Stephen Austin Sons.
* Mutasa, David (1996) *The problems of standardizing spoken dialects: the Shona experience*, *Language Matters*, 27, 79
* Lafon, Michel (1995), *Le shona et les shonas du Zimbabwe*, Harmattan éd. Paris (француски)

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Издание на Википедија — слободната енциклопедија на  **шона** |

* Извештај за шона - Ethnologue
* Основен курс по шона (книга+аудиоснимки) - Дипломатски институт на САД (англиски)
* Речник на шона

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Службени јазици на Јужноафриканската Република |
| --- |
|  |
| 
* англиски
* африканс
* венда
* јужен ндебеле
* зулу
* свази
* северен сото
* јужен сото
* коса
* цвана
* цонга

 | ЈАР |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* LCCN: sh85121756
* GND: 4326191-7
* SUDOC: 027295486
* BNF: cb119368573 (податоци)
* NDL: 00572248
* NKC: ph701391

 |

 |