Поврзано: Света Софија (појаснување)

**Света Софија** — катедрален црковен храм во стариот дел на градот Охрид во југозападниот дел на Република Македонија. Посветена е на Христос како Божествена Премудрост т.е. Св. Софија. Оваа црква претставува еден од најзначајните знаменитости во Македонија со нејзината средновековна архитектура и фрески.

Ова е една од најголемите средновековни цркви на овие простори. Во еден долг временски период таа била соборна црква на Охридската архиепископија, која својата црковна власт ја протегала на територијата на север од Дунав, до албанските брегови на запад и до Солунскиот Залив на исток.

Покрај нејзиното значење како знаменитост, внатрешноста на црквата и нејзиниот двор и колонада претставуваат важно место за одржување на културни збиднувања како концерти и драмски претстави.

Историја
--------

### Рана историја

Црквата Света Софија е подигната по големата мисија на Св. Кирил и Методиј врз темелите на стара сакрална градба. Најверојатно таа служела како катедрала уште во времето на цар Самуил, кој кон крајот на X век својата престолнина ја пренел од Преспа во Охрид. Според други извори пак, на истото место во времето на царот Самуил постоела црква, која од непознати причини била разурната. Времето на изградбата не може точно да се утврди, бидејќи не е зачуван ниту еден натпис што би упатувал на тоа. За денешната црква се споменува дека била изградена (или обновена) за време на архиепископот Лав, кој во времето од 1035 до 1056 година се наоѓал на престолот на црквата. Овој истакнат црковен поглавар станал ктитор на сликарската декорација на Света Софија.

Првобитно црквата имала само една главна купола, а во XIV век било изградено раскошното надоврешно предворје. По својата првобитна форма таа им припаѓала на трокорабни базилики со трансепт, купола и галерии на бочните бродови. Уште во XI век имала и припрата, а над северното и јужното одделение на олтарот биле формирани посебни капели. Вака оформениот објект, скоро три века подоцна, во времето на архиепископот Григориј, добил припрата- градба која го презентирал врвот на архитектонска култура во Македонија од XIV век. Издолжената припрата е концепирана во хоризонтала, со портик во приземјето и галерии на катот, а на северната и јужната страна од Григориевата галерија се креваат посебни одделенија со кули.

### Отоманска историја

Црквата и нејзиното окружување во 1863 г.
Во втората половина на XV век црквата била претворена во џамија и тогаш биле извршени најголемите измени. Сите фрески биле покриени со вар, куполата на црквата е струшена и срамнета со покривот, додека пак старата олтарна мермерна преграда со пластична декорација била отстранета, и од мермерот во наосот кон југозапад е подигнат мимбар, а над северозападните кубиња подигнати се минариња.

Кон средината на XIX век во Охрид престојувал истакнатиот руски славист Виктор Григорович. Епохално откритие на славистот Виктор Григорович било пронаоѓањето на ракописите на „Опширното житие" за св. Климент Охридски од охридскиот архиепископ Теофилакт од XII век и на Краткото житие за св. Климент Охридски од архиепископот Димитриј Хоматијан од XIII век во охридската црква Св. Богородица Перивлепта.

Во текот на 1912 г. била користена како складиште за оружје.

### Современа историја

Веднаш по Втората светска војна биле преземени мерки, овој споменик да се зачува од натамошно пропаѓање. Во 1949 година започнало чистењето на фреските, кои биле варосани од Османлиите. Истовремено било извршено и нивно копирање за изложбата „Средновековната уметност на народите на Југославија" која се одржало во палатата Шајо во Париз.

Во текот на систематските работи со кои раководеле експертите на *Заводот за заштита на спомениците на културата на Македонија*, кои започнале во 1951 година, а завршиле по шест години, биле откриени сите фрески и истите заштитени од натамошно пропаѓање. Од јужниот ѕид биле симнувани според најновите конзерваторски методи што се применувале во Италија.

Со помош на специјални рамови повторно биле враќани на нивните места. Ова симнување на фреските било потребно за да не се оштетат при враќањето на јужниот ѕид, кој бил навален 60 см, така што постоела опасност од негово уривање. Враќањето на ѕидот било извршено 1953 година на најсовремен начин.

Фреските биле исчистени и конзервирани, а покрај тоа биле извршени и архитектонски зафати. Живописот на оваа црква бил од врвен дострел во средновековното сликарство во Македонија и пошироко. Тоа е времето кога Охрид бил под непосредна власт на Цариградската патријаршија. Станува збор за најзначајните зачувани делови на византиското монументално сликарство. Ктиторот на живописот, архиепископот Лав, еден од најобразованите луѓе во тоа време, непосредно влијаел при изборот на композициите што се насликани во XI век.

Внатрешноста на црквата е зачувана со нејзините фрески од XI век, XII и XIII век, кои го претставуваат врвот на византиското фрескосликарство во своето време. Главниот дел од црквата е изграден во XI век, додека надворешните надоградби се изградени по наредба на архиепископот Григориј I во XIV век.

Фрескопис
---------

Повеќе од шеесетина насликани фигури на најистакнати патријарси, епископи и ѓакони се распоредени на долните површини на сите делови во олтарскиот простор. Најбројни и најугледно место, во централниот дел на олтарот, се ликовите на поглаварите на Цариградската патријаршија: Свети Василиј Велики, Свети Јован Златоуст и Свети Григориј Богослов, насликани во долниот појас, меѓу прозорите на главната апсида.

Фигурите на шестемина римски папи се насликани во бочниот простор на ѓаконикот; со тоа се одразува односот меѓу Цариградската и Римската црква, пред расцепот во 1054 година. Во тоа време, Леон, ктиторот морал да предвиди и римски папи, затоа што тие биле заедница, иако уште во 1025 година започнале кавгите меѓу Цариград и Рим. Од овие римски папи досега се идентификувани само четворица. Тоа се Климент, Григориј, Силвестар и истоименикот на ктиторот, Леон. Според научните сознанија единствено во Света Софија, во најголемата галерија на архијереи во светот, насликани се заедно шестмина римски папи, а таков случај не бил познат во византиската уметност и во уметноста на словенските земји.

Во помал број овде се застапени и претставници на Александриската, Ерусалимската и Антиохиската патријаршија, на Кипарската архиепископија и на старите угледни малоазиски епископии. Меѓу овие великодостојници се и ликовите на словенските просветители — Св. Кирил Филозоф, Св. Методиј и нивниот ученик Св. Климент Охридски - на јужниот ѕид од ѓаконикот.

* Фрескосликарство од средината на XI век
* Богородица со Христос, од олтарната апсида.Богородица со Христос, од олтарната апсида.
* Служба на Св. Василиј.Служба на Св. Василиј.
* Вознесение Христово.Вознесение Христово.
* Фрагмент од Вознесение Христово.Фрагмент од Вознесение Христово.
* Фрагмент од Вознесение Христово.Фрагмент од Вознесение Христово.

Св. Софија како мотив во уметноста
----------------------------------

* „Ангелот на Света Софија" — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1953 година.

Галерија
--------

* Црква Св. Софија во ОхридЦрква Св. Софија во Охрид
* Северната фасада на цркватаСеверната фасада на црквата
* Западната страна на црквата — прикажана на Грбот на МПЦЗападната страна на црквата — прикажана на Грбот на МПЦ

Наводи
------

1. ↑  „Цркви во Првата Охридска парохија". Дебарско-кичевска епархија. Архивирано од изворникот на 2014-06-20. Посетено на 2011-01-28.
2. ↑
3. ↑  Блаже Конески, *Збор и опит 1*. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 28.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Црква „Св. Софија" — Охрид" на Ризницата ? |

* Слики од црквата и нејзините фрески
* Храм Света Софија

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Цркви во Охрид (по парохии) |
| --- |
|  |
| I охридска | 
* Св. Јован Канео
* Св. Климент
* Св. Климент и Пантелејмон
* Воведение на Пресв. Богородица
* Рождество на Пресв. Богородица
* Св. Богородица Болничка
* Св. Богородица Пандонос
* Пресв. Богородица Перивлепта
* Св. Варвара
* Св. Димитриј
* Св. Константин и Св. Елена
* Мали Свети Врачи
* Големи Свети Врачи
* Св. Никола Болнички
* Св. Никола Ѓеракомија
* Св. Никола Чудотворец
* Св. Софија

 | Грбот на Општина ОхридМакедонски крст |
|  |
| II охридска | 
* Св. Стефан

 |
|  |
| VII охридска | 
* Св. Спас

 |
|  |
| IX охридска | 
* Успение на Пресв. Богородица
* Св. Троица

 |
|  |
| Велгошка | 
* Пресв. Богородица
* Св. Климент
* Св. Недела

 |
|  |
| Коселска | 
* Св. Никола

 |
|  |
| Пештанска | 
* Св. Богородица Пештанска
* Св. Илија
* Св. Никола
* Св. Петка

 |
|  |
| Под непосредна јурисдикција: Свети Наум •  Свети Еразмо |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Културно наследство во Општина Охрид |
| --- |
|  |
|  | 
Црква „Успение на Пресвета Богородица" (Велестово)  •  Црква „Св. Еразмо" (Долно Лакочереј)  •  Археолошко наоѓалиште „Градиште" (Долно Лакочереј)  •  Споменик „Рашанец" (Косел)  •  Црква „Св. Никола" (Косел)  •  Археолошко наоѓалиште „Градиште" (Косел)  •  Гробница на паднатите борци во НОБ (Куратица)  •  Црква „Вознесение Христово" (Лескоец)  •  Манастир „Св. Наум" (Љубаништа)  •  Воска амам (Охрид)  •  Емин Махмуд џамија (Охрид)  •  Ески амам (Охрид)  •  Антички театар (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Гробница-Видобишта" (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Козлук" (Охрид)  •  Кулоглу џамија (Охрид)  •  Манчевци (Охрид)  •  Хермелија (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Свети Еразмо" (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Караѓулевци" (Охрид)  •  Кешанли џамија (Охрид)  •  Галерија на икони (Охрид)  •  Гроб на Григор Прличев (Охрид)  •  Куќа на Христо Узунов (Охрид)  •  Спомен-могила на Славеј Планина (Охрид)  •  Куќа на Ајри Доко (Охрид)  •  Куќа на Григор Прличев (Охрид)  •  Куќа на Групчеви (Охрид)  •  Заедничка гробница на паднатите борци во НОБ (Охрид)  •  Спомен-плоча на паднатите професори и ученици во НОБ од охридската гимназија (Охрид)  •  Куќа со спомен-плоча на ул. „Климентска" бр. 75 (Охрид)  •  Спомен-плоча на карпата кај „Баирот" (Охрид)  •  Дрво „Кочеџик" во комплексот „Св. Климент" (Охрид)  •  Куќа на Иљо Марков (Охрид)  •  Куќа на Кадри Шех (Охрид)  •  Куќа на Караѓулеви (Охрид)  •  Куќа на Климе Банде (Охрид)  •  Куќа на Ламбески (Охрид)  •  Куќа на Скопаковци (Охрид)  •  Куќа на Арнаудови (Охрид)  •  Куќа на Стефоски (Охрид)  •  Куќа на Петруш Вангелов (Охрид)  •  Куќа на Фимка Љуљкова (Охрид)  •  Куќа на Фроса Тримчева (Охрид)  •  Куќа на Славка Џамбаз (Охрид)  •  Поранешно училиште „Свети Сава" (Охрид)  •  Куќа на Талеви   •  Куќа на Бојаџиеви (Охрид)  •  Куќа на Деспина Ристова (Охрид)  •  Куќа на Димзови (Охрид)  •  Куќа на Крапчевци (Охрид)  •  Зграда на Радио Охрид (Охрид)  •  Магаза на Сулејман Хамди Џељо (Охрид)  •  Магаза на Адиљ (Охрид)  •  Куќа на Софка Шутева (Охрид) •  Магаза на Тилеви (Охрид)  •  Куќа на Љушеви (Охрид)  •  Куќа на Климент Талев (Охрид)  •  Магаза на Голеви (Охрид)  •  Магаза на Симончеви (Охрид)  •  Куќа на Ѓинековци (Охрид)  •  Магаза на Кичеевци (Охрид)  •  Куќа на Стружанови (Охрид)  •  Куќа на Чаулеви (Охрид)  •  Куќа на Патчеви (Охрид)  •  Куќа на Рилковци (Охрид)  •  Куќа на Робевци (Охрид)  •  Куќа на Коле Котуше (Охрид)  •  Куќа на ул. „Страшо Пинџур" бр. 2 (Охрид)  •  Куќа на ул. „Страшо Пинџур" бр. 20 (Охрид)  •  Поранешна куќа на „Охридско лето" (Охрид)  •  Куќа на ул. „Кеј Маршал Тито" бр. 3 (Охрид)  •  Куќа на Ѓурчинови (Охрид)  •  Куќа на Митрески (Охрид)  •  Куќа Номче Ќосе - Наје (Охрид)  •  Куќа на Шекерови (лева половина) (Охрид)  •  Куќа на Шекерови (десна половина) (Охрид)  •  Куќа на Паунковци (Охрид)  •  Куќа на МАНУ (Охрид)  •  Магаза на Филипови (Охрид)  •  Куќа Петанови (Охрид)  •  Куќа на Хаџиеви (Охрид)  •  Работничко училиште (Охрид)  •  Светиклиментово училиште (Охрид)  •  Стар град (Охрид)  •  Саат-кула (Охрид)  •  Самуилова тврдина (Охрид)  •  Теќе „Зејнел Абедин-паша" (Охрид)  •  Турбе на Синан Челеби (Охрид)  •  Турбе на Хајати Баба (Охрид)  •  Црква „Св. Климент и Пантелејмон" (Охрид)  •  Црква „Св. Богородица Челница" (Охрид)  •  Црква „Мали Свети Врачи" (Охрид)  •  Црква „Св. Димитриј" (Охрид)  •  Црква „Св. Богородица Болничка" (Охрид)  •  Црква „Св. Никола Болнички" (Охрид)  •  Црква „Пресвета Богородица Перивлептос" (Охрид)  •  Црква „Св. Климент Охридски" (Охрид)  •  Црква „Св. Јован Канео" (Охрид)  •  Црква „Св. Софија" (Охрид)  •  Црква „Св. Константин и Елена" (Охрид)  •  Црква „Св. Богородица Каменско" (Охрид)  •  Црква „Св. Никола Геракомија" (Охрид)  •  Црква „Св. Никола Арбанашки" (Охрид)  •  Црква „Св. Никола Чудотворец" (Охрид)  •  Алипашина џамија (Охрид)  •  Ајдарпашина џамија (Охрид)  •  Џамија на Хаџи Дургут (Охрид)  •  Џамија на Хаџи Хамза (Охрид)  •  Охридско природно и културно-историско подрачје (Охрид)  •  Охридско Кале/Горни Сарај (Охрид)  •  Базилика „Плаошник" (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Свети Ѓорѓи" кај Студенчишта (Охрид)  •  Археолошко наоѓалиште „Плаошник" (Охрид)  •  Црква „Св. 40 Севастиски Маченици" (Охрид)  •  Црква „Големи Свети Врачи" (Охрид)  •  Црква „Св. Ѓорѓи" (Охрид)  •  Црква „Св. Никола" (Охрид)  •  Базилика Студенчишта (Охрид)  •  Црква „Св. Богородица Пештанска" (Пештани)  •  Хотел „Палас" (Охрид)  •  Залив на Коските (Пештани)  •  Црква „Св. Богородица" (Трпејца)  •  Црква „Св. Стефан" (Шипокно)  •  Шадрван на шехот Зекерија (Охрид) |  |

 |

Координати: 41°6′43.52″N 20°47′38.81″E﻿ / ﻿41.1120889° СГШ; 20.7941139° ИГД﻿ / 41.1120889; 20.7941139