**Ромското општество и култура** била значително под влијание на културите на другите народи. Сепак, воспоставените ромски традиции ја формираат основата на ромскиот идентитет. Направени се голем број обиди да се изгради национална идеологија на Ромите, на пример, концептот на „нација без државјанство" .

Ромите се едно од средствата за ширење на народните верувања и обичаи, а во нивните населени места, на пример, во Романија, тие се чувари на „националните" обичаи, ора и други елементи на традиционалната култура кои во голема мера исчезнале од модерен рурален живот. Ромите имаат богата усна традиција, но поради општествените услови нивната писмена литература е релативно оскудна.

Голем проблем со кој се соочуваат Ромите е уништувањето на нивниот традиционален начин на живот во индустријализираните општества. Повеќесемејното домување, економската независност и мешаните бракови со не-Роми стануваат сè почести.

Занаети
-------

 Ромски ковач. Гравура од Теодор Валерио
Ромските научници Л.Н. Черенков и Стефан Ледерих забележале дека, спротивно на широко распространетиот стереотип, мнозинството Роми отсекогаш живееле седентарен живот. Епитетот „номадско племе" е само романтично клише. Според статистичките податоци и историските извори, концентрацијата на Ромите била и останува најголема во Источна Европа и на Балканот, регион кој се карактеризира со седентарен начин на живот. Ромите живееле во посебни села и посебни градски населби (маала). Ромите од „метагрупата" на Карпатите воопшто не талкале во догледното минато.

Ромскиот поим *гаџо*, „не-цигански", е мајчин индиски. Оригиналната форма е *гавја*. И во современите цигански дијалекти, зборот *гав* значи село, врз основа на што се претпоставува потеклото на терминот, што станал основа на антитезата „рум - гаџо". *Гав-ја* во почетно значење е „селанец". Веројатно, предците на ромите воделе номадски или полуседентарен живот. Во овој период се појавило противење на населените земјоделци.

Черенков и Ледерих исто така истакнале дека питачењето како егзистенција е типично само за маргиналните цигански групи кои го изгубиле својот јазик и древните традиции.

Главните традиционални занимања вклучуваат занаетчиство и трговија, вклучително и трговија со добиток. Развиените занаети вклучуваат ковачство (особено, ковачките населби биле вообичаени), накит и лимар и производство на метални прибор. Од средниот век, мажите се занимаваат и со тренирање на животни (тренери на змии и мечки, што го спроведувале посебни групи - *урсари*, од романски: *urs* - „мечка") и гатање - жени. Мажите исто така биле музичари; жените работеле како уметници. Пред појавата на ветеринарната медицина, многу фармери се обратиле до трговците со цигански добиток за совет за здравјето и чувањето на добитокот.

Современиот живот и активности на Ромите претрпеле промени. Патувањето се врши преку карвани од автомобили и камиони; трговијата со добиток отстапила на продажбата на половни автомобили и приколки. Занаетот на ковачите за урбаните роми бил заменет со работа како автомеханичари Многу роми водат седентарен живот, практикувајќи го својот занает или работат како неквалификувани наемни работници.

Во 1920-тите и 1930-тите години, советската држава усвоила некои прописи насочени кон транзиција на Циганите во населен живот. Биле организирани ромски колективни фарми. Во голем број градови биле формирани ромски училишта, а имало и цигански педагошки колеџ. Во 1956 година, СССР донел закон со кој им се забранува номадски начин на живот. Подоцна, такви закони биле усвоени и во други земји од социјалистичкиот табор. Сите овие мерки придонеле за вклучување на Ромите во современото општество.

Во СССР, Ромите имале пристап до образование и работа. Ромската уметност била барана и популарна, од селски клуб до владини концерти во Кремљ. Формирана е ромска интелигенција која добила меѓународно признание.

Во 1989 година било создадено Московското ромско културно-образовно друштво „Циганска куќа". Потоа се појавиле и други ромски организации. Во 1999 година била создадена серуската јавна организација „ Федерална национална-културна автономија на руските цигани ". Во 2013 година , Владата на Руската Федерација усвоил Сеопфатен акционен план за социо-економски и етнокултурен развој на Ромите од Руската Федерација.

Поврзано
--------

Ромите препознаваат поделби меѓу себе на етнички групи, со некои идеи за територијалност и потпирање на културните и дијалектните разлики.

Традиционалната женска циганска носија вклучува незашиено здолниште со раб и силно собрана престилка ( *kytryntsy* ), јакна со длабоко деколте за олеснување на доењето, шал и разновиден златен и сребрен накит.

Темите за семејна и етничка лојалност, типични за ромската музика, помогнала да се зачуваат одредени идеи, но некои помлади и поталентирани изведувачи биле привлечени од материјалните награди во надворешниот свет.

Наводи
------

Најсилната од ромските институции на социјална контрола бил *крисот*. Терминот го означува и телото на обичајното право и вредностите на правдата и ритуалната и судската институција на групата. Основата на ромскиот кодекс е сеопфатните концепти на лојалност, кохезија и взаемна помош во рамките на признаена политичка единица. Екстремната негативна санкција наметната од крисот, кој ги решавала сите спорови и прекршувања на кодексот, била екскомуникација од групата. Реченицата за острацизам, исто така, може да исклучи лице од учество во одредени групни активности и да го осуди да извршува ниски задачи. Во некои случаи, старешините носеле одлука за рехабилитација, по што следувала прослава на помирувањето .

Религија
--------

Ромите во Централна и Западна Европа, Америка и Австралија се главно католици и протестанти, на Балканот, Азија и Африка - сунитски муслимани, во Источна Европа, вклучително и Русија, и Романија - православни.

Исто така во Белорусија, Унгарија, Романија и Бугарија, забележани се мали групи Роми кои исповедаат јудаизам. На пример, во Бугарија во Софија и Дупница, уште пред Втората светска војна, настанала мала заедница наречена Жутане Роми .. 'Рбетот на заедницата се состоел од потомци на Еврејки кои се омажиле за мажи Роми кои преминале во јудаизам. Во Софија живееле повеќе од 100 циганско-еврејски семејства, кои главно живееле компактно во областа на Факултетот на улицата Средњаја Гора. По холокаустот, повеќето од нив заминале во Израел, но неколку семејства останале во Бугарија .

Советскиот етнограф Лекса Мануш верувал дека може да се најдат многу повеќе знаци во ромскиот вокабулар и верувањата кои укажуваат на поврзаност со хиндуизмот и особено со шаивизмот. На пример, за означување на крст, многу ромски дијалекти во Европа го користат терминот *трусул* ( *трусил, труксул, триксул* ), за кој Мануш сметал дека доаѓа од атрибутот *тришула* на Шива.

Облека
------

Фолклорот на Ромите од Шпанија имале големо влијание врз формирањето на фламенкото.

Фолклор
-------

Фолклорот на ромските етнички групи биле под влијание на фолклорот на етничките групи во кои живеат циганите, или етничките групи низ чии територии циганите мигрирале во различни периоди од нивната историја, повторувајќи ги истите жанрови и теми. Голем број парцели се стабилни, повторувајќи се во културата на групи кои живеат на значително растојание една од друга. Фолклорот на ромите од Балканот, Романија и Унгарија е многу богат. Така, циганите од влашката дијалектна група, кои живеат на територијата на дистрибуција на романскиот јазик и фолклор, имаат развиен жанр на балади. Во фолклорот на Калдераши, преведен на ромски јазик, познат е херојскиот романски циклус - балади за Груја и Новак, Корба, мајстор Манол итн. Во текстовите на песните преовладуваат директно ромски теми, поретко во баладите создадени во модерното време. Изразните средства на фолклорот на песните се богати. Песните го отсликуваат ромскиот живот во минатото. Ромските приказни вклучуваат претежно позајмени приказни.

Секоја група роми ( табор, место на населување) имала свој импровизатор, кој ја совладал уметноста на прераскажување стари приказни и балади и создавање нови. Кон крајот на 19 и почетокот на 20 век, некои од раскажувачите почнале да ги запишуваат своите дела. На крајот на 19 век, околу 50 оригинални приказни и балади биле снимени од Микулае Иванчеа, циганка од Јаши, каплар во романската армија.

Една од главните активности на ромите е музиката. На репертоарот се наши логорски песни, како и песни на други народи и популарни композиции од европската професионална музика од 18-19 век, кои биле вклучени во репертоарот на циганските капели итн. Циганите немаат единствена музичка култура, но циганската музика и изведба имаат заеднички карактеристики: хемиолични скали ( *унгарски*, или *цигански*, *скали* ), микротонална мелизматика и глисанирање и изведба на гутурен звук. Табор музиката се карактеризира првенствено како вокален едногласен, главните жанрови се извлечени и брзи танцови песни; и двете биле под влијание на фолклорот на околните народи. Голем број позајмени песни се сметаат и за таборски песни.

Музика и танцување
------------------

Кај унгарските роми чести се инструменталните ансамбли (виолини, кимвали, контрабас) и жанровите ( вербункос, чардас). Во Молдавија и Романија, ромите, *Леутарите,* имаат високи перформанси.

Во Русија во 18-19 век, таканаречените цигански хорови станале широко распространети, пеејќи на руски субвокален начин, но го зачувале модалното обојување карактеристично за логорската музика и придружено со гитари. Првиот таков хор бил создаден во 1774 година по наредба на грофот А.Г. Орлов-Чесменски во Пушкино. Станал познат како Соколов хор, по неговиот прв директор, поглаварот на Ромите, Иван Соколов. Пеењето на циганската романса на сцената продолжува до ден-денес. Во Москва има цигански театар „Ромен". Меѓу познатите руски цигански музичари се виолинистот Михаил Ерденко и пејачот Николај Сличенко.

Немало единствена власт, конгрес или владетел кој бил признат од сите Роми, но меѓународните конгреси на Ромите биле одржани во Минхен, Москва, Букурешт и Софија (1906) и во Руна во Полска (1936). Сепак, политичката моќ постои меѓу Ромите. Во традиционалната култура, постои патрилинеален клан, кој вклучува до 800 луѓе. Кај Синтите, овој род се нарекува штама, кај жителите на Келдерар и Кишињев - вица, кај руските цигани - родо, кај кримските цигани - чанг, тухумја. Меѓу номадските групи, заедницата е номадски камп, вклучувајќи до 25 шатори или шатори, на чело со водач; споровите ги решавал суд на постари мажи (сендо, крис). Приходите биле делени меѓу сите членови на заедницата, вклучувајќи ги и оние кои не биле способни за работа. Меѓусебната помош и гостопримството се широко распространети. Шефовите на групите кои се движат од десетина до неколку стотици семејства се избираат доживотно од истакнатите семејства на групата. Оваа позиција не е наследна. Моќта и авторитетот на лидерите варираат во зависност од големината на групата, нејзините традиции и односите со другите групи во рамките на конфедерацијата. Тоа бил шефот кој служеше како благајник на групата, го одредувал редоследот на нејзината миграција и станувал нејзин претставник пред локалните власти. Тој владеел преку совет на старешини, кои исто така се консултирале со постарата жена во групата. Влијанието на фурдаи било силно, особено во однос на жените и децата, и главно се засновал на моќта за заработка и организацијата на жените како група во група.

Семејство
---------

Ромската литература вклучува литературни дела од претставници на различни ромски етнички групи низ светот. Литературата на ромски јазик се појавила меѓу Ромите во СССР во средината на 1920-тите со создавањето на ромскиот писмен јазик.

Нема податоци за постоење на пишување и литературни традиции кај Ромите во раниот период од нивната историја. Ромскиот јазик нема единствен говорен и пишан стандард, вклучувајќи голем број тесно поврзани дијалекти. До почетокот на 20 век, најголемиот дел од Ромите не биле писмени, а ромскиот јазик бил непишан.

Во повоената циганска литература се развивала и драматургијата, почнуваат да преовладуваат поетските жанрови, првенствено стиховите, кои ги следат старите фолклорни традиции, бидејќи најизразните уметнички средства во ромската традиционална култура биле песните и баладите, каде што било можно да се покажат импровизаторски способности. Во отсуство на унифицирана литературна норма на ромскиот јазик, делата на авторите кои пишуваат на кој било ромски дијалект се познати главно на тесен круг читатели кои го зборуваат овој дијалект. Поради оваа причина, зголемен е бројот на ромски прозаисти, поети и драматурзи кои пишуваат на јазикот на нивната земја на живеење.

Поврзано
--------

* Романипе
* Меѓународен ден на Ромите
* Романса на цигани
* Циганка

Наводи
------

1. ↑  Черенков 2009. sfn error: no target: CITEREFЧеренков2009 (help)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Roma people — Енциклопедија Британика (англиски)
3. 1 2 3  Бессонов 2007. sfn error: no target: CITEREFБессонов2007 (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Деметер 2017. sfn error: no target: CITEREFДеметер2017 (help)
5. ↑  *Решетников Я. А.* Правильно ли говорить «ромы» и «ромский»? Архивски примерок на Семрежниот архив (англиски)
6. ↑  „Кабули от Варна :: Наименованията на циганите". *kabuli.blog.bg* (бугарски). Посетено на 2024-03-17.
7. ↑  Мануш 1979. sfn error: no target: CITEREFМануш1979 (help)
8. 1 2 3 4 5 6  Черенков 1975. sfn error: no target: CITEREFЧеренков1975 (help)

Надворешни врски
----------------

* Бессонов Н. (2007). „Рецензия на двухтомник Льва Черенкова и Стефана Ледериха «Цыгане» (The Rroma)". *Цыгане России*.
* *Кирилл Кожанов*. „Баллада кэлдэраров о любви и смерти (о путешествии трех братьев) // Курс № 3 Правда и вымыслы о цыганах". *arzamas.academy*. Arzamas.
* Российский центр исследований цыганской культуры Научный сайт о культуре и языке цыган с публикациями российских и зарубежных авторов
* Цыгане России. Культура
* Romani Writers Union(англиски)
* Domari Society Site(англиски)