Злосторство во Маркова (1944) 

Споменик во Маркова посветен на жртвите на злосторството (2018)

Државата Полска под окупација на Третиот Рајх

Местото Маркова

Датум 24 март 1944 година

Број на убиени 16 лица

Тип на напад - извршување со пукање

Сторителот на делото Третиот Рајх

**Злосторството во Маркова(1944)** - Убиството на шеснаесет луѓе од полска и еврејска националност, извршени од страна на германските окупатори во селото маркова во близина Ланкат

Веројатно на крајот на 1942 година, Јозеф и Викторија Улма од Маркова зеле две еврејски семејства од Ланкат и Маркова. Како резултат на клевета од страна на „ синиот полицаец "Влоџимиерз Леш, скривалиштето беше откриено од Германците. На 24 март 1944 година, жандармите од полициската станица Ланкат ги убиле Јозеф и Викторија (кои била во висока бременост) и нивните шест деца, од кои најстарото имало 8 години, а најмладото една и пол година. Убиени се и осум скриени Евреи, меѓу кои две жени и едно дете.

Злосторството во Маркова стана симбол на мачеништвото на Полјаците убиени за помагање на Евреите .

Прелудиум
---------

### Истребување на Евреите во Маркова

Главна статија: Zagłada Żydów w MarkowejПред Втората светска војна, речиси 30 еврејски семејства (околу 120 луѓе) живееле во Маркова во близина на Ланцут . Откако започнала германската окупација, селото станало дел од Јарославскиот повијат во Генералната влада  .

На крајот на Јули  или почетокот на Август  1942 година, повиатот Јарослав бил вклучен во операцијата „Рајнхард". Локалните Евреи почнале да се собираат во транзитниот логор во Пелкиние, од каде потоа биле транспортирани во логорот за истребување во Белжец или во шумите во близина на Волка Пелкињска. Жителите на некои села и населби биле убиени на лице место   .

Само неколку Евреи од Маркова, веројатно не повеќе од 6-8 луѓе, го послушаа повикот на германските власти и доброволно се пријавија за наводното „преселување". Останатите, околу десетина на број, почнаа да се кријат. Некои најдоа засолниште кај полските семејства. Други се криеле на фарми без знаење на нивните сопственици или кампувале во блиските шуми и полиња. Бегалците биле следени од германски жандарми и полски „ сини полицајци "кои ги убивале, пронајдените Евреи на лице место  .

Најголемото потера на Евреите кои се кријат во Маркова се случило на 13 Декември 1942 година. Тоа го наредил градоначалникот Анджеј Куд по препорака на германските власти. Во потерата присуствувале членови на локалната противпожарна единица и селските чувари, најверојатно поддржани од полицајци на „сината полиција" и селаните. Во тоа време биле уапсени меѓу десетина и дваесет и пет еврејски мажи, жени и деца. Жртвите, ноќта на 13/14 Декември ја поминале во општински притвор. Следниот ден, офицерите на германската воена полиција пристигнале од Ланкат и ги застрелале сите Евреи во ров, кој исто така бил користен како гробница за животни . Според Јакуб Ајнхорн - Евреин од Маркова кој успеал да ја преживее германската окупација - Полјаците кои учествувале во потрагата покажале значителна ревност, па дури и бруталност. Евреите држени во притвор биле измачувани и ограбени. Една млада Еврејка, наводно, била силувана многу пати . Сепак, веродостојноста на сметката на Ајнхорн е доведена во прашање   .

### Помош на Евреите од семејството Улма

Меѓу жителите на Маркова кои се занимавале со помагање на Евреите, имало брачен пар: Јозеф и Викторија Улма . Јозеф бил општествено активна личност, член на Католичката младинска асоцијација и Унијата на рурални млади на Република Полска „Вичи". Неговата страст за градинарство, пчеларство, книжарство и фотографија била позната во областа . И покрај тоа што бил оптоварен со многудетно семејство и имал скромни приходи, тој и неговата сопруга примиле две еврејски семејства, вкупно осум луѓе. Тоа веројатно се случило на крајот на 1942 година  . Бегалците што ги криеле семеството Улма биле: 

* Саул Голдман, трговец со добиток од Ланкат, со неговите четири синови. Во околината, ова семејство било познато како „Szall";
* Голда (Гениа) Грунфелд и Леа Диднер со малата ќерка со непознато име. Тие биле ќерки на Хаим  и Естера Голдман од Маркова.

Улма, исто така, им помогнале на еврејското семејство Тенчер (Тринцер) да изгради шумска колиба во близина .Ривка Тенчер(Trinczer) и нејзините две ќерки и внука најдоа засолниште во ова скривалиште . Улма ги снабдувала бегалците и со храна. Меѓутоа, шумското скривалиште било откриено за време на рацијата на 13 декември 1942 година, а сите четири Еврејки биле убиени следниот ден од германски жандарми  .

Две еврејски семејства се криеле на фармата кај семејството Улма до пролетта 1944 година. Не биле преземени посебни мерки на претпазливост. Евреите живееле на таванот на куќата и понекогаш им помагале на домаќините во нивната секојдневна работа, вкл. при штавење на кожи. Тие оделе во скривалиштето на таванот ноќе или за време на опасност  . Најблискиот пријател на Јозеф, Антони Шпитма  поддржувал семејството Улма во криењето на Евреите.

Со голема веројатност, Германците дознале за избеганите како резултат на дојабата на Влоџимиерж Леш. Тој бил полицаец на „сината полиција" во Ланкат. Бидејќи бил православен  и потекнувал од „руското" село Биала во близина на Жешов , во многу извори бил нарекуван како Украинец  . Пред војната, Леш одржувал контакт со семејството Голдман/Сзал. Во почетокот на окупацијата, тој се согласил да им обезбеди засолниште во замена за дел од нивниот имот. Кога Германците ги засилиле казнените мерки за криење на Евреите, тој одбил да помогне и го запленил целиот имотот што го оставиле во негово владеење. Семејството „Сал" тогаш се криеле на фармата кај Улма, но сепак барале од полицаецот да им го врати имотот. Веројатно сакајќи да се ослободи од вистинските сопственици на запленетиот имот, Леш ги предал „Сал" и полското семејство што ги крие, во рацете на германските полицајци. Најпрвин тој се појавил на имотот на семејството Улма под изговор дека бара негова фотографија. За да провери дали „Сал" сè уште се кријат во нивната куќа  .

Текот на масакрот
-----------------

На 23 март 1944 година, од полициската станица во Ланкат, била издадена наредба четворица кочијаши со коњи и колич да се упатат во шталите на градското собрание и таму да чекаат дополнителни инструкции. Според германските наредби, секој возач требало да доаѓа од различно село, но никој од нив несмеел да потекнува од Маркова . На 24 март, околу 01:00 часот, на кочијашите им било наредено да возат до станицата и да однесат група германски војници и полицајци од морнарицата во Маркова. Експедицијата ја водел лично командантот на полицијата во Ланкат, потполковник. Ајлерт Дикен. Тој бил придружуван од уште четворица Германци:  Јозеф Кокот ( Фолксдојч од Чехословачка ), Мајкл Џиевулски, Густав Унбехенд, Ерих Вајлд (Фолксдојче од Лублин ) . Во акцијата учествувале и 4-6 офицери на полската „сина полиција". Единствено потврдени се имињата на двајца полицајци: Евстахиј Колман и Влоџимиерз Леш  .

Непосредно пред зори, колите стигнаале во Маркова. Германците им наредиле на кочијашите да останат на страна, а потоа заедно со „сините полицајци" отишле на фармата кај Улма. Оставајќи ги полицајците како телохранители, германските жандарми упаднаале во куќата и го започнале масакрот. Двајцата браќа „Сал" и Голда Грунфелд биле застрелани додека спиеле. Тогаш Германците наредиле да се доведат полските кочијаши како сведоци на чинот и да го заплашат месното население. Останатите браќа „Сал" и Леа Диднер со детето биле застрелани пред нив . 70-годишниот татко „Сал" бил убиен како последен Евреин . Потоа, Јозеф Улма и неговата сопруга Викторија, која тогаш била во поодмината бременост, биле изнесени надвор од куќата. И двајцата сопружници биле застрелани пред очите на нивните деца. Веројатно за време на погубувањата Викторија почнала да се пораѓа, бидејќи сведокот на настанот, подоцна сведочел дека откако го ископал телото, ги забележал главата и градите на новороденчето како излегуваат од нејзиното тело  .

Откако Улми беа убиени, Германците почнале да размислуваат, што да прават со нивните шест деца. По кратко размислување, Дикен наредил да бидат стрелани и тие. Пред очите на полските кочијачи биле убиени 8-годишната Станислава, 6-годишната Барбара, 5-годишниот Владислав, 4-годишниот Францишек, 3-годишниот Антони и 18-месечната Марија. Јозеф Кокот посебно се истакнал со голема суровост за време на погубувањата. Самиот застрелал три или четири деца, обраќајќи им се на кочијашите: „погледнете како умираат полските свињи што ги кријат Евреите"  .

По завршувањето на масакрот, Германците ја ограбиле фармата на Улма и имотот на убиените Евреи. Кокот потоа ја запленил кутијата со вредни предмети пронајдени до телото на Голда Грунфелд. Висината на грабежот била таква што Дикен повикал две дополнителни коли од Маркова за да ги смести сите ограбени предмети. Во исто време, тој го повикал градоначалникот Теофил Киелар, кому му наредил да донесе неколку луѓе за да ги закопаат телата на убиените. Кога шокираниот селски градоначалник го прашал Дикен зошто биле убиени и малите деца на Улма, тој го добил одговорот: „за подоцна да не има проблеми со нив" . На барање на повиканите Полјаци, полицајците се согласиле да ги закопаат семејството Улми и Евреите во посебни гробници . Акцијата завршила со здравица на местото на масакрот (за таа цел селскиот градоначалник морал да им обезбеди на Германците три литри вотка). По неговото завршување, полицајците и „сините полицајци" се вратиле во Ланкат со шест коли полни со ограбената стока  .

Епилог
------

Во извештајот на локалниот командант на кругот на Народната гарда, беше забележано дека масакрот на семејството Улма „остави многу непријатен впечаток врз полското население" . Јехуда Ерлих, кој се криел во околината на Маркова за време на окупацијата, подготвил извештај во кој има информации дека злосторството го шокирало месното население до тој степен што подоцна во околината на Маркова биле пронајдени телата на 24 Евреи, кои биле убиени од нивните полски старатели поради страв од осуда. Неговото соопштение е цитирано, меѓу другото и во извештајот за семејството Улма, кои биле објавени на веб-страницата на Институтот Јад Вашем  .

Во 2011 година, Матеуш Шпитма, историчар на Институтот за Национално Сеќавање и истражувач на историјата на семејството Улма, на страниците на „ <a href="https://pl.wikipedia.org/wiki/Wi%C4%99%C5%BA\_(czasopismo)" rel="mw:ExtLink" title="Więź (czasopismo)" class="cx-link" data-linkid="200">Więzi</a> "ја изразил претпоставката дека злосторството спомнато од Ерлих можеби се случило во соседното село Сиетеш најверојатно две години пред смртта на семејството Улма . Во статијата објавена три години подоцна, тој истакнал дека ниту еден друг извештај или архивски документ не потврдува дека телата на убиените Евреи биле пронајдени на полињата во близина на Маркова. Воедно тој ја изјавил претпоставката дека, Ерлих можеби ги слеал сеќавањата на убиството на семејството Улма и рациите за криење на Евреите, кои биле извршени во Маркова и Сиетеш во 1942 година со учество на локалните Полјаци  . Од друга страна, Јан Грабовски и Дариуш Либионка се убедени дека изјавата на Ерлих е вистинита  .

Неколку дена по масакрот, пет мажи од Маркова го ископале гробот на Улма и покрај строгата забрана од германска страна, ги ставиле телата во четири посебни ковчези, кои потоа биле закопани до нивниот дом. Во Јануари 1945 година, по завршувањето на германската окупација, посмртните останки на Улма беа ексхумирани и погребани на парохиските гробишта во Маркова. А пак телата на убиените Евреи биле ексхумирани во Февруари 1947 година и преместени на гробиштата на жртвите на хитлеризмот во Јагиело-Ниечијалки  .

Најмалку 21 Евреин ја преживеале војната во Маркова, криејќи се кај полски семејства , но не сите помеѓу преживеаните биле жители на селото  .

Комеморација
------------

Музеј на Полјаците кои ги спасуваат Евреите во Втората светска војна Семејството Улма во Маркова
Злосторството во Маркова стана симбол на мачеништвото на Полјаците убиени од Германците за помагање на Евреите  .

На 13 Септември 1995 година, на Улма постхумно им бил доделен медалот „Праведни меѓу народите" . Со одлука на претседателот Лех Качињски од 25 Јануари 2010 година, постхумно им бил одликуван Командантскиот крст од Редот на Полонија Реститута. На 25 Март 2011 година, Сејмот на Република Полска со посебна резолуција ја прослави 67-годишнината од смртта на семејството Улма .

На 17 Септември 2003 година, бискупот од Пелплин, Јан Бернард Шлага, го отвори процесот на канонизација на 122 полски жртви на германскиот нацизам, вклучувајќи ги Јозеф и Викторија Улма, нивните шест деца и седмото неродено. На 20 Февруари 2017 година, Конгрегацијата за канонизација на светците им дозволи на семејството Улма да ги исклучи од процесот канонизација и да го предаде нејзиното управување од страна на архиепископијата Пжемишл  .

На 24 Март 2004 година, во Маркова беше откриен споменик на семејството Улма  .

Во 2007 година, се родила иницијатива за создавање на музеј во Маркова во чест на Полјаците кои им помагале на Евреите за време на германската окупација . Една година подоцна, советот на Војводството Подкарпацкие усвоило резолуција по ова прашање , а во Ноември 2013 година бил поставен камен-темелникот за изградба на музејот . Официјално отворање на Музејот на Полјаците кои ги спасуваат Евреите во Втората светска војна Семејството Улма во Маркова се одржа на 17 март 2016 година  .

Во март 2012 година, Народната банка на Полска воведе комеморативни монети во знак на сеќавање на три полски семејства убиени за помагање на Евреите: Улма од Маркова, Ковалски од Стари Цепиелов и Баранек од Сиедлиска  .

Одговорност на сторителите
--------------------------

Набргу откако Германците го убиле семејството Улма и Евреите што ги криеле, локалната единица на Народната Гарда за Безбедност презела чекори за да го идентификува злосторниците . Нивната истрага требала да покаже дека Улмо бил предадени од страна на Влоџимиерз Леш . Полицаецот не го дочекал крајот на војната. На 10 Септември 1944 година, неколку недели по влегувањето на Црвената армија во Ланкат , тој бил застрелан од полското подземје. Можно е тој да бил лишен од зивот врз основа на пресудата на Специјалниот граѓански суд во Пшемишл , иако ниту архива за ваква пресудата ниту нејзината оправданост не биле зачувани  .

За учество во убиството на семејството Улма и на Евреите што ги криеле, му било судено само на полицаецот Јозеф Кокот. Во 1957 година, тој бил уапсен во Чехословачка, а потоа екстрадиран во Полска. Со пресуда на Војводскиот суд во Жешов од 30 Август 1958 година, тој е осуден на смрт. Државниот совет на Народна Република Полска, сепак, го искористи правото на помилување и ја променило казната на доживотен затвор, а потоа во 25 години затвор . Кокот починал во затвор во Рациборц  (според други извори - во Битом  ) во 1980 година  .

Командантот на казнената експедиција, поручник Ајлерт Дикен, по војната работел како полицаец во Есенс, Западна Германија. Обвинителството во Дортмунд ги истражи неговите активности во окупирана Полска, како дел од истрагата за злосторствата извршени во областа Јарослав. Сепак, истрагата била прекината во 1971 година. Попради тоа што истражувачите утврдиле дека Дикен починал многу години порано (1960 година) од природна смрт  .

Ерих Вајлд починал во Август 1944 година. Мајкл Џиевулски избегнал кривична одговорност по војната  .

Поврзано
--------

 Викицитат има збирка цитати поврзани со: ***Zbrodnia w Markowej (1944)*** 
* Злосторство во Stary Ciepielów и Rekówka

Фусноти
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Szpytma & Szarek 2018. sfn error: no target: CITEREFSzpytmaSzarek2018 (help)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Szpytma 2014. sfn error: no target: CITEREFSzpytma2014 (help)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Grabowski & Libionka 2016. sfn error: no target: CITEREFGrabowskiLibionka2016 (help)
4. ↑  „Czyje te bezdroża? – odpowiedź wiceprezesa IPN na tekst „Gazety Wyborczej"".
5. 1 2 3 4  Grądzka-Rejak & Namysło 2019. sfn error: no target: CITEREFGrądzka-RejakNamysło2019 (help)
6. 1 2  Gutman 2009. sfn error: no target: CITEREFGutman2009 (help)
7. 1 2 3  „Rocznica masakry rodziny Ulmów". 2011-03-24. Архивирано од изворникот на 2018-05-27. Посетено на 2021-12-13.CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
8. 1 2 3  Friedrich 2011. sfn error: no target: CITEREFFriedrich2011 (help)
9. ↑  Szpytma 2006. sfn error: no target: CITEREFSzpytma2006 (help)
10. 1 2  Żbikowski 2006. sfn error: no target: CITEREFŻbikowski2006 (help)
11. 1 2  „Jozef & Wiktoria Ulma" (англиски). Архивирано од изворникот на 2021-12-12. Посетено на 2021-12-13.
12. ↑  Szpytma 2011. sfn error: no target: CITEREFSzpytma2011 (help)
13. ↑  „Proces beatyfikacyjny rodziny Ulmów będzie prowadzony przez Archidiecezję Przemyską". 2017-03-08. Архивирано од изворникот на 2023-06-10. Посетено на 2021-12-13.
14. ↑  „Uroczystość otwarcia Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej". 2016-03-17.
15. ↑  „NBP upamiętni Polaków ratujących Żydów na nowych monetach okolicznościowych". 2012-03-13.
16. 1 2 3  Pawłowski 2019. sfn error: no target: CITEREFPawłowski2019 (help)

Библиографија
-------------

* „Jürgen Stroop, Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje! (Besprechungen und Anzeigen)" (германски). **60** (1). 2011. Наводот journal бара `|journal=` (help)
* „Bezdroża polityki historycznej. Wokół Markowej, czyli o czym nie mówi Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów". **12**. Warszawa: Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN. 2016. ISSN 1895-247X. Наводот journal бара `|journal=` (help)
* *Represje za pomoc Żydom na okupowanych ziemiach polskich w czasie II wojny światowej*. **I**. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISBN 978-83-8098-667-1.
* *Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu: Polska*. **II**. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych. ISBN 978-83-87-832-59-9.
* „Proces Józefa Kokota – mordercy rodziny Ulmów". **9–10** (57–58). 2019-09. ISSN 2391-8470. Наводот journal бара `|journal=` (help); Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
* „Oddali życie za bliźnich. Bohaterska rodzina Ulmów zginęła za ukrywanie Żydów". **72** (2482). 2006-03-25. Наводот journal бара `|journal=` (help)
* *Rodzina Ulmów*. Kraków: Dom Wydawniczy RAFAEL. ISBN 978-83-7569-863-3.
* „Sprawiedliwi i inni". **10** (636). 2011-10. Наводот journal бара `|journal=` (help); Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
* „Zbrodnie na ludności żydowskiej w Markowej w 1942 roku w kontekście postępowań karnych z lat 1949–1954". **40**. 2014. ISSN 1230-106X. Наводот journal бара `|journal=` (help)
* *Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały*. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISBN 83-60464-01-4.

1. ↑  uwaga1
2. ↑  uwaga2
3. ↑  uwaga3
4. ↑  uwaga4
5. ↑  uwaga5