| Турција
 |
| --- |
|  |
| Оваа статија е дел од серијалот заполитиката наTurkey |
| Устав
* Историја
* Секуларизам

 |
| Законодавна власт
* Големо национално собрание 
Претседател: Мустафа Шентоп
Лидер на главната опозиција
Кемал Киличдароглу
 |
| Извршна власт
* Претседател (список)
Реџеп Таип Ердоган
* Потпретседател 
Фуат Октај
* Влада
Состав
* Министерства
* Совет за национална безбедност
* Гувернер
 |
| Судска власт
* Уставен суд
* Државен совет
* Касационен суд
* Сметководен суд

 |
| Избори
* Изборен систем
* Изборен циклус
* Врховен изборен совет
* Последни избори
Претседателски

	+ 2014
	+ 2018
	+ *2023*
Парламентарни

	+ 2015
	+ 2018
Општински 

	+ 2009
	+ 2014
	+ 2019
Референдуми

	+ 2007
	+ 2010
	+ 2017
* Политички партии
 |
| Надворешни односи 
* Министерство за надворешни работи
Министер: Мевлут Чавушоглу (список)

---

* Дипломатски мисии

---

* Закон за националност
* Пасош
* Барања за виза
* Визна политика

---

* Членство во меѓународниорганизации
* Европска унија
Министерство за европски прашања
Министер: Омер Челик

	+ Приклучување
	+ Царинска унија

---

* Негирање на ерменскиот геноцид
 |
| Поврзано
* Економија
* Историја
* Армија

 |
| Икона за портал Портал: „Турција" 
* Други земји
* Атлас

Икона за портал Портал: „Политика"
 |
| * п
* р
* у
 |

**Човековите права во Турција** се заштитени со различни договори за меѓународно право, кои имаат предност пред домашното законодавство, согласно член 90 од Уставот од 1982 година. Меѓународниот пакт за граѓански и политички права (МКСПР) не бил потпишан од Турција сè до 2000 година. Прашањето за човековите права е од голема важност за преговорите со Европската унија (ЕУ). Акутните проблеми со човековите права го вклучуваат особено статусот на Курдите во Турција. Курдско-турскиот судир предизвикал бројни повреди на човековите права со текот на годините. Во земјата се води дебата за правото на живот, тортура, слобода на изразување, како и слободи на вероисповед, собирање и здружување.

Турција сè уште држи закони што се сметаат за недемократски или авторитарни, како што е забрана на малцинствата да добиваат основно образование на нивниот мајчин јазик. Најголемото малцинство во земјата, Курдите, кои сочинуваат 15% од населението, немаат право на самоопределување иако Турција го потпишала МКСПР. Во март 2017 година, Обединетите нации ја обвиниле турската влада за „масовно уништување, убиства и бројни други сериозни повредиил на човековите права" против малцинството етнички Курди.

Посветеност на меѓународното право за човекови права
----------------------------------------------------

Република Турција влегла во разни заложби за човекови права, од кои некои се изразени во турскиот Устав од 1982 година, од кој во вториот дел се гарантирани „основните права и слободи" како што се правото на живот, безбедноста на лицата и правото на сопственост. Покрај тоа, Турција потпишала голем број договори, прикажани во табелите подолу:

Меѓународен предлог-закон за човекови права| Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права | 15 август 2000 година |
| Меѓународен пакт за граѓански и политички права | 15 август 2000 година (и) 23 септември 2003 година (r) |
| Факултативен протокол на Меѓународниот пакт за граѓански и политички права | 3 февруари 2004 година |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Човекови права на жените| Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените | 20 декември 1985 година (а) |
| Факултативен протокол на Конвенцијата за елиминација на дискриминацијата врз жените | 8 септември 2000 година, 29 октомври 2002 година (р) |
| Конвенција на Обединетите нации против транснационален организиран криминал | 13 декември 2000 година, 25 март 2003 година (р) |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Заштита од тортура, лошо постапување и исчезнување| Европската конвенција за спречување на тортура и нехуман или понижувачки третман или казна | 11.01.88 (и), 26.02.88 (r) |
| Протокол број 1 на Европската конвенција за спречување на тортура и нехуман или понижувачки третман или казна
список2 = 10.05.1995 (и), 17.09.97 (r) |
| Протокол број 2 на Европската конвенција за спречување на тортура и нехуман или понижувачки третман на казни | 10 мај 1995 година, 17.09.97 година (r) |
| Конвенција против тортура и други сурови, нехумани или понижувачки постапки или казни | 25.01.88 (и), 02.08.88 (r) |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Тероризам и човекови права| Меѓународна конвенција против земање заложници | 15.08.89 (а) |
| Меѓународна конвенција за сузбивање на терористичко бомбардирање | 20 мај 1999 година, 30 мај 2002 година |
| Меѓународна конвенција за сузбивање на финансирањето на тероризам | 27.09.01 (и), 28.06.02 (r) |
| Меѓународна конвенција за сузбивање на незаконско заплена на авиони | 16 декември 1970 година, 17.04.73 (р) |
| Меѓународна конвенција за спречување и казнување на злосторства против меѓународно заштитени лица | 6 март 1998 година (р) |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Регионални конвенции| [Европска] Конвенција за заштита на човековите права и основните слободи | 4 Сега 1950 година, 18 мај 1954 година (р) |
| Протокол на Конвенцијата за заштита на човековите права и основни слободи | 20 март 1952 година, 22.06.53 (р) |
| Протокол бр.2 кон Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основните слободи | 6 мај 1963 година, 25 март 1968 година (р) |
| Протокол бр.3 на Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи од 1950 година | 6 мај 1963 година, 25 март 1968 година (р) |
| Протокол бр.4 на Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи од 1950 година | 19 октомври 1962 година |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Протоколи 5-8 од ЕКЧП| Протокол бр.5 кон Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основните слободи | 14 мај 1971 година, 20 декември 1971 година (р) |
| Протокол бр.6 кон Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи од 1950 година | 15.01.03 (и) |
| Протокол бр.7 кон Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основни слободи | 14 март 1985 година |
| Протокол бр. 8 кон Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основни слободи | 04.02.86 (и), 19.09.89 (r) |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

Протоколи 9–12 од ЕКЧП| Протокол бр. 9 кон Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основни слободи | 6 Сега 1990 година |
| Протокол број 10 на Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основни слободи | 28.02.96 (и), 5 мај 1998 година (r) |
| Протокол број 11 на Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи од 1950 година | 28.02.96 (и), 5 мај 1998 година (r) |
| Протокол број 12 на Европската конвенција од 1950 година за заштита на човековите права и основни слободи | 04.11.00 (и) |
| Клуч: **s** за потпис; **r** за ратификација; **а** за пристапување |

* Универзалната декларација за човекови права е потпишана во 1949 година.

* Европската конвенција за човекови права (1954) ја става Турција под јурисдикција на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП). Во 1987 година, Турција го прифати правото да аплицира индивидуално до ЕСЧП (член 25 од Европската конвенција за човекови права = ЕКЧП) и 1990 година ја призна задолжителната надлежност на Европскиот суд за човекови права според член 46 од ЕКЧП.

Во октомври 2009 година Европската комисија за проширување на Европската унија потврдила:
одреден напредок во однос на почитувањето на меѓународното право за човекови права. Сепак, спроведувањето на некои пресуди на ЕСЧП кои бараат законски измени траат неколку години. Потребни се понатамошни напори за зајакнување на институционалната рамка за човекови права, особено во врска со формирање независна институција за човекови права и Народен правобранител 
На 18 октомври 2017 година, генералниот секретар на Советот на Европа, Торбјорн Јагланд повикал на ослободување на активистите за човекови права приведени во Турција преку телефонски повик со турскиот министер за правда Абдулхамит Ѓул.

### Пресуди на Европскиот суд за човекови права

|  |
| --- |
| Број на пресуди донесени одЕСЧП со најмалку една повреда.Годината не е претставителна засостојбата со човековите права во таа година, и случаите може да се однесуваат за неколку години. |
| Година | Одлука |
| 2001 | 169 |
| 2002 | 54 |
| 2003 | 76 |
| 2004 | 154 |
| 2005 | 270 |
| 2006 | 312 |
| 2007 | 319 |
| 2008 | 257 |
| 2009 | 341 |
| 2010 | 228 |
| 2011 | 159 |
| 2012 | 117 |
| 2013 | 118 |
| 2014 | 94 |
| 2015 | 79 |
| 2016 | 77 |
| 2017 | 99 |
| 2018 | 104 |
| 2019 | 96 |

Рекордот на човекови права во Турција долго време продолжува да привлекува контроли, како внатрешно, така и надворешно. Според Министерството за надворешни работи, Турција е осудена на 33 милиони евра во 567 различни случаи помеѓу 1990 година - кога Турција делотворно дозволила индивидуални апликации до Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) - и 2006 година. Повеќето злоупотреби биле направени на југоистокот од земјата, во рамките на курдско-турскиот судир.

Во 2007 година, биле поднесени 2830 апликации против Република Турција пред ЕСЧП и, следствено, биле издадени 331 пресуди за основаноста со кои се потврдуваат 319 повреди и 9 непочитувања. Според податоци од 2008 година, Турција е втора по Русија, во списокот на земји со најголем број на случаи на кршење на човековите права пред Европскиот суд за човекови права, со 9.000 случаи во август 2008 година  Во 2011 година, ЕСЧП издала 159 пресуди со кои се утврдени повреди од страна на Турција, најмногу од која било земја, со Русија на второ место по 121 пресуди.

Помеѓу 1 ноември 1998 година и 31 декември 2008 година, ЕСЧП примила 24.945 апликации од Турција. Прогласила 2.237 случаи за допуштени и 13.615 случаи за недопуштени. Во исто време, тој достигнал 1.905 пресуди со кои се утврди барем една повреда во 1.652 случаи. Иако едвај има одлука за член 14 од Европската конвенција за човекови права (забрана за дискриминација), многу пресуди во врска со член 2 (право на живот) и член 3 од конвенцијата (забрана за тортура) биле донесени врз основа на процедурални сведочејќи за вмешаност на државните агенции. Според Европската комисија за проширување на ЕУ, Турција продолжила да напредува во извршувањето на пресудите на ЕСЧП. Целиот паричен надоместок бил исплатен на време, во вкупен износ од 5,2 € милиони во 2008 година.

ЕСЧП разгледала девет случаи против Турција во врска со забраните на политичките партии од страна на Уставниот суд на Турција. Во сите, освен во еден случај (што се однесувал на исламистичката партија за благосостојба ), Европскиот суд пресудил против одлуката за забрана, изјаснувајќи се дека Турција ги прекршила членовите 10 и 11 од Европската конвенција (слобода на изразување и слобода на здружување). Одлуката на ЕСЧП во врска со Партијата за благосостојба била критикувана за недостаток на конзистентност со нејзините други одлуки, особено од Хјуман рајтс воч.

Една пресуда на ЕСЧП ја осудила Турција на казна од 103.000 евра за нејзините одлуки во врска со бандата Јуксекова (ака „бандата со униформи"), поврзана со тајната разузнавачка единица на жандармеријата JİTEM. ЕСЧП, исто така, во 2006 година ја осудила Турција на казна од 28.500 евра за убиството на JİTEM на 72-годишниот курдски писател Муса Антер, во 1992 година во Дијарбакир. Другите случаи вклучуваат 2000 Пресуда за Турција, во врска со убиството на синдикалец; или Случај Турција во 1996 година, што претставува преседан во кипарскиот спор, бидејќи ЕСЧП и наложил на Турција да даде финансиски надомест на лице протерано од страната на Кипар, контролирана од Турција.

ЕСЧП, исто така, во 2005 година и доделила на курдската заменичка Лејла Зана 9000 евра од турската влада, пресудувајќи дека Турција ги повредила нејзините права на слободно изразување. Зана, која била признаена за затвореник од страна на Амнести Интернешнл и била наградена со наградата Сахаров од страна на Европскиот парламент, била затворена во 1994 година, наводно поради тоа што била член на забранетата ПКК, но по службена должност за тоа што зборувала курдски јазик во јавноста за време на нејзината парламентарна заклетва.

Право на живот
--------------

Правото на живот може да биде загрозено со други средства освен смртна казна. Особено во текот на 90-тите години на минатиот век имало многу случаи на вонсудски погубувања, (политички) убиства од неидентификувани сторители (*faili meçhul cinayetler*) и случаи на „исчезнувања".

### Смртна казна

Смртната казна не се спроведува во Турција од 1984 година. Турција ја укинала казната за кривични дела во 2002 година и за сите дела во 2004 година. Казната била заменета со тежок доживотен затвор ( *ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası* ). Според членот 9 од законот 5275 за извршување на казни  овие затвореници се чуваат во одделни ќелии во затвори со висока безбедност и им е дозволено да вежбаат во соседниот двор еден час на ден.

### Вонсудски погубувања

Во 1990 година, Амнести Интернешнл го објавил својот прв извештај за вонсудските погубувања во Турција. Во следните години проблемот станал посериозен. Фондацијата за човекови права на Турција ги утврдила следните бројки за вонсудските погубувања во Турција за годините 1991 до 2001 година:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 |
| 98 | 283 | 189 | 129 | 96 | 129 | 98 | 80 | 63 | 56 | 37 |

Во 2001 година Специјалниот известувач на ООН за вонсудски, скратени или самоволни погубувања, г-ѓа Асма Џахангир, презентирала извештај за посетата на Турција. Во извештајот биле презентирани детали за убиства на затвореници (26.09.2009 година, 10 затвореници убиени во затвор во Анкара; 19 декември 2000 година, операција започнала низ цела Турција резултирала со смрт на 30 затвореници и двајца жандарми).

За годините 2000–2008 година, Здружението за човекови права (ХРА) ги дава следниве бројки за сомнителна смрт/смрт во притвор/вонредно судско извршување/ тортура од платени селски чувари 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 173 | 55 | 40 | 44 | 47 | 89 | 130 | 66 | 65 |

Во 2008 година, организацијата за човекови права Мазлум Дер изброиле 25 вонсудски убиства во Турција.

### Нерасчистени убиства

Масовните повреди на човековите права во југоисточните и источните региони на Турција, главно населени со Курди, во 90-тите години од минатиот век имале форма на исчезнување и убиства од страна на непознати сторители, каде државните органи не покажале подготвеност да ги решат. Во 2009 година, Здружението за човекови права изјавило дека до крајот на 2008 година биле убиени вкупно 2.949 лица од непознати сторители, а 2.308 лица станале жртви на вонсудски погубувања.

Собраниска комисија за истражување на убиства од непознати сторители ( *faili meçhul cinayetleri araştırma komisyonu* ) е основана во 1993 година и работела околу две години. Многу членови се жалеле дека не им било помогнато и нивната работа дека е нарушена. Еден член на комисијата, Ејуп Ашик, изјавил дека зад многу од овие убиства стои турскиот Хезболах и додал дека државата имала три ефективни оружја во борбата против тероризмот: специјални тимови, селски чувари (Коруџулар) и Хезболах. Иако бил сведок на околу 80 акции на Хезболах во провинцијата Адијаман, тогашниот министер за внатрешни работи изјавил дека нема ништо поврзаност. Ова пак го натерало да верува дека државата го поддржува Хезболах.

Хјуман рајтс воч (ХРВ) прво повикал на истрага за врските помеѓу Хезболах и безбедносните сили во 1992 година. Во посебен извештај било наведено:

>  *Во текот на 1992 година имало крајно вознемирувачко зголемување на бројот на сомнителни смртни случаи во југоисточна Турција. Стотици луѓе беа убиени од непознати напаѓачи; многу од тие луѓе беа лидери или на позиции на одговорност во курдската заедница - лекари, адвокати, наставници, политички лидери, новинари, активисти за човекови права, стопанственци... Активисти за човекови права беа меѓу жртвите. Тринаесет од сомнителните убиства од јануари 1992 година беа на новинари*.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Врз основа на податоците на Министерството за внатрешни работи, дневниот весник „Заман" објавил дека во периодот 1987–2001 година биле извршени вкупно 2.914 политички убиства, од кои 1.334 во областа на полицијата и 1.580 во областа на жандармеријата, и региони на Јужна и Источна Анадолија. 457 од убиствата во области на полицијата и 1.291 во областите на жандармеријата не биле разјаснети.

Следниве бројки биле презентирани во годишните извештаи помеѓу 1990 и 2001 година 

| Година | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жртви | 11 | 31 | 362 | 467 | 423 | 166 | 113 | 65 | 45 | 52 | 13 | 24 |

Здружението за човекови права (ХРА) ги претставува следниве бројки за годините 1999 до 2008 година:

| Година | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жртви | 212 | 145 | 160 | 75 | 50 | 47 | 1 | 20 | 42 | 29 |

Здружението за човекови права *Мазлумдер* презентирало бројки за убиства од непознати напаѓачи и сомнителна смрт за периодот од 2005 до 2008 година:

| Година | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Инцидент | 170 | 138 | 384 | 315 |
| Жртви | 203 | 167 | 373 | 343 |

### „Исчезнувања"

Во Турција, воената кампања против курдските сили во Источна Анадолија била придружена со бројни присилни исчезнувања, што исто така било придонело за пресуди на Европскиот суд за човекови права за убиства. постоеле само неколку случаи на „*исчезнувања*" во Турција во 80-тите години на минатиот век, но голем број на смртни случаи во притвор. Спротивното важело за 90-тите години на минатиот век, кога бројот на луѓе кои „исчезнале" откако биле киднапирани од агенти на државата, се зголемле.

Во 1998 година, Работната група на ООН за присилно исчезнување издала *Извештај за посетата на Турција* од страна на двајца члена на Работната група од 20-26 септември 1998 година. Во него, меѓу другото, се наведува:

> *Повеќето исчезнувања се однесуваа на лица со курдско етничко потекло и се случија во провинциите Дијарбакир и Сирт, во југоисточна Анадолија, каде вооружените и безбедносните сили се борат против ПКК и каде е во сила вонредна состојба. Некои од пријавените исчезнувања се случија во Анталија, Измир и Истанбул. Повеќето случаи го следеа истиот образец: исчезнатите лица, наводно, биле уапсени во нивните домови под обвинение дека припаѓале на ПКК и биле однесени во полициската станица, но подоцна нивниот притвор го негирале од властите*.
> 
> 
> 

Во својот извештај од 18 декември 2001 година, Специјалниот известувач на ООН за вонсудски, скратени или самоволни погубувања, г-ѓа Асма Џахангир, напишала:

> *Додека бројот на случаи на киднапирања или „исчезнувања" се намали во последните неколку години, во времето на Посета на специјалниот известувач, вакви инциденти сè уште се случуваат, особено во оддалечените области на југоисточна Турција, и постоеше голема загриженост за неодамнешното исчезнување на две лица*
> 
> 
> 

Специјален автобус поставен во близина на *Саботните Мајки*
На некои места на Интернет, може да се најде список што му се припишува на ХРА (но не и на мрежната страница на ХРА). Се вели дека оригиналниот список содржи 839 имиња, но дека на крајот со додавање на други имиња, списокот опфаќа 1.251 имиња. Во ревидираниот список што го опфаќа само времето помеѓу 1980 и 1999 година, Хелмут Обердиек достигнал бројка од 818 случаи на „исчезнувања" во Турција.

*Саботните Мајки* одржувале неделни протести против „исчезнувањата" помеѓу мај 1995 и 1999 година. Тие морале да ја прекинат својата акција на 13 март 1999 година  по 200-та недела, поради силен притисок, притвор и лошо постапување. Во март 2009 година, Саботните Мајки повторно презеле свои акции, излегувајќи на протест.

Мачење
------

Широко распространетата и систематска употреба на тортура во Турција првпат била забележана од страна на Амнести интернешенал (АИ) по турскиот државен удар во 1971 година. До 2002 година, организацијата продолжила да зборува за систематска тортура во Турција. Ѓинтер Ферхојген, комесар за проширување на Европската Унија заминал во Турција во септември 2004 година и тврди дека мачењето веќе не е систематска пракса во Турција. Здружението за човекови права (ХРА) протестирало против оваа проценка  и ги посочило неодамнешните бројки и дефиниции за систематско мачење од страна на Европскиот комитет за спречување на мачење и Комитетот на ООН против мачење.

Од 2005 година, инцидентите на мачење се чини дека растат. Според октомврискиот извештај на Претседателството за човекови права (ХРП), бројот на пријавени случаи на тортура и сурово постапување во првите шест месеци од годинава го надминал бројот пријавен во првата половина на 2007 година. ХРП објавила дека, во првата половина на годината, 178 лица пријавиле суров третман и 26 пријавиле тортура, наспроти 79 пријави за сурово постапување и 17 пријави за тортура во истиот период во 2007 година. Во извештајот за напредокот од ноември 2008 година, Европската комисија наведува, „бројот на апликации до невладини организации во врска со случаи на тортура и лошо постапување е зголемен, особено надвор од официјалните места на притвор, особено за време на приведување, пренесување или отворен без регистриран притвор... Недостасува брза, непристрасна и независна истрага за наводите за кршење на човековите права од страна на припадници на безбедносните сили. " Во годишниот извештај за 2009 година, Амнести Интернешнл наведува: „Извештаите за тортура и други лошо постапување се зголемија во текот на 2008 година, особено надвор од официјалните места за притвор, но исто така и во полициските станици и затворите". Во својот Годишен преглед од 2012 година, добротворната организација „Слобода од тортура" во Велика Британија, која работи со преживеани жртви на тортура, изјавила дека добротворната организација примила 79 упати на лица од Турција за клинички третман и други услуги.

### Смрт во притвор

Важни одлики на периодот по воената интервенција од 12 септември 1980 година биле непочитувањето на правото на живот и зголемувањето на случаите на тортура и смртни случаи како резултат на тортура. ФЧПТ објавила два извештаи за смртните притвори (14 и 15 години од преземањето на војската) во кои се презентира список со 419 смртни случаи во притвор (за 15 години) со сомневање дека тортурата може да била причината. Други 15 смртни случаи се припишувале на штрајкови со глад, додека медицинското запоставување било дадено како причина за 26 смртни случаи. Врз основа на оваа листа, Хелмут Обердиек составил ревидиран список за 20 години (од 12 септември 1980 до 12 септември 2000 година) и заклучил дека во 428 случаи тортурата може да била причина за смртта на затворениците. Само во 2008 година Фондацијата за човекови права на Турција известила за 39 смртни случаи во затвор. Во некои случаи станува збор за тортура. Во 2012 година, двајца затворски чувари и еден службеник добиле доживотни казни затвор за тортура смрт на активистот Енгин Чебер, прва ваква пресуда во историјата на Турција.

### Затворски услови

Турција повеќепати била критикувана за лошите затворски услови и особено за нерешавањето на проблемот со пренатрупаноста. По турскиот државен удар во 1980 година, политичките затвореници кои се суделе во воените судови, биле држени во воени затвори и на тој начин биле подложени на воена дисциплина. Затворениците биле обврзани да учествуваат во секојдневни прозивки, пеење маршеви и вежби на отворено. Особено, воените затвори во Дијарбакир и Мамак (последниот во Анкара) станале познати по рутинските тепања што ги придружувале обидите за воведување на воена дисциплина меѓу цивилите. Покрај тоа, таканаречените „инаугуративни тепања" биле институционализирани во скоро сите затвори во Турција.

Во 2008 година продолжиле обвинувањата за лошо постапување во затворите. Изолацијата од мала група останало проблем низ затворскиот систем за луѓето обвинети или осудени за политички мотивирани дела. Фондацијата за човекови права на Турција регистрирала 39 смртни случаи во затвор.

Во март 2020 година, следејќи ја опасната по живот состојба на затворите за време на пандемијата на коронавирусите, владата на Турција информирала дека подготвува нацрт за ослободување на 100.000 затвореници. Сепак, Амнести Интернешнл заедно со неколку други организации изјавиле дека сепак се грижат за новинарите и бранителите на човековите права, кои според перципираната политика на владата, ќе останат зад решетки.

Слобода на вероисповед
----------------------

Иако нејзиното население е претежно муслиманско, Турција тврди дека е секуларна земја според членот 24 од турскиот устав. Двете главни исламски текови во Турција се сунити и алеви. Во Турција Алевите се малцинство, проценето на 17 проценти од муслиманското население.

Верското образование е задолжително во основното и средното образование (член 24 од Уставот). Главно се учи сунитската теологија. Владата ги надгледува верските објекти и образование на муслиманите преку својот Директорат за верски работи, кој е под надлежност на премиерот. Директориумот ја регулира работата на 77.777 регистрирани џамии во земјата и вработува локални и провинциски имами, кои се државни службеници. Сунитските имами се номинирани и платени од државата. Алевитите се молат во џемеви (места за собирање) и немаат правен статус како места за богослужба во државата. Сепак, Кушадаси и Тунџели пресудиле во 2008 година дека џемевите се сметаат за места за богослужба.

Точни бројки за неисламското население во Турција не се достапни. Според некои извори, христијанското население се проценува помеѓу три и пет проценти. Нивните заедници главно постојат во Истанбул со ерменски и грчко-православни христијани ; во југоисточна Турција може да се најдат други групи како Сиријци и Језидите. Во големите градови постојат еврејски и други заедници, како што се Јеховините сведоци. Според Лозанскиот договор, само ерменската, грчката и еврејската заедница се признати како малцинства.

Според организацијата за човекови права Мазлумдер, војската обвинувала поединци за недостаток на дисциплина за активности што вклучувале извршување на муслимански молитви или брак со жени кои носеле шамии. Во декември 2008 година, Генералштабот издал 24 разрешувања, од кои пет се однесувале на наводниот исламски фундаментализам. Според извештајот за напредокот на 2008 година на слободата на вероисповед на Европската унија, слободата на обожавање продолжила генерално да се почитува. Законот за фондации усвоен во февруари 2008 година, меѓу другото, се осврнува на низа имотни проблеми во врска со немуслиманските малцинства.

Слобода на изразување
---------------------

Членот 26 од Уставот гарантира слобода на изразување. Членовите 27 и 28 од Уставот гарантираат „слобода на изразување" и „непречено ширење на мислата". Ставот 2 на членот 27 потврдува дека „правото на дисеминација не се остварува заради промена на одредбите од членовите 1, 2 и 3 од [Уставот]", предметните членови кои се однесуваат на унитарните, секуларните, демократските и републиканските природата на државата.

Законот 765 (стариот кривичен законик) што стапил на сила на 1 март 1926 година, ја ограничил слободата на изразување, и покрај неколкуте измени и дополнувања. Законот 5237 што го заменил стариот кривичен законик на 1 јуни 2005 година зачува неколку одредби што ја ограничуваат слободата на мислата и изразувањето. Голем број специјални закони како што се Законот 5816, Закон за печат и Закон за политички партии исто така ја ограничуваат слободата на изразување.

Во 1970-тите и 1980-тите најчесто се користеле членовите 141 (членство во комунистички организации), 142 (комунистичка или сепаратистичка пропаганда) и 163 (членство или пропаганда за антисекуларни организации) од Законот 765 (Турскиот кривичен законик, ТКЗ) да се казни мирното спротивставување. На 12 април 1991 година стапил на сила законот *3713* за борба против тероризмот, кој ги укинал овие одредби, но задржал дел од член 142 ТКЗ во член 8 АТЛ. Новинари, политичари, бранители на човекови права и синдикалци биле осудени според оваа одредба, честопати едноставно затоа што го користеле зборот „ Курдистан ".

Откако Европскиот суд за човекови права донел повеќе од 100 пресуди со кои се утврдила повреда на членот 10 од Европската конвенција за човекови права, биле направени измени во постојното законодавство. Членот 8 од АТЛ бил укинат со законот 4928 од 30 јули 2003 година. Друг често користен член 312/2 од ТКЗ (поттикнување на омраза и непријателство) бил изменет и дополнет со Законот 4744 од 9 февруари 2002 година. Новата верзија ја намалила употребата на овој член со воведување на услов „ако поттикнувањето може да го загрози јавниот ред и мир". Новата формулација (и реченици) за такво „дело" сега се содржани во член 216 од Законот 5237. Казната дека само критиката не треба да се казни според член 159 од Законот 765 (оцрнување на турската припадност, Република или Големото национално собрание на Турција) била додадена на текстот на законот, иако тоа веќе било утврдено во судската практика. „Прекршокот" сега е опишан во член 301 од Законот 5237.

По сериозни критики од невладини организации и европски институции, членот 301 повторно бил изменет на 30 април 2008 година. Амандманите вовеле барање за дозвола да се добие од министерот за правда со цел да се започне кривична истрага. Хјуман рајтс воч на 26 јули 2017 година објавил дека во текот на изминатата година, стотици продажни места биле затворени или преземени под овластувањата за вонредна состојба Повеќе од 160 новинари и медиумски работници сега се во затвор или претходен притвор, според турската невладина организација за набудување на медиумите П24. Тие вклучуваат 10 од вработените во Кумхуријет на кои им се суди.

По усвојувањето на измените и дополнувањата на членот 301, турските судови до септември 2008 година проследиле 257 случаи до министерот за правда за претходно овластување. Министерот разгледал 163 случаи и одбил да даде дозвола за постапување во 126 случаи. Министерот за правда овластил кривичните истраги да продолжат во 37 случаи. Ова опфатило еден случај што бил покренат по изјавата на турски писател за ерменското прашање, кратко по убиството на турскиот новинар со ерменско потекло, Хрант Динк

Другите законски одредби што ја ограничуваат слободата на изразување вклучуваат членови 215, 216 и 217 од Турскиот кривичен законик, со кои се кривично дело против јавниот ред и мир, а Антитерористичкиот закон е применет за гонење и осудување на оние што изразуваат ненасилно мислење за курдските прашања.

Употребата на турската азбука е наложена со закон, како одраз на историскиот премин од арапско на латинско писмо.

Според извештајот на Хјуман рајтс воч 2019, Турција има максимален број затворени новинари. Во февруари 2018 година, истакнатите новинари Ахмет Алтан, Мехмет Алтан и Назли Иличак биле осудени на доживотен затвор без условно ослободување, под обвинение за спојување.

На 3 јули 2020 година, во судење од висок профил, турскиот суд го осудил почесниот претседател на Амнести Интернешнл Турција, Танер Килич, на шест години и три месеци затвор, обвинувајќи го за член на терористичка организација. Поранешниот директор на организацијата Адил Есер исто така бил осуден на две години и еден месец, заедно со членовите Гунал Курсун и Озлем Далгиран, под истите обвиненија. Групата за човекови права ги отфрлила сите обвиненија. Организациите за човекови права тврдат дека држењето на лица обвинети за терористички дела во продолжен притвор и понатаму се широко користени во Турција и предизвикало загриженост во врска со тоа да стане форма на скратена казна.

### Слобода на медиумите

Според Комитетот за заштита на новинарите (КЗН), владата на АКП спровела една од најголемите светски удари за слободата на медиумите. Многу новинари биле уапсени со употреба на обвиненија за „*тероризам*" и „*антидржавни активности*", како што се случаите „*Ергенекон*" и „ *Балјоз*", додека илјадници се истражени под обвиненија како „*оцрнување на турската припадност*" или „*навреда на исламот*". Во 2017 година, КЗН идентификувал 81 затворени новинари во Турција (вклучувајќи го и уредништвото на *Кумхуријет*, најстариот турски весник кој сè уште е во оптек), сите директно држени за објавената работа (рангирана на првото место во светот во 2017 година, со повеќе новинари во затвор отколку во Иран, Еритреја или Кина); додека во 2015 година *Freemuse* идентификувал девет музичари затворени за нивната работа (рангирана на третото место во таа година по Русија и Кина). Во 2015 година турските медиуми биле оценети како *неслободни* од Фридом Хаус. Во својата резолуција „*Функционирањето на демократските институции во Турција*" на 22 јуни 2016 година, Парламентарното собрание на Советот на Европа предупредило дека „*неодамнешните случувања во Турција што се однесуваат на слободата на медиумите и изразувањето, ерозијата на владеењето на правото и Прекршувањата на човековите права во врска со антитерористичките безбедносни операции во југоисточна Турција (...) покренаа сериозни прашања во врска со функционирањето на нејзините демократски институции* ".

На 29 април 2017 година, турските власти го блокирале пристапот до Интернет до Википедија на сите јазици низ Турција. Ограничувањата биле воведени во контекст на чистките што следеле по обидот за државен удар, неколку недели по значајниот уставен референдум и по повеќе селективно делумно блокирање на содржината на Википедија во претходните години. По забраната, Џими Велс, основач на Википедија, бил поканет од Светската изложба на градови во Истанбул од 15 до 18 мај. Турскиот професор по право Јаман Акдениз проценил дека Википедија е една од околу 127.000 мрежни места блокирани од турските власти. Околу 45 проценти од Турците ја заобиколиле блокадите на Интернет, во еден момент или на друг, со користење на виртуелна приватна мрежа (VPN). На 15 јануари 2020 година пристапот започнал постепено да се обновува, откако Уставниот суд пресудил дека забраната ја нарушува слободата на изразување, 991 дена по почетокот на блокадата.

### Акција за пуч во 2016 година

 Турските новинари протестираат против затворањето на нивните колеги на Денот на човековите права, 10 декември 2016 година
По обидот за воен удар во 2016 година, владата на претседателот Реџеп Таип Ердоган прогласила вонредна состојба и започнала идеолошка чистка на владата и граѓанското општество. Владата го обвинила својот поранешен сојузник на движењето Ѓулен за пучот, и го прогласил за терористичка организација кон крајот на 2015 година. Чистката била критикувана на меѓународен план, вклучително и од високиот комесар на ООН за човекови права Зеид Раад ел-Хусеин и американскиот државен секретар Џон Кери, кои исто така го осудиле обидот за државен удар. Критичарите изјавиле дека турската влада ја користи терористичката припадност како преправа за да ги потисне неистомислениците и да ги казни генерално политичките противници на Ердоган.

Владата тврди дека е поврзана со движењето Ѓулен или со Работничката партија на Курдистан (исто така наведени како терористички организации) како причина за отпуштања и апсења. Чистката резултирала со отпуштање на десетици илјади државни службеници, вклучувајќи илјадници полицајци и наставници. Апсењата вклучиле илјадници припадници на војската; околу една третина од судиите во земјата; курдски активисти, градоначалници, гувернери и членови на парламентот, особено оние поврзани со ХДП (кои се спротивставиле на пучот); и новинари. Повеќе од 50.000 луѓе биле уапсени, а над 160.000 отпуштени од работа. Разни телевизии, радио станици, весници, списанија и издавачки куќи биле затворени, а десетици илјади пасоши биле одземени. Големото внимание на меѓународните медиуми и меѓународните дипломатски преговори следеле по апсењето на десетмина бранители на човековите права во јули 2017 година, и тие станале меѓународно познати како Истанбул 10. Википедија останала блокирана во Турција помеѓу април 2017 година - јануари 2020 година.

### Приговор на совеста

Во моментов нема одредба за приговор на совеста. Во членот 72 од турскиот устав се вели: „Националната служба е право и должност на секој Турчин. Начинот на кој оваа служба ќе се изврши, или се смета за извршена, или во вооружените сили или во јавната служба, се уредува со закон. "Ова во принцип ќе овозможи невоена алтернатива. Турција, Белорусија и Азербејџан се единствените европски земји кои не воведоа никакво законодавство за приговор на совеста.

Во јануари 2006 година, Европскиот суд за човекови права пресудил дека Турција го прекршила членот 3 од Европската конвенција за човекови права со кој се забранува понижувачко постапување во случајот поврзан со Осман Мурат Улке, првиот приговор на совеста кој бил затворен заради неговиот приговор. Друг приговорник на совеста, Мехмет Тархан, бил осуден на четири години затвор од воениот суд во 2005 година за одбивање да ја изврши својата воена служба, но подоцна бил ослободен во март 2006 година. Сепак, тој е сè уште осуден и ќе биде уапсен на повидок. Во поврзан случај, новинарот Перихан Магден бил суден и ослободен од турски суд за поддршка на Тархан и за застапување приговор на совеста како човеково право.

Од 1989 година, 74 лица одбиле да извршат задолжителна воена служба во Турција. Само на шестмина им се судело дека биле приговор на совеста или биле испратени во воената единица на која им биле доделени откако биле заробени. КО може да бидат казнети според член 63 од Турскиот воен кривичен законик за избегнување на воена служба. КО кои привлекуваат внимание на медиумите или објавуваат написи за нивното одбивање да извршат воена служба, исто така може да бидат казнети со затвор од шест месеци до две години според член 318 од Турскиот кривичен законик за „отуѓување на луѓето од вооружените сили". Во 2004 година бил воведен нов Кривичен законик (Закон бр. 5237). Според претходниот Кривичен законик, „отуѓување луѓе од вооружените сили" се казнувало според член 155 со слична казна затвор.

Некои припадници на верски конфесии кои им забрануваат на своите членови да носат оружје, особено Јеховините сведоци, исто така, одбиле да извршуваат воена служба. Членовите на Јеховините сведоци редовно биле осудувани на казна затвор според член 63 од Кривичниот законик за избегнување на воена служба. Во последниве години, наводно, на Јеховините сведоци редовно им е дозволено да извршуваат невооружена воена служба во вооружените сили. Тие го испочитувале ова. Мухамед Сердар, млад муслиман, го објавил својот совесен приговор на воената служба во 2011 година и тврди дека неговиот приговор се заснова на неговата муслиманска вера. Откако служел неколку месеци во вооружените сили, тој тврдел дека доживеал непочитувачко мешање во неговата религиозна практика, како и индоктринација за тридецениската војна на Турција со курдските бунтовници. Повеќето Курди се муслимани.

Вклучени се и други случаи на затвор

* Халил Савда: Тој бил осуден на 21,5 месеци затвор
* Мехмет Бал: Тој постојано бил во затвор во 2002, 2003 и 2008 година. Наводно бил претепан во затвор.

Советот на Европа и Обединетите нации редовно ја повикуваат Турција да го признае правото на приговор на совеста. Во март 2004 година, Парламентарното собрание на Советот на Европа изјавило дека: „И покрај геостратешката позиција на Турција, Собранието бара Турција да го признае правото на приговор на совеста и да воведе алтернативна цивилна служба". Во септември 2009 година, турскиот печат објавил дека турската влада размислува да создаде регулативи во врска со приговорите на совеста. Според амандманот што е планиран по ова прашање, оние што одбиваат да извршат задолжителна воена служба повеќе нема да бидат присилени во војска додека се во притвор и ќе можат да бидат бранети пд адвокат додека им се суди. Тие исто така ќе можат да имаат корист од Законот за условна казна.

### Цитати за слободно мислење во Турција

* Амнести Интернешнл: „Бранителите на човекови права, писатели, новинари и други беа неправедно гонети според неправедни закони и беа подложени на произволни одлуки од судии и обвинители. Судовите, исто така, постапувале непропорционално при затворање на мрежни места врз основа на објавени предмети. Луѓето кои изразуваа спротивставени ставови останаа изложени на ризик, а на поединци им се заканува насилство од непознати лица или групи. Беа обезбедени полициски телохранители во голем број случаи. "
* Хјуман рајтс воч: „Критичката и отворена дебата се зголеми, дури и кога продолжуваат ограничувањата на слободата на говорот".
* Стејт департмент на САД : „Владата ја ограничи слободата на изразување преку употреба на уставни ограничувања и бројни закони, вклучително и членови од кривичниот законик за забрана за навреди кон владата, државата,„ турската нација "или институцијата и симболите на република Ограничувањата на слободата на изразување се применуваат на Интернет, а судовите и независниот одбор им наредија на телекомуникациските услужници да го блокираат пристапот до мрежните места во приближно 1.475 наврати. "
* Европската унија : „Има одреден напредок во напорите за зајакнување на заштитните мерки за слобода на изразување, што е приоритет на Партнерството за пристапување. Сепак, само постојаната евиденција на спроведувањето ќе покаже дали ревидираниот напис е адекватен или не. "

Слобода на собирање
-------------------

Член 34 од Уставот од 1982 година (изменет и дополнет на 17 октомври 2001 година) вели: „Секој има право да одржува невооружени и мирни состаноци и демонстративни маршеви без претходно одобрение". Ограничувањата можат да се воведат само врз основа на национална безбедност и јавен ред, или спречување на извршување на криминал, јавно здравје и јавен морал или за заштита на правата и слободите на другите. Членот 3 од законот 2911 за демонстрации и состаноци предвидува: „Секој има право да одржи невооружен и мирен собир без претходно одобрение". Како и да е, Амнести Интернешнл во 2009 година изјавил дека е одбиено правото на слобода на мирно собирање, а службените лица за спроведување на законот употребиле прекумерна сила за да ги растераат демонстрациите.

Смртните случаи поради прекумерна полициска сила за време на демонстрациите имаат долга историја во Турција. Тие вклучуваат

* Масакр на плоштадот Таксим од 1 мај 1977 година, бројот на жртвите варира помеѓу 34 и 42
* Жртви на 1 мај Ден на трудот (сите во Истанбул):
	+ 1989 година: Убиено 1 лице
	+ 1996: убиени 3 демонстранти.
* Прослави на Курдската Нова Година; обично на или околу 21 март секоја година
	+ 1991: Застрелани 31 лица  Годишниот извештај на Фондацијата за човекови права на Турција (ФЧПТ) објавил дека еден демонстрант бил убиен во Нусајбин.
	+ 1992 година: најмалку 91 лица во три града на југоисток, Џизре, Шрнак и Нусајбин и уште 9 други на други места во регионот, и според Хелсинки Воч, „сите или скоро сите жртви резултираа од непотребни и неоправдани напади од страна на турските безбедносни сили против мирните курдски цивилни демонстранти.
	+ 1993 година: Три лица биле убиени во Адана и во Батман.
* Различни прилики
	+ Погреб на Ведат Ајдин во Дијарбакир во јуни 1991 година, 15 лица биле застрелани Годишниот извештај на ФЧПТ објавил дека се убиени седум демонстранти.
	+ За време на демонстрациите во Дигор поради 9-годишнината од почетокот на вооружената борба на ПКК на 15 август 1984 година. 15 демонстранти биле убиени.
	+ 20 лица загинале во Гази за време на немирите што започнале со истрели во кафуле, во кои честопати се наоѓале Алевитите.
	+ Погреб на милитантите на ПКК на крајот на март 2006 година: 13 лица биле убиени во Дијарбакир и на други места

Во јули 2017 година, Турција уапсила, во пресрет на самитот на Г20 во Хамбург 12 лица. Меѓу нив биле и Идил Есер, шеф на Амнести Интернешнл Турција, Питер Штудтнер, сопственик на хотел и шведски и германски приправник. Активистите кои биле приведени се Илкнур Јустун од т.н. Женска коалиција, адвокатот Ѓунал Курсун и Вели Аџу од Здружението за агенда за човекови права.

Слобода на здружување
---------------------

Законот предвидува слобода на здружување. Според законот, лицата кои организираат здружение не треба претходно да ги известуваат властите, но здружението мора да обезбеди известување пред да комуницира со меѓународни организации или да добие финансиска поддршка од странство, и мора да обезбеди детални документи за таквите активности.

Уставот го потврдува правото на работниците да формираат синдикати „без да добијат дозвола" и „да поседуваат право да станат член на синдикат и слободно да се повлечат од членството" (член 51). Членовите 53 и 54 го потврдуваат правото на работниците колективно да се договараат и да штрајкуваат, соодветно.

До март 2008 година биле забранети вкупно 26 политички партии, две од нив пред Уставниот суд (местото каде се носат ваквите одлуки) биле основани на 25 април 1962 година. Оваа бројка не ги вклучува 18-те политички партии кои биле забранети веднаш по државниот удар во 1980 година и распуштени на 16 октомври 1981 година. Големото национално собрание на Турција го донел законот 2533 на 19 јуни 1992 година, со кој се дозволува повторно отворање на овие партии.

Фондацијата за социјални, економски и политички истражувања (ТЕСАВ) има детални информации за затворањето на политичките партии. Тие наведуваат десет политички партии (наместо две) кои биле затворени пред формирањето на Уставниот суд. Деталите се прикажани во следната табела:

1. политички партии **затворени пред основањето на Уставниот суд** :

| Бр. | Име | Име (турски) | основана | затворена | Седиште |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Демократска партија | Demokrat Parti | 07.01.1946 | 29.09.1960 | Анкара |
| 2 | Партија на селаните | Çiftçi ve K veylü Partisi | 24.04.1946 | 02.06.1946 | Бурса |
| 3 | Турција Социјалистичка партија | Türkiye Sosyalist Partisi | 14.05.1946 | 1952 | Истанбул |
| 4 | Партија на нацијата | Millet Partisi | 20.07.1948 | 27.01.1954 | Анкара |
| 5 | Демократска работничка партија | Demokrat İşçi Partisi | 26.09.1950 | 1950 | Истанбул |
| 6 | Владејачка партија | Güden Partisi | 14.07.1951 | 1951 | Истанбул |
| 7 | Исламска демократска партија | İslam Demokrat Partisi | 01.08.1951 | 1952 | Истанбул |
| 8 | Партија на татковината | Vatan Partisi | 22.10.1954 | 1966 | Истанбул |
| 9 | Мала партија | Ufak Parti | 23.05.1957 | 1957 | Ерзурум |
| 10 | Партија за еднаквост | Müsavat Partisi | 13.02.1961 | 1961 | Истанбул |

2 Политички партии **затворени од Уставниот суд**

| No. | Name (en) | Name (tr) | founded | closed |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Турска работничка партија | Türkiye İşçi Partisi | 13.02.1961 | 20.07.1971 |
| 2 | Работници - Партија на селаните | İşçi – Çiftçi Partisi | 30.03.1961 | 15.10.1968 |
| 3 | Турска прогресивна партија | Türkiye İleri Ülkü Partisi | 06.05.1969 | 29.06.1971 |
| 4 | Партија Голема Анадолија | Büyük Anadolu Partisi | 05.11.1969 | 19.12.1972 |
| 5 | Партија за национален поредок | Milli Nizam Partisi | 26.01.1970 | 20.05.1971 |
| 6 | Турска работничка партија | Türkiye Emekçi Partisi | 12.02.1975 | 08.05.1980 |
| 7 | Партија на благосостојбата | Refah Partisi | 19.07.1983 | 16.01.1998 |
| 8 | Партија на удобноста | Türkiye Huzur Partisi | 22.07.1983 | 25.10.1983 |
| 9 | Социјалистичка партија | Sosyalist Parti | 01.02.1988 | 10.07.1992 |
| 10 | Зелена партија | Yeşiller Partisi | 06.06.1988 | 10.02.1994 |
| 11 | Народна партија | Halk Partisi | 20.12.1989 | 24.09.1991 |
| 12 | Партија на преродбата | Diriliş Partisi | 26.03.1990 | 18.02.1997 |
| 13 | Обединета турска комунистичка партија | Türkiye Birleşik Komünist Partisi | 04.06.1990 | 16.07.1991 |
| 14 | Народна лабуристичка партија | Halkın Emek Partisi | 07.06.1990 | 14.07.1993 |
| 15 | Партија на социјалистички сојуз | Sosyalist Birlik Partisi | 15.01.1991 | 19.07.1995 |
| 16 | Партија на слободата и демократијата | Özgürlük ve Demokrasi Partisi | 19.10.1992 | 23.11.1993 |
| 17 | Социјалистичка турска партија | Sosyalist Türkiye Partisi | 06.11.1992 | 30.11.1993 |
| 18 | Демократска партија | Demokrat Parti | 12.12.1992 | 13.09.1994 |
| 19 | Партија на демократијата | Demokrasi Partisi | 07.05.1993 | 16.06.1994 |
| 20 | Партија за демократија и промени | Demokrasi ve Değişim Partisi | 03.04.1995 | 19.03.1996 |
| 21 | Работничка партија | Emek Partisi | 25.03.1996 | 14.02.1997 |
| 22 | Демократска голема партија | Demokratik Kitle Partisi | 03.01.1997 | 26.02.1999 |
| 23 | Доблесна партија | Fazilet Partisi | 18.12.1997 | 22.06.2001 |
| 24 | Народна демократска партија | Halkın Demokrasi Partisi | 11.05.1994 | 13.03.2003 |
| 27 | Партија за демократско општество | Demokratik Toplum Partisi | 09.11.2005 | 12.12.2009 |

За бројот на здруженија, синдикати, политички партии и културни центри кои биле затворени или нападнати, Здружението за човекови права ја претставила следната бројка за периодот од 1999 до 2008 година:

|  | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Затворање | 169 | 130 | 146 | 127 | 47 | 13 | 5 | 6 | 13 | 11 |
| Напади | 266 | 156 | 216 | 83 | 88 | 35 | 7 | 48 | 36 | 103 |

Етнички права
-------------

Иако Турција е земја на огромни етнички, јазични и верски разлики - дом не само на Турците, Курдите и Ерменците, но, исто така, и на Алевитите, Језидите, Асирците, Лазите, Ромите, Грците, Кавкаските народи и Евреите, историјата на државата е исполнета со репресија на малцинствата во име на национализмот.

Според членот 66 од турскиот устав, „секој што е врзан за турската држава преку врската за државјанство е Турчин". Уставот го потврдува принципот на неделливост на Турската нација, Државата нација  и на уставното државјанство што не се заснова на етничка припадност. Следствено, зборот „турски" легално се однесува на сите граѓани на Турција, иако индивидуалното толкување може да биде поограничено. Според уставот, нема малцински права бидејќи сите граѓани се Турци. Овој уставен член ги игнорира основните права на етничките и верските малцинства. Иако Договорот од Лозана, пред прогласувањето на Републиката, гарантира некои права на немуслиманските малцинства, во пракса Турција ги признала само Ерменците, Грците и Евреите како малцинства и исклучила други немуслимански групи, како што се Асирците и Јазидите, од статусот на малцинството и овие права. Застапувањето за заштита на правата на малцинствата може да доведе до правно гонење бидејќи голем број одредби во турскиот закон забрануваат создавање малцинства или тврдат постоење на малцинства, како што е членот 81 од Законот за политички партии.

### Курдски народ

Забранети курдски партии во Турција | Партија | Година на забрана |
| --- | --- |
| Народна лабуристичка партија (ХЕП) |  1993  |
| Партија за слобода и демократија (ÖZDEP) |  1993  |
| Партија за демократија (ДЕП) |  1994  |
| Партија за народна демократија (ХАДЕП) |  2003  |
| Партија за демократско општество (ДТП) |  2009  |

По распаѓањето на Отоманското Царство по Првата светска војна и основањето на Република Турција во 1923 година, некои курдски племиња, кои сè уште билефеудални заедници предводени од поглавари ( *аги*), станале незадоволни од одредени аспекти на Реформите на Ататурк кои имале за цел да ја модернизираат земјата, како што се секуларизмот ( бунтот на Шеик Саид, 1925)  и реформа на земјиштето ( бунтот на Дерсим, 1937–1938), и организирале вооружени бунтови кои биле задушени со воени операции.

Курдистанската работничка партија (означена како терористичка организација од Турција, САД, Европската унија  и НАТО  ) е основана во 1978 година од група курдски милитанти предводени од Абдула Оџалан, барајќи независна, марксистичко-ленинистичка држава во регионот, која требала да биде позната како Курдистан. Првичната причина дадена од ПКК за ова била угнетувањето врз Курдите во Турција. Целосен бунт започнл во 1984 година, кога ПКК објавил курдско востание. Од почетокот на судирот, повеќе од 40 000 луѓе загинале, од кои повеќето биле турски Курди. По апсењето и затворањето на Абдула Оџалан во 1999 година, ПКК ги измени своите барања во еднакви права на етничките Курди и покраинската автономија во рамките на Турција.

Поради големото население на курдски народ, последователните влади гледале на изразувањето на курдскиот идентитет како потенцијална закана за турското единство, чувство кое се засилува по вооружениот бунт инициран од ПКК во 1984 година. Едно од главните обвинувања за културна асимилација доаѓа од историското сузбивање на курдскиот јазик од страна на државата. Курдските публикации создадени низ 60-тите и 70-тите години на минатиот век биле затворени под различни правни изговори. По воениот удар од 1980 година, курдскиот јазик бил официјално забранет од владините институции. Буквите W, X или Q присутни во непотврдената курдска азбука не се применуваат.

Помеѓу 1959 и 2011 година, Европскиот суд за човекови права ја осудил Турција за илјадници кршења на човековите права против курдскиот народ. Многу пресуди се поврзани со случаи како што се цивилни смртни случаи во воздушни бомбардирања, мачење, присилно раселување, уништени села, произволни апсења, убиени и исчезнати курдски новиниари, активисти и политичари.

Од 2002 година, како дел од своите реформи насочени кон интеграција во Европската унија и под притисок за унапредување на правата на Курдите, Турција донела закони што дозволуваат курдски радио и телевизиски преноси, како и можност за приватно курдско образование. Во 2010 година започнало магистерско ниво и во 2011 година универзитетска програма за постдипломски студии и бил формиран Оддел за курдски јазик и литература во државниот универзитет Мардин Артуклу.

Во август 2009 година, турската влада го вратила курдското име на едно курдско село и размислувала да дозволи верски говори да се прават на курдски јазик во руралните села, како дел од реформите за да се одговори на поплаките на етничкото малцинство и да се унапреди нејзината кандидатура за ЕУ.

Судири во Шрнак 2015-16
Повеќе од 4.000 Курди биле уапсени во 2011 година, вклучувајќи десетици новинари и политичари. Во Дијарбакир се случиле масовни судења на локални заменици, градоначалници, академици и активисти за човекови права. Стотици Курди останале во истражен затвор, некои од нив по неколку месеци.

Во јануари 2013 година, турскиот парламент донел закон со кој се дозволува употреба на курдски јазик во судовите, иако со ограничувања. Законот бил изгласан со гласови на владејачката АКП и прокурдската опозициска партија за права БДП, против критиките од секуларната партија ЦХП и националистичката МХП. И покрај нивната поддршка во парламентот, БДП бил критички настроен кон одредбата во законот обвинетите да плаќаат за надоместоците за превод и дека законот важи само за говорна одбрана на суд, но не и за писмена одбрана или претходна истражна постапка. Според еден извор, законот не е во согласност со стандардите на ЕУ. Заменик-премиерот на Турција Беќир Боздаг одговорил на критиките кон законот од обете страни велејќи дека хонорарите за обвинетите кои не зборуваат турски ќе бидат платени од државата, додека оние што зборуваат турски сепак претпочитаат да зборуваат на суд во друг јазикот ќе мора сами да ги плаќаат давачките. Европскиот комесар за проширување Штефан Филе го поздравил новиот закон.

Во февруари 2013 година, турскиот премиер Реџеп Таип Ердоган за време на состанокот со муслиманските лидери изјавил дека има „позитивни ставови" во врска со имамите кои држат говори на турски, курдски или арапски јазик, според најчесто зборуваниот јазик меѓу присутните во џамијата. Овој потег добил поддршка од курдските политичари и групите за човекови права.

### Јазици на малцинствата

И покрај подобрувањето на јазичните права на малцинствата во Турција, единствениот наставен јазик во образовниот систем е турски јазик. Јазиците на малцинствата се нелегални да се користат како главни јазици во образованието. На малцинствата им е дозволено да ги учат своите јазици само како помал предмет во приватни и јавни образовни институции. До реформите што започнале во 2002 година, постоеле законски ограничувања за објавување на малцински јазици, освен на грчки, ерменски и хебрејски, кои се јазици на малцинствата официјално признати со Договорот од Лозана. Од септември 2002 година, и тие малцинства имаат право да водат приватни курсеви кои предаваат кој било јазик што се зборува во Турција. Некои од курдските курсеви биле затворени од нивните сопственици во 2005 година поради нивните ограничувања и недостаток на интерес. Сепак, од 2010 година, постоеле активни курсеви за малолетници на курдски јазик со зголемен број студенти. Во 2010 година, државниот универзитет Мардин Артуклу започнал со програма на мастер ниво на курдски јазик и литература („Курдологија"). Универзитетот Дикул, друг турски државен универзитет во Дијарбакир, започнал да одржува курдски курсеви во јуни 2011 година. Во септември 2011 година, бил отворен првиот додипломски курс за курдски јазик и литература во Турција на Универзитетот Мардин Артуклу. Според заменик-ректорот на универзитетот, ова не бил само првиот универзитетски оддел на оваа тема во Турција, туку и првиот на целиот свет.

Невладините организации ја повикале Турција да ги усвои дефинициите на Европската повелба за регионални или малцински јазици. Доколку Турција стане потписник на овој договор, ќе мора да го прифати и субвенционира образованието на малцинствата на нивните мајчински јазици, и тоа барем за целиот период на задолжително образование. До денес, 21 земја членка на Советот на Европа од 49 продолжиле со ратификација.

Државната ТРТ емитува кратки програми на голем број јазици на малцинствата, вклучително и босански, арапски, кабардиски и курдски, од јули 2003 година. Законска основа била Регулативата за јазикот на радио и телевизиските преноси од декември 2002 година  На почетокот, ТВ-програмите биле ограничени на 45 минути на ден; радио програмите имале ограничување од 60 минути на ден. Во јуни 2006 година биле укинати ограничувањата за музички и филмски програми на јазиците на малцинствата.

Во 21 век се извршени некои реформи за подобрување на културните права на етничките малцинства во Турција, како што се воспоставување на TRT Kurdî, TRT Arabi и TRT Avaz од TRT.

Други дискриминации
-------------------

### Жени

Во 1930-тите, Турција станала една од првите земји во светот што им дава целосни политички права на жените, вклучувајќи го и правото на избор на локално (во 1930 година) и на национално ниво (во 1934 година). Затоа, Уставот бил изменет и дополнет.

Членот 10 од турскиот устав забранува каква било дискриминација, државна или приватна, врз основа на пол. Турција избрала жена премиер Тансу Чилер во 1995 година. Турција е исто така првата земја што имала жена за претседател на Уставниот суд, Тулај Тугку. Покрај тоа, Државниот совет на Турција, врховниот суд за административни случаи, исто така има жена претседател. Сепак, застапеноста на жените во политичките тела и органите за донесување одлуки е мала. Во Големото национално собрание на Турција процентот на жени е 9,1 (17,3 проценти е просек во светот). Во 1975 година процентот бил 10,9, а во 2006 година 16,3. Само 5,58 проценти од градоначалниците се жени, а во цела Турција има еден гувернер (од 81) и 14 локални гувернери.

Од 1985 година, турските жени имаат право на абортус во првите 10 недели од бременоста и право на лекови за контрацепција платени од Социјалното осигурување. Измените на Граѓанскиот законик во 1926 година им дава право на жените да се разведат ; право што сè уште не е признато во Малта, земја на ЕУ.

Како и да е, во регионите на Источна и Југоисточна Анадолија, преовладуваат постари ставови кај локалното курдско, турско и арапско население, каде жените сè уште се соочуваат со семејно насилство, присилни бракови и таканаречени убиства за чест. За борба против ова, владата и разни други фондации се вклучени во образовни кампањи во Југоисточна Анадолија за подобрување на стапката на писменост и нивоа на образование на жените.

Во 2008 година, критичарите посочиле дека Турција станала голем пазар за странски жени кои меѓународните мафии присилно ги носат во земјата да работат како сексуални робинки, особено во големите и туристички градови.

Анкета спроведена од Здружението на жени претприемачи од Турција во 2008 година покажала дека скоро половина од урбаните турски жени сметаат дека економската независност на жените е непотребна како одраз во општеството.

### Деца

Детскиот труд е мал, но сè уште има отворени прашања во земјата. И покрај умереното напредување на Владата во елиминирање на детскиот труд и неговите најлоши форми, децата продолжуваат да се занимаваат со земјоделски активности во најголем дел. Во 2013 година, Министерството за труд на САД објавило дека 2,6% (што одговара на околу 320 000 деца) од децата на возраст од 5 до 14 години се вработени, и дека 57% од нив се наоѓаат во земјоделскиот сектор, 15% во индустрискиот сектор и 27% во услужниот сектор. И покрај тоа што работата на овие деца останува сезонска, фактот дека детскиот труд сè уште се јавува делумно се должи на фактот дека земјоделските претпријатија со многу ограничена работна сила не подлежат на законите на Владата. Во декември 2014 година, *Список на стоки произведени од детски труд или принудна работа* пријавил 8 добра произведени исклучиво со детски труд во Турција. Поголемиот дел од овие производи се земјоделски производи, вклучувајќи памук, лешници, кикирики итн.

### Сексуалност

Истанбулска геј парада, 2008 година, улица Истиклал, Бејоглу, Истанбул
2013 година, Таксим, Истанбул
Хомосексуалните врски помеѓу возрасните не се кривично дело во Турција во приватност. Возраста на согласност и за хетеросексуален и за хомосексуален секс е осумнаесет години. Од друга страна, кривичниот законик има нејасно изразени забрани за „јавен егзибиционизам" и „кривични дела против јавниот морал" кои понекогаш се користат за дискриминација на ЛГБТ заедницата. Од 2006 година, Турција ниту има закон со кој се дозволува хомосексуалци да се венчаат, ниту има закон против дискриминација на турската ЛГБТ заедница. Ламбда Истанбул, ЛГБТ организација основана во 1996 година, била распуштена во мај 2008 година по судска одлука. Обвинителството тврди дека нејзините цели се спротивставуваат на „законот и моралот", но „Хјуман рајтс воч" ја критикувал одлуката, тврдејќи дека е затворена само од процедурална основа. На 28 ноември 2008 година, Врховниот апелационен суд ја поништил одлуката на судот во Истанбул со која се наложува затворање на организацијата за солидарност за лезбејки, гејови, бисексуалци и трансродови лица.

Хомосексуалците имаат право на ослободување од воена служба, доколку тоа го побараат, само доколку нивната „состојба" е потврдена со медицински и психолошки тестови, што често вклучува презентирање на понижувачки, графички доказ за хомосексуалноста и анален преглед.

Дискриминацијата на ЛГБТ лицата во Турција е раширена. Според истражувањето на истражувачкиот центар Пју во 2013 година, 78% од турските испитаници сметаат дека хомосексуалноста не е прифатена од општеството.

Убиството на Ебру Сојкан, истакнат активист за трансродови човекови права, на 10 март 2009 година „покажува континуирана клима на насилство засновано врз родовиот идентитет, за кое властите треба итно да преземат чекори за борба", напишал Хјуман рајтс воч на 13 март 2009 година. Новинските извештаи и членовите на една турска група за човекови права соопштиле дека напаѓач ја избодел и ја убил Ебру (28) во нејзиниот дом во центарот на Истанбул. Членовите на Ламбда Истанбул, која работи за правата на лезбејките, хомосексуалците, бисексуалците, трансродовите и транссексуалните лица (ЛГБТТ), за Хјуман рајтс воч изјавиле дека во последниот месец Ебру побарала од Обвинителството заштита од човекот кој ја тепал во повеќе наврати и се заканувал дека ќе ја убие. На Ламбда Истанбул и било кажано дека пред неколку недели полицијата го привела човекот, но го пуштила на слобода два часа подоцна. Истиот човек е под полициски притвор како и осомничениот за убиството.

На 21.05.2008 година, Хјуман рајтс воч објавил извештај на 123 страници во кој се документира долгата и постојана историја на насилство и злоупотреба врз основа на сексуална ориентација и родов идентитет во Турција. Хјуман рајтс воч спровел повеќе од 70 интервјуа во период од три години, документирајќи како геј мажите и трансродовите луѓе се соочуваат со тепање, грабеж, полициско малтретирање и закана за убиство. Интервјуата исто така го разоткриле физичкото и психолошкото насилство со кои се соочуваат лезбејките и бисексуалните жени и девојчиња во нивните семејства. Хјуман рајтс воч открил дека, во повеќето случаи, одговорот од властите е несоодветен, ако не и непостоечки.

### Инвалидни граѓани

Конвенцијата на ООН за правата на лицата со попреченост била потпишана од Турската Република на 30 март 2007 година. Конвенцијата била дискутирана во Големото национално собрание на Турција на 8 мај 2008 година и била ратификувана на 3 декември 2008 година. Во јули 2005 година бил донесен законот 5378 за лица со посебни потреби.

Во еден конкретен случај, група за застапување за лица со ментална попреченост наречена Меѓународна заштита на правата на ментална попреченост го критикувала третманот на ментално болните во извештајот наречен „Зад затворени врати: злоупотреби на човековите права во психијатриските установи, домови за деца без родители и центри за рехабилитација во Турција". Како резултат на оваа критика, најголемата психијатриска болница во Турција, психијатриската болница Баќиркој во Истанбул, ја укинал употребата на „немодифицирани" процедури за ЕКТ.

### Расизам

Аналитичарите укажале (во 2010 година) дека расизмот и говорот на омраза е во пораст во Турција, и главно е насочен против Ерменците и против Евреите. Во извештајот се вели „Ако некој го разгледа печатот во Турција, лесно може да се пронајде случаи на расизам и говор на омраза, особено како одговор на жалениот масакр и страдање во Газа.".

### Вера

Лошото постапување со верските малцинства е чест проблем во Турција и понекогаш е санкциониран од државниот врв. Христијаните на пример живеат во страв од прогонство и страдаат од дискриминаторски закони што им даваат неповолности на немуслиманите во споредба со муслиманското мнозинство во земјата.

Меѓу дискриминираните верски малцинства во Турција се алевитите, чија „муслиманска припадност" сè уште не е признаена. Како резултат на националната и владина политика, нивните религиозни права се исто така ограничени и во многу случаи се прогонувано верско малцинство.

#### Злосторства од омраза

Во текот на 2008 година, во Турција има зголемување на „злосторствата од омраза", кои потекнуваат од расизам, национализам и нетолеранција. И покрај одредбите во Уставот и законите, досега нема осудувано кривично дело од омраза, од расизам или дискриминација. Од почетокот на 2006 година, во Турција биле извршени голем број убиства против луѓе од етничко или верско малцинство или различна сексуална ориентација или социјален сексуален идентитет. Членот 216 од Турскиот кривичен законик предвидува општа забрана за јавно поттикнување на луѓе кон омраза и одвратност.

Се чини дека Турција не е сцена на големи или отворени изрази на расизам против поединци во најстрога смисла на изразот. Сепак, еден од главните предизвици со кои се соочува Турција во областа на загриженоста на Европската комисија против расизмот и нетолеранцијата (ECRI) се чини дека е потребата да се помири силното чувство за национален идентитет и желбата да се зачува единството и интегритетот на државата со правото на различните малцински групи во Турција да го изразат сопственото чувство за етнички идентитет, на пример преку одржување и развој на јазичните и културните аспекти на тој идентитет.

Внатрешно раселени лица
-----------------------

Околу милион луѓе се раселиле од градовите и селата во југоисточна Турција во текот на 80-тите и 90-тите години на минатиот век, како резултат на бунтовничките активности на Курдистанската работничка партија (ПКК) и контрабунтовничката политика на турската влада.

Здружението на мигранти за социјална соработка и култура (ГОЧ-ДЕР) е основано во Истанбул во 1997 година. Подоцна биле основани гранки во Дијарбакир, Ван и Хакари. ГОЧ-ДЕР е тужен пет пати за своите активности. Четворица од нив завршиле со ослободителна пресуда. Еден случај со кој се бара затворање на ГОЧ-ДЕР во Дијарбакир сè уште трае откако судот ја откажал одлуката на Судскиот суд број 1 во Дијарбакир. Овој суд треба повторно требало да го сослуша случајот.

Во јули 2008 година, Бешир Аталај, министер за внатрешни работи, одговорил на барањето на заменикот на ЦХП во Адјаман, Шевкет Ќосе. Тој кажал дека 314 000 лица поднеле барање за помош со цел да се вратат во своето село. Заклучно со мај 2008 година, 151.469 луѓе се вратиле во своите села во 14 провинции. Им биле исплатени околу 530 милиони турски лири.

На 12 април 2006 година, истражувачот на „Хјуман рајтс воч", Џонатан Сугден, бил приведен од полицијата во Бингол, додека тој правел истражување на претежно курдскиот југоисток на земјата за можностите за враќање на раселените лица и злоупотребите, наводно, за вклучување на турската жандармерија и вооружени од владата локалните единици за одбрана наречени „ селски чувари ". Утредента бил депортиран во Лондон.

Работнички права
----------------

Уставот го потврдува правото на работниците да формираат синдикати „без да добијат дозвола" и „да поседуваат право да станат член на синдикат и слободно да се повлечат од членството" (член 51). Членовите 53 и 54 го потврдуваат правото на работниците колективно да се договараат и да штрајкуваат, соодветно. Законот забранува штрајкови на државни службеници, јавни работници кои се занимаваат со заштита на животот и имотот, работници во рударството на јаглен и нафтената индустрија, санитарни услуги, национална одбрана, банкарство и образование; сепак, многу работници во овие сектори спроведоа штрајкови со кршење на овие ограничувања со општо неказнивост. Според законот, за да стане агент за договарање, синдикатот мора да претставува 50 проценти плус еден од вработените во даденото работно место и 10 проценти од сите работници во таа одредена индустрија. Законот за работни односи им забранува на синдикалните лидери да станат службеници на политичките партии или на друг начин да извршуваат должности за политички партии и да работат или да бидат вклучени во работењето на кое било претпријатие за заработка  Повеќето експерти за труд во земјата проценуваат дека приближно 20 проценти од платата и работниците за плата во работната сила биле синдикализирани.

Законот за работни односи од 2003 година воспоставил 45-часовна работна недела, забранил дискриминација врз основа на пол, религија или политичка припадност и право на надомест на штета во случај на прекинување без валидна причина. Исто така, се наложува работното време на ден да не може да надминува 11 часа,

Турција има стандарден државен пензиски систем заснован на европски модели уште од 30-тите години на минатиот век. Понатаму, од 1999 година, Турција има државен систем на осигурување за невработеност, воведен со закон 4447  задолжителен за сите декларирани работници.

Екстериторијални тепања
-----------------------

Во мај 2017 година, телохранителите на Реџеп Таип Ердоган ги нападнале курдските демонстранти за правата пред турската амбасада во Вашингтон

Наводи
------

1. ↑  Arat, Zehra F. Kabasakal (1 January 2011). *Human Rights in Turkey*. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0812201147 – преку Google Books.
2. ↑  Section, United Nations News Service (10 March 2017). „Turkey: UN report details allegations of serious rights violations in country's southeast". Посетено на 28 April 2017.
3. ↑  The information was taken from a page of the University of Minnesota; accessed on 10 September 2009
4. ↑  Report of State Party – Turkey by the Office of the United Nations High Commissioner of Human Rights, 2001 – See section 84
5. ↑  „Mentioned in Resolution 985 (1992) reproduced as a word-file on insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr, accessed September 10, 2009". Архивирано од изворникот на August 18, 2011. Посетено на December 2, 2009.
6. ↑  „Council of Europe head calls on Turkey's minister for release of human rights activists - World News". *Hürriyet Daily News* (англиски). Посетено на 2020-09-09.
7. ↑  „Statistics of the EHCR". *European Court of Human Rights*. Посетено на 11 April 2020.
8. 1 2 3  Duvakli, Melik. JİTEM’s illegal actions cost Turkey a fortune, *Today's Zaman*, 27 August 2008; reprinted by Info Turk edition 360, August 2008.
9. ↑  *Annual Report 2011* (PDF). France: European Court of Human Rights. 2012. ISBN 978-92-871-9972-0.
10. ↑  Statistics compiled by using the official data of the ECtHR
11. ↑  Entry of Helmut Oberdiek in his private Wiki Архивирано на 22 ноември 2019 г. and additional article on his website.
12. ↑  Turkey: Party Case Shows Need for Reform – Ruling Party Narrowly Escapes Court Ban, *Human Rights Watch*, 31 July 2008
13. ↑  An online edition of Law 5275 Архивирано на 7 декември 2018 г. (in Turkish on pages of the Turkish Government); accessed on 10 September 2009
14. ↑  The report Turkey: Extra-judicial Executions (AI Index: EUR 44/45/90) was accessed on 10 September 2009
15. ↑  Source: Report for 2001, published on 10 March 2003, Ankara, ISBN 975-7217-38-7, page 49 (Turkish)
16. ↑  The comparative balance sheet of the HRA is available in English; accessed on 10 September 2009
17. ↑  Report by Amnesty International: The Entrenched Culture of Impunity Must End Index Number: EUR 44/008/2007, Date Published: 5 July 2007
18. ↑  The press release is available in Turkish, accessed on 11 September 2009
19. ↑  *Radikal*, 24 October 2008, Faili meçhul komisyonu üyeleri 1000 cinayeti 15 yıl önce görmüştü...
20. ↑  The HRW backgrounder: What is Turkey's Hizbullah? Архивирано на 6 март 2016 г. was published in 2000; accessed on 12 September 2009
21. ↑  Quotes taken from the HRW Report The Kurds of Turkey: Killings, Disappearances and Torture, March 1993, accessed on 12 September 2009
22. 1 2  Quote taken from the English version of the Annual Report 2001 of the Human Rights Foundation of Turkey, Ankara 2003, p. 68, ISBN 975-7217-38-7
23. ↑  Figures were taken from the Turkish version of the comparative balance sheet; accessed on 12 September 2009
24. ↑  „The report in Turkish can be downloaded at www.mazlumder.org, accessed 12 September 12, 2009". Архивирано од изворникот на 2012-02-27. Посетено на 2021-04-06.
25. ↑  Draft Resolution (Doc. 10679) of 19 September 2005 on Enforced disappearances, prepared by the Committee on Legal Affairs and Human Rights for the General Assembly of the Council of Europe; accessed on 13 September 2009
26. ↑  Article by Helmut Oberdiek on The Right to Life: Disappearances, report compiled in 2007, accessed on 12 September 2009
27. ↑  See a press release of the Human Rights Association of 15 May 1995 Архивирано на 28 септември 2011 г.; accessed on 12 September 2009
28. ↑  Full text of the Report of the UN Working Group; accessed on 13. September 2009
29. ↑  See the daily Radikal of 6 December 2008 (Turkish); accessed on 13 September 2009
30. ↑  The cover article on the right to life in Turkey and details on cases of "disappearances" Архивирано на 19 февруари 2012 г. in English; accessed on 13 September 2009
31. ↑  See an article in the daily Radikal of 31 December 2002 (Turkish); accessed on 16 September 2009
32. ↑  See the Report of Amnesty International Turkey: Listen to the Saturday Mothers; Index Number: EUR 44/017/1998
Date Published: 1 November 1998; accessed on 15 September 2009
33. ↑  Reported in Bianet of 18 May 2004 and France24 of 16 March 2009; both accessed on 15 September 2009
34. ↑  The File on Torture that was included in the newsletter of September 1987 is not available any more. A copy of images can be found as Illustrated Reports of Amnesty International; accessed on 14 September 2009
35. ↑  Letter of AI to Günter Verheugen, quoted on Bianet of 19 September 2002; accessed on 14 September 2009
36. ↑  See a press release Архивирано на 28 јули 2018 г. of the European People's Party in the European Parliament of 6 October 2004; accessed on 14 September 2009
37. ↑  See press release of 10 September 2004 (Turkish); accessed on 14 September 2009
38. ↑  See paragraph 36 of the Report A/48/44/Add.1 of 15 November 1993 of the UN Committee against Torture; accessed on 14 September 2009
39. ↑  2008 Human Rights Report: Turkey, released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor as part of the US Department of State on February 25, 2009; accessed on 16 September 2009
40. 1 2 3 4 5 6  „Turkey". Архивирано од изворникот на 2009-02-26.
41. 1 2 3 4 5 6  Report of the EU Commission – Enlargement of 5 November 2008; accessed on 16 September 2009
42. ↑  The report reflecting the development in 2008 Архивирано на 26 декември 2009 г. was accessed on 17 August 2009
43. ↑  „Freedom from Torture's Annual Review 2012" (PDF). Freedomfortorture.org. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-30. Посетено на 2021-04-06.
44. ↑  Report of the Human Rights Foundation of Turkey: File of Torture: Deaths in Detention Places or Prisons (12 September 1980 to 12 September 1995), Ankara, March 1996 ISBN 975-7217-09-3, pages 51 to 68
45. ↑  „Turkey: Deaths in Custody – B-Ob8ungen". *ob.nubati.net*.
46. ↑  See the Annual Report 2008 (Turkish); accessed on 17 September 2009
47. ↑  „Historic verdict finds Turkish officials caused activist's death in custody". Amnesty International. 2 October 2012. Архивирано од изворникот на 5 October 2012. Посетено на 7 October 2012.
48. ↑  See the country report 2005 of the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor in US Department of State, dated 8 March 2006, accessed on 17 September 2006
49. ↑  Report of Amnesty International Turkey: The Istanbul Devrimci Sol Trial; online edition, accessed on 18 September 2009
50. ↑  Compare the 2009 Report of Amnesty International Архивирано на 26 декември 2009 г.; accessed on 20 September 2009
51. ↑  2008 Annual Report to be found on the pages of the Democratic Turkey Forum (Turkish); accessed on 20 September 2009
52. ↑  „Turkey: Imprisoned journalists, human rights defenders and others, now at risk of Covid-19, must be urgently released". *Amnesty International*. Посетено на 30 March 2020.
53. 1 2  The report of Amnesty International on Prosecution of Religious Activists was published in November 1987
54. ↑  2008 Human Rights Report of the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor (US State Department) of 25 February 2009; accessed on 21 September 2009
55. 1 2  See Background to the Legal System; accessed on 11 October 2009
56. 1 2  The report of Amnesty International Turkey: Human Rights Denied appeared in November 1988 (AI Index: EUR/44/65/88); the report can be accessed as scanned images. Freedom of expression are the page (images 3–6)
57. ↑  See an Issue Paper on the Situation of the Kurds Архивирано на 1 јануари 2013 г. by the Immigration and Refugee Board of Canada, February 1996; accessed on 11 October 2009
58. ↑  See Resolution ResDH(2004)38; accessed on 11 October 2009
59. ↑  In Turkey, Freedom of Expression is in the Doc k
60. ↑  For a (German) list of offences see this page of the Democratic Turkey Forum (DTF). The DTF also has a page on verdicts in 2008 and statistics for 2008
61. ↑  „Turkey (News)". *The Guardian*. London.
62. ↑  „Turkey: Destruction Of Ahmet Sik's Unpublished Book 'A Very Dangerous Precedent' Eurasia Review". Eurasiareview.com. 2011-03-28. Архивирано од изворникот на 2011-06-13. Посетено на 2014-02-06.
63. ↑  „Turkey Events of 2018". Human Rights Watch.
64. ↑  „Turkey convicts human rights activists on terror charges". *CNN*. Посетено на 3 July 2020.
65. ↑  Turkey's Press Freedom Crisis. „Turkey's Press Freedom Crisis". Committee to Protect Journalists. Посетено на 9 February 2013.
66. ↑  „Turkey's crackdown propels number of journalists in jail worldwide to record high". *cpj.org*. Посетено на 17 January 2017.
67. ↑  „Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations". *freemuse.org*. Архивирано од изворникот на 19 February 2015. Посетено на 19 February 2015.
68. ↑  „Turkey". *freedomhouse.org*. Посетено на 29 January 2015.
69. ↑  „Rights violations, terror ops threaten Turkey's democratic institutions: PACE". *Hurriyet Daily News*. 23 June 2016. Посетено на 23 June 2016.
70. ↑  „Wikipedia blocked in Turkey". *Turkey Blocks*. 29 April 2017. Посетено на 29 April 2017.
71. ↑  „Turkish authorities block Wikipedia without giving reason". *BBC News* (англиски). 29 April 2017. Посетено на 29 April 2017.
72. ↑  Kingsley, Patrick (30 April 2017). „Turkey Purges 4,000 More Officials, and Blocks Wikipedia". *The New York Times*. ISSN 0362-4331. Посетено на 30 April 2017.
73. ↑  „Days after banning Wikipedia, Turkey disinvites founder from Istanbul expo" (англиски). Turkey Purge. 2 May 2017. Архивирано од изворникот на 2018-08-06. Посетено на 3 May 2017.
74. ↑  Patrick Kingsley (10 June 2017). „Turks Click Away, but Wikipedia Is Gone". *The New York Times*. Посетено на 11 June 2017.
75. ↑  „Turkey's Wikipedia ban ends after almost three years". *BBC News*. 16 January 2020. Посетено на 16 January 2020.
76. ↑  „Wikipedia ban to be lifted after top court ruling issued". *Hurriyet Daily News*. 15 January 2020. Посетено на 17 January 2020.
77. ↑  Turkish court frees 2 journalists on bail in trial of Cumhuriyet opposition paper
78. ↑  „Turkey orders 70 army officers detained over Gulen links – CNN Turk". *Reuters*. 29 March 2018.
79. ↑  „Turkey". Посетено на 6 March 2015.
80. ↑  See Report of the Quaker Council for European Affairs on The Right to Conscientious Objection in Europe: A Review of the Current Situation
81. 1 2  See an article Архивирано на 19 октомври 2009 г. in the Turkish daily ZamanToday of 8 September 2009
82. 1 2 3  Country report of the Quakers, 2005
83. ↑  Pinar Kemerli (2012-02-17). „Turkey's civilian-military complex". *Aljazeera*. Посетено на 2012-02-19.
84. ↑  „Article of War Resisters International on Halil Savda". Wri-irg.org. Посетено на 2014-02-06.
85. ↑  „Related article of War Resisters International on Mehmet Bal". Wri-irg.org. Посетено на 2014-02-06.
86. ↑  „War Resisters International on Mehmet Bal's ill-treatment". Wri-irg.org. Посетено на 2014-02-06.
87. 1 2  „2009 Annual Report of Amnesty International". Report2009.amnesty.org. Архивирано од изворникот на 2009-12-26. Посетено на 2014-02-06.
88. ↑  „Country report for 2008". State.gov. 2009-02-25. Архивирано од изворникот на 2009-02-26. Посетено на 2014-02-06.
89. ↑  Text of the Constitution in Wikisource. The Turkish text of Law 2911 Архивирано на 11 април 2010 г.
90. ↑  See the Turkish Wikipedia
91. ↑  The independent correspondence network BIANET on 20 March 2003, Article by Hacer Yildirim Foggo, Turkish, accessed on 12 October 2009
92. ↑  Annual Report 1991, Ankara January 1992, (Turkish version) page 62
93. ↑  Turkey's Kurdish Policy in the Nineties Архивирано на 27 април 2010 г. paper presented at the Middle East Studies Association in Washington, DC in December 1995 by Lord Eric Avebury
94. ↑  HRFT: Annual Report 1993, Ankara June 1994, (English version) page 41
95. ↑  HRFT, Annual Report 1993, Ankara June 1994, (English version) page 114
96. ↑  HRFT: Annual Report 1995, Ankara February 1997, ISBN 975-7217-13-1 (English version) page 193
97. ↑  See the weekly summary of events in Turkey; published by the Democratic Forum in German, week 14/2006
98. ↑  Amnesty says Turkey director and activists detained in Istanbul Guardian 6 July 2017
99. ↑  Yeni Özgür Politka of 17 March 2008; accessed on 12 October 2009
100. ↑  In October 2009 the website of TESAV had direct links to the documents in Turkish.
101. ↑  „Turkish Constitutional Court Bans Kurdish Political Party, Turkey's Largest Minority Group Loses Its Political Voice". Hrbrief.org. 2010-02-02. Архивирано од изворникот на 2014-02-22. Посетено на 2014-02-06.
102. ↑  The statistics of the Human Rights Association are also available in English; accessed on 12 October 2009.
103. ↑  A Quest for Equality: Minorities in Turkey, Report of Minorities Rights Group International, December 2007, 48 pages, ISBN 1-904584-63-2
104. ↑  Saatci, Mustafa (1 October 2002). „Nation–states and ethnic boundaries: modern Turkish identity and Turkish–Kurdish conflict". *Nations and Nationalism*. **8** (4): 549–564. doi:10.1111/1469-8219.00065.
105. ↑  Nurcan Kaya and Clive Baldwin (July 2004), „Minorities in Turkey". Архивирано од изворникот на 2007-09-27. Посетено на 2007-08-27. (299 KB) Submission to the European Union and the Government of Turkey, Minority Rights Group International
106. ↑  Aslan, Senem (2014). *Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent*. Cambridge University Press. ISBN 978-1316194904.
107. ↑  Hassan, Mona (2017-01-10). *Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History*. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-8371-4.
108. ↑  Soner Çağaptay (2002). „Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s". *Nationalism and Ethnic Politics, 8:2*. Yale University. **8** (2): 67–82. doi:10.1080/13537110208428662.
109. ↑  „U.S. Department of State – Bureau of Counterterrorism: Foreign Terrorist Organizations". U.S. Department of State. Посетено на 18 April 2020.
110. ↑  „Council of the European Union: Council Decision (CFSP) 2019/1341 of 8 August 2019 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism". Official Journal of the European Union. Посетено на 18 April 2020.
111. ↑  „PKK". Republic of Turkey: Ministry of Foreign Affairs. Посетено на 19 April 2020.
112. ↑  „Lice'nin Fis köyünde PKK'nın kuruluşunu kutladılar". *Hürriyet Daily News*. 27 November 2014. Посетено на 2 July 2015.
113. ↑  Bilgin, Fevzi; Sarihan, Ali, уред. (2013). *Understanding Turkey's Kurdish Question*. Lexington Books. стр. 90. ISBN 978-0-7391-8403-5.
114. ↑  Balci, Ali (2016). *The PKK-Kurdistan Workers' Party's Regional Politics: During and After the Cold War*. Springer. стр. 96. ISBN 978-3-319-42219-0.
115. ↑  Eder, Mine (2016). „Turkey". Во Lust, Ellen (уред.). *The Middle East* (14. изд.). CQ Press. ISBN 978-1-5063-2930-7. The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40,000 people, most of them Turkish Kurdish civilians, and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey.
116. ↑  „Ocalan sentenced to death". BBC. 29 June 1999.
117. ↑  „Turkey lifts Ocalan death sentence". BBC. 3 October 2002.
118. ↑  White, Paul (2015). *The PKK: Coming Down from the Mountains* (англиски). Zed Books Ltd. ISBN 978-1-78360-040-3. Посетено на 24 July 2017.
119. ↑  Helen Chapin Metz, ed. Kurds, *Turkey: A Country Study*. Washington: GPO for the Library of Congress, 1995.
120. ↑  Toumani, Meline. Minority Rules, *New York Times*, 17 February 2008
121. ↑  „EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS: Turkey Ranks First in Violations in between 1959–2011". *Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi*. Посетено на 29 December 2015.
122. ↑  „Annual report" (PDF) (The European Court of Human Rights). 2014. Посетено на 29 December 2015. Наводот journal бара `|journal=` (help)
123. ↑  „The European Court of Human Rights: Case of Benzer and others v. Turkey" (PDF) (Procedure). 24 March 2014: 3. Наводот journal бара `|journal=` (help)
124. ↑  „The prohibition of torture" (PDF) (Torturing). 2003: 11, 13. Посетено на 29 December 2015. Наводот journal бара `|journal=` (help)
125. ↑  *Human Rights Watch*. Human Rights Watch. 1998. стр. 7.
126. ↑  McKiernan, Kevin (2006). *The Kurds: A People in Search of Their Homeland* (1. изд.). New York: St. Martin's Press. стр. 130. ISBN 978-0-312-32546-6.
127. ↑  Neuberger, Benyamin (2014). Bengio, Ofra (уред.). *Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland*. [S.l.]: Univ of Texas Press. стр. 27. ISBN 978-0-292-75813-1.
128. ↑  Gunes, Cengiz; Zeydanlioğlu, Welat (2014). *The Kurdish question in Turkey : new perspectives on violence, representation, and reconciliation*. Hoboken, NJ: Taylor and Francis. стр. 98. ISBN 978-1-135-14063-2.
129. ↑  „Police arrest and assistance of a lawyer" (PDF). Наводот journal бара `|journal=` (help)
130. ↑  „Justice Comes from European Court for a Kurdish Journalist". Посетено на 1 January 2016.
131. ↑  „Turkey passes key reform package". *BBC News*. 2002-08-03. Посетено на 2008-08-10.
132. 1 2  „Tezli yüksek lisans programı 'Kürdoloji' geliyor". *radikal.com.tr*. 9 February 2010.
133. 1 2  *First undergrad Kurdish department opens in SE* Hürriyet Daily News, 24 September 2011
134. ↑  Villelabeitia, Ibon (20 August 2009). „Turkey renames village as part of Kurdish reforms". *Reuters*.
135. ↑  Constanze Letsch in Diyarbakir (28 December 2011). „Kurds in Turkey: arrests and violence threaten to radicalise a generation". *Guardian*. London. Посетено на 2014-02-06.
136. ↑  „Turkey allows Kurdish language in courts". *Deutsche Welle*. 2013-01-25. Посетено на 2013-03-03.
137. ↑  Geerdink, Fréderike (2013-01-24). „Kurdish permitted in Turkish courts". *Journalists in Turkey*. Архивирано од изворникот на 2013-03-23. Посетено на 2013-03-02.
138. ↑  Butler, Daren (2013-01-25). „Turkey approves court reform, Kurds remain critical". *Reuters*. Посетено на 2013-03-03.[*мртва врска*]
139. ↑  „Scuffles at Parliament over defense in Kurdish". *Hürriyet Daily News*. 2013-01-23. Посетено на 2013-03-03.
140. ↑  „EU Official Welcomes Use Of Mother Tongue In Court". *haberler.com*. 2013-01-30. Посетено на 2013-03-03.
141. ↑  „Gov't move for delivery of sermons in local language receives applause". *Today's Zaman*. 2013-02-18. Архивирано од изворникот на 2013-03-06. Посетено на 2013-03-03.
142. ↑  „Turkish TV cuts politician during speech in Kurdish". *CNN*. February 24, 2009.
143. ↑  „Turkish text of the by-law". *www.belgenet.com*.
144. ↑  „Learning of Languages and Dialiects (unofficial translation)". www.tuerkeiforum.net. Посетено на 28 April 2017.
145. ↑  „*Kürtçe kurslar ilgi görmedi* NTVMSNBC, 2 August 2005". Arsiv.ntvmsnbc.com. Посетено на 2014-02-06.
146. ↑  „İstanbul'daki Kürtçe kurslarına talep her geçen gün artıyor". *www.euractiv.com.tr*. 10 October 2010. Архивирано од изворникот на 2012-12-13. Посетено на 2021-04-06.
147. ↑  „Dicle Üniversitesi'nde Kürtçe kursu". Haber7.com. 16 June 2011. Посетено на 2014-02-06.
148. ↑  „Ratifications of European Charter for Regional or Minority Languages by the members of the Council of Europe". Conventions.coe.int. Посетено на 2014-02-06.
149. ↑  Erdem, Zihni (2006-06-11). „Kürtçe yayında sınırlar kalkıyor". *Radikal*. Посетено на 2009-10-22.
150. ↑  An unofficial translation can be found on the pages of the Democratic Turkey Forum; accessed on 22 October 2009
151. 1 2  Questions and Answers on Women's Right Архивирано на 28 јули 2018 г. Turkish, prepared by the Human Rights Agenda Association; accessed on 14 October 2009
152. ↑  Moss, Stephen (2005-04-05). „If the inquisitor was working today, he would commit suicide". *The Guardian*. London. Посетено на 2008-08-20.
153. ↑  Wilkinson, Tracy (2007-01-09). „Taking the 'honor' out of killing women". *Los Angeles Times*. Посетено на 2008-08-06.
154. ↑  Dymond, Jonny (2004-10-18). „Turkish girls in literacy battle". *BBC News*. Посетено на 2006-12-11.
155. ↑  „Human Trafficking & Modern-day Slavery – Turkey". Gvnet.com. Посетено на 2014-02-06.
156. ↑  Finnegan, William (2008-05-05). „The Countertraffickers: Rescuing the victims of the global sex trade". *New Yorker*. Посетено на 2008-08-06.
157. ↑  Smith, Craig S (2005-06-28). „Turkey's sex trade entraps Slavic women". *International Herald Tribune*. Посетено на 2008-08-06.
158. ↑  „Half of women say they do not need economic independence". *Turkish Daily News*. 2008-09-24. Архивирано од изворникот на 2018-08-28. Посетено на 2008-09-24.[*мртва врска*]
159. ↑  „Findings on the Worst Forms of Child Labor – Turkey". 30 September 2016. Архивирано од изворникот на 2016-04-13. Посетено на 2021-04-06.
160. ↑  Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs; Asylum and Migration Division (July 2001). „Turkey/Military service" (PDF). United Nations High Commissioner for Refugees. Архивирано од изворникот (PDF) на 2006-11-22. Посетено на 2006-12-27.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
161. ↑  „'It's just the start': LGBT community in Turkey fears government crackdown". *The Guardian*. 23 November 2017.
162. ↑  „Turkish police fire tear gas at crowds gathered for banned Istanbul Pride march". *The Independent*. 30 June 2019.
163. ↑  "The Global Divide on Homosexuality." *Pew Research Center*. 4 June 2013.
164. ↑  Quoted for instance at Gays Without Border; accessed on 14 October 2009
165. ↑  An online edition of the report "We Need a Law for Liberation" Архивирано на 21 јануари 2015 г. is available
166. ↑  Administration for Disabled People Архивирано на 2 јуни 2009 г. is part of the Prime Ministry in Turkey
167. ↑  The English text of this law can be found on the website of the Administration for Disabled People Архивирано на 2 јуни 2009 г.
168. ↑  „European Union Calls on Turkey to Improve Rights of People with Mental Disabilities". *Disability World*. **27**. 2005-12-27. Архивирано од изворникот на 2008-10-12. Посетено на 2008-08-29.
169. ↑  „Press release of MDRI of 31 March 206" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2010-07-06. Посетено на 2021-04-06.
170. ↑  „Hate speech and racism: Turkey's 'untouchables' on the rise". */www.todayszaman.com*. August 30, 2010. Архивирано од изворникот на October 17, 2012. Посетено на August 30, 2010.
171. ↑  „The Myth of Turkish Secularism". Посетено на 6 March 2015.
172. ↑  „Minority Rights Group International : Press releases : Turkey's Christian and other religious minorities face discrimination and rights violations". Архивирано од изворникот на 16 January 2015. Посетено на 6 March 2015.
173. ↑  Tóth Renáta. „Alevi's rights and the freedom of religion in Turkey". Посетено на 6 March 2015.
174. ↑  Handbook of the Human Rights Agenda Association on Hate Crimes in Turkey Архивирано на 27 февруари 2012 г.; accessed on 14 October 2009
175. ↑  „The Internal Displacement Monitoring Centre in its country report 2008" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2011-09-28. Посетено на 2014-02-06.
176. ↑  The report of Istanbul GÖÇ-DER (in English and Turkish) can be found on the website of Diyarbakir GÖÇ-DER Архивирано на 17 септември 2009 г.; accessed on 14 October 2009
177. ↑  Information from the website of the association[*мртва врска*]; accessed on 14 October 2009
178. ↑  „tumgazeteler.com". *www.tumgazeteler.com*. Посетено на 2020-09-09.
179. ↑  See the press release of Human Rights Watch; accessed on 14 October 2009
180. ↑  „Turkey Continues Its Reform Of Labor And Employment Laws Despite Waning Enthusiasm For EU Membership – Employment and HR – United States".
181. ↑  „For the full text of the law see www.mevzuat.adalet.gov.tr, an official site of the Justice Ministry; accessed on 22 October 2009". Архивирано од изворникот на 25 February 2013. Посетено на 2 December 2009.
182. ↑  Kurdish protesters attacked by Erdoğan's bodyguards at DC demonstration sue Turkish government

Надворешни врски
----------------

* Стејт департмент на САД: Биро за демократија, човекови права и труд (извештаи од земја)
* Европската комисија за проширување Архивирано на 5 декември 2016 г.
	+ Извештаи за напредокот на Турција (1998–2005) Архивирано на 14 јуни 2012 г.
	+ Извештај за напредокот 2009 година Архивирано на 9 јуни 2012 г.
* Турција на слободата на печатот на мрежно место опфаќа слободата на печатот ситуацијата во Турција од страна на СЕЕМО
* Извештаи на Хјуман рајтс воч за Турција Архивирано на 13 мај 2014 г.
* Библиотека Амнести Интернешнл Архивирано на 17 февруари 2015 г. можете да пребарувате за Извештаи за Турција
* Извештаи за напредокот на Турција Архивирано на 29 октомври 2020 г.
* Извештаи и истраги на Мазлумдер за турските човекови права
* Прашања и Одговори; Човекови права во Турција, Здружение за агенда за човекови права Архивирано на 28 февруари 2021 г.
* База на податоци за правата на бегалците во Турција
* Турска пролет: Адвокатите се заокружија Архивирано на 14 јуни 2014 г.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Човекови права во Европа  |
| --- |
|  |
| Суверени  држави | 
* Австрија
* Азербејџан
* Албанија
* Андора
* Белгија
* Белорусија
* Босна и Херцеговина
* Бугарија
* Германија
* Грузија
* Грција
* Данска
* Ерменија
* Естонија
* Ирска
* Исланд
* Италија
* Казахстан
* Кипар
* Латвија
* Литванија
* Лихтенштајн
* Луксембург
* Македонија
* Малта
* Молдавија
* Монако
* Норвешка
* Обединето Кралство
	+ Англија
	+ Велс
	+ Северна Ирска
	+ Шкотска
* Полска
* Португалија
* Романија
* Русија
* Сан Марино
* Словачка
* Словенија
* Србија
* Турција
* Украина
* Унгарија
* Финска
* Франција
* Холандија
* Хрватска
* Црна Гора
* Чешка
* Шведска
* Швајцарија
* Шпанија

 |
|  |
| Делумнопризнаени | 
* Абхазија
* Јужна Осетија
* Косово
* Нагорно-Карабах
* Приднестровие
* Северен Кипар

 |
|  |
| Зависни  и др. територии | 
* Гернзи
* Гибралтар
* Ман
* Оланд
* Фарски Острови
* Џерси
* Шпицбершки Острови

 |
|  |
| Други целини | 

 |

 |