Структура на белковината FXN. Врз основа на PyMOL рендерирање на PDB 1kg
**Фридрајхова атаксија** (ФА) — ретка болест која го погодува нервниот систем и срцето. Прв оваа болест ја опишал германскиот лекар Николаус Фридрајх во 1863 година по чие име и оваа болест го добива своето име.

Причина
-------

Причината за оваа болест е недостатокот на белковината фратаксин.
Се верува дека фратаксинот делува како резервоар на железо, ослободувајќи го истото само кога е потребно. Во случаи кога фратаксинот е во недоволно количество, железото во митохондриите на клетките се натрупува во абнормални вредности, каде следи оксидативен стрес, што е е есенцијална причина за оштетување на митохондриите, а потоа и на самата клетка. Митохондријата делува како примарен извор на енергија за скоро сите клетки во нашето тело, па и оттаму значењето на влијанието на фратаксинот на клетките на нервниот систем, срцето, а често и на другите ткива.

Главните невролошки симптоми вклучуваат мускулна слабост и атаксија, губење рамнотежа и координација на движење. Интелектот останува недопрен. Засегнатоста на срцето започнува во вид на благи до сериозони абнормалности опасни по живот. Фридрајховата атаксија е наследна болест поради мутација на гените која може да се пренесува од генерација на генерација, а стотини години да не се препознае од членовите од семејството, а со тоа и да не знаат дека се носители.
Во светот оваа болест погодува 1 од 50.000 луѓе и припаѓа на групата меѓусебно поврзани пореметувања, познати како наследна атаксија.
Обично, атаксијата првин ги зафаќа нозете и торзото, што доведува до чести сопнувања, нестабилни движења. Способноста да се одржи рамнотежата и да се координира движењето со текот на времето продолжува да опаѓа, а мускулите на нозете стануваат слаби и лесно се заморуваат, па на пациентот движењето му е се потешко. Потребата од инвалидската количка се јавува помеѓу 5 и 15 година од почетокот на болеста. Неколку години подоцна, луѓето со Фридрајхова атаксија може да имаат проблеми со говорот и нивните зборови ги перцепираме како бавен, чуден начин, подобро познат како „каскаден говор" или дизартрија. Овој проблем е предизвикан од недостаток на координација и слабост на јазикот и другите мускули на лицето, а не од оштетување на јазичните вештини или интелектот. Некои луѓе, исто така, развиваат проблеми со голтањето, односно дисфагија што може да доведе да храната навлезе во дишните патишта, односно до задушување или респираторни инфекци.

Сетилно оштетување
------------------

Губењето на чувството за допир исто така може да биде еден од симптомите на Фридрајхова атаксија, но често може да се открие само преку лабораториско тестирање. Конфузија во одредување каде е сместен предметот во просторот е одлика на почетните фази од болеста, додека проблемот со перцепцијата на светлината, болката и температурата е поврзан со подоцнежните фази. Кај мал број на пациенти, болеста исто така доведува до нарушен вид и слух.

Скелетни абнормалности
----------------------

Одредени скелетни абнормалности се вообичаени кај Фридрајховата атаксија. Повеќе од половина од пациентите имаат „Пес кавус" - стапало со висок свод. За оние кои сè уште одат, овој деформитет може да предизвика задебелување и плускавци на стапалата. Овие деформитети предизвикуваат зголемување на оптоварувањето на метатарзалните коски, која што може да доведе до појава на болка во регионот на коската на стапалото. Кај 80% од случаите може точно да се идентификуваат причините на пес кавус и можат да имаат невромускулни болести (мускулна дистрофија, церебрална парализа, детска парализа, сирингомиелија), фрактури, изгореници, а кај останатите 20% од случаите причините сепак не се доволно познати и се претпоставува дека постои некоја генетска склоност. Кај две третини од пациентите присутна е тешка и агресивна сколиоза на ’рбетот што може да предизвика болка. Овие скелетни абнормалности често се јавуваат кај невромускулните заболувања. Сепак, со оглед на тоа што „Пес кавус" и сколиозата се јавуваат рано кај Фридрајховата атаксија (кај некои и сколиозата е дури и првиот симптом), постојат шпекулации дека недостатокот на фратаксин директно влијае на развојот на коските.

Срцеви проблеми
---------------

Срцевите аномалии се јавуваат кај 75% од лицата со Фридрајхова атаксија, но има разлики во тежината и сериозноста на наодите. Сепак, кај повеќето луѓе, срцевите проблеми се опасни по животот, така што срцевите проблеми се водечка причина за смрт.
Левокоморната хипертрофија на левата комора е вообичаен наод при Фридрајхова атаксија, односно зголемување на срцевиот мускул, кој ја стеснува комората исполнета со крв во срцето, го намалува капацитетот на пумпање и може да доведе до аритмија која не може соодветно и ефикасно да се прилагоди на барањата на организмот. Екстремен замор, болка во градите, останување без здив може да бидат симптоми на намалена срцева функција. Пренаталната дијагностика е можна кај семејства со веќе позната и идентификувана мутација.
Генетско советување:
Фридрајховата атаксија се наследува автосомно рецесивно. Можно е генетско советување.

Менаџирање и третман
--------------------

Лек за ова заболување засега нема, а менаџирањето е мултидисциплинарно. Физикалната терапија и употребата на помагала за одење, протезите и инвалидските колички помагаат во одржување на активен, здрав животен стил. Можна е потреба и од логопед. Програмите за истегнување и употребата на фармаколошки агенси (баклофен и ботулнискиот токсин) помагаат во редукација на спастичноста. Третманот на срцевите заболувања вклучува антикоагуланси, антиаритмични агенси и пејсмејкери. Пациентите со дијабетес мелитус обично имаат потреба од инсулин. Како опција може да се понуди и психолошко советување. Последователното следење на состојбата кај овие пациенти треба да вклучува ЕКГ, ехокардиографија и тестирање на нивото на гликоза во крвта и глициранот хемоглобин (HbA1c).

Прогноза
--------

Можностите за поповолна прогноза се зголемени, но квалитетот на животот сè уште е значително засегнат. Просечниот животен век изнесува околу 40 години, во зависност од возраста на клиничкиот почеток на ова заболување, како и на присуствотото на дијабетес и кардиомиопатија. Леталниот исход главно се должи на срцевите заболувања (срцева слабост или аритмија) и бронхопневмонија.

ФА има свој почеток обично во детството, помеѓу 10 и 15 години, но не може да се дијагностицира од 2-50 години. Претходно почетокот обично е поврзан со потежок тек на болеста. За повеќето пациенти, атаксија е првиот симптом, а останатите, вклучувајќи проблеми со срцето, се случува подоцна. Подредување и тежината на симптомите зависи од личност до личност, ФА е многу многу поединечна болест, тие велат дека постојат две личности со исто ФА.

### Атаксија, слабост и спастицитет

Обично, атаксијата прво влијае на нозете и торзото, што доведува до нестабилна прошетка. Способноста да се одржи рамнотежа и координација на движења со текот на времето продолжува да опаѓа и мускулите на нозете стануваат слаби и лесно се уморуваат, па болните сè повеќе и повеќе тешко одат. Меѓу 5 и 15 години од почетокот, болеста доведува до приврзаност за инвалидски колички. Неколку години подоцна, луѓето со ФА може да имаат тешкотии со говорот и нивните зборови се смета како бавна форма, подобро позната како "говор каскада", или дизартрија. Овој проблем е предизвикан од страна на некоординираност и слабост на јазикот и другите мускули на лицето. Кај некои пациенти може да се развие проблеми со голтање, или - дисфагија, што може да ѝ овозможи на храната да влезе во дишните патишта, што може да доведе до гушење или респираторни инфекции.

Подоцна во текот на болеста, атаксијата може да доведе до нарушување на фината моторика, како што е на пример пишувањето. За многумина, силата и координацијата на горниот дел од телото се зачувани и повеќе години после губењето на способноста да оди. Спастицитет (спазам и болка во мускули) е честа појава во сите ФА, главно во напредна фаза на болеста.

Лево вентрикуларна хипертрофија е чест наод во ФА, и зголемување на срцевиот мускул, го намалува капацитетот и транспортот на крвта и исто така може да доведе до аритмии кои не можат да бидат соодветни и ефективни на барањата на телото. Екстремниот замор, болката во градите, отежнатото дишење можат да бидат знаци на намалување на срцевата функција. Ако овие симптоми се јавуваат редовно, тоа е императив за консултација со кардиолог.

### Дијабетес

Околу 10% од луѓето со ФА имаат дијабетес, и уште 20% имаат блага форма наречена гликоза. И двете се јавуваат кога панкреасот го намалува своето производство на инсулин. Се чини дека на ФА е директен резултат на недостатокот на фратаксин во панкреасот.

Животниот век
-------------

Студиите од 1980 до 1990 година доведоа до заклучок дека очекуваното траење на животот на лицата со Фридрајхова атаксија бил околу 30 до 40 години по дијагнозата, во прилог на срцева слабост, дијабетес, па дури и влијае на скратување на животниот век. Постојаниот напредок на медицината придонела за зголемување на очекуваното траење на животот, како и подобрување на квалитетот на животот на пациентите.

Третман на Фридрајховата атаксија
---------------------------------

Историски гледано, третмани за ФА целат на повеќе специфични симптоми од самата болест и во голема мера, овој вид на третман останува стандардна нега за пациентите ФА. За среќа, хипертрофична кардиомиопатија, симптом кој најмногу го загрозува животот на ФА, може да се контролира со третмани развиени за употреба во општата популација. На пример, некои лекови како ангиотензин претворачки ензим, инхибитори, диуретици и бета блокатори може да го намалат обемот на работа на срцето, пејсмејкер може да ја стабилизира срцева аритмија. Покрај тоа, на крајот на 2010 година со мислење се појавил д-р Пејн, кој верувал дека бета блокаторите не се добро решение, но треба да се користи АКЕ инхибитори со кои ќе се олесни работата на срцето со проширување на крвните садови и намалување на крвниот притисок. Исто така, шеќерната болест може да се контролира со примена на инсулин.

Постојат хируршки процедури за да се поправат појави на деформитети и сколиоза, и обично се ефективни. Се прави вид на операција што подразбира исправка на ’рбетот, а потоа поставување на мал дел од коската што расте заедно со ’рбетните коски.

Иако не постои начин да се запре прогресијата на атаксија и мускулна слабост на ФА, со неколку видови на рехабилитациона терапија може да им помогне на пациентите да се справат со овие проблеми. На пример, физиотерапевт може да помогне кај затегнати мускули со истегнување, со што се подобрува нивната флексибилност. Исто така,за говорот, со патолог може да се подобри јачината на мускулите на лицето и подобрување на говорот и голтањето.

Дијагноза
---------

Невролог има неколку тестови за утврдување Фридрајховата атаксија. Обично, прво се направат неколку основни физички преглед и внимателно проучување на историјата на семејството. Особено внимание и време е посветен на тестирање рефлексии. На почетокот на губење на рефлексиите е речиси универзална одлика на ФА. После тоа, невролозите мора да користат специјализирани тестови за проценка на функцијата на мускулите и нервите. Електромиографија (ЕМГ) е процес со кој електроди се вметнуваат во мускулите, а камерата снима електрични сигнали генерирани при контракција. Се тестира брзината на нервната спроводливост (NCV),тоа се врши со ставање на површински електроди на кожата на различни локации низ нервите. Една електрода емитира шок нерви, а другата врши снимање на нервните одговори. Поради тоа што ФА ги оштетува нервите, одговорите се помалку од нормалната вредност.

Магнетна резонанца (МРИ) или компјутеризирана томографија (КТ) може да се направи кога ќе бараат големи промени во малиот мозок, но тие се повеќе заеднички во спиноцеребеларната атаксија отколку со ФА. И двете се користат за да се провери хемиска нерамнотежа која се јавува кај други болести, освен на ФА. Можеби најважно, крвните клетки се состојат од ДНК, што може да се користи за генетско тестирање. Иако последните истражувања ги опишуваат дека ретки варијанти ФА не се поврзани со ген фратаксин, тестови за фратаксин мутации се многу сигурни и може да се користат за да се потврди или исклучи дијагнозата во речиси сите случаи. Генетските тестови може да се користат во пренаталниот, и за утврдување на статус на пренесувачот.

Наследност
----------

Мутациите се создаваат тивко низ генерациите, бидејќи болеста се наследува на автосомно - рецесивна форма. Во секоја човечка клетка е 46 хромозоми, односно 22 пара т.н. Од нив 46 хромозоми, 23 хромозоми (еден сет од 22 автосомни хромозоми и еден секс хромозом) се наследени од еден родител, а 23 хромозоми од другиот родител. ФА генот се наоѓа на хромозомот 9. Рецесивна значи дека појавата на болеста бара почитување на личноста и на таткото и на мајката го наследи еден мутиран ген. Во рецесивни нарушувања се луѓе кои имаат еден мутиран и еден здрав ген се етикетирани како носители на болеста, а со нив и симптоми на болеста нема да се случат. Значи, тоа може да изгледа дека ФА дојдоа "од ведро небо". Но, во реалноста, двајцата родители се носители на ФА, и не го знаеле тоа. 1 од 100 луѓе низ целиот свет се FA-носители, но во некои етнички групи на честота и повисоко.

Најчестиот вид на мутација frataksinskog генот наречен нестабилна *проширување на тринуклеотидните бројот*. Нормално, ген содржи 5-33 повторувања три букви хемиски фраза - {"GAA"} - но кај луѓето со ФА може да има стотици од овие повторувања. А поголем број на повторувања има тенденција да предизвика болест порано и предизвикува брзиот напредок. Во некои случаи, ситуацијата е посложена: проширување на тринуклеотидните бројот припаѓа на таканаречените. Динамична мутации. Ова значи дека бројот на повторувања во генот може да се промени во текот на преносот на потомство. Во овие болести, во зависност од бројот на повторувања кои носат гени се нарекува нормално, мутирани или премутирани.

Во ФА, како нормални гени се оние кои го одбележаа 5-33 повторувања, и тие се пренесуваат стабилно низ генерации, на пример, обично без менување на бројот на повторувања. Како премутирани гени (или нормална мутабилни гени) се означени оние кои имаат 34-65 повторувања. Овие гени не предизвикуваат болест, но кога пренесување на семе може да биде голем пораст на бројот на повторувања (проширување) и појавата на вистински мутирани гени кои имаат 66-1700 повторува и може да предизвика болест. Околу 98% од пациентите, а во генот наследен од таткото и генот наследен од мајката таму е ова - {} GAA - проширување (хомозиготни проширување). Само 2% од пациентите имаат експанзија во еден ген (хетерозиготни проширување), туку затоа што во втората мутација која не е проширувањето тип - {} GAA - се повторува од т.н.. испрекинатата мутации.

Број на повторувања влијаат на некои одлики на болеста:

* Дијабетес и кардиомиопатија е се јавуваат главно кај пациенти со голем број - {} GAA - се повторува (> 650-700)
* Постои инверзна корелација меѓу бројот на повторувања и возраста на дијагноза (поголем број на повторувања, болеста е веројатно да започне порано).

Наводи
------

1. ↑  Delatycki M, Williamson R, Forrest S (2000). „Friedreich ataxia: an overview". *J Med Genet*. **37** (1): 1–8 As. doi:10.1136/jmg.37.1.1. PMC 1734457. PMID 10633128.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
2. ↑  FARA
3. ↑  NIH
4. ↑  FARA

Надворешни врски
----------------