Тројазичен документ за гласање на откажаните избори во 1930 година, со текст на англиски, италијански и малтешки
**Јазичното прашање** (малтешки: *Kwistjoni tal-Lingwa*, италијански: *Questione della lingua*) - лингвистичка и политичка контроверза во британската колонија Малта која траела од почетокот на 19 до средината на 20 век. Започнал како спор околу тоа дали доминантен јазик на островите треба да биде англискиот или италијанскиот, а завршил со тоа што мајчиниот малтешки станал официјален јазик покрај англискиот.

Пред јазичното прашање, Малта се карактеризирала со диглосија во која италијанскиот бил јазик на елитата, а малтешкиот јазик го зборувале обичните луѓе. Лингвистичката дебата настанала како резултат на британските обиди да го воведат англискиот јазик во малтешкото општество, а во меѓувреме малтешкиот јазик постепено се развивал и формализирал.

Дебатата станала сè политизирана по 1880-тите, а политичките партии иле основани по лингвистички линии. Прашањето останало клучен фактор во политиката на Малта до Втората светска војна, а неговото влијание врз современата Малта останува значајно.

Позадина
--------


Британски колонијален натпис од почетокот на 19 век од напишан на италијански

Британски колонијален натпис од почетокот на 19 век од напишан на италијански

Јазичното прашање произлегло од диглосијата која се развивала на Малтешките острови низ вековите. Матичниот јазик на островите, малтешкиот, е семитски јазик кој еволуирал од сицилиско-арапскиот и историски имал помалку престижен статус од другите јазици на островите. Малтешкиот првенствено бил говорен јазик меѓу обичните луѓе и не се користел во официјални контексти. Кога Малта била дел од Кралството Сицилија во средновековниот период, најпрестижните јазици или акролекти биле латинскиот и сицилијанскиот. Откако владеењето на Болничарите било воспоставено во 1530 година, италијанскиот (тогаш познат како *volgare toscano*) станал примарен јазик што го користеле витезите Болничари, а малтешката средна класа последователно го прифатила италијанскиот наместо сицилијанскиот како свој префериран јазик, додека латинскиот продолжил да се користи во официјалниот контексти и во образованието. 

Откако Франција ги протерала Болничарите и ја окупирала Малта во 1798 година, бил направен обид да се воведе францускиот јазик во малтешкото општество и тој станал официјален јазик, но тоа престанало откако Франција им ја предала Малта на Британците во 1800 година. Во тоа време, островите многумина ги сметале за дел од Италија, при што британскиот комесар за цивилна политика Александар Бол се осврнал на главниот град на Малта Валета како „*најмирниот град во Италија*". Во текот на 19 век, британските колонијални власти го вовеле англискиот јазик на островите, што резултирало со несогласувања меѓу оние кои го фаворизирале англискиот и оние кои го фаворизирале италијанскиот јазик. Овој спор станал познат како Јазично прашање.

Рани обиди за англицизација (1813-1880)
---------------------------------------

Малта станала *де факто* британска колонија на круната во 1813 година, а Сер Томас Мејтланд бил назначен за нејзин прв гувернер.  Оваа политичка промена била потврдена *de jure* во Парискиот договор од 1814 година. Напорите за воведување на англискиот јазик на островите започнале околу тоа време, а во 1813 година државниот секретар за војна и колонии, лордот Хенри Батурст му наложил на Мејтланд дека италијанскиот треба да се замени со англискиот и дека вториот треба да се промовира меѓу жителите на островите. На овој обид за англицизација се спротивставиле многу малтешки луѓе, кои се задржале на италијанската култура и римокатоличката религија, кои биле карактеристични во споредба со нивните англофонските и протестантски владетели.  Мејтланд и неговите наследници не ги следеле упатствата на Батурст за да спречат судир со Католичката црква. 

На англицизацијата се спротиставувале и други членови на малтешкото општество, освен црквата, како што се трговците кои имале силни трговски врски со Сицилија и континентална Италија. Тие постигнале мал напредок до 1830-тите, и во тој момент италијанскиот сè уште бил јазик на настава во неколкуте училишта присутни на островите. Откако пропаднале обидите да се англиизираат судовите, кралот Вилијам IV го потврдил статусот на италијанскиот како официјален јазик на правните документи во 1833 година, иако гувернерот Хенри Бувери изјавил дека англискиот закон треба да се воведе „*барем во духот*" во 1837 година. Кралската комисија од 1838 година открила дека „*италијанскиот јазик [бил] многу покорисен за малтешкиот од кој било друг јазик, освен неговиот мајчин јазик*". 

И покрај тоа, посуптилен процес на англицизација се одвивал во текот на 19 век. Познавањето на англискиот јазик им овозможило на Малтежаните повеќе можности за вработување, а тоа станало позначајно со зголемувањето на трговијата помеѓу Велика Британија и Малта. Колонијалните власти продолжиле да го промовираат англискиот јазик, но не го наметнале насилно на населението.  Во доцните 1850-ти, познавањето на англискиот и италијанскиот јазик станале неопходни услови за приклучување во државната служба. 

### Улогата на малтешкиот и арапскиот јазик

Првично, малтешкиот јазик не играл значајна улога во лингвистичката дебата за Малта, бидејќи многумина го сметале за народен расипан дијалект на арапскиот јазик. Во 1822 година, Џон Хукам Фре создал катедра за малтешки на Универзитетот во Малта за Микиел Антон Васали и тој предложил јазикот (напишан и на арапско и на латинско писмо) да се изучува во основните училишта, иако бил постигнат мал напредок во овој поглед. Значајниот развој на малтешката литература започнал во 1820-тите и се зголемил откако била воспоставена слободата на печатот во 1839 година. Памфлети, списанија, песни и романи биле објавени од писатели како што се Џан Антон Васало. Овие промени довеле до стандардизација на малтешкиот и тие придонеле тој да биде признат како јазик сам по себе, а не како арапски дијалект. 

Во 1840-тите Џорџ Перси Баџер ја поддржал идејата дека арапскиот и англискиот јазик, наместо малтешки или италијански, треба да се учат на малтешкото население.  Предлогот за повторно воведување на арапскиот јазик не добил поддршка кај малтешкиот народ, а кај опозицијата била формирана група наречена *Accademia Filologica Maltese*. Ова ја промовирало употребата на малтешкиот јазик во литературата и образованието, истовремено признавајќи ја диглосијата со италијански. 

### Британските стравови од италијанското и француското влијание

 Топ од 100 тони, инсталиран од Британците во 1880-тите за да се спротивстави на потенцијалната италијанска поморска закана за Малта
Како што се појавило јазичното прашање во Малта, континентална Италија минувала низ процес на обединување што довело до основање на Кралството Италија во 1861 година. Како што растелиталијанскиот национализам, било формирано движење познато како иредентизам и се залагало за инкорпорирање на различни територии, вклучително и Малта во Италија. Ова движење немало значителна поддршка на островите, а мнозинството Малтажани кои се спротивставиле на англицизацијата во средината на 19 век го сториле тоа од културни, а не од политички причини. И покрај тоа, колонијалните власти стравувале дека италијанските влијанија ќе доведат до иредентистички чувства кај образованите класи на Малта. 

Во 1860-тите, Франција го проширувала своето влијание во Северна Африка и го отворила Суецкиот канал во 1869 година, дополнително алармирајќи ги Британците кои сметале дека нивното влијание во Средоземно Море е оспорено. Британците стравувале дека Французите би можеле да влијаат на малтешките пониски класи поради релативно големиот број малтешки емигранти во француска Северна Африка.  Британските власти сметале дека интензивирањето на нивните напори за англицизација е неопходно за да се осигура дека Малтежаните ќе останат лојални на нив наместо на другите европски сили, што придонело за ескалација на јазичното прашање до крајот на 1870-тите и 1880-тите.

Политизација и ескалација на дебатата (1880–1940)
-------------------------------------------------

Во 1878 година, Комисијата Росел-Џулијан-Кинан била испратена во Малта и објавила извештај две години подоцна. Патрик Кинан препорачал да се користи малтешки јазик како наставен јазик за да им се овозможи на децата да учат англиски, а последователното образование да биде само на англиски јазик.  Пенроуз Јулијан бил за воведување на англискиот јазик во администрацијата и судовите и постепено укинување на италијанскиот, иако изјавил дека тој не треба да биде „*насилно повлечен*" и дека народот не треба да се потиснува за тоа.  Тој, исто така, ги поврзал малтешките италофили со бунт, зголемувајќи ја политичката конотација на лингвистичката дебата.  Извештаите на Џулијан и Кинан (заедно со оние на Френсис Розвел кој предложил административни и даночни реформи) се сметале за непријателски обиди да се англиизира Малта на сметка на постоечките социо-културни вредности. 

Англицизацијата на сметка на италијанскиот се интензивирала во 1880-тите, а основната цел била подобро интегрирање на малтешкиот народ во Британското Царство. Постојаниот колонијален потсекретар Роберт Херберт изјавил во 1883 година дека тоа ќе помогне да се спречи италијанскиот иредентизам. Во овој момент, голем број малтешки англофили почнале да играат водечка улога во промовирањето на англискиот пред италијанскиот, и тие се организирале во Реформската партија под водство на Сигисмондо Савона. Партијата била во корист на реформите препорачани од Комисијата Росел-Џулијан-Кинан и сметала дека англицизацијата е неопходна за малтешките работници зависни од британското присуство на островите. 

 Плакета на италијански јазик на куќата на Фортунато Мици во Валета. Таа била поставена во 1950-тите, заменувајќи ја оригиналната плоча која била поставена во 1922 година и вандализирана во 1940 година. 
Во меѓувреме Фортунато Мици ја формирал Антиреформската партија ( италијански: *Partito Anti-Reformista*) во спротивност со предложените реформи, а подоцна станала позната како Национална партија (италијански: *Partito Nazionale*). Партијата го сметала италијанскиот како неопходна *лингва франка* за Малта и активно го промовирал јазикот, иако Мици исто така верувал дека англискиот е важен поради статусот на островите како британска колонија. Партијата сакала поголема автономија и била против продолжувањето на британското владеење, а колонијалните власти направиле обиди да ја поткопаат партијата со зголемување на бројот на регистрирани гласачи за да обезбедат пробритански членови да бидат избрани во Советот на Владата. 

1880-тите биле карактеризирани со чести избори и оставки во рамките на Советот на Владата, заедно со неколку реформи, вклучувајќи релативно либерален нов устав во 1887 година. Савона и Мици соработувале во опозиција на гувернерот Линторн Симонс и тие накратко ги споиле своите партии во *Партито униониста* пред повторно да се разделат во 1893 година. Црквата играла улога и во политиката, при што пробританецот Пјетро Пејс бил назначен за епископ на Малта со надеж дека ќе ги подобри односите меѓу Малтежаните и нивните колонијални господари.  Во 1895 година Савона основал нова партија позната како *Партито Пополаре* и се судрил со англофилот Џералд Стрикленд, главниот секретар на Владата. Во овој момент, партијата на Савона почнала да издава весник на италијански, но подоцна почнала да го промовира малтешкиот јазик.  По инцидентот во кој бил инволвиран британски офицер кој одбил да потпише транскрипт од докази, напишан на италијански јазик во 1898 година, употребата на англиски била наметната на суд во случаи кога биле вклучени британски поданици кои не се од Малтезија. На овој потег се спротивставил Мици, кој отпатувал во Лондон за да поднесе петиција за поголема автономија за Малта. Поради несогласувањата предизвикани од Јазичното прашање, уставот од 1887 година бил заменет со автократски во 1903 година .

Џералд Стрикленд станал истакната фигура во политиката на Малта на почетокот на 20 век, одржувајќи про-британски став и промовирајќи го и англискиот и малтешкиот јазик.  Фортунато Мици починал во 1905 година, а неговиот син Енрико Мици подоцна станал истакнат водач на проиталијанската фракција. Во 1912 година, помладиот Мици предложил Британија да и ја отстапи Малта на Италија за да ги зацврсти односите меѓу двете сили.  Во меѓувреме, познавањето на англискиот јазик кај малтешкото население почнало да се зголемува и го надминало познавањето на италијанскиот за прв пат во деценијата помеѓу 1901 и 1911 година. Контактите меѓу британските работодавци и работниците од Малта одиграле улога во ова зголемување, а учењето на јазикот претставувало исто така поттик за малтешките емигранти кои сакале да заминат во земјите од англиското говорно подрачје како Британија, Австралија или САД. Во тој момент, повеќе луѓе можеле да зборуваат англиски наместо да го читаат или пишуваат јазикот.  Познавањето на англискиот јазик останало пониско од она на италијанскиот кај средношколците до крајот на 1930-тите. 

Во 1921 година, на Малта и бил доделен нов устав кој дозволувал ограничена самоуправа, а англискиот и италијанскиот биле признати како два официјални јазици на колонијата. Во тој момент, четири политички партии доминирале на политичката сцена на островите: тврдокорната проиталијанска Демократска националистичка партија (италијански: *Partito Democratico Nazionalista* ПДН)) предводена од Енрико Мици, умерениот проиталијански малтешки политички сојуз ( италијански: *Unione Politica Maltese*, УПМ) предводена од Игнацио Панзавекија, тврдокорната про-британска Уставна партија (УП) предводена од Џералд Стрикланд и умерената пробританска Лабуристичка партија (ЛП) предводена од Вилијам Савона, син на Сигисмондо Савона. Проиталијанските партии победиле на изборите во 1921 и 1924 година, а тие се споиле во Националистичката партија (НП) во 1926 година. НП победила на изборите во 1927 година и Стикланд станал премиер, пред самоуправата да биде суспендирана во 1930 година поради судирите меѓу владата на Стрикланд и Католичката црква. 

Главниот судија Сер Артуро Мерсиека подготвил извештај за употреба на малтешки во судот во 1924 година, и изјавил дека јазикот е несоодветен во овој контекст и дека „*несомнено ќе ја намали свеченоста, сериозноста и пристојноста што го карактеризира Кривичниот суд*".  Во 1931 година, 13,4% од населението на Малта знаеле италијански, додека 22,6% знаеле англиски. Подемот на политичките партии го променил општествено-политичкиот пејзаж на Малта и довел до тоа јавното мислење да почне да е повеќе важно. Ова резултирало со тоа што малтешкиот јазик добивал зголемено значење бидејќи тој бил јазик на мнозинството од населението. Политичките весници на малтешки јазик како што се *Leħen is-Sewwa* и *Il-Berqa* за прв пат биле објавени во 1920-тите и 1930-тите.

### Подем на фашизмот во Италија и Втората светска војна

 Италијански авиони ги бомбардираа Валета и Големото пристаниште во Малта во 1941 година
Фашистичкиот режим во Италија, кој бил воспоставен во 1922 година, ги обновил иредентистичките претензии над Малта, а тоа ги вознемирило британските власти и довело до зголемени тензии во Јазичното прашање. Италија направила напори да ја промовира својата култура во Малта, а британските власти го оспориле тоа со дополнително ограничување на употребата на италијанскиот јазик. Во 1927 година, двојазичните јавни огласи и имињата на улиците биле заменети со верзии само на англиски јазик. Самоуправата била обновена во 1931 година, а националистите победиле на изборите одржани во 1932 година. Тие се обиделе да го промовираат италијанскиот јазик и култура, вклучително и фашистичка пропаганда во Малта, а тоа ги антагонизирало Британците, што довело до укинување на уставот за самоуправа од 1921 година во 1933 година.  Употребата на италијанскиот јазик во официјални контексти била исфрлена во овој момент, иако тој останал *де јуре* официјален јазик.

На 21 август 1934 година, малтешкиот јазик бил прогласен за официјален јазик покрај англискиот и италијанскиот. Во пракса, единствено англискиот јазик се користел во администрацијата и јавните известувања, а италијанскиот престанал да биде официјален јазик по зголемените тензии меѓу Велика Британија и Италија поради кризата во Абисинија и сојузот на Италија со нацистичка Германија во 1936 година. Во средината на 1930-тите, малтешките државни службеници со проиталијански симпатии почнале да се отпуштаат од своите работни места.  Во 1939 година бил воспоставен нов устав, кој ги признал англискиот и малтешкиот јазик како официјални јазици на островите.

Како што заканата од војна станала поочигледна, во работничката класа на Малта се појавило антииталијанско расположение. Стравувањата од италијански напад се зголемиле кога избувнала Втората светска војна во 1939 година, а истакнати националисти, вклучително и Енрико Мици, биле уапсени како мерка на претпазливост. Кога Италија објавила војна во јуни 1940 година, биле уапсени и проиталијански државни службеници, вклучително и Артуро Мерсиека. Тие подоцна биле испратени во логори за интернација во Уганда, каде што останале во текот на целата војна. 

Малта била силно бомбардирана од италијански и германски авиони помеѓу 1940 и 1943 година, а за време на војната Малтежаните развиле силни симпатии кон Британците.

Резолуција и наследство (по 1940 г.)
------------------------------------

На Малта уште еднаш и била доделена самоуправа во 1947 година, и во тој момент било воведено универзално право на глас што го означил крајот на држењето на политичката моќ на средната класа. До тој момент, станало јасно дека јазичното прашање било решено со тоа што италијанскиот им отстапил место на англискиот и малтешкиот. До 1940-тите, малтешката литература и граматика биле добро развиени и јазикот се користел во административни услови. Мнозинството од населението на Малта никогаш не го прифатило италијанскиот како главен јазик, и иако познавањето на англискиот јазик значително се зголемило, тоа не било доволно да го замени малтешкиот јазик. Во рамките на образованите класови постоело малцинство кое ја занемарувало новата улога на малтежаните, како што е професорот Ј.Е. Дебоно кој во 1945 година изјавил дека јазикот може да се отфрли бидејќи неговото воведување било политичка цел да се елиминира италијанскиот и тоа било постигнато.

 Двојазичен знак за опасност во Комино на малтешки и англиски
Позицијата на Малта станала консолидирана откако образованието станало задолжително во 1946 година и биле основани многу нови училишта околу островите. И малтешкиот и англискиот останале официјални јазици кога Малта постигнала независност во 1964 година. И покрај неговото решавање, Јазичното прашање останало чувствителна тема некое време и не било академски изучувано до 1970-тите. 

Лабуристичката и националистичката партија, кои и двете биле основани среде јазичната дебата, продолжуваат да доминираат во политиката на Малта до ден-денес. На пописот од 2011 година, од населението од 377.952 луѓе на возраст од 10 и повеќе години, 357.692 (94,6%) изјавиле дека зборуваат барем просечно малтешки, 310.279 (82,1%) изјавиле дека зборуваат најмалку просечно англиски и 156.264 (41,3%) изјавиле дека зборуваат барем просечно италијански.  Денес, малтешкиот јазик е доминантниот јазик што се користи во политиката и администрацијата. И англискиот и малтешкиот јазик се користат во образованието на основно и средно ниво, но англискиот е доминантен во високото образование. Малтешки, англиски и италијански се застапени во медиумите, а италијанскиот останува особено популарен преку телевизијата. Виталноста на малтешкиот јазик во современа Малта понекогаш се смета дека е загрозена од употребата на англискиот јазик. 

1. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
2. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
3. ↑  Grech, Chris (27 October 2013). „Sir Hildebrand Oakes' resignation as Governor of Malta in 1813". *Times of Malta*. Архивирано од изворникот на 14 March 2020.
4. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
5. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
6. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
7. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
8. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
9. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
10. 1 2  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
11. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
12. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
13. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
14. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
15. 1 2  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
16. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
17. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
18. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
19. ↑  Borg, Coryse (16 July 2019). „Fortunato Mizzi lapide back in Malta". *Newsbook.com.mt*. Архивирано од изворникот на 6 October 2020.
20. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
21. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
22. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
23. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
24. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
25. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
26. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
27. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
28. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
29. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
30. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
31. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
32. ↑  Cachia, Enzo (23 January 2005). „Maltese Wartime internees". *The Malta Independent*. Архивирано од изворникот на 30 July 2019.
33. ↑  Cassar 2000 harvnb error: no target: CITEREFCassar2000 (help)
34. ↑  Brincat 2017 harvnb error: no target: CITEREFBrincat2017 (help)
35. ↑  „Census of Population and Housing 2011: Final Report" (PDF). *National Statistics Office*. 2014. Архивирано од изворникот (PDF) на 21 June 2020.
36. ↑  Badia i Capdevila, Ignasi (2004). „A view of the linguistic situation in Malta" (PDF). *Noves SL. Revista de Sociolingüística*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2 August 2020.

Библиографија
-------------

Понатамошно читање
------------------

* Hull, Geoffrey (1993). *The Malta Language Question: A Case History in Cultural Imperialism*. Valletta: Said International. ISBN 978-99909-4-308-5.