Првата конференција на Движењето на неврзаните во Белград во 1961 г.
**Социјалистичка Федеративна Република Југославија** била една од земјите основачи на **Движењето на неврзаните** за време на Студената војна. Главниот град на Југославија, Белград, бил домаќин на Првата конференција на Движењето на неврзаните во септември 1961 година и бил првиот град кој двапати бил домаќин на конференцијата кога во септември 1989 г. во Белград била организирана и деветтата конференција на Движењето на неврзаните.

Политиката на неврзување со активно учество во движењето претставувало камен-темелник на надворешната политика на југословенската Студена војна и еден од основните идеолошки постулати на Југословенската Федерација. Како единствена европска социјалистичка земја, социо-економски тесно поврзана со Западна Европа, Југославија избрала политика на урамнотежување и внимателна еквидистанца кон Соединетите Американски Држави, Советскиот Сојуз и Кина, при што неврзаноста била перципирана како колективна гаранција за безбедноста и независноста на земјата. Дополнително, движењето на неврзаните отворил дополнителен простор за маневрирање во длабоко поделена и политички ограничена Европа од Студената војна во која неутралните земји дополнително биле изложени на ситуација на де факто ограничен суверенитет 

Крајот на Студената војна и распаѓањето на СФРЈ го довело во прашање самиот опстанок на Движењето на неврзаните, кое избегнало прекин на активноста само со помош на политички прагматичното раководство на Индонезија.

Историја
--------

### Разделба со СССР и почеток на неврзувањето

 Посета на индискиот премиер Џавахарлал Нехру на Југославија во 1955 година
 Хаиле Селасие и Јосип Броз Тито во Белград во 1963 година. години
За време на Втората светска војна, југословенските партизани ја ослободиле својата земја само со мала помош од СССР и западните сојузници. Ова ги навело новите комунистички власти до убедување дека, за разлика од другите земји во Источна Европа, тие имаат право на послободен социјалистички развој. За разлика од повеќето други комунистички партии во Источна Европа, југословенските комунисти можеле да сметаат на лојалноста на локалните воени и полициски сили, како и на релативно висок степен на легитимност меѓу бројните југословенски народи и националности. Југославија не се доживувала себеси како клиент, туку како сојузник на СССР, при што Белград бил подготвен да иницира повоинствена политика од Москва, која пред почетокот на Студената војна се обидувала да ги зајакне врските со западните сојузници. Таа похрабра југословенска политика била видлива во прашањето за слободната територија Трст, идејата за Балканската федерација, мешањето во Граѓанската војна во Грција, австрословенскиот конфликт во Корушка, како и во инфилтрацијата и насоката на Национално ослободително движење на Албанија. Независната и смела политика на Белград ги зголемило тензиите во односите со СССР, кои ескалирале во 1948 година. во конфликтот меѓу Тито и Сталин, каде Југославија завршила во речиси целосна меѓународна изолација по раскинувањето на односите со источниот блок. Уште пред раскинувањето со Москва, Белград почнал да ги разгледува можностите за развој на политички и економски односи со азиските земји. Од друга страна, за многу азиски земји, Југославија станала модел за национално ослободување, дури и за оние режими кои не биле комунистички.

Во потрага по нови сојузници, Југославија најпрво се ориентирала кон западниот блок, потпишувајќи го Балканскиот пакт со членките на НАТО Грција и Турција во 1953 година. По смртта на Сталин, југословенските односи со СССР делумно се подобриле, што довело дури и до вербална поддршка за интервенцијата во Унгарија (за разлика од острата осуда на интервенцијата во Чехословачка во 1968 година). Белградската декларација од 1955 година довела до намалување на важноста и постепено раскинување на Балканскиот пакт. Бидејќи Југославија сè уште сакала да ја зачува својата новостекната независност, во тој период се фокусирала и на развојот на односите со неутралните европски земји како Финска. Југославија не се ни приклучила на Варшавскиот пакт воспоставен во мај 1955 година. Со цел да се избегне изолација во длабоко поделената Европа, Југославија за прв пат барала нови сојузници меѓу новоослободените колонии и територии со мандат. Југославија го поддржала Египет за време Суецката криза, земја која, заедно со Југославија, ќе стане еден од основачите на движењето. Односите со Индија, уште еден иницијатор на формирањето на движењето, биле развиени уште од времето на заедничкиот мандат во Советот за безбедност на ОН од 1949 година.

### Извори на неусогласеност

Во текот на 1948 и 1949 година, Југославија гледала во воспоставувањето политички и економски односи со новоослободените азиски народи како излез од зголемената изолација во Европа. Во текот на неколку месеци од новиот курс на надворешната политика, биле воспоставени дипломатски односи со Индија и Пакистан, а потоа биле испратени сигнали дека политиката може да се развие со воспоставување дипломатски односи со Бурма и Цејлон. Следната година, во 1950 година, југословенскиот министер за надворешни работи Едвард Кардељ изјавил за време на Генералното собрание на ОН дека „ *Југославија не може да прифати дека човештвото мора да избира помеѓу доминацијата на една или друга сила*". Терминот неврзување бил употребен за прв пат во истата година кога Индија и Југославија одбиле да се усогласат по прашањето на Корејската војна. Во текот на 1950 и 1951 година, Југославија, Индија и Египет биле избрани за непостојани членки на Советот за безбедност на Обединетите нации и почнале да ги координираат своите дипломатски активности со цел да се спречи избувнување на конфликти или да се намалат нивните последици. Во 1951 година, Јосип Броз Тито изјавил дека никогаш нема да се согласи со тезата дека само големите сили треба да ја одредуваат судбината на светот, практично отфрлајќи ја тезата на Коминтерната за дихотомната поделба на светот. Потоа ги отфрлил тврдењата дека Индија и Југославија сакале да воспостават трет блок. Во текот на 1951 и 1952 година, југословенската надворешна политика била насочена кон барање клучни соработници во регионите надвор од Европа, обидувајќи се да избегне приклучување кон кој било идеолошки блок. Една од главните цели во наредниот период било воспоставување блиска соработка со азиските и африканските народи. Бурма наскоро станала лакмус за југословенското идеолошко, политичко, економско и воено влијание на глобално ниво. Смртта на Сталин и крајот на Корејската војна влијаеле на азиските и африканските земји да организираат дипломатија на самитот со цел заеднички да одговорат на предизвиците на светските сили. Тито, од своја страна, можел полесно да ги согледа опасностите што му се заканувале на неговиот режим од НАТО пактот поради слабеењето на притисокот на Москва и ја отфрлил можноста за натамошно зближување - Грција и Турција биле исклучок. Во август 1954 година, претседателот на Генералното собрание на ОН, Вијаја Лакшми Пандит, ја посетила Југославија и го поканил Тито на возвратна посета на Индија. Поканата била прифатена, па се сретнале на 22 декември 1954 година. во Њу Делхи, индискиот премиер Џавахарлал Нехру и југословенскиот претседател Тито потпишале заедничка изјава во која наведуваат дека *„политиката на неврзаност усвоена и спроведена од нивните две земји не е неутралност или неутрализам и затоа пасивност, како што понекогаш се инсинуира, туку позитивна, активна и конструктивна политика која се стреми да обезбеди лидерство кон колективен мир* ".

### 1956 - 1961

Средба на Бриони.
Трилатералната средба на југословенскиот претседател Тито, индискиот премиер Нехру и египетскиот претседател Гамал Абдел Насер била организирана на 19 јули 1956 година. во Бриони во СР Хрватска. Тројцата водачи потпишале документ во кој се нагласува дека „*Мирот не може да се постигне преку поделба, туку преку напори да се постигне колективна безбедност на светско ниво".* *Постигнато преку проширување на просторот на слободата, како и ставање крај на доминацијата на една земја над друга".*  За разлика од Насер, кој ја прифатил идејата за неврзан блок, Нехру се придржувал до испробаните методи во меѓународните односи и не решил лесно да започне глобален проект за создавање трета, неврзана групација на држави.

Поради новиот идеолошки конфликт со Москва и Пекинг, Тито кон крајот на 1958 и почетокот на 1959 година. со голема делегација тргнал на важна тримесечна меѓународна турнеја на југословенскиот брод Галеб. По тој повод тој ги посетил Индонезија, Индија, Бурма, Цејлон, Етиопија, Судан, Египет и Сирија. Индонезискиот претседател Сукарно го нарекол Тито граѓанин на светот, додека Тито ја опишал конференцијата во Бандунг како место од кое потекнува новиот дух што го обединува човештвото. За време на престојот во Индонезија, претседателот Тито добил и почесен докторат по правни науки на Универзитетот во Бандунг.

### Белградска конференција (1961)

Учесници на конференцијата во Белград.
Белградската конференција на шефови на држави и влади на неврзаните земји во 1961 година била првиот официјален самит на Движењето на неврзаните. Процесот на деколонизација во голема мера придонел за организацијата на настанот, овозможувајќи учество на голем број новоослободени африкански земји. Поради оваа причина, некои коментатори го нарекле настанот *Јалта на Третиот свет*, правејќи паралела со Конференцијата во Јалта во 1945 година. Вкупно 25 земји учествувале на конференцијата во Белград, вклучувајќи ги Авганистан, Алжир, Бурма, Етиопија, Гана, Гвинеја, Индија, Индонезија, Ирак, Јемен, Југославија, Камбоџа, Кипар, Тунис, Обединета Арапска Република и Цејлон, додека три земји учествувале во својство на набљудувачи, тоа биле Боливија, Бразил и Еквадор. Подготвителен состанок пред вистинскиот настан бил организиран во Каиро од 5 до 12 јуни 1961 година. Една од првите причини била поделбата меѓу новоослободените земји од Африка во однос на кризата во Конго на конзервативни земји во групата Бразавил и радикални националистички земји во групата Казабланка. Сите земји од групата Казабланка учествувале на конференцијата, додека ниту една од земјите од групата Бразавил не учествувале.

### Хаванска конференција (1979)

До 1978 година, дел од поконзервативните членови на движењето воделе неформална кампања против кубанското домаќинство на конференцијата. Југославија одбила да се заложи за промена на земјата-домаќин иако самата била многу критична кон она што го доживеала како кубанска поддршка за новите форми на зависност од блокот во Африка и ја критикувала и комунистичката хегемонија и капиталистичкиот империјализам во земјите од третиот свет. Претседателот Тито, последниот преживеан од големата генерација основачи на движењето, започнал далекосежна кампања за одржување на движењето независно од двата блока. Белград сакал да ја обезбеди својата тешко стекната независност од СССР, како и да ја спречи намерата на некои арапски и радикални земји да го протераат Египет од членство по потпишувањето мир со Израел  Во исто време, СССР ја обвинил Југославија за спроведување на неправедна кампања против Куба и Виетнам  Додека ставовите на Фидел Кастро и Тито остро се разликувале, и двајцата лидери јавно ја истакнале потребата да се зачува единството на движењето.

Во својот говор, претседателот Тито ја осудил кубанската теза за постоење на природен сојуз меѓу неврзаните и комунистичкиот блок, подвлекувајќи дека движењето не може да биде резерва за ниту еден од блоковите. Патувањето во Хавана било последното патување на претседателот Тито во странство, што придонело за влошување на неговата здравствена состојба при крајот на неговиот живот. Отфрлањето на тезата за близок сојуз во тој момент позитивно се одразило на односите на СФР Југославија со САД. Во исто време, Куба сметала дека Југославија, како релативно мала и развиена бела европска земја од глобалниот север, не треба да има толку важно место во движењето, но напорите за нејзино изолирање биле неуспешни.

### Белградска конференција (1989)

 Во Сава Центар се одржало генералното собрание на Деветтиот самит
Во обид да ги искористи успесите на меѓународно ниво за враќање и зајакнување на внатрешната кохезија, југословенската дипломатија ги насочила своите напори на организирање и учество во голем број значајни мултилатерални иницијативи. Еден од овие напори била успешната кандидатура за организирање конференција на неврзаните во Белград, со што главниот град на Југославија станал првиот град кој двапати бил домаќин на самитот. Иницијативата за организирање на конференцијата во Југославија била на новиот југословенски министер за надворешни работи, Будимир Лончар, кој од 1993 до 1996 година ќе биде и специјален советник на генералниот секретар на ОН за неврзаните прашања. Првично, се очекувало кандидатурата на некои од членовите во Латинска Америка, но бидејќи радикалната членка Никарагва била единствената која силно лобирала да се организира конференцијата, тоа довело до загриженост во голем број неврзани главни градови. Затоа конференцијата конечно била организирана во Белград во периодот од 4 до 7 септември 1989 година  По неформални дискусии на неколку потенцијални кандидати, Југославија конечно била избрана едногласно на министерскиот состанок на Движењето на неврзаните во Никозија во 1988 година. Додека Секретаријатот за надворешни работи бил задоволен од резултатот во Никозија, Претседателството на Југославија (колективниот шеф на државата) покажал скептицизам кон организирањето на конференцијата, но Јосип Врховец на крајот го прифатил, плашејќи се дека напуштањето на изборите ќе ја покаже длабочината на криза со која веќе се соочувала Југославија. Успехот на конференцијата во Белград понекогаш се опишува како лебедова песна на истакнатата југословенска дипломатија од Студената војна. Конференцијата во Сава Центар ја отворил Јанез Дрновшек со воведно излагање на словенечки јазик.

### Распаѓање на Југославија

Анимирана карта на распадот на Југославија
Во периодот на југословенската криза и распадот на земјата, Југославија била на крајот од своето претседавање со Движењето на неврзаните, кое траелоод 1989 до 1992 година и по што Индонезија требало да го преземе претседателството. Поради сложеното и конфедерализирано уставно уредување на Југославија, во периодот од 1989 година до крајот на југословенското претседателство, дури пет претседавачки шефови на држави биле заменети со ротација, што бил најдинамичниот период во промената на претседателството на движењето до тој момнент. Југословенската криза создала и практични логистички и правни предизвици во непреченото пренесување на претседателството на Индонезија. Во времето на самитот во Џакарта од 1 до 6 септември 1992 година, војните во Југославија веќе биле започнати. Поранешните југословенски републики Хрватска, Словенија и Босна и Херцеговина веќе се приклучиле на Обединетите нации, додека СР Југославија била изложена на силни меѓународни санкции. СР Југославија (составена од Србија и Црна Гора) за себе барала признавање на целосното и ексклузивно правно наследство на поранешна СФР Југославија (барање кое било оспорено само неколку дена по самитот во Џакарта во Резолуцијата 777 на Советот за безбедност). Така, југословенската криза создала невидена ситуација во која претседателот на движењето (Добрица Ќосиќ, која во тоа време бил во Лондон) бил отсутен на конференцијата во Џакарта каде што требало да и го предаде претседателството на Индонезија. Југословенската делегација, која не добила никакви детални инструкции од Белград, ја предводел црногорскиот дипломат Бранко Луковац. Во отсуство на одговор од Белград, делегацијата се согласила новите постјугословенски земји да можат да учествуваат на самитот како набљудувачи, иако Белград сè уште формално не ги признал како независни држави. Во делумно хаотични околности, југословенската (де факто српска и црногорска) делегација успеала да постигне резултати што египетскиот министер за надворешни работи Амр Муса ги опишал како подобри за Југославија од она што наскоро може да се очекува во Обединетите нации. Движењето одлучило да не ја исфрли Југославија од членство, туку да и остави *празно столче*, кое ќе се користи до соборувањето на Слободан Милошевиќ, а СР Југославија се повлекла од барањето да биде призната како единствен правен наследник на СФР Југославија, која веќе се согласила да биде единствената од неколкуте земји кои го делат наследството. Според одлуката на Движењето на неврзаните, СР Југославија не требало да биде поканета на самитите, освен во случај да се разговара за прашања кои директно ја засегаат. На враќање од Џакарта, последната југословенска делегација на самитот на неврзаните се соочила и со логистички проблеми поради режимот на санкции во кој последниот дел од патувањето од Будимпешта до Белград го минала со автобус поради режимот на забрана за летови.

Идеологија
----------

 Комеморативен обелиск на конференцијата во 1961 година. години во Нов Белград
### Основни земји на Движењето на неврзаните

Како еден од поборниците за еквидистанца кон двата блока, Југославија имплицитно ја довела во прашање неврзаната позиција на некои од земјите-членки на движењето. Во одбрана на своите позиции, Југославија често тесно соработувала со самопрогласените базни земји на движењето како што се Индија, Шри Ланка и Египет, а за разлика од самопрогласените и прогресивни членки на Источниот блок (на пр. Куба и Виетнам) и Западниот блок, но помалку активни конзервативни членови (на пр. Саудиска Арабија). Белград се плашел дека блискиот советски сојузник Куба, заедно со другите самопрогласени прогресивни членови, се обидуваат да го приближат целото движење до Источниот блок со прифаќање на тезата на Ленин за природната блискост на интересите меѓу советскиот социјализам и ослободителните движења на колонијализираните народи во Африка и Азија. Кон крајот на 1970-тите, дошол редот Латинска Америка да биде домаќин на конференцијата на движењето откако домаќини биле Европа (еднаш), Азија (еднаш) и Африка (три пати). Додека очекувањата и надежта меѓу основните земји на движењето биле дека домаќин на конференцијата ќе биде Перу, таа идеја била напуштена кога бил направен државен удар против претседателот Валаско Алварадо. По изборот на Хавана за домаќин на конференцијата, Југославија и Индија заеднички предложиле голем број амандмани во успешни напори да се избегне неприфатливо пристрасна и просоветска конечна резолуција што ќе го направи Движењето на неврзаните усогласено. Незадоволни од активностите на Југославија и Индија, Куба, Иран и Ирак биле отсутни на конференцијата во Белград во 1989 година.

### Европски и медитерански аспекти на неусогласеност

На Првата конференција на Движењето на неврзаните во Белград учествувале 25 делегации, од кои Либан, Тунис, Обединетата Арапска Република, Мароко, Алжир, Кипар и Југославија биле присутни од евро-медитеранската област. Југословенската дипломатија покажала извесна недоверба кон ексклузивните триконтинентални иницијативи кои ги собрале само земјите од Африка, Азија и Латинска Америка, а за кои Белград верувал дека ги претставуваат советските напори за намалување на југословенското и медитеранското место во движењето на неврзаните земји од третата светот. Во својата поширока стратегија, Југославија тесно соработувала со другите неврзани, но и неутрални земји од Европа преку Конференцијата за безбедност и соработка во Европа (претходник на ОБСЕ) во напорите за зачувување на постигнувањата од Хелсиншките договори. Во оваа рамка, Југославија соработувала со Австрија и Финска во обезбедувањето посредување за конфликтните блокови, во 1977 година го организирала вториот самит по Хелсиншката конференција и предложила нацрти на европски документи за заштита на националните малцинства, кои сè уште се темел и составен дел на европскиот систем за заштита на малцинствата. Министерот за надворешни работи на Југославија, Милош Миниќ, истакнал дека „*Југославија е европска, медитеранска, неврзана и земја во развој* ". За време на состаноците и патувањата во други неврзани земји, претседателот Тито ја истакнал потребата Медитеранот да стане зона на мирот.

Поради она што понекогаш се сметало како евроцентризам, Југославија повремено била критикувана дека е претерано претпазлива во давањето директна поддршка на ослободителните движења, при што Југославија давала најголема и најнесебична помош за ослободително движење во Алжир, додека на други места помошта била повнимателна и често фокусирана на дипломатските иницијативи преку Обединетите нации. Југославија, од друга страна, истакнала дека нејзините историски искуства со странска доминација на две империи (Австро-Унгарија и Отоманската империја), предизвиците со кои се соочува како земја во развој, како и сложената мултиетничка федерална структура ја поврзуваат Југославија. во своите искуства со бројните новоослободени колонии.

Културна и научна соработка
---------------------------

### Медиуми

Во јануари 1975 г Танјуг иницирал формирање на збир на неврзани новински агенции.

### Локални самоуправи

Додека во пракса југословенските општини ги започнале своите независни активности за меѓународна соработка веќе во 1950-тите, нивното право да учествуваат во надворешните односи на земјата било заштитено со уставот од 1974 година, неколку децении пред да бидат вклучени слични гаранции во западните уставни системи, како што е белгискиот. На состанокот на Меѓународната унија на локални власти во Хаг во 1957 година, југословенската делегација им се придружила на делегациите од Африка и Азија во спротивставување на продолжувањето на претходната практика на извршниот комитет во заминување да предлага наследник, што во пракса обезбедило доминацијата на глобалниот север. Во 1959 година, југословенските претставници ја иницирале посетата на Целоиндиската федерација на локални самоуправи на Југославија. До крајот на 1969 година, 60 југословенски градови веќе воспоставиле формални односи со 150 градови во 20 земји. Координацијата на Сојузот на југословенските градови активно ја промовирала соработката со неврзаните земји. Од 16-те договори со локални единици од земјите од третиот свет потпишани до 1977 година, осум биле потпишани од општини од Србија, пет од Хрватска и по еден од Словенија, Босна и Херцеговина и Македонија. До 1982 година, тој број пораснал на 33 договори со 22 договори потпишани во Србија, 5 во Хрватска, 4 во Словенија и по 1 во Босна и Херцеговина и Македонија. Во тоа време, југословенските општини потпишале вкупно 343 договори за меѓународна соработка, од кои 86 биле во Хрватска и 81 во Словенија, при што најголемиот дел од договорите со неврзаните страни во Србија и огромното мнозинство од сите договори биле потпишани. по општини во овие три југословенски републики.

Наследство
----------

По завршувањето на Студената војна и југословенските војни, шесте поранешни републики и правни наследници на Југословенската Федерација покажале различен степен на интерес за учество во активностите на Движењето на неврзаните. Членството на Југославија, кое за себе го барала новооснованата Сојузна Република Југославија (реорганизирана како Србија и Црна Гора во 2003 година) и чие барање не било широко прифатено, било официјално суспендирано во 1992 година без формално бришење од списокот на членови. Во 2001 година, Координативното биро на Движењето на неврзаните ја признала Сојузна Република Југославија како земја набљудувач во рамките на движењето. Од шесте поранешни републики, четири од нив имаат статус на набљудувач, имено Босна и Херцеговина, Хрватска, Србија и Црна Гора. Ниту еден од нив не е полноправен член на движењето и покрај тоа што кандидатурата на Босна и Херцеговина била одбиена во 1995 година. Само Србија спаѓа во категоријата формално воено неутрални земји, додека Македонија, Словенија, Црна Гора и Хрватска се членки на НАТО алијансата, а Босна и Херцеговина е земја кандидат за членство. Сите тие се или членки или земји аспиранти за членство во Европската Унија. Двајца поранешни членови на движењето што се приклучиле на ЕУ ( Кипар и Малта) го напуштиле движењето по пристапувањето, при што Владата на Кипар нагласила дека земјите ќе одржуваат блиски врски со движењето. Заедно со 6 југословенски републики, од 2008 г. Косово еднострано прогласил независност со големо мнозинство членови на Движењето на неврзаните кои не ја признале таа независност (вклучувајќи ги Индија, Индонезија, Куба, Јужна Африка) , но и покрај ова движењето сепак останало без заеднички договорен став по ова прашање.

Собранието на Србија, местото на првата конференција во 1961 година, исто така бил домаќин на комеморативна средба по повод педесетгодишнината на движењето во 2011 година. години.

Наводи
------

1. 1 2  Martinović, S. (1983). „Foreign Policy of Yugoslavia". *Pakistan Horizon*. **36** (1): 28–31. JSTOR 41394717.
2. ↑  „'Yugocentrism': Belgrade's Balancing Actas Friend of East, West and Nations In Between". *New York Times*: 12. 28 December 1964.
3. ↑  Kullaa, Rinna (2012). *Non-alignment and Its Origins in Cold War Europe: Yugoslavia, Finland and the Soviet Challenge*. I.B. Tauris.
4. 1 2  Schiavone, Giuseppe (2008). *International Organizations: A dictionary and directory* (Seventh. изд.). Palgrave Macmillan. стр. 250. ISBN 978-0-230-57322-2.
5. ↑  Čavoški, Jovan (2022). „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". Во Mićić, Srđan; Čavoški, Jovan (уред.). *On the Fault Lines of European and World Politics: Yugoslavia between Alliances and Neutrality/Non-Alignment*. Belgrade: Institute for Recent History of Serbia. стр. 144, 145. ISBN 978-86-7005-212-3.
6. 1 2  Trültzsch, Arno. „An Almost Forgotten Legacy: Non-Aligned Yugoslavia in the United Nations and in the Making of Contemporary International Law".
7. 1 2  Mišković, Nataša (2009). „The Pre-history of the Non-Aligned Movement: India's First Contacts with the Communist Yugoslavia, 1948–50" (PDF). *India Quarterly*. **65** (2): 185–200. doi:10.1177/097492840906500206. Архивирано од изворникот (PDF) на 13. 01. 2022. Посетено на 14. 08. 2022. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |archive-date=` (help)
8. ↑  Čavoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics*. стр. 145, 146.
9. 1 2  Ivo Goldstein; Slavko Goldstein (2020). *Tito* [*Tito*] (хрватски). Zagreb: Profil. стр. 636–647. ISBN 978-953-313-750-6.
10. ↑  Čavoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics*. стр. 146, 147.
11. ↑  Čavoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics*. стр. 147, 148.
12. ↑  Čavoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics*. стр. 148.
13. ↑  Čаvoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics: Yugoslavia between Alliances and Neutrality/Non-Alignment*. стр. 149.
14. ↑  Bogetić, Dagan (2000). *Jugoslavija i Zapad 1952-1955: jugoslovensko približavanje NATO-u*. Beograd: Službeni list. стр. 141–154. ISBN 86-355-0480-1.
15. 1 2  Krajcar, Dražem. „Tito, Nehru i Naser na Brijunima dogovorili osnivanje Pokreta nesvrstanih – 1956". *Povijest.hr*.
16. ↑  Čavoški, J. „Yugoslavia's Experience with the Non-Aligned Movement: Reconciling Formal Participation and Non-Bloc Policies". *On the Fault Lines of European and World Politics: Yugoslavia between Alliances and Neutrality/Non-Alignment*. стр. 151, 152.
17. ↑  Čavoški, Jovan (2009). *Jugoslavija i kinesko-indijski konflikt 1959-1962*. Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije. стр. 115 i dalje. ISBN 978-86-7005-069-3.
18. ↑  Bogetić, Dragan (2006). *Nova strategija spoljne politike Jugoslavije 1956-1961*. Beograd: Institut za savremenu istoriju. стр. 314 i dalje. ISBN 86-7403-101-3.
19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Jakovina, Tvrtko (2011). *Treća strana Hladnog rata*. Fraktura. ISBN 978-953-266-203-0.
20. 1 2 3 4 5  Ancic, Ivana (17 August 2017). „Belgrade, The 1961 Non-Aligned Conference". *Global South Studies*. University of Virginia.
21. ↑  Pantelic, Nada (2011). „The First Conference of Heads of State or Government of Non-Aligned Countries (in Serbian and English)". *Exhibition Catalog*. Archives of Yugoslavia. ISBN 978-86-80099-35-4. Архивирано од изворникот на 2022-08-06. Посетено на 2023-04-28.
22. ↑  „2011.- "The first conference of the Heads of state or Government of Non-aligned countries, Belgrade 1961"". Archives of Yugoslavia. Архивирано од изворникот на 2020-07-28. Посетено на 28 July 2020.
23. 1 2 3 4  Michael Dobbs (10 June 1979). „Tito Fears for Independence of Nonaligned Group". *Washington Post*. Посетено на 7 May 2021.
24. ↑  „Poslednje veliko putovanje". Večernje novosti. 26 May 2005. Посетено на 6 February 2022.
25. ↑  Lampe, John R. (2013). „Yugoslavia's Foreign Policy in Balkan Perspective: Tracking between the Superpowers and Non-Alignment". *The East Central Europe*. **40** (1–2): 97–113. Посетено на 6 February 2022.
26. 1 2  Jakovina, Tvrtko (2020). *Budimir Lončar: Od Preka do vrha svijeta* [*Budimir Lončar: From Preko to the top of the World*] (Croatian). Zaprešić, Croatia: Fraktura. стр. 292. ISBN 978-953358239-9.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
27. ↑  „9th Summit Conference of Heads of State or Government of the Non-Aligned Movement" (PDF). [James Martin Center for Nonproliferation Studies. 1989. Наводот journal бара `|journal=` (help)
28. ↑  „Foreign ministers of the non-aligned group of nations early...". United Press International. 11 September 1988. Посетено на 23 September 2021.
29. 1 2 3 4  Cviic, K. F. (1979). „Note of the Month". *The World Today*. **35** (10): 387–390. JSTOR 40395078.
30. ↑  Singleton, F. B. (1980). „Yugoslavia without Tito". *The World Today*. **36** (6): 204–208. JSTOR 40395190.
31. ↑  Hasan, Sabiha (1981). „Yugoslavia's Foreign Policy Under Tito (1945-1980) - II". *Pakistan Horizon*. **34** (4): 62–103. JSTOR 41394138.
32. 1 2 3 4 5 6 7 8  Unkovski-Korica, Vladimir (2021). „Non-aligned Cities in the Cold War: Municipal Internationalism, Town Twinning and the Standing Conference of Towns of Yugoslavia, c.1950–c.1985". *The International History Review*. doi:10.1080/07075332.2021.1960585.
33. 1 2  „Republika Srbija u Pokretu Nesvrstanih Zemalja (PNZ)". Ministry of Foreign Affairs (Serbia). Посетено на 8 April 2020.