**Ватикан**, официјално **Држава Ватикан** (италијански: *Stato della Città del Vaticano*;  латински: *Status Civitatis Vaticanae*),   — независна земја без излез на море, град-држава, микродржава и енклава во Рим, Италија. Таа станала независна од Италија во 1929 година со Латеранскиот договор, и е посебна територија под „*целосна сопственост, ексклузивна доминација и суверена власт и јурисдикција*" на Светата Столица, со суверен ентитет според меѓународното право, кој одржува во градот временската моќ и управување на државата, дипломатската и духовната независност.   Со површина од 49 хектари и според податоци од 2023 година, има население од 764 луѓе. Според тоа, таа е најмалата држава во светот и по површина и по население. Како што управува Светата столица, државата Ватикан е црковна или свештеничка - монархиска држава со која управува Папата, кој е бискуп на Рим и поглавар на Католичката црква. Највисоките државни функционери се сите католички свештеници од различно потекло. По Авињонското Папство (1309 – 1377) папите главно престојувале во Апостолскиот дворец во рамките на денешен Ватикан, иако понекогаш наместо тоа престојувале во Квириналскиот дворец во Рим или на друго место. Ватикан е исто така метоним за Светата столица.

Светата столица датира од раното христијанство и е главното епископско седиште на Католичката црква, која има приближно 1.329 милијарди крстени католици во светот според податоци од 2018 година во во Латинската црква и 23 источни католички цркви. Независната држава Ватикан, од друга страна, настанала на 11 февруари 1929 година со Латеранскиот договор помеѓу Светиот Престол и Италија, кој зборуваза него како нова креација, не како остаток од многу поголемите Папски држави (756–1870), кои претходно опфаќале голем дел од Централна Италија.

Ватикан содржи религиозни и културни места како што се базиликата Свети Петар, Сикстинската капела, Ватиканската апостолска библиотека и Ватиканските музеи. Во нив се прикажани некои од најпознатите слики и скулптури во светот. Уникатната економија на Ватикан е финансиски поддржана од донации од верниците, со продажба на поштенски марки и сувенири, такси за прием во музеи и продажба на публикации. Ватикан нема даноци и предметите се без царина.

Име
---

Името *Ватикан* за прв пат се користело во Латеранскиот договор, потпишан на 11 февруари 1929 година, со кој е воспоставен современ град-држава именуван по Ватиканскиот рид, географската локација на државата во рамките на градот Рим. „Ватикан" е изведен од името на етрурска населба, Ватика или Ватикум, сместена во општата област што Римјаните ја нарекувале *Агер Ватикан*, „*ватиканска територија*".

Италијанското име на градот е Сита дел Ватикано (Città del Vaticano) или, поформално, Стато дела Сита дел Ватикано (Stato della Città del Vaticano), што значи „држава на градот Ватикан". Неговото латинско име е *Status Civitatis Vaticanae*; ова се користи во официјалните документи од страна на Светата Столица, Црквата и Папата.

Историја
--------

St. Peter's Square, the basilica and obelisk, from Piazza Pio XIISt. Peter's Square, the basilica and obelisk, from Piazza Pio XII
### Рана историја

 Ватиканскиот обелиск на плоштадот Свети Петар бил донесен во Рим од Египет од Калигула
Името „Ватикан" веќе било во употреба во времето на Римската Република за *Агер Ватиканус*, мочурлива област на западниот брег на Тибар спроти градот Рим, сместена помеѓу Јаникулум, Ватиканскиот рид и Монте Марио, до ридот Авентин и до сливот на потокот Кремера. Топонимот Агер Ватиканус (*Ager Vaticanus)* е посведочен до 1 век од нашата ера: потоа се појавил друг топоним, *Ватиканус (Vaticanus)*, означувајќи област многу поограничена: Ватиканскиот рид, денешниот плоштад Свети Петар, а можеби и денешната Виа дела Кончилијационе. Поради неговата близина до главниот непријател на Рим, етрурскиот град Веј (друго име за *Агер Ватиканус* било *Рипа Веиентана* или *Рипа Етруска*), и поради тоа што бил подложен на поплавите на Тибар, Римјаните го сметале овој првично ненаселен дел од Рим за лош и застрашувачки.

Посебно слабиот квалитет на ватиканското вино, дури и по мелиорацијата на областа, го коментирал поетот Марцијал (40 – меѓу 102 и 104 г. н.е.). Тацит напишал дека во 69 н.е. Годината на четворицата цареви, кога северната војска која го донела Вителиј на власт пристигнала во Рим, „*голем дел се сместиле во нездравите области на Ватикан, што резултирало со многу смртни случаи помеѓу обичните војници; а Тибар што бил блиску, неспособноста на Галите и Германците да ја поднесат топлината и последователната алчност со која пиеле од потокот ги ослабнале нивните тела, кои веќе биле лесен плен на болеста*".

 Рана интерпретација на релативните локации на циркусот и средновековните и сегашните базилики на Свети Петар
 Едно можно современо толкување 
За време на Римското Царство, таму биле изградени многу вили, откако Агрипина Постарата (14 п.н.е.–18 октомври н.е. 33) ја исцедила областа и ги поставила нејзините градини во почетокот на 1 век од нашата ера. Во 40 н.е. нејзиниот син, царот Калигула (31 август н.е. 12-24 јануари н.е. 41; р. 37-41) изградил во нејзините градини циркус за кочии (40 н.е.) кој подоцна бил завршен од Нерон, Circus Gaii et Neronis, обично се нарекува, едноставно, Циркус на Нерон.

Ватиканскиот обелиск на плоштадот Свети Петар е последниот видлив остаток од циркусот на Нерон. Ја донел царот Калигула од Хелиополис во Египет. Обелискот првично стоел во центарот на римскиот циркус. Циркусот станал место на мачеништво за многу христијани по големиот римски пожар во 64 н.е. Традицијата вели дека токму во овој циркус Свети Петар бил распнат наопаку. Во 1586 година, папата Сикст V го преместил обелискот на својата денешна позиција користејќи метод смислен од италијанскиот архитект Доменико Фонтана.

Спроти циркусот постоеле гробишта разделени со Виа Корнелија. Погребни споменици и мавзолеи, и мали гробници, како и олтари на паганските богови од сите видови политеистички религии, биле изградени кои постоеле до пред изградбата на Константиовата базилика Свети Петар во првата половина на IV век. Светилиштето посветено на фригиската божица Кибела и нејзиниот сопружник Атис останало активно долго откако во близина била изградена античката базилика Свети Петар. Остатоците од оваа древна некропола биле изнесени на виделина спорадично за време на реновирањето од страна на различни папи во текот на вековите, зголемувајќи се во зачестеноста за време на ренесансата додека не била систематски ископана по наредба на папата Пиј XII од 1939 до 1941 година. Константиовата базилика била изградена во 326 година над, според верувањата, гробот на Свети Петар, закопан на тие гробишта.

Оттогаш, областа станала понаселена во врска со активноста во базиликата. Во близина била изградена палата уште во 5 век за време на понтификатот на папата Симах (владеел 498–514).

### Папски држави

 Италијанскиот полуостров во 1796 г. Папските држави во централна Италија се обоени во виолетова боја.
Папите постепено започнале да имаат секуларна улога како гувернери на регионите во близина на Рим. Тие владееле со папските држави, кои покривале голем дел од Италијанскиот Полуостров, повеќе од илјада години до средината на 19 век, кога целата територија што му припаѓала на папството била заземена од новосоздаденото Кралство Италија.

Поголемиот дел од овој период, папите не живееле во Ватикан. Латеранската палата, на спротивната страна на Рим, била нивна вообичаена резиденција околу илјада години. Од 1309 до 1377 година, тие живееле во Авињон во Франција. По враќањето во Рим, тие избрале да живеат во Ватикан. Тие се преселиле во Квириналскиот дворец во 1583 година, откако бил изграден во времето на папата Павле V (1605–1621), но по заземањето на Рим во 1870 година се повлекле во Ватикан, а она што било нивна резиденција станало резиденција на кралот на Италија.

### Под италијанска власт (1871–1929)

A panorama of gardens and several buildings viewed from St. Peter's BasilicaПанорама на градините гледана од базиликата Свети ПетарВо 1870 година, имотите на папата биле оставени во неизвесна ситуација кога самиот Рим бил припоен од италијанските сили, со што се довршило италијанското обединување, по номиналниот отпор на папските сили. Помеѓу 1861 и 1929 година, статусот на папата се нарекувало „*Римско прашање*".

Италија не се обидела да се меша со Светата столица во Ватиканските ѕидини. Меѓутоа, на многу места го конфискувала црковниот имот. Во 1871 година, Квириналскиот дворец бил конфискуван од кралот на Италија и станала кралска палата. Потоа, папите непречено престојувале во ѕидините на Ватикан, а одредени папски прерогативи биле признати со Законот за гаранции, вклучувајќи го и правото да испраќаат и примаат амбасадори. Но, папите не го признале правото на италијанскиот крал да владее во Рим и тие одбиле да го напуштат комплексот на Ватикан додека не се реши спорот во 1929 година; Папата Пиј IX (1846–1878), последниот владетел на папските држави, бил нарекуван „ затвореникот во Ватикан". Принудени да се откажат од секуларната власт, папите се фокусирале на духовните прашања.

Оваа ситуација била решена на 11 февруари 1929 година, кога Латеранскиот договор меѓу Светата столица и Кралството Италија бил потпишан од премиерот и шеф на владата Бенито Мусолини во име на кралот Виктор Емануел III и од кардиналот државен секретар Пјетро Гаспари за папата Пиј XI. Договорот, кој стапил во сила на 7 јуни 1929 година, ја основал независната држава Ватикан и го потврдил специјалниот статус на католичкото христијанство во Италија.

### Втора светска војна

 Бендовите на 38-та бригада на британската армија свират пред базиликата Свети Петар, јуни 1944 година
Светата столица, која управувала со Ватикан, водела политика на неутралност за време на Втората светска војна, под водство на папата Пиј XII. Иако германските трупи го окупирале градот Рим по примирјето во Касибиле во септември 1943 година, и Сојузниците од 1944 година, тие го почитувале градот Ватикан како неутрална територија. Еден од главните дипломатски приоритети на римскиот бискуп бил да го спречи бомбардирањето на градот; Папата бил толку чувствителен што протестирал дури и поради британските воздушни фрлања на памфлети над Рим, тврдејќи дека неколкуте слетувања во градот-држава ја нарушуваат неутралноста на Ватикан. Британската политика, како што била изразена во записникот од состанокот на кабинетот, била: „*во никој случај не треба да го малтретираме Ватикан, туку дека нашата акција во однос на остатокот од Рим ќе зависи од тоа колку италијанската влада ги почитува правилата на војна*".

Откако САД влегла во војната, САД се спротивставиле на таквото бомбардирање, плашејќи се да не ги навредат католичките членови на нивните воени сили, но рекле дека „*не можат да ги спречат Британците да го бомбардираат Рим ако Британците така решат*". Американската војска дури ги изземала католичките пилоти и членовите на екипажот од воздушни напади врз Рим и други црковни имоти, освен ако доброволно не се договори. Имено, со исклучок на Рим, а веројатно и можноста на Ватикан, ниту еден католички американски пилот или екипаж од воздух не одбил мисија во Италија под германска контрола. Британците бескомпромисно изјавиле „*ќе го бомбардираат Рим секогаш кога ќе побараат потребите на војната*". Во декември 1942 година, пратеникот на Обединетото Кралство и предложил на Светата столица Рим да биде прогласен за „отворен град", предлог што Светата столица го сфатила посериозно отколку што веројатно сметало Обединетото Кралство, кое не сакало Рим да биде отворен град, но Мусолини го отфрлил предлогот кога Светата столица му го дала. Во врска со сојузничката инвазија на Сицилија, 500 американски авиони го бомбардирале Рим на 19 јули 1943 година, особено насочени кон железничкиот центар. Загинале околу 1.500 луѓе. Пиј XII, кој претходниот месец бил опишан како „загрижениот болен" поради можниот бомбашки напад, ги согледал последиците. Друг напад се случил на 13 август 1943 година, откако Мусолини бил соборен од власт. Следниот ден, новата влада го прогласила Рим за отворен град, откако се консултирала со Светата столица за формулацијата на декларацијата, но Обединетото Кралство одлучило дека никогаш нема да го признае Рим како отворен град.

### Повоена историја

 Поглед на плоштадот Свети Петар од врвот на куполата на Микеланџело
Пие XII се воздржуваше од именување на кардинали за време на војната. До крајот на Втората светска војна, имало неколку истакнати слободни места: кардинал државен секретар, Камерленго, канцелар и префект на Конгрегацијата за религиозни меѓу нив. Пиј XII именувал 32 кардинали на почетокот на 1946 година, откако ја објавил својата намера да го стори тоа во неговата претходна божиќна порака.

Папскиот воен корпус, освен Швајцарската гарда, бил распуштен по волјата на Павле VI, како што е изразено во писмото од 14 септември 1970 година  Жандармерискиот корпус бил трансформиран во цивилна полиција и безбедносни сили.

Во 1984 година, нов конкордат помеѓу Светата столица и Италија изменил одредени одредби од претходниот договор, вклучувајќи ја позицијата на католичкото христијанство како италијанска државна религија, позиција што му била дадена со статутот на Кралството Сардинија од 1848 година 

Изградбата во 1995 година на нова куќа за гости, Domus Sanctae Marthae, во непосредна близина на базиликата Свети Петар била критикувана од италијанските еколошки групи, поддржани од италијанските политичари. Тие тврделе дека новата зграда ќе го блокира погледот на базиликата од блиските италијански станови. Плановите за кратко време ги заостриле односите меѓу Ватикан и италијанската влада. Шефот на Одделот за технички услуги на Ватикан остро ги отфрлил предизвиците на правото на државата Ватикан да гради во нејзините граници.

Џон Р. Морс во *European Journal of International Law* напишал дека поради условите на Латеранскиот договор, статусот на Ватикан како суверена држава и статусот на Папата како шеф на држава се проблематични.

Географија
----------

Карта на Ватикан, истакнувајќи значајни градби и ватиканските градини
Името „Ватикан" веќе било во употреба во времето на Римската Република како *Агер Ватиканус*, мочурлива област на западниот брег на Тибар спроти градот Рим, сместена помеѓу Јаникулум, ридот Ватикан и Монте Марио до ридот Авентин и до сливот на потокот Кремера. Територијата на Ватикан е дел од Ватиканскиот рид и од соседните поранешни Ватикански полиња. На оваа територија се изградени базиликата Свети Петар, Апостолската палата, Систинската капела и музеи, заедно со разни други градби. Областа била дел од римскиот *рион* на Борго до 1929 година. Бидејќи е одвоена од градот, на западниот брег на реката Тибар, областа излегува на градот што била заштитена со тоа што била вклучена во ѕидините на Лав IV (847–855), а подоцна била проширена со денешните ѕидини за утврдување, изградена во времето на Павле III (1534–1549), Пиј IV (1559–1565) и Урбан VIII (1623–1644).

Територија на државата Ватикан според Латеранскиот договор
Кога се подготвувал Латеранскиот договор од 1929 година, кој дал држава форма на Ватикан, границите на предложената територија биле под влијание на фактот дека голем дел од Ватикан бил целосно опкружен со оваа јамка. За некои делови од границата немало ѕид, но линијата на одредени згради обезбедувала дел од границата, а за мал дел од границата бил изграден современ ѕид.

Територијата го опфаќа плоштадот Свети Петар, кој е одделен од територијата на Италија единствено со бела линија долж границата на плоштадот, каде што допира до Пјаца Пио XII. До плоштадот Свети Петар се стигнува преку Виа дела Кончилијационе која се протега од близина на Тибар до Свети Петар. Овој голем пристап бил конструиран од Бенито Мусолини по склучувањето на Латеранскиот договор.

Според Латеранскиот договор, одредени имоти на Светата столица кои се наоѓаат на италијанска територија, особено Папската палата Кастел Гандолфо и главните базилики, уживаат вонтериторијален статус сличен на оној на странските амбасади. Во овие имоти, расфрлани низ Рим и Италија, се сместени основните канцеларии и институции неопходни за карактерот и мисијата на Светата столица.

Кастел Гандолфо и именуваните базилики внатрешно се патролираат од полициски агенти на државата Ватикан, а не од италијанската полиција. Според Латеранскиот договор (чл. 3) на плоштадот Свети Петар, но не вклучувајќи ги скалите што водат до базиликата, вообичаено патролира италијанската полиција.

Нема пасошка контрола за посетителите кои влегуваат во Ватикан од околната италијанска територија. Има бесплатен јавен пристап до плоштадот и базиликата Свети Петар и, по повод папската општа аудиенција, до салата во која се одржуваат. За оваа публика и за големите церемонии во базиликата и плоштадот Свети Петар, претходно мора да се набават билети бесплатно. Ватиканските музеи, каде се наоѓа Сикстинската капела, обично наплаќаат влез. Нема општ јавен пристап до градините, но може да се организираат тури со водич за мали групи до градините и ископувања под базиликата. Другите места се отворени единствено за оние поединци кои имаат финансиски бизнис за извршување на свои трансакции.

### Клима

Климата на Ватикан е иста како и во Рим: умерена, медитеранска клима со благи, дождливи зими од октомври до средината на мај и топли, суви лета од мај до септември. Некои помали локални карактеристики, главно магла и роси, се предизвикани од невообичаениот дел од базиликата Свети Петар, надморската височина, фонтаните и големината на големиот поплочен плоштад. Највисоката температура досега била 40.7 °C (105.3 °F), и на 2 август 2017 и на 27 јуни 2022 година.

| Климатски податоци за Ватикан *(податоци на Аеродром Рим-Чампино")* |
| --- |
| Месец | Јан | Фев | Мар | Апр | Мај | Јун | Јул | Авг | Сеп | Окт | Ное | Дек | Годишно |
| Највисока забележана °C (°F) | 19.8 (67.6) | 21.2 (70.2) | 26.6 (79.9) | 27.2 (81) | 33.0 (91.4) | 37.8 (100) | 39.4 (102.9) | 40.7 (105.3) | 38.4 (101.1) | 30.0 (86) | 25.0 (77) | 20.2 (68.4) | 40.7 (105.3) |
| Прос. висока °C (°F) | 11.9 (53.4) | 13.0 (55.4) | 15.2 (59.4) | 17.7 (63.9) | 22.8 (73) | 26.9 (80.4) | 30.3 (86.5) | 30.6 (87.1) | 26.5 (79.7) | 21.4 (70.5) | 15.9 (60.6) | 12.6 (54.7) | 20.4 (68.7) |
| Сред. дневна °C (°F) | 7.5 (45.5) | 8.2 (46.8) | 10.2 (50.4) | 12.6 (54.7) | 17.2 (63) | 21.1 (70) | 24.1 (75.4) | 24.5 (76.1) | 20.8 (69.4) | 16.4 (61.5) | 11.4 (52.5) | 8.4 (47.1) | 15.2 (59.4) |
| Прос. ниска °C (°F) | 3.1 (37.6) | 3.5 (38.3) | 5.2 (41.4) | 7.5 (45.5) | 11.6 (52.9) | 15.3 (59.5) | 18.0 (64.4) | 18.3 (64.9) | 15.2 (59.4) | 11.3 (52.3) | 6.9 (44.4) | 4.2 (39.6) | 10.0 (50) |
| Најниска забележана °C (°F) | −11.0 (12.2) | −4.4 (24.1) | −5.6 (21.9) | 0.0 (32) | 3.8 (38.8) | 7.8 (46) | 10.6 (51.1) | 10.0 (50) | 5.6 (42.1) | 0.8 (33.4) | −5.2 (22.6) | −4.8 (23.4) | −11 (12.2) |
| Прос. врнежи мм (ин) | 67 (2.64) | 73 (2.87) | 58 (2.28) | 81 (3.19) | 53 (2.09) | 34 (1.34) | 19 (0.75) | 37 (1.46) | 73 (2.87) | 113 (4.45) | 115 (4.53) | 81 (3.19) | 804 (31.65) |
| Прос. бр. врнежливи денови (≥ 1 mm) | 7.0 | 7.6 | 7.6 | 9.2 | 6.2 | 4.3 | 2.1 | 3.3 | 6.2 | 8.2 | 9.7 | 8.0 | 79.4 |
| Сред. бр. сончеви часови месечно | 120.9 | 132.8 | 167.4 | 201.0 | 263.5 | 285.0 | 331.7 | 297.6 | 237.0 | 195.3 | 129.0 | 111.6 | 2.472,8 |
| Извор:  |

Во јули 2007 година, Ватикан го прифатил предлогот на две фирми со седиште во Сан Франциско и Будимпешта, со кој ќе стане првата јаглеродно неутрална држава со неутрализирање на емисиите на јаглерод диоксид со создавање на климатска шума на Ватикан во Унгарија, како чисто симболичен гест  за да ги поттикне католиците да направат повеќе за да ја заштитат планетата. Ништо не излегло од проектот.

На 26 ноември 2008 година, самиот Ватикан го спровел планот објавен во мај 2007 година за покривање на покривот на салата Павле VI со соларни панели.

### Градини

На територијата на Ватикан се наоѓаат Ватиканските градини (италијански: *Giardini Vaticani* ), кои опфаќаат околу половина од оваа територија. Градините, основани за време на ренесансата и барокот, се украсени со фонтани и скулптури.

Градините датираат од средновековните времиња кога овоштарниците и лозјата се протегале на север од Папската апостолска палата. Во 1279 година, папата Никола III (Џовани Гаетано Орсини, 1277–1280) ја преселил својата резиденција назад во Ватикан од Латеранската палата и ја оградил оваа област со ѕидови. Засадил овоштарник *(помериум)*, тревник *(прателум)* и градина *(виридариум)*.

Управување
----------

Политиката на Ватикан се одвива во контекст на апсолутна изборна монархија, во која власта ја има поглаварот на Католичката црква. Папата ја извршува главната законодавна, извршна и судска власт над државата Ватикан (ентитет различен од Светата столица), што е редок случај на ненаследна монархија.

### Држава и Света столица

Државата Ватикан, која била создадена во 1929 година со Латеранските договори, и обезбедува на Светата столица временска јурисдикција и независност на мала територија. таа се разликува од Светата столица. Така, државата може да се смета за значаен, но не суштински инструмент на Светата столица. Самата Света Столица постоела континуирано како правен ентитет уште од римското царско време и е меѓународно призната како моќен и независен суверен ентитет од доцната антика до денес, без прекин дури и во моменти кога била лишена од територија (на пр. од 1870 до 1929 г. ).

Ватикан е една од ретките широко признати независни држави што не станала членка на Обединетите нации. Светата столица, која се разликува од државата Ватикан, има статус на постојан набљудувач, со сите права на полноправна членка, освен за гласање во Генералното собрание на ОН.

### Структура

 Папата Франциск во Ватикан, 2021 година
Владата на Ватикан има уникатна структура. Папата е суверен на државата, додека законодавната власт е доделена на Папската комисија за државата Ватикан, тело на кардинали назначени од Папата за периоди од пет години. Извршната власт е во рацете на претседателот на таа комисија, потпомогнат од генералниот секретар и заменикот генерален секретар. Надворешните односи на државата се доверени на Државниот секретаријат и дипломатската служба на Светата столица. Сепак, Папата има апсолутна моќ во извршната, законодавната и судската власт над Ватикан, и затоа е единствениот апсолутен монарх во Европа.

Оперативно, постојат одделенија кои се занимаваат со здравство, безбедност, телекомуникациски и други работи.

#### Празно папско место

Кардиналот Камерленго претседава со Апостолската камера, на која и е доверено управувањето со имотот и заштитата на другите папски временски овластувања и права на Светата столица за време на периодот на празниот престол или седе ватикано (празно папско место). Оние од државата Ватикан остануваат под контрола на Папската комисија за државата Ватикан. Постапувајќи со тројца други кардинали избрани со ждрепка на секои три дена, по еден од секој ред на кардинали (кардинал епископ, кардинал свештеник и кардинал ѓакон), тој во извесна смисла ги извршува функциите на шеф на државата на градот Ватикан. Сите одлуки што ги носат овие четворица кардинали мора да бидат одобрени од Кардиналскиот Збор како целина.

#### Папско благородништво

Благородништвото кое било тесно поврзано со Светата столица во времето на Папските држави продолжило да биде поврзано со Папскиот двор по губењето на овие територии, генерално со само номинални должности (види Папски господар на коњот, Префектура на папското домаќинство, Наследни офицери на Римската Курија, Црно благородништво). Тие ја формирале и свечената Благородна гарда. Во првите децении од постоењето на државата Ватикан, извршните функции биле доверени на некои од нив, вклучувајќи ја и онаа на делегат на државата Ватикан (денес деноминиран претседател на Комисијата за градот Ватикан). Но, со моту проприо (сопствена иницијатива) *Pontificalis Domus* од 28 март 1968 година, папата Павле VI ги укинал почесните позиции што продолжиле да постојат дотогаш, како што се генерал-мајстор и мајстор на коњот.

### Шеф на државата и влада

 Апостолската палата (*Палацо Апостолико*), официјалната резиденција на папата. Овде, Бенедикт XVI е на прозорецот означен со канелени транспарент кој виси на прозорецот во центарот.
Папата според својата <i id="mwAmQ">службена должност</i> претставува шеф на државата  на Ватикан, функција која зависи од неговата исконска функција како епископ на Римската епархија и поглавар на Католичката црква. Терминот „Света столица" не се однесува на државата Ватикан, туку на духовното и пасторалното владеење на Папата, во голема мера извршено преку Римската курија. Неговата официјална титула во однос на градот Ватикан е *Суверен на државата Ватикан*.

Папата Франциск, роден како Хорхе Марио Бергољо во Буенос Аирес, Аргентина, билизбран на 13 март 2013 година. Неговиот главен подреден владин функционер за Ватикан, како и шеф на владата на земјата е претседателот на Папската комисија за државата Ватикан, кој од 1952 година ги извршува функциите што претходно му припаѓале на гувернерот на Ватикан. Од 2001 година, претседателот на Папската комисија за државата Ватикан ја има и титулата претседател на гувернерот на државата Ватикан. Претседател е шпанскиот кардинал Фернандо Вергез Алзага, кој бил назначен на 1 октомври 2021 година.

### Администрација

 Палата на гувернерот на државата Ватикан
Законодавните функции се делегирани на еднодомната Папска комисија за државата Ватикан, предводена од претседателот на Папската комисија за државата Ватикан. Нејзините седум членови се кардинали кои се назначуваат од страна на папата со мандат од пет години. Актите на комисијата мора да бидат одобрени од папата, преку Државниот секретаријат на Светата столица, а пред да стапат на сила мора да бидат објавени во посебен додаток на *Acta Apostolicae Sedis*. Поголемиот дел од содржината на овој додаток се состои од рутински извршни декрети, како што е одобрување за нов сет на поштенски марки.

Извршната власт е делегирана на гувернерот на Ватикан. Гувернератот се состои од претседател на Папската комисија - користејќи ја титулата „*Претседател на гувернерот на Ватикан*" - генерален секретар и заменик генерален секретар, секој назначен од Папата за петгодишен мандат. Важните активности на гувернерот мора да бидат потврдени од Папската комисија и од Папата преку Државниот секретаријат.

Гувернератот ги надгледува функциите на централната власт преку неколку одделенија и канцеларии. Директорите и службениците на овие канцеларии ги именува Папата за петгодишен мандат. Овие органи се концентрираат на материјални прашања во врска со територијата на државата, вклучувајќи ја локалната безбедност, евиденцијата, транспортот и финансиите. Гувернерата го надгледува современ безбедносен и полициски корпус, *Ватиканска жандармерија (Corpo della Gendarmeria dello Stato della Città del Vaticano*).

Судските функции се делегирани на врховен суд, апелационен суд, трибунал (Трибунал на државата Ватикан) и судија. На барање на Ватикан, изречените казни може да се издржуваат во Италија (погледнете го делот за криминал, подолу).

Префиксот на меѓународниот поштенски код на земјата е *SCV*, а единствениот поштенски код е *00120* – целосно *SCV-00120*.

### Одбрана и безбедност

Чувар на Ватикан кај неговата стражарска кутија
Бидејќи Ватикан е енклава во рамките на Италија, неговата воена одбрана ја обезбедуваат италијанските вооружени сили. Сепак, нема формален договор за одбрана со Италија, бидејќи Ватикан е неутрална држава. Ватикан нема свои вооружени сили, иако швајцарската гарда е воен корпус на Светата столица одговорна за личната безбедност на папата и жителите во државата. Војниците на швајцарската гарда имаат право да поседуваат државни пасоши и националност на Ватикан. Швајцарските платеници историски биле регрутирани од папите како дел од армијата за Папските држави, а Папската швајцарска гарда била основана од папата Јулиј II на 22 јануари 1506 година како личен телохранител на папата и продолжува да ја исполнува таа функција. Тој е наведен во *Annuario Pontificio* под „Светата столица", а не под „Држава Ватикан". На крајот на 2005 година, гардата броела 134 членови. Регрутирањето е договорено со посебен договор меѓу Светата столица и Швајцарија. Сите регрути мора да бидат католици, немажени мажи со швајцарско државјанство кои ја завршиле основната обука во швајцарските вооружени сили со сертификати за добро однесување, да бидат на возраст меѓу 19 и 30 години и да имаат најмалку 174 сантиметри висина. Членовите се опремени со мало оружје и традиционален халберд (исто така наречен швајцарски волж) и се обучени за тактики за телохранители. Палатинската гарда и благородната гарда, последните вооружени сили на државата Ватикан, биле распуштени од папата Павле VI во 1970 година  Бидејќи Ватикан ја има наведено секоја зграда на својата територија во Меѓународниот регистар на културни добра под специјална заштита, Хашката конвенција за заштита на културните добра во случај на вооружен конфликт теоретски ја прави имуна на вооружени напади.

 Автомобил на жандармеријата
Цивилната одбрана е одговорност на Пожарникарскиот корпус на државата Ватикан, националната противпожарна бригада. Датирајќи го своето потекло од почетокот на 19 век, Корпусот во неговата дененшна форма е основан во 1941 година. Тој е одговорен за гаснење пожари, како и за низа сценарија за цивилна одбрана, вклучувајќи поплави, природни катастрофи и управување со масовни жртви. Корпусот е надгледуван од владата преку Дирекцијата за безбедносни служби и цивилна одбрана, која исто така е одговорна за Жандармеријата.

Жандармерискиот корпус (*Corpo della Gendarmeria*) е жандармерија, или полициски и безбедносни сили на Ватикан и вонтериторијалните имоти на Светата столица. Корпусот е одговорен за безбедноста, јавниот ред, граничната контрола, контролата на сообраќајот, криминалната истрага и другите општи полициски должности во Ватикан, вклучително и обезбедувањето на папата надвор од Ватикан. Корпусот има 130 лица и е дел од Дирекцијата за безбедносни служби и цивилна одбрана (во која е вклучена и противпожарната бригада на Ватикан), орган на гувернерот на Ватикан.

#### Криминал

 Толпата туристи на плоштадот Свети Петар мета на џепчии.
Криминалот главно се состои од грабнување чанти, џебни кражби и кражби од странци. Туристичкиот пешачки сообраќај на плоштадот Свети Петар е една од главните места за џепчии во Ватикан. Доколку се извршат злосторства на плоштадот Свети Петар, сторителите може да бидат уапсени и судени од италијанските власти, бидејќи таа област вообичаено е патролирана од италијанската полиција.

Според условите од членот 22 од Латеранскиот договор, Италија, на барање на Светата столица, треба да казнува поединци за злосторства извршени во Ватикан и самата ќе покрене иницијатива против лицето кое го извршило прекршокот, доколку тоа лице се засолни на италијанска територија. Лицата обвинети за злосторства признати како такви и во Италија и во Ватикан, извршени на италијанска територија, ќе бидат предадени на италијанските власти доколку се засолнат во Ватикан или во згради кои уживаат имунитет според договорот.

Ватикан нема затворски систем, освен неколку притворски ќелии за притвор. Луѓето осудени за извршување на злосторства во Ватикан отслужуваат затворски казни во италијанските затвори (Полиција Пенитензијарија), а трошоците ги покрива Ватикан.

### Надворешни односи

*Ingresso di Sant'Anna*, влез во Ватикан од Италија
Ватикан како земја е призната национална територија според меѓународното право, но Светата столица е таа која води дипломатски односи во нејзино име, покрај сопствената дипломатија на Светата столица, која склучува меѓународни договори во однос на неа. Така, Ватикан нема своја дипломатска служба.

Поради ограничувањата на просторот, Ватикан е една од ретките земји во светот која не може да биде домаќин на амбасади. Странските амбасади на Светата столица се наоѓаат во градот Рим; единствено за време на Втората светска војна персоналот на некои амбасади бил акредитиран во Светата столица со оглед на тоа каква гостопримливост била возможна во тесните граници на Ватикан - амбасади како онаа на Обединетото Кралство додека Рим го држеле Силите на Оската и Германија кога Сојузниците го контролирале Рим.

Според тоа, големината на земјата не е поврзана со големиот глобален досег што го практикува Светата столица како ентитет сосема различен од земјата.

Меѓутоа, самата земја Ватикан учествува во некои меѓународни организации чии функции се однесуваат на државата како географски ентитет, различен од нетериторијалната правна личност на Светата столица. Овие организации се многу помалку бројни од оние во кои Светата столица учествува или како членка или со статус на набљудувач. Тие ги вклучуваат следните осум, членства:

* Европска конференција на поштенски и телекомуникациски администрации (CEPT)
* Европска телекомуникациска сателитска организација (Eutelsat IGO)
* Меѓународен совет за житарки (IGC)
* Меѓународен институт за административни науки (IIAS)
* Меѓународна телекомуникациска унија (ITU)
* Меѓународна телекомуникациска сателитска организација (ITSO)
* Интерпол
* Универзален поштенски сојуз (UPU)

Учествува и во:

* Светската медицинска асоцијација
* Светска организација за интелектуална сопственост (WIPO)

### Непартиска, непотписничка политика

Градот Ватикан не е член на Обединетите нации (ОН), но добил статус на набљудувач на Генералното собрание на Обединетите нации во 1968 година; единствената друга земја во слична позиција е делумно признатата држава Палестина. Бидејќи не е член на ОН, Ватикан не е под јурисдикција на Меѓународниот суд на правдата (МСП). Сепак, Ватикан се ангажира со различни специјализирани агенции на ОН преку својот статус на набљудувач, вклучувајќи го и Централниот фонд за одговор при вонредни состојби, во кој придонесувал со 20.000 американски долари помеѓу 2006 и 2022 година 

Државата Ватикан не е членка на Меѓународниот кривичен суд (МКС). Во Европа, единствено Белорусија е исто така непартиска, непотписничка, додека Украина и Монако се држави потписнички кои не ја ратификувале и Русија се повлекла од неа во 2016 година.

Државата Ватикан не е членка на Европскиот суд за човекови права. Меѓу европските држави, Белорусија исто така не е членка, додека Русија престанала да биде дел од неа откако била исфрлена од Советот на Европа по руската инвазија на Украина во 2022 година.

„Заедничкиот стандард за известување" (ЦРС) на ОЕЦД, кој има за цел спречување даночно затајување и перење пари, исто така не е потпишан. Државата Ватикан била критикувана за практиките на перење пари во изминатите децении. Единствената друга земја во Европа која не се согласила да го потпише ЦРС е Белорусија.

Ватикан е исто така една од ретките земји во светот што не обезбедува никакви јавно достапни финансиски податоци до Меѓународниот монетарен фонд.

Економија
---------

Државниот буџет на Ватикан ги вклучува музеите и поштата на Ватикан и финансиски е поддржан со продажба на поштенски марки, монети, медали и туристички спомени; по такси за прием во музеи; и со продажба на публикации.  Приходите и животниот стандард на работниците лаици се споредливи со оние на колегите кои работат во градот Рим. Други индустрии вклучуваат печатење, производство на мозаици и производство на униформи за персонал. Постои и аптека во Ватикан.

„Новото крило" на Ватиканските музеи, изградено од Рафаеле Стерн (1774–1820)
Институтот за религиозни дела (ИРД, *Istituto per le Opere di Religione* ), исто така познат како Банка на Ватикан, е финансиска агенција која се наоѓа во Ватикан која спроведува финансиски активности низ целиот свет. Има повеќејазични банкомати со инструкции на латински, можеби единствениот банкомат во светот со оваа функција.

Ватикан издава свои монети и поштенски марки. Го користи еврото како своја валута од 1 јануари 1999 година, поради специјалниот договор со Европската унија (одлука на Советот 1999/98/ЕЗ). Монетите и банкнотите на еврото биле воведени на 1 јануари 2002 година - Ватикан не издава банкноти на евра. Издавањето на монети деноминирани во евра е строго ограничено со договор, иако е дозволено нешто повеќе од вообичаено во годината во која има промена во папството. Поради нивната реткост, ватиканските евро монети се многу барани од колекционерите. До усвојувањето на еврото, ватиканските монети и поштенски марки биле деноминирани во сопствената валута на ватиканската лира, која била на исто ниво со италијанската лира.

Државата Ватикан, која вработува речиси 2.000 луѓе, имала вишок од 6,7 милиони евра во 2007 година, но имала и дефицит во 2008 година од над 15 милиони евра.

Во 2012 година, Извештајот за меѓународна стратегија за контрола на наркотици на Стејт департментот на САД ја навела земјата за прв пат меѓу нациите кои се загрижени за перење пари, ставајќи ја во средната категорија, која вклучува земји како Ирска, но не и меѓу најранливите. земји, кои ги вклучуваат самите САД, Германија, Италија и Русија.

На 24 февруари 2014 година, Ватикан објавил дека формира секретаријат за економија, кој ќе биде одговорен за сите економски, финансиски и административни активности на Светата столица и државата Ватикан, на чело со кардиналот Џорџ Пел. Ова следело по обвинението против двајца високи свештеници, вклучително и монсињор за прекршоци за перење пари. Папата Франциск исто така назначил генерален ревизор овластен да врши случајни ревизии на која било агенција во секое време и ангажирал американска компанија за финансиски услуги да ги прегледа 19.000 сметки на Ватикан за да обезбеди усогласеност со меѓународните практики за перење пари. Папата, исто така, наредила Управата на наследството на Апостолската столица да биде централната банка на Ватикан, со одговорности слични на другите централни банки ширум светот.

Во 2022 година, Ватикан планирал да издаде NFT од својата музејска колекција.

Демографија
-----------

Според податоци од 2023 година, Ватикан имал население од 764 жители, без оглед на државјанството. Имало и 372 граѓани на Ватикан кои живееле на друго место, составени од дипломати на Светата столица во други земји и кардинали кои престојувале во Рим.

Населението на Ватикан се состои од свештенство, религиозни членови, лаици кои служат на државата (како што е швајцарската гарда) и членовите на нивните семејства. Во 2013 година во Ватикан живееле 13 семејства кои биле всушност вработениво Светата столица, во 2019 година во Ватикан живееле 20 деца на швајцарската гарда. Сите граѓани, жители и места за богослужба во градот се католици. Градот секојдневно прима и илјадници туристи и работници.


Население на Ватикан на 26 јуни 2023 година | Пол | all |
| --- | --- |
| Државјанство | Ватикан | останати |
| Резиденти | Останати | Ватикан |
| Папа |  | 1 |  |
| Кардинали | 55 | 9 |  |
| Дипломати | 317 |  |  |
| Швајцарска гарда |  | 104 |  |
| Останати |  | 132 | 518 |
| Вкупно | 618 | 518 |
| 372 | 246 |
| 764 |
| 1,136 |



Население на Ватикан на 1 март 2011 година| Пол | вкупно | мажи | жени |
| --- | --- | --- | --- |
| Државјанство | Ватикан | останати | Ватикан | останати | Ватикан | останати |
| Резиденти | останати | Ватикан | останати | Ватикан | останати | Ватикан |
| Папа |  | 1 |  |  | 1 |  |  |  |  |
| Кардинали | 43 | 30 |  | 43 | 30 |  |  |  |  |
| Дипломати | 306 |  |  | 306 |  |  |  |  |  |
| Швајцарска гарда |  | 86 |  |  | 86 |  |  |  |  |
| Останати верници |  | 50 | 197 |  | 49 | 102 |  | 1 | 95 |
| Останати |  | 56 | 24 |  | 25 | 3 |  | 31 | 21 |
| Вкупно | 572 | 221 | 540 | 105 | 32 | 116 |
| 349 | 223 | 349 | 191 |  | 32 |
| 444 | 296 | 148 |
| 793 | 645 | 148 |

### Јазици

 Печатот на Ватикан. Забележежлива е употребата на италијанскиот јазик.
Ватикан нема формално усвоен официјален јазик, но, за разлика од Светата столица која најчесто користи латински за авторитетната верзија на своите официјални документи, Ватикан користи единствено италијански во своето законодавство и официјалните комуникации. Италијанскиот е исто така секојдневен јазик што го користат повеќето од оние кои работат во Ватикан. Во швајцарската гарда, швајцарскиот германски јазик е јазикот што се користи за давање команди, но поединечните стражари ја полагаат својата заклетва за лојалност на нивните јазици: германски, француски, италијански или римски. Официјалните мрежни места на Светата столица  и на градот Ватикан се првенствено на италијански, со верзии на нивните страници на голем број јазици во различни размери.

### Државјанство

За разлика од државјанството на други земји, кое се заснова или на *jus sanguinis* (раѓање на граѓанин, дури и надвор од територијата на земјата) или на *jus soli* (раѓање на територијата на земјата), државјанството на градот Ватикан се доделува по *jus officii*, имено по основ на назначување да работи во одредено својство во служба на Светата столица. Обично престанува по престанокот на службата. Државјанството се проширува и на брачниот другар и децата на граѓанинот, под услов да живеат заедно. Некои поединци се исто така овластени да престојуваат во градот, но не се квалифицирани да бараат државјанство. Секој што ќе го изгуби ватиканското државјанство или нема друго државјанство автоматски станува италијански државјанин како што е предвидено во Латеранскиот договор.

Светата столица, бидејќи не е земја, издава единствено дипломатски и службени пасоши, додека Ватикан издава нормални пасоши за своите граѓани.

### Статистички необичности

Во статистичките податоци што ги споредуваат земјите во различни показатели по глава на жител или по површина, Градот Ватикан често е одвоен - тие можат да произлезат од малата големина и црковната функција на земјата. На пример, бидејќи повеќето улоги кои би доделиле државјанство се резервирани за мажи, родовиот сооднос на државјанството е неколку мажи по жена. Понатамошни карактеристики се ситните злосторства против туристите што резултираат со многу висока стапка на криминал по глава на жител, и градот-држава која претставува лидер во светот во потрошувачката на вино по глава на жител поради неговата сакраментална употреба. Некогаш се прави шеговита илустрација за овие аномалии со пресметување на статистиката „Папите на км2", која е поголема од два бидејќи земјата има површина помала од половина квадратен километар.

Култура
-------

 Ватиканските музеи (*Musei Vaticani*) прикажуваат дела од големата колекција на Католичката црква.
Ватикан е дом на некои од најпознатите уметнички дела во светот. Базиликата Свети Петар, чии последователни архитекти ги вклучуваат Браманте, Микеланџело, Џакомо дела Порта, Мадерно и Бернини, е позната градба на ренесансната архитектура. Систинската капела е позната по своите фрески, кои ги вклучуваат делата од Перуџино, Доменико Гирландајо и Ботичели, како и таванот и Страшниот суд од Микеланџело. Меѓу уметниците кои ги украсиле ентериерите на Ватикан се Рафаел и Фра Анџелико.

Апостолската библиотека на Ватикан и збирките на Ватиканските музеи се од највисоко историско, научно и културно значење. Во 1984 година, Ватикан бил вклучен од УНЕСКО на списокот на светско наследство; Ватикан е единствената земја на списокот која е вклучена во целост како земја. Понатаму, Ватикан е единственото место досега регистрирано во УНЕСКО како *центар што содржи споменици* во „Меѓународниот регистар на културни добра под специјална заштита" според Хашката конвенција од 1954 година за заштита на културните добра во случај на вооружен судир.

Фудбалот во Ватикан е организиран од Асоцијацијата за аматерски спортови на Ватикан, која го одржува националниот шампионат, наречен Градски шампионат на Ватикан, со осум екипи, вклучувајќи ги, на пример, швајцарската гарда ФК Гардија и полициските и музејските чувари. Здружението го организира и Купот на Серхио Валчи и Суперкупот на Ватикан. Ја контролира фудбалската репрезентација на Ватикан, која не е ниту поврзана со УЕФА или ФИФА.

Инфраструктура
--------------

### Транспорт

Најкраткиот национален железнички систем во светот
Ватикан има разумно добро развиена сообраќајна мрежа со оглед на неговата големина (најчесто се состои од плоштад и патеки). Како држава долга 1,05 километри и 0,85 километри широка, има мал транспортен систем без аеродроми или автопати. Единствениот воздухопловен објект во Ватикан е Хелидромот на Ватикан. Ватикан е една од ретките независни земји без аеродром, а ја опслужуваат аеродромите што го опслужуваат градот Рим, аеродромот Леонардо да Винчи-Фјумичино и во помала мера аеродромот Чампино.

Постои стандардна железничка пруга, која главно се користи за пренос на товар, поврзана со италијанската мрежа на станицата Свети Петар во Рим преку 852 метри, од кои 300 метри е на територијата на Ватикан. Папата Јован XXIII бил првиот папа што ја искористил железницата; Папата Јован Павле II ретко ја користел железницата.

Најблиската метро станица е Отавијано – Сан Пјетро – Ватикански мѕзеи.

### Комуникации

Поштата на Ватикан била основана на 11 февруари 1929 година.
Градот го опслужува независен, современ телефонски систем наречен Телефонска служба на Ватикан и поштенски систем (Поште Ватикан) која започнала со работа на 13 февруари 1929 година. На 1 август, државата започнала да издава свои поштенски марки, под надлежност на Филателистичката и нумизматичка канцеларија на државата Ватикан. За градската поштенска услуга понекогаш се вели дека е „најдобра во светот", и побрза од поштенската услуга во Рим.

Ватикан, исто така, го контролира својот домен на највисоко ниво на Интернет, кој е регистриран како .va. Широкопојасната услуга е широко обезбедена во Ватикан. На Ватикан, исто така, му е даден префикс на радио ITU, HV, и тоа понекогаш го користат радиоаматерски оператори.

Радиото Ватикан, кое било организирано од Гуљелмо Маркони, се емитува на кратки бранови, средни бранови и FM фреквенции и на Интернет. Неговите главни преносни антени се наоѓаат на италијанска територија и ги надминуваат италијанските нивоа на емисија на заштита на животната средина. Поради оваа причина, Радиото на Ватикан било тужено. Телевизиските услуги се обезбедуваат преку друг субјект, Телевизискиот центар на Ватикан.

*L'Osservatore Romano* е повеќејазичен полуофицијален весник на Светата столица. Го објавува приватна корпорација под раководство на католички лаици, но известува за официјални информации. Сепак, официјалните текстови на документите се во *Acta Apostolicae Sedis*, службениот весник на Светата столица, кој има додаток за документите на државата Ватикан.

Радиото на Ватикан, Телевизискиот центар Ватикан и *L'Osservatore Romano* се органи не на државата Ватикан, туку на Светата столица, и како такви се наведени во *Annuario Pontificio*, кој ги става во делот „Институции поврзани со Светата столица", пред секциите за дипломатската служба на Светата столица во странство и дипломатскиот кор акредитиран во Светата столица, по што е ставен делот за државата Ватикан.

### Рециклирање

Во 2008 година, Ватикан започнал „*еколошки остров*" за отпад од обновливи извори на енергија и ја продолжил иницијативата по доаѓањето на папството на Франциск. Овие иновации вклучувале, на пример, инсталација на систем за соларна енергија на покривот на салата на Павле VI. Во јули 2019 година, било објавено дека Ватикан ќе ја забрани употребата и продажбата на пластика за еднократна употреба веднаш штом ќе се исцрпи снабдувањето, многу пред крајниот рок во 2021 година, утврден од Европската унија. Се проценува дека 50-55% од комуналниот цврст отпад во Ватикан е соодветно селектиран и рециклиран, со цел да се достигне стандардот на ЕУ од 70-75%.

Ватикан како тема во уметноста и во популарната култура
-------------------------------------------------------

* „Подрумите на Ватикан" - роман на францускиот писател Андре Жид.

Плоштадот Св. Петар
### Белешки

1. ↑  Многу други јазици се користат од институции сместени во рамките на државата, како што се Света Столица, Папска швајцарска гарда и Папска академија на науките.  
 Светата столица го користи латинскиот јазик како главен официјален јазик, италијанскиот како главен работен јазик и францускиот како главен дипломатски јазик; дополнително, неговиот Државен секретаријат користи англиски, француски, германски, италијански, полски, португалски и шпански. Швајцарската гарда, во која командите на парадата се даваат на германски, користи и француски и италијански, два од трите други официјални швајцарски јазици, во своите официјални церемонии, како што е годишната заклетва на новите регрути на 6 мај.
2. ↑  All powers delegated by the sovereign
3. ↑  The Календар Де Агостини Атлас ја навел областа на Ватикан како 44 хектари во неговото издание од 1930 година но го поправил на 49 во неговото издание од 1945–1946 година. Бројката од 44 хектари сè уште е нашироко цитирана од многу извори и покрај нејзината неточност.
4. ↑  На посетителите и туристите не им е дозволено да возат внатре во Ватикан без конкретна дозвола, која вообичаено им се дава само на оние кои се на официјална работа во Ватикан.
5. ↑  ITU-T му ја доделил шифрата 379 на Ватикан. Сепак, Ватикан е вклучен во италијанскиот план за телефонски броеви и го користи италијанскиот код на државата 39, проследен со 06 (за Рим) и 698.
6. ↑  Stato della Città del Vaticano (италијански изговор: [ˈstaːto della tʃitˈta ddel vatiˈkaːno]) is the name used in the text на државниот Основен закон и во официјалната веб-страница на државата.
7. ↑  црковен, а со тоа и официјалниот, изговор е [ˈstatus tʃiviˈtatis vatiˈkane]; класичен еден е [ˈstatʊs kiːwɪˈtaːtɪs waːtɪˈkaːnae̯].
8. ↑  На јазиците што ги користи Државниот секретаријат на Света столица (освен англискиот и италијанскиот, како што веќе беше споменато погоре):

	* француски: *Cité du Vatican*—État de la Cité du Vatican
	* германски: *Vatikanstadt*, cf. Vatikan—Staat Vatikanstadt (in Austria: Staat der Vatikanstadt)
	* полски: *Miasto Watykańskie*, cf. Watykan—Państwo Watykańskie
	* португалски: *Cidade do Vaticano*—Estado da Cidade do Vaticano
	* шпански: *Ciudad del Vaticano*—Estado de la Ciudad del Vaticano.
9. ↑  Светата столица е централно раководно тело на Католичката црква и суверен ентитет признат со меѓународното право, кој се состои од Папата и Римската курија. Исто така, најчесто се нарекува „Ватикан", особено кога се користи како метоним за хиерархијата на Католичката црква.
10. ↑  Буџетот на Светата столица, кој се разликува од оној на државата Ватикан, е финансиски поддржан од различни извори, вклучувајќи инвестиции, приходи од недвижнини и донации од католички поединци, епархии и институции; тие помагаат во финансирањето на Римската курија (бирократијата на Ватикан), дипломатските мисии и медиумите. Згора на тоа, годишната збирка земена во епархиите и директните донации одат во небуџетски фонд познат како Петар Пенс, кој се користи директно од Папата за добротворни цели, помош при катастрофи и помош за црквите во земјите во развој.

Наводи
------

1. ↑  Reuters Staff (6 October 2014). „Pope ditches Latin as official language of Vatican synod". *Reuters*.
2. ↑  „What language is spoken at the Vatican?". *Visiting The Vatican*. 2023-04-13. Посетено на 2023-11-05.
3. ↑   *Solemn oath of the Vatican Swiss guards*. 6 May 2014. .
4. ↑  „Vatican City :: Italy Explained". Архивирано од изворникот на 2023-05-29. Посетено на 2023-12-18.
5. ↑  „Internet Portal of Vatican City State". Vatican City State. Архивирано од изворникот на 24 May 2011. Посетено на 9 July 2011.
6. 1 2  „Holy See (Vatican City)". *CIA—The World Factbook*. 22 September 2021. Архивирано од изворникот на 26 January 2022. Посетено на 25 January 2021.
7. ↑  Robbers, Gerhard (2006) *Encyclopedia of World Constitutions* Архивирано на 29 април 2016 г.. Infobase Publishing. ISBN 978-0-81606078-8. p. 1009
8. ↑  Nick Megoran (2009) "Theocracy" Архивирано на 4 август 2020 г. p. 226 in *International Encyclopedia of Human Geography*, vol. 11, Elsevier ISBN 978-0-08-044911-1
9. ↑  „Legislative and Executive Bodies". *Vatican City State*. Архивирано од изворникот на 24 May 2011. Посетено на 17 April 2022.
10. ↑  Pope John Paul II (26 November 2000). „Fundamental Law of Vatican City State" (PDF). Vatican City State. Архивирано од изворникот (PDF) на 26 February 2008. Посетено на 17 April 2022.
11. ↑  De Agostini Atlas Calendar Архивирано на 3 јуни 2020 г. 1930, p. 99. (на италијански)
12. ↑  De Agostini Atlas Calendar Архивирано на 3 јуни 2020 г. 1945–1946, p. 128. (на италијански)
13. 1 2  „Population" (италијански). Vatican City State. 26 June 2023. Посетено на 16 August 2023.
14. ↑  „Stato della Città del Vaticano". Архивирано од изворникот 19 January 2020. Посетено на 30 November 2019.
15. ↑  „La Santa Sede". *Vatican.va*. Архивирано од изворникот 8 December 2021. Посетено на 7 December 2021.
16. ↑  Ray, Michael (2023-05-20). „Vatican City" (англиски). Encyclopedia Britannica. Посетено на 2023-05-21.
17. ↑  Duignan, Brian (2023-03-31). „nation-state" (англиски). Encyclopedia Britannica. Посетено на 2023-05-21.
18. ↑  „Vatican City". *Encyclopedia Britannica*. Архивирано од изворникот на 18 March 2015. Посетено на 18 May 2021.
19. ↑  „Vatican country profile". *BBC News* (англиски). 2018. Архивирано од изворникот на 25 August 2018. Посетено на 24 August 2018.
20. 1 2  „Text of the Lateran Treaty of 1929". Архивирано од изворникот на 25 February 2021. Посетено на 3 August 2020.
21. ↑  „Europe :: Holy See (Vatican City) — The World Factbook - Central Intelligence Agency". *www.cia.gov*. 22 September 2021. Архивирано од изворникот на 26 January 2022. Посетено на 25 January 2021.
22. ↑  „Vatican City". Catholic-Pages.com. Архивирано од изворникот на 22 March 2019. Посетено на 12 August 2013.
23. ↑  „Catholics increasing worldwide, reaching 1.329 billion". AsiaNews. 26 March 2020. Архивирано од изворникот на 14 April 2021. Посетено на 9 March 2021.
24. 1 2  „Preamble of the Lateran Treaty" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 10 October 2017. Посетено на 21 July 2014.
25. ↑  Richardson, L. *New Topographical Dictionary of Ancient Rome*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. стр. 405. ISBN 0-8018-4300-6.
26. ↑  „Apostolic Constitution" (латински). Архивирано од изворникот на 12 September 2020. Посетено на 3 August 2020.
27. ↑  Pope Francis (8 September 2014). „Letter to John Cardinal Lajolo" (латински). The Vatican. Архивирано од изворникот на 18 April 2015. Посетено на 28 May 2015.
28. 1 2 3  Liverani 2016 harvnb error: no target: CITEREFLiverani2016 (help)
29. ↑  Petacco 2016 harvnb error: no target: CITEREFPetacco2016 (help)
30. ↑  „Damien Martin, "Wine and Drunkenness in Roman Society"" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 18 September 2014. Посетено на 27 August 2013.
31. ↑  Tacitus, *The Histories*, II, 93, translation by Clifford H. Moore (The Loeb Classical Library, first printed 1925)
32. ↑  Based on "Outline of St. Peter's, Old St. Peter's, and Circus of Nero".
33. ↑  Lanciani, Rodolfo (1892).
34. ↑  „Vatican City in the Past". Архивирано од изворникот на 28 May 2019. Посетено на 3 August 2020.
35. ↑  Pliny the Elder, Natural History XVI.76.
36. ↑  „St. Peter, Prince of the Apostles". Catholic Encyclopedia. Архивирано од изворникот на 15 September 2019. Посетено на 12 August 2013.
37. ↑  *Travels and Adventures*, Chapter 3, Pero Tafur, digitized from The Broadway Travellers series, edited by Sir E. Denison Ross and Eileen Power, translated and edited with an introduction by Malcolm Letts (New York, London: Harper & brothers 1926)
38. ↑  „Altar dedicated to Cybele and Attis". Vatican Museums. Архивирано од изворникот на 24 January 2012. Посетено на 26 August 2013.
39. ↑  Fred S. Kleiner, *Gardner's Art through the Ages* (Cengage Learning 2012 Архивирано на {{{2}}}. ISBN 978-1-13395479-8), p. 126
40. ↑  Wetterau, Bruce (1994). *World History: A Dictionary of Important People, Places, and Events, from Ancient Times to the Present*. New York: Henry Holt & Co. ISBN 978-0805023503.
41. ↑  „Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 - Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri". *The Holy See*. Архивирано од изворникот на 19 January 2021. Посетено на 5 April 2020.
42. 1 2  „Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 – Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri". *vatican.va*. Архивирано од изворникот на 19 January 2021. Посетено на 5 April 2020.
43. ↑  „Rome". Ushmm.org. Архивирано од изворникот на 15 December 2013. Посетено на 12 December 2013.
44. 1 2  Chadwick, 1988, pp. 222–232
45. ↑  Chadwick, 1988, pp. 232–236
46. ↑  Chadwick, 1988, pp. 236–244
47. ↑  Chadwick, 1988, pp. 244–245
48. ↑  Chadwick 1988 harvnb error: no target: CITEREFChadwick1988 (help)
49. 1 2  „Vatican City Today". Vatican City Government. Архивирано од изворникот на 11 December 2007. Посетено на 28 November 2007.
50. 1 2  Thavis, John (2013). *The Vatican Diaries: A Behind-the-Scenes Look at the Power, Personalities and Politics at the Heart of the Catholic Church*. NY: Viking. стр. 121–122. ISBN 978-0-670-02671-5.
51. ↑  Morss, John R. (2015). „The International Legal Status of the Vatican/Holy See Complex". *European Journal of International Law*. OUP. **26** (4): 927. doi:10.1093/ejil/chv062. Архивирано од изворникот на 22 January 2021. Посетено на 6 February 2021. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)
52. ↑  „Holy See (Vatican City)", *The World Factbook* (англиски), Central Intelligence Agency, 2022-12-28, Посетено на 2023-01-04
53. ↑  Lateran Treaty of 1929, Article 3
54. 1 2 3  „Patti Lateranensi". vatican.va. Архивирано од изворникот на 19 January 2021. Посетено на 6 November 2013.
55. 1 2  Lateran Treaty of 1929, Articles 13–16
56. ↑  „Useful Information". *The Holy See*. Посетено на 2023-01-04.
57. ↑  Masters, Jeff (18 January 2018). „NOAA: Earth Had Its Third Warmest Year on Record in 2017". Wunderground. Архивирано од изворникот на 30 April 2018. Посетено на 29 April 2018.
58. ↑  „Vatican footprint wrong-footed". The Global Warming Policy Forum. 26 May 2010. Архивирано од изворникот на 2 January 2015. Посетено на 2 January 2015.
59. ↑  „The Vatican to go carbon neutral". United Press International. 13 July 2007. Архивирано од изворникот на 12 January 2009. Посетено на 12 September 2009.
60. ↑  Vatican signs up for a carbon offset forest Архивирано на 5 јули 2008 г. *Catholic News Service*, published 13 July 2007.
61. ↑  Climate forest makes Vatican the first carbon-neutral state, *Western Catholic Reporter*, published 23 July 2007.
62. ↑  "Carbon offsets: How a Vatican forest failed to reduce global warming" Архивирано на 1 август 2020 г..
63. ↑  "Dangers lurk in offset investments", *Ethical Corporation* published 19 September 2011.
64. ↑  "Going green: Vatican expands mission to saving planet, not just souls", *Catholic News Service*, published 25 May 2007.
65. ↑  Glatz, Carol (26 November 2008) "Vatican wins award for creating rooftop solar-power generator" Архивирано на 10 октомври 2017 г. *Catholic News Service*.
66. ↑  „Map of Vatican City". saintpetersbasilica.org. Архивирано од изворникот на 4 November 2021. Посетено на 11 October 2009.
67. ↑  „Al Pellegrino Cattolico: *The Vatican Gardens*". 2008 Al Pellegrino Cattolico s.r.l. Via di Porta Angelica 81\83 (S.Pietro) I- 00193 Roma, Italy. Архивирано од изворникот на 13 April 2008. Посетено на 21 November 2008.
68. 1 2  „Official Vatican City State Website: *A Visit to the Vatican Gardens*". Uffici di Presidenza S.C.V. 2007. Архивирано од изворникот на 8 November 2008. Посетено на 21 November 2008.
69. ↑  Section, United Nations News Service (7 February 2017). „UN News - FEATURE: Diplomacy of the conscience – The Holy See at the United Nations". *UN News Service Section* (англиски). Архивирано од изворникот на 2 February 2018. Посетено на 1 February 2018.
70. 1 2  „Vatican City". Catholic-Pages.com. Архивирано од изворникот на 4 May 2007. Посетено на 4 March 2007.
71. ↑  "Learning with the Times: 7 Nation Still Under Absolute Monarchy", *The Times of India*, published 10 November 2008.
72. ↑  Visceglia, Maria Antonietta (2011-01-01). „The Pope's Household And Court In The Early Modern Age". *Royal Courts in Dynastic States and Empires*. BRILL. стр. 237–264. doi:10.1163/ej.9789004206229.i-444.57. ISBN 9789004206236.
73. ↑  „Universi Dominici Gregis (February 22, 1996) | John Paul II". *The Holy See*. Посетено на 2022-12-14.
74. ↑  *Pontificalis Domus* Архивирано на {{{2}}}. 3
75. ↑  The site "Hereditary Officers of the Papal Court" Архивирано на 13 март 2007 г. continues to present these functions and titles as still in use, several decades after their abolition.
76. ↑  One of the titles of the Pope listed in the *Annuario Pontificio* is "Sovereign of Vatican City State" (page 23\* in recent editions).
77. ↑  „In Biden's visit with the pope, a page from Reagan's playbook?". *www.theconversation.com*. 2021-10-27. Посетено на 2022-05-08.
78. ↑  „Code of Canon Law: text – IntraText CT". Архивирано од изворникот на 9 October 2020. Посетено на 3 August 2020.
79. ↑  Duursma, Jorri C. (1996). *Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood*. Cambridge University Press. стр. 396. ISBN 9780521563604. Архивирано од изворникот на 14 April 2021. Посетено на 9 December 2020.
80. ↑  „Corpo della Gendarmeria" (италијански). Stato della Città del Vaticano. Архивирано од изворникот на 25 December 2012. Посетено на 15 January 2013.
81. ↑  „Gendarme Corps". Office of the President of Vatican City State. 2007. Архивирано од изворникот на 23 October 2007. Посетено на 15 October 2007.
82. ↑  „Administrations and Central Offices". Office of the President of Vatican City State. 2007. Архивирано од изворникот на 23 October 2007. Посетено на 15 October 2007.
83. ↑  „Vatican crime rate 'soars'". BBC. 8 January 2003. Архивирано од изворникот на 8 January 2008. Посетено на 28 November 2007.
84. ↑  "Vatican surpasses all nations... in pickpockets?" Архивирано на 15 ноември 2012 г..
85. ↑  Glatz, Carol (19 December 2013) "Man seriously injured after setting self on fire in St. Peter's Square" Архивирано на 21 јуни 2019 г..
86. 1 2  „Inter Sanctam Sedem et Italiae Regnum Conventiones\* Initae Die 11 Februarii 1929" (италијански). Vatican.va. Архивирано од изворникот на 19 January 2021. Посетено на 12 July 2013.
87. ↑  Shea, Alison (2009). „Researching the Law of the Vatican City State". *Hauser Global Law School Program*. New York University School of Law. Архивирано од изворникот на 17 October 2013.
88. ↑  How Does Vatican City Deal With Criminals?
89. ↑  "Is the Vatican a Rogue State? Архивирано на 6 април 2012 г." *Spiegel Online*.
90. 1 2  "Vatican City State: Participation in International Organizations".
91. ↑  See also appendix at end of "Bilateral Relations of the Holy See" Архивирано на {{{2}}}..
92. ↑  „Membership Vatican City State". Interpol. Архивирано од изворникот на 10 October 2017. Посетено на 5 June 2012.
93. ↑  „Contributions by donor". *Central Emergency Response Fund*. Архивирано од изворникот на 2022-08-07. Посетено на 2022-08-23.
94. ↑  „AEOI: STATUS OF COMMITMENTS" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 29 June 2019. Посетено на 29 June 2019.
95. ↑  „Jurisdictions participating in the Convention on Mutual Administrative Assistance in Tax Matters" (PDF). *OECD*. Архивирано од изворникот (PDF) на 29 June 2019. Посетено на 29 June 2019.
96. ↑  „SIGNATORIES OF THE MULTILATERAL COMPETENT AUTHORITY AGREEMENT ON AUTOMATIC EXCHANGE OF FINANCIAL ACCOUNT INFORMATION AND INTENDED FIRST INFORMATION EXCHANGE DATE" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 29 June 2019. Посетено на 29 June 2019.
97. ↑  Pullella, Philip (8 December 2017). „Vatican should bring money-laundering cases to trial, watchdog...". *Reuters* (англиски). Архивирано од изворникот на 2 June 2019. Посетено на 29 June 2019.
98. ↑  Perryer, Sophie (20 Nov 2018). „Top 5 financial transgressions committed by the Vatican". *European CEO* (англиски). Архивирано од изворникот на 27 March 2019. Посетено на 29 June 2019.
99. ↑  Willey, David (18 July 2013). „The Vatican Bank is rocked by scandal again". *BBC News* (англиски). Архивирано од изворникот на 29 June 2019. Посетено на 29 June 2019.
100. ↑  „ ". *IMF Data*. Архивирано од изворникот на 15 December 2019. Посетено на 18 December 2019.
101. ↑  „Holy See (Vatican City): Economy". *CIA – The World Factbook*. Архивирано од изворникот на 26 January 2022. Посетено на 10 October 2010.
102. ↑  O'Malley, Seán P. (28 September 2006). „A Glimpse Inside the Vatican & Msgr. Robert Deeley's Guest Post". Архивирано од изворникот на 20 October 2007. Посетено на 30 January 2008.
103. ↑  „Agreements on monetary relations (Monaco, San Marino, the Vatican and Andorra)". *Activities of the European Union: Summaries of legislation*. Архивирано од изворникот на 27 March 2010. Посетено на 23 February 2007.
104. ↑  „Benedict Vatican euros set for release". *Catholic News*. 21 April 2006. Архивирано од изворникот на 11 September 2014. Посетено на 25 September 2014.
105. ↑  Holy See's budget shortfall shrinks in 2008 Архивирано на 22 јули 2011 г..
106. ↑  Pullella, Philip (8 March 2012).
107. ↑  „Vatican financial system restructuring begins with new secretariat". The Italy News.Net. 25 February 2014. Архивирано од изворникот на 20 July 2014. Посетено на 25 February 2014.
108. ↑  „The Vatican Will Create a NFT Gallery to 'Democratize Art'". 2 May 2022. Архивирано од изворникот на 5 May 2022. Посетено на 5 May 2022.
109. 1 2 3  „Law on citizenship, residence and access" (PDF) (италијански). Vatican City State. 22 February 2011. Посетено на 31 July 2022.
110. 1 2  „Population" (италијански). Vatican City State. Архивирано од изворникот на 14 April 2019.
111. ↑  MrowiÅ„ska, Alina (26 February 2013). „Behind The Walls: What It's Like To Live Inside The Vatican, For A Woman". NET TV - Catholic TV from the Diocese of Brooklyn.
112. ↑  „Raising Children Within the Vatican: Life of a Swiss Guard Familydate =5 August 2019". Pew Research Center.
113. ↑  Vatican City State appendix to the Acta Apostolicae Sedis is entirely in Italian.
114. ↑  „Vatican". *The Holy See*. Архивирано од изворникот на 6 February 2015. Посетено на 7 December 2021.
115. 1 2  „Vatican City drinks more wine per person than anywhere else in the world". *The Independent*. 25 February 2014. Архивирано од изворникот на 27 July 2018. Посетено на 27 July 2018.
116. ↑  Mrowińska, Alina.
117. ↑  „Vatican crime rate 'soars'" (англиски). 8 January 2003. Архивирано од изворникот на 5 February 2019. Посетено на 6 March 2019.
118. ↑  Miller, Anne; Mitchinson, John (14 March 2013). „QI: some quite interesting facts about Popes". *The Daily Telegraph* (англиски). ISSN 0307-1235. Архивирано од изворникот на 10 January 2022. Посетено на 6 March 2019.
119. ↑  „The Vatican Library Goes Online and Digitizes Tens of Thousands of Manuscripts, Books, Coins, and More". *Open Culture*. January 6, 2020. Посетено на April 5, 2022.
120. 1 2  „Vatican City – UNESCO World Heritage Centre". UNESCO. Архивирано од изворникот на 25 December 2017. Посетено на 10 October 2009.
121. ↑  „Life in the Guard". *Pontifical Swiss Guard*. Архивирано од изворникот на 4 February 2019. Посетено на 10 September 2016.
122. ↑  „Holy See – State of the Vatican City". Vatican Papal Conclave. Архивирано од изворникот на 29 May 2010. Посетено на 28 November 2007.
123. 1 2 3  „Railways of the World". Sinfin.net. Архивирано од изворникот на 10 October 2017. Посетено на 8 August 2006.
124. ↑  „The Vatican Museums & St Peter's, Rome; getting there -". *www.rometoolkit.com* (англиски). Архивирано од изворникот на 5 March 2018. Посетено на 19 March 2018.
125. ↑  „The Early Definitives". Vatican Philatelic Society. Архивирано од изворникот на 11 December 2007. Посетено на 28 November 2007.
126. 1 2  Baker, Al (27 June 2004). „Hail Marys Not Needed: Vatican Mail Will Deliver". *The New York Times*. Архивирано од изворникот на 1 January 2008. Посетено на 28 November 2007.
127. ↑  „Vatican Radio – Index". Vatican.va. 2 September 2005. Архивирано од изворникот на 3 May 2009. Посетено на 6 May 2009.
128. ↑  „Vatican Television Center – Index". Vatican.va. Архивирано од изворникот на 3 May 2009. Посетено на 6 May 2009.
129. ↑  Glatz, Carol. „Vatican City State set to end sale of single-use plastics". Crus. Архивирано од изворникот на 16 July 2019. Посетено на 17 July 2019.
130. ↑  Магор, *Каталог 2015*. Скопје, 2015, стр. 17.

Библиографија
-------------

* Chadwick, Owen (1988). *Britain and the Vatican During the Second World War*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36825-4.
* Kent, Peter C. (2002). *The Lonely Cold War of Pope Pius XII: The Catholic Church and the Division of Europe, 1943–1950*. Montreal: McGill-Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-2326-5.
* Morley, John F. (1980). *Vatican Diplomacy and the Jews During the Holocaust, 1939–1943*. New York: Ktav Pub. House. ISBN 978-0-87068-701-3.
* Nichols, Fiona (2006). *Rome and the Vatican*. London: New Holland. стр. 85–96. ISBN 978-1-84537-500-3.[*мртва врска*][*мртва врска*]
* Ricci, Corrado; Begni, Ernesto (2003). *The Vatican: Its History, Its Treasures*. Kessinger Publishing. ISBN 978-0-7661-3941-1.
* Petacco, Laura (2016). „*La* Meta Romuli *e il* Terebinthus Neronis". Во Claudio Parisi Presicce; Laura Petacco (уред.). *La Spina: dall'Agro vaticano a via della Conciliazione* (италијански). Rome. ISBN 978-88-492-3320-9.
* Liverani, Paolo (2016). „*Un destino di marginalità: storia e topografia dell'area vaticana nell'antichità*". Во Claudio Parisi Presicce; Laura Petacco (уред.). *La Spina: dall'Agro vaticano a via della Conciliazione* (италијански). Rome. ISBN 978-88-492-3320-9.

Надворешни врски
----------------

* Матична страница (на италијански)
* Матична страница of the Holy See
* 

* Ризница Податотеки поврзани со Vaticano на Ризницата
* 
* Vatican City на Викимедииниот атлас
* Географски податоци за Ватикан на OpenStreetMap
* Inside the Vatican on National Geographic YouTube channel
* Vatican Chief of State and Cabinet Members
* Holy See (Vatican City). *The World Factbook*. Central Intelligence Agency.
* Holy See (Vatican City) from *UCB Libraries GovPubs*
* Ватикан на Curlie (англиски)
* Vatican from BBC News
* *The Vatican: spirit and art of Christian Rome*, a book from The Metropolitan Museum of Art (fully available on the Internet as PDF)

Поврзано
--------

* Армија на Ватикан
* Музеи на Ватикан

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Држави и територии во Европа |
| --- |
|  |
| Независни држави | 
* Австрија
* Азербејџан1
* Албанија
* Андора
* Белгија
* Белорусија
* Босна и Херцеговина
* Бугарија
* Ватикан
* Германија
* Грузија1
* Грција1
* Данска
* Ерменија1
* Естонија
* Ирска
* Исланд
* Италија
* Кипар1
* Латвија
* Литванија
* Лихтенштајн
* Луксембург
* Македонија
* Малта
* Молдавија
* Монако
* Норвешка
* Обединето Кралство
* Полска
* Португалија
* Романија
* Русија1
* Сан Марино
* Словачка
* Словенија
* Србија
* Турција1
* Украина
* Унгарија
* Финска
* Франција
* Холандија
* Хрватска
* Црна Гора
* Чешка
* Швајцарија
* Шведска
* Шпанија

 |  |
|  |
| Непризнаени држави | 
* Абхазија1
* Јужна Осетија1
* Косово
* Нагорно-Карабах1
* Северен Кипар1
* Приднестровие

 |
|  |
| Зависни идруги територии | 

|  |  |
| --- | --- |
| Данска | 
* Фарски Острови

 |
|  |
| Финска | 
* Оланд

 |
|  |
| Норвешка | 
* Јан Мајен
* Свалбард

 |
|  |
| Обединето Кралство | 
* Акротири и Декелија1
* Гибралтар
* Гернзи
* Ман
* Џерси

 |

 |
|  |
| 1 Делумно во Азија, или целосно во Азија, но има културни врски со Европа. |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Главни градови  на европските  држави и територии |
| --- |
|  |
| Главните градови на несуверените територии или конститутувните нации се покажани со ***задабелено-закосени букви*** |
|  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Средна | Јужна | Западна | Северна |
|  |
| 

**Берлин**, *Германија*
**Братислава**, *Словачка*
**Будимпешта**, *Унгарија*
**Вадуц**, *Лихтенштајн*
**Варшава**, *Полска*
**Виена**, *Австрија*
**Љубљана**, *Словенија*
**Прага**, *Чешка*
**Источна**
**Нур-Султан**, *Казахстан* 1
**Баку**, *Азербејџан* 1
**Букурешт**, *Романија*
**Ереван**, *Ерменија* 2
**Киев**, *Украина*
**Кишинев**, *Молдавија*
**Минск**, *Белорусија*
**Москва**, *Русија* 1
Сухуми, *Абхазија* 3
**Тбилиси**, *Грузија* 1
Цхинвали, *Јужна Осетија* 3

 | 

**Анкара**, *Турција* 1
**Атина**, *Грција*
**Белград**, *Србија*
**Валета**, *Малта*
**Ватикан**, *Ватикан*
Гибралтар, *Гибралтар*4
**Загреб**, *Хрватска*
**Никозија**, *Кипар* 2
Никозија, *Северен Кипар* 2, 3
**Подгорица**, *Црна Гора*
Приштина, *Косово* 3
**Рим**, *Италија*
**Сан Марино**, *Сан Марино*
**Сараево**, *Босна и Херцеговина*
**Скопје**, *Македонија*
**Софија**, *Бугарија*
**Тирана**, *Албанија*

 | 

**Амстердам**, *Холандија*
**Андора ла Веља**, *Андора*
**Берн**, *Швајцарија*
**Брисел**, *Белгија* 6
**Даблин**, *Ирска*
Даглас, *Ман*4
**Лисабон**, *Португалија*
**Лондон**, *Обединето Кралство*
**Луксембург**, *Луксембург*
**Мадрид**, *Шпанија*
**Монако**, *Монако*
**Париз**, *Франција*
Сент Питер Порт, *Гернзи*4
Сент Хелиер, *Џерси4*

 | 

**Вилниус**, *Литванија*
**Копенхаген**, *Данска*
Лонгјир, *Свалбард*
Мариехамн, *Оланд*
**Осло**, *Норвешка*
**Рејкјавик**, *Исланд*
**Рига**, *Латвија*
**Стокхолм**, *Шведска*
**Талин**, *Естонија*
Торсхавн, *Фарски Острови*
**Хелсинки**, *Финска*

 |

 |
|  |
| 1 Прекуконтинентални земји.  2 Целосно во Југозападна Азија, но има социополитички врски со Европа.  3 Делумно признаени држави  4 Прекуморски територии на Обединето Кралство.  5 Дел од Шпанија.  6 Исто така седиште на Европската Унија. |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* VIAF: 136038551
* LCCN: n80053295
* GND: 4062404-3
* SELIBR: 162153
* SUDOC: 027255123
* BNF: cb15336233z (податоци)
* BIBSYS: 90911944
* NDL: 00560559
* NKC: ge131242
* BNE: XX452469

 |

 |