**Поларна станица Мендел** — чешка истражувачка станица на Антарктикот на брегот на островот Џејмс Рос. Основана е од чешкиот поларен истражувач Павел Прошек. Официјалната церемонија на отворање се одржала во февруари 2007 година и ја направила Чешка 26-та земја  која има своја научна база на континентот. Станицата е сопственост на Универзитетот Масарик во Брно и го добила името по таткото на современатагенетика, метеорологот Грегор Јохан Мендел. Благодарение на истражувањето спроведено на станицата, Чешка е една од земјите кои имаат право на глас во Договорниот систем на Антарктикот.

Историја
--------

### Први напори

Планот за изградба на чешка поларна станица првпат се појавил во 1960-тите. Тоа било делумно поттикнато од политичките интереси на Советскиот Сојуз, но најмногу од обидот да се прошири биолошките, глациолошките, климатолошките и геолошките истражувања во Чехословачка. Сепак, напорите за изградба на станицата завршиле на почетокот на 1970-тите поради недостаток на финансии. Во исто време, интересот за инвестирање во истражување на толку далечно и необично место започнал да опаѓа.

Интересот повторно започнал да расте во 1980-тите од страна на Чешкиот геолошки институт (денес Чешки геолошки завод). Во исто време, тие избрале место каде што требало да се изгради базата: во источниот дел на Антарктикот на заливот Придз. (Подоцна, Австралија, Русија и Кина изградиле свои станици во оваа област.) Сепак, проектот бил повторно откажан и покрај доволното финансирање. Овој пат, не успеале во обидот да се најде федерална институција подготвена да го поддржи и да го поднесе планот на одобрување до Федералното собрание, како што се барало; дури и Академијата на науките на Чешката Република донела негативно решение.

### Во потрага по алтернативи

Во 1994 година, група чешки истражувачи од Универзитетот Масарик, Академијата на науките на Чешката Република, Универзитетот на Јужна Бохемија во Ческе Будјејовице и Чешкиот хидрометеоролошки институт тргнале на островот на Крал Џорџ за да извршат истражување на полската станица, која е една од осумте станици сместени во таа област. Оваа соработка продолжила до 1997 година. Меѓутоа, работата во странска станица се покажало како несоодветна поради судири меѓу одделните истражувачки тимови. Потоа, било предложено да се изгради заедничка станица на земјите од Вишеградската група (Чешка, Словачка, Полска и Унгарија). Сепак, овој предлог подоцна бил отфрлен поради проблеми со распределбата на средствата меѓу земјите.

Истражувачките активности на Универзитетот Масарик и Академијата на науките на Чешката Република на Антарктикот продолжиле помеѓу 1999 и 2004 година. Бидејќи сè уште немало чешка станица (иако подготовките за изградба веќе биле во тек), истражувањето било спроведено на станиците во Обединетото Кралство и Украина.

### Градежни планови

Првото место избрано за идната чешка станица било Турет Поинт, која се наоѓа во близина на заливот на кралот Џорџ, на островот на Кралот Џорџ, приближно 200 километри северно од сегашната местоположба. Во 2001 година, предложената местоположба била поднесена до Комитетот за заштита на животната средина на конференција во Санкт Петербург. Сепак, предлогот бил одбиен, пред се поради бројот на постоечки станици во областа и предлогот поднесен од други земји областа да се прогласи за заштитена. Постоела и опција за користење на една од британските станици но ниту една од нив не ги задоволила потребите на чешката научна експедиција. Затоа, било избрано ново место и претставено на следната конференција на Комитетот, што се одржал во Варшава. Овој пат, предложеното место на станицата било одобрено без дополнителни проблеми. Местото било на северниот врв на островот Џејмс Рос и тоа е местото каде што конечно била изградена станицата. Околината без мраз и големото растојание од другата станица - најблиската е аргентинската база Марамбио, повеќе од 70 километри на југоисток – биле најочигледните придобивки од оваа местоположба. Проектната документација на станицата била комплетирана на следната конференција на Комитетот за заштита на животната средина во 2003 година, но била одбиена поради измените направени по истекот на рокот. Била одобрена следната година, без речиси никакви промени во обемот на изградбата, на конференција во Кејптаун. Транспортот на материјалот до идната локација на станицата започнал веќе во есента 2004 година.

### Пред-градежни подготовки

Структурата на станицата морала да исполнува две барања: минимална потрошувачка на енергија и минимално оптоварување на околината. Главните принципи за изградба на станицата вклучувале:

* Обезбедување доволно капацитети за работа, истражување, опрема и слободно време, како и санитарни јазли и објекти за готвење и јадење;
* Минимизирање на ризикот од пожар и несреќи;
* Користење на соодветни градежни материјали (особено во однос на топлинска изолација и отпорност на корозија);
* Користење на еколошки извори на електрична енергија (сонце и ветер);
* Обезбедување на снабдување со свежа вода од леднички поток;
* Обезбедување соодветно и доволно еколошки депонирање на отпадот.

Местоположба
------------

Станицата се наоѓа на 63°48′02,3″ S, 57°52′59,9″ W  на островот Џејмс Рос во близина на брегот на Антарктичкиот Полуостров. Овој полуостров излегува од копното на Антарктикот на север кон јужниот врв на Јужна Америка. Првиот морнар кој стигнал до островот Џејмс Рос бил веројатно Џејмс Кларк Рос во 19 век, кој го нарекол „Хадингтонска земја".  Дури во зимата 1902/1903 година, експедицијата предводена од Ото Норденшелд дознала дека Земјата на Хадингтон е всушност остров и го нарекла остров на Џејмс Рос во чест на неговиот откривач. Тие, исто така, го нарекле теснецот што го дели од копното како канал на принцот Густав. Тоа е област со мала концентрација на поларни станици; најблиската станица е аргентинската база Марамбио на островот Сејмур. Зградата и објектите на поларната станица Мендел се наоѓаат на северниот брег на островот Џејмс Рос, на малку камена плажа околу 80-100 метри од брегот на надморска височина од 9 метри  помеѓу гребенот Биби Поинт и Лахмановиот ’Рт. Се соочува со каналот Принц Густав, кој е 10-20 километри долг и порано бил покриен со постојан слој мраз кој се распаднал во летото 1994 година. Сепак, тој сè уште е полн со ледени плочи и парчиња санти, така што транспортот на бродот останува комплициран (од 2010 година).

Целиот северозападен дел на островот - полуостровот Улу  - претставува една од најголемите области без мраз на Антарктикот. До 80% од областа на островот е ослободена од мраз. Благодарение на дождовната сенка фрлена од Антарктичкиот Полуостров, годишните врнежи се ниски - околу 300 милиметри  – а повремените врнежи од снег брзо се топат и се апсорбираат во земјата. Тоа е затоа што станицата се наоѓа на морска тераса формирана од компактен фин песок. Во 2008 година, минималната температура била −35 °C (−31 °F) и максималната температура 12.5 °C (54.5 °F) (средна вредност −4.6 °C (23.7 °F) ); минималната влажност изнесува 71,2%, а максималната влажност изнесува 88,1% (просечно 81%).

Специфичната местоположба на станицата била избрана врз основа на три главни критериуми:

1. Може да се стигне со брод или хеликоптер од најблиските околни поларни станици;
2. Областите за слетување се погодни во поглед на логистиката;
3. Разновидната околина овозможува најширок можен опсег на истражувачки активности.

Градба
------

### Транспорт на материјал

Структурните елементи и делови од инфраструктурата потребни за станицата биле произведени во 2001-2002 година во Чешката Република. За време на подготвителната фаза, некои делови биле составени и испробани за да се намали времето за изградба на терен и да се елиминираат потенцијалните проблеми. Транспортот на градежен материјал започнал во ноември 2004 година. Материјалот бил испратен прво во Хамбург, а потоа и во пристаништето Пунта Аренас во Чиле. Планот бил да се пренесе сè од таму директно до островот Џејмс Рос, но транспортот бил полн со проблеми: првиот брод, Антарктик Дрим, воопшто не можел да тргне на пат поради неговата лоша техничка состојба, а вториот, Порвенир I, доживеал несреќа во близина на пристаништето на пат кон местото на товарење. Третиот обид, кој користел чилеански воен мразокршач, Оскар Алмирате Виел, конечно успеал.

### Градежни работи

Мразокршачот се приближил до градилиштето утрото на 24 февруари 2004 година. Во текот на двата дена што следеле, осум контејнери со тежина од 130 тони (286.601 фунти) биле истоварени од бродот. Градежните работи започнале веднаш штом бродот бил истоварен. Оваа прва испорака на материјал била искористена за изградба на речиси целата главна зграда, која потоа се користела за складирање на материјали за понатамошна изградба. Изградбата се одвивала кон крајот на летото на Антарктикот и траела седум дена. Бидејќи првата испорака не ги содржела сите потребни градежни материјали и системи, главната зграда и околните контејнери биле зимизирани, а градежните активности продолжиле следната година. За Антарктикот, временските услови биле многу поволни за време на изградбата, но температурата сè уште била помеѓу −8–+6 °C (18–43 °F) и ветровите достигнувале 120 километри на час, понекогаш непрестајно дувале неколку дена.

### Церемонија на отворање

По сите потребни подготовки, станицата била свечено отворена и крстена на 22 февруари 2007 година. На церемонијата присуствувале членовите на научниот тим, претставник од чешката амбасада во Аргентина и деканот на Факултетот за наука на Универзитетот Масарик.

### Финансирање на градежништвото

Проектот бил финансиран од Министерството за образование, млади и спорт на Чешката Република и во сопственост на Универзитетот Масарик. Целиот комплекс го изградил компанијата PSG-International од Злин, која била избрана преку тендер. Трошоците за изградба на станицата изнесувале приближно 60 милиони чешки круни (2,1 милиони евра заклучно со февруари 2007 година).

База
----

### Индивидуални згради

Во споредба со другите постари бази на Антарктикот, станицата е прилично мала и се издвојува меѓу често големите згради кои претходно биле изградени на Антарктикот од други земји. Дизајнот на целиот комплекс се врти околу климатските услови во областа. Главната зграда е еднокатна Дрвена конструкција (26,5 х 11.5 метри, 2,8 х 3,6 метри)  се користи за сместување, готвење и јадење, како и за слободно време и истражувачки активности. Има дванаесет еднокреветни или двокреветни соби, две заеднички работилници, трпезарија, мала кујна, санитарни јазли и место за сушење на облека. Има решетка направена од дабовни прагови вградени во плитките темели на зградата; оваа структура не е помала од 40 сантиметри над земјата за да се намалат загубите на топлина предизвикани од студената почва на Антарктикот. Ѕидовите се 265 мм дебели и тие се изградени со користење на K-КонтролСистем. Тие се состојат од две ориентирани прамени штици со изолационо полнење помеѓу штиците. Надворешната површина на ѕидовите е покриена со иверица за да се заштити структурата од негативни влијанија на околината (аеросол на морска сол, повремени песочни бури). Подот и таваните се конструирани на сличен начин, но се подебели – 320 милиметри. Покривот е наклон кон југ со наклон од 5% и е покриен со ПВЦ плоча, која ја штити зградата од ултравиолетово зрачење.

Околу главната зграда има девет контејнери со димензии 6 х 2,5 х 2,6 метри, кои се претворени во места за складирање на генератори на мотори и резервни делови, гаражи, печка за согорување отпад и генератор на енергија. За контејнерите се прикачени ветерни турбини кои можат да се преклопат ако ветерот е премногу силен. Фактот што поединечните структури се расфрлани наоколу во областа го намалува ризикот од пожар или еколошка катастрофа.

### Операција

Станицата е сезонска и работи само во текот на летните месеци, а во станицата работат околу 15 луѓе. Греењето и добивањето вода за пиење би било тешко надвор од летната сезона: водата би требало да се добива со топење на снегот, за што е потребно големо количество дизел масло. Станицата има добро осмислен систем на алтернативни извори на енергија кој ја намалува потрошувачката на дизел масло во летните месеци. Сончеви термални колектори кои покриваат ѕидна површина од 36 квадратни метри се инсталирани на северната страна на зградата, која прима најмногу сончево зрачење и се способни да го загреат воздухот до 55 °C (131 °F). Топол воздух се дува во зградата, одржувајќи ја внатрешната температура на 17–19 °C (63–66 °F). Првично, имало и рамни плочести колектори за загревање на водата за кујната и бањата за време на топлите денови прикачени на ѕидот. Сепак, се покажало дека капацитетот на овие колектори е недоволен; тие биле отстранети и на нивно место биле инсталирани сончеви ќелии кои произведуваат електрична енергија. Електричната енергија се произведува и од осум 1,5 kW ветерни турбини; енергијата што ја произведуваат може да се складира во NiCd батерии. Остатокот од потребната електрична енергија се произведува од дизел генератори. Во зависност од временските услови, изворите на обновлива енергија обезбедуваат 60-90% од енергијата што ја троши станицата. Станицата ја користи аргентинскиот часовен појас UTC−3.

Водата се добива од блискиот поток; сепак, како што потокот повремено замрзнува во февруари и март, водата се складира и во посебни контејнери во зградата. Комуникацијата со надворешниот свет е можна благодарение на системот за сателитска технологија Бендер базиран на мрежата Инмарсат и развиен во соработка со Електротехничкиот факултет на Чешкиот технички универзитет во Прага. Овозможува размена на податоци со брзина до 492 Kbit/s. Опремата на станицата, исто така, вклучува рампа и систем за отстранување на отпадна вода што испушта пречистена отпадна вода во морето. Дизајнот на станицата и сите нејзини системи целосно ги почитуваат сите еколошки барања и прописи наведени во додатокот на Антарктичкиот договор (*Протокол за заштита на животната средина на Антарктикот*).

Годишниот трошок за работа на станицата е 11 милиони чешки круни и претежно е покриен од чешкото Министерство за образование, млади и спорт; остатокот го плаќа Универзитетот Масарик. Во случај на ненадејно повлекување на средствата или кратење на буџетот – како во 2015 година, кога само шест истражувачи можеле да заминат на станицата  – средствата што недостасуваат треба да ги обезбеди чешката Фондација за Антарктик, која е основана во 2014 година и е предводена од основач на чешката поларна станица Павел Прошек.

Истражување
-----------

Местоположбата на станицата не била истражена пред изградбата на станицата, иако областа е привлечна за типот на проекти кои се во фокусот на чешките истражувања на Антарктикот. Од геолошка перспектива, тоа е област на седименти од креда богата со фосили со повремени навлегувања на магматска карпа. Вулканската активност често се случувала под ледниците. Последиците од климатските промени се забележани во оваа област од средината на 20 век во повлекувањето на ледниците и колонизацијата на изложената површина од неваскуларни растенија. Многу организми се сосема нови за науката и има голем удел на ендемични видови. Слатководните езера во околината содржат интересни и досега неистражени заедници на алги, цијанобактерии и едноставни животински видови.

Истражувачките проекти во областа започнале пред изградбата на станицата и вклучувале геолошки истражувања предводени од Чешкиот геолошки завод, како и климатолошки и геоморфолошки истражувања предводени од Природно- математичкиот факултет на Универзитетот Масарик. Бидејќи изградбата била при крај, Факултетот за наука на Универзитетот во Јужна Бохемија во Ческе Будјовице и Институтот за ботаника при Академијата на науките на Чешката Република започнале заеднички ботанички проект за истражување на цијанобактерии. Научниот факултет подготвил и истражувачки проект фокусиран на ултравиолетовото зрачење во областа; покрај УВ зрачењето, проектот ги проучувал и озонските слоеви. Подрачјето околу станицата исто така бил геолошки мапиран од Чешкиот геолошки завод. Имало и основни орнитолошки истражувања; сепак, сезоната на гнездење на повеќето птици започнува во средината на ноември, додека орнитологот обично пристигнува на станицата само на почетокот на јануари. Ихтиолошкото истражување се фокусира на рибите во крајбрежните води и нивните паразити, а има и студија за родот Гамарус, фокусирана на тоа како животните го откриваат магнетното поле. Бактериолошкото истражување опишало нови видови на бактерии. Еден од проектите го проценува стресот на поларните истражувања за време на нивниот престој на станицата и степенот до кој нивните тела се приспособуваат на условите на Антарктикот, додека друг проект го проучувал стареењето на пластичните материјали во екстремните временски услови на Антарктикот. Во истражувањето учествуваат и институции од други земји, како што се Аргентински антарктички институт, Чилеанскиот национален антарктички институт, Британското антарктичко истражување, Аргентинската национална метеоролошка служба и Холандски институт за екологија. Достапните места на станицата им се нудат на истражувачите и студентите на чешките и странските универзитети и истражувачки институции.

Друга чешка станица
-------------------

На островот Нелсон, кој е еден од Јужните Шетландски Острови, се наоѓа поларната станица Еко-Нелсон  основана во 1988 година  од друг чешки поларен истражувач Јарослав Павличек. Сепак, оваа станица е домаќин на меѓународни истражувања  и затоа не се смета за чешка станица.

Наводи
------

1. 1 2 3 4  Adámek, pp. 92–93
2. 1 2 3 4 5 6  Adámek, pp. 74–76
3. 1 2 3 4 5 6 7  Празен навод (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Prošek, pp.218–223
5. 1 2 3 4 5 6 7  Adámek, pp. 96–99
6. ↑  Prošek, pp. 210–217
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Prošek, Pavel (2013b). „Facilities of J. G. Mendel Antarctic station: Technical and technological solutions with a special respect to energy sources" (PDF). *Czech Polar Reports*. **3**: 38–57. doi:10.5817/CPR2013-1-7. Посетено на 2 February 2017.
8. ↑  Adámek, pp. 77–79
9. 1 2 3 4  Prošek, pp. 242–244
10. ↑  Adámek, p. 82
11. ↑  Láska, Kamil (2011). „Climatic and ecological characteristics of deglaciated area of James Ross Island, Antarctica, with a special respect to vegetation cover" (PDF). *Czech Polar Reports*. **1**: 49–62. doi:10.5817/CPR2011-1-5. Посетено на 2 February 2017.
12. 1 2  Adámek, p. 88
13. ↑  Adámek, p. 91
14. ↑  ONDRUŠKOVÁ, Pavla.
15. ↑  Adámek, pp. 98–99
16. 1 2 3  Czech News Agency (11 March 2015). „Mendelova polární stanice v Antarktidě je technickým unikátem" (чешки). ceskenoviny.cz. Архивирано од изворникот на 20 March 2015.
17. ↑  Kolář, Jan (9 January 2015). „Kolik časových pásem je v Antarktidě?" (чешки). prirodovedci.cz. Посетено на 2 February 2017.
18. ↑  Bártová, Eva (28 December 2015). „Na Antarktidu odletělo jen šest vědců z Brna. Na expedici přišlo méně peněz". *denik.cz* (чешки). Посетено на 2 February 2017.
19. ↑   "Nadace pomůže vědcům s financováním Mendelovy polární stanice". Соопштение за печат.
20. ↑  Kadrnožková, Tereza (10 December 2014). „Vědci z Brna budou na polární stanici v Antarktidě zkoumat, jak rychle stárnou plasty" (чешки). Czech Radio. Посетено на 2 February 2017.
21. ↑  Kapler, Pavel (n.d.). „Volná místa na stanici" (чешки). Посетено на 2 February 2017.
22. 1 2  Pavlíček, Jaroslav (n.d.). „Information in brief for the crew". Архивирано од изворникот на 2019-03-24. Посетено на 2 February 2017.
23. ↑  Nejedlý, Petr (8 May 2011). „Rozhovor s polárníkem Jaroslavem Pavlíčkem: V Antarktidě se zvířata nebojí lidí" (чешки). cestomila.cz. Посетено на 2 February 2017.

Понатамошно читање
------------------

* Čuřík, Jaroslav (2009). *Pavel Prošek – profesor v Antarktidě / rozhovor* (чешки) (1. изд.). Prague: Akropolis. ISBN 978-80-86903-94-1.

Надворешни врски
----------------

* Поларното истражување на Универзитетот Масарик
* National Geographic Česko – Антарктичкиот проект
* Hyde Park Civilizace – Интервју со Павел Прошек, основачот на поларната станица



1. ↑  According to