|  |
| --- |
| „**Исар**" |
|  |
| 
поглед кон остатоците од тврдината |
|  |
| **Местоположба** | 41°44′17.8″N 22°11′09.8″E﻿ / ﻿41.738278° СГШ; 22.186056° ИГД﻿ / 41.738278; 22.186056Координати: 41°44′17.8″N 22°11′09.8″E﻿ / ﻿41.738278° СГШ; 22.186056° ИГД﻿ / 41.738278; 22.186056 |
| Основни податоци |
| **Место** | Штип |
| **Општина** | Штип |
| **Тип** |  тврдина

 |
| **Период** | среден век |
| **Портал „Археологија"** |

 

**Исар** или **Штипска Тврдина** — средновековна тврдина во Штип. Се наоѓа во западниот дел на градот, каде се издига карпестиот рид Исар, висок 150 м. Опкружен е со стрмни падини, на западната страна со коритото на Брегалница, а на јужната со коритото на Отиња. Положбата и височината овозможуваат прегледност и контрола на влезот и излезот од градот. На самиот врв има нерамно плато, 200 м издолжено во правец север-југ, оградено со остатоци од темели на бедем, прилично добро зачуван, наместа висок 12 до 19 м, со неколку одбранбени кули. Според досегашните проучувања, се претпоставува дека тврдината била подигната во раниот среден век, заради одбранбените и стратегиските потреби на градот што лежел во нејзиното подножје. Под денешното име Штип се наоѓал во границите на Самоиловата држава, на почетокот на XIII век под бугарска власт, а веднаш потоа под управата на српскиот владетел Стефан Дечански. Турците го зазеле во 1382 година. Државните и политичките промени се одразиле и врз архитектурата на тврдината. 
На одделни места се гледаат уривања, поправки или доградби. По појавата на огненото оружје таа била напуштена, исто како и повеќето тврдини во Македонија. Меѓу вградениот градежен материјал се забележуваат кршени парчиња од архитектонска пластика од бел мермер од римска провениенција, секако донесени од некогашниот град Астибо кој лежел непосредно во подножјето на ридот, во денешното маало Стар Конак. Во долниот дел на падините на Исар има три цркви, и тоа на источната - „Св. Архангел Михаил", на јужната „Св. Јован Крстител" и на северната „Св. Власиј", која е во остатоци од темели. Што се однесува до остатоците од средновековната населба, дел од нив се среќаваат на северозападната падина, лево од црквата Св. Архангел Михаил. Според најдените фрагменти од керамички садови, има индиции дека Исар бил користен за одбранбени цели многу порано, во раноантичкото време, а можеби и во железното време.

Остатоци
--------

Најстари остатоци
Стратешката положба на Хисар со спомнатите патишта ја забележале Римјаните: местото Астибос археолошки е потврдено со бројни камени споменици од 2. — 6 век. Од тие векови потекнува и голем тунел, пробиен низ гранитни карпи од врвот на Хисар до западното подножје, во ниво на Брегалница. Во источното подножје на Хисар се регистрирани остатоци од ранохристијанска базилика со капители, од 6 век. На месноста Суитлак на североисточниот дел на Штип, преку реката Отиња се издигаат остатоци од римскиот акведукт; ѕидаријата и керамичките тубули низ кои е спроведена водата се од доцноантички тип. Обѕидието на доцноантичкиот кастел не е сочувано на Хисар, само на места слоеви со доцноантички куќи.

Средновековни остатоци.
Од Самуиловата крепост — фрурион Штип спомната на почетокот на 11 век, денес нема остатоци. Тврдината што денес се гледа на Хисарот потекнува од 14 век. Ѕидовите и се градени во плочест слог залиени со многу малтер, а широки се само 1,3 м. Само одделни партии се помасивни: челото на главната кула мери 2,20 м а западниот ѕид на палатата дури 2,65 м! Ѕидовите биле армирани со бројни дрвени греди по должина и напречно (сантрач систем). Тврдината се состои од два дела, опкружени со одделни ѕидни појаси. Тоа се:

* Дворецот (замокот),

Тој е поставен на највисокиот дел на ридот зафаќа простор долг 106 и широк до 20 м. Западниот ѕид е поставен на работ на стрмната падина и повлечен е во права линија. Јужната половина му е широка 1,5 м и на него се потпирале (однатре) помошните градби. Северната половина на истиот ѕид е извонредно масивна, широка 2,65 м и на неа однатре се потпирала палатата. Низа дупки од големи греди на него укажуваат дека палатата имала сутерен и најмалку 1 а веројатно 2 ката. Северниот дел на просторот завршувал со триаоглна кула која денес е урната. Во северниот дел и на јужниот дел на обградениот простор се гледаат две цистерни за собирање дождовница, вдлабени во карпеста почва (големи се околу 4 × 5 и 4 × 8,7о м). Северната цистерна е поставена дијагонално на обѕидот и потекнува веројатно од постаро време (доцната антика ?).
На средина на источниот ѕид (кој максимално е урнат) стои главната кула (донжон), голема 9,8 × 8 м и висока денес до 12 м (мерено од источното подножје). Покрај неа од јужната страна стоела порта за влез во замокот, а на северната страна на кулата е потпрена стражарската куќа за внатрешната (удвоена) порта; низ оваа порта се влегувало од предниот двор во дворот на палатата. Планот на замокот е целосен и компактен и укажува на еден градежен зафат.

* Стопанскиот дел на замокот (цвингер)

Тој се простира на падините северно, источно и јужно од дворецот, на простор долг 250 и широк 50 м во северниот дел, а 60 м во јужниот дел. Обѕидието е запазено главно околу јужниот дел на тој простор. Една порта е видлива на средината од источниот ѕид (водела кон подградието), а друга порта стоела на југозападниот ѕид, на местото каде тој се потпирал на обѕидот на дворецот. Поради поголема сигурност во случај на напад, и двете порти биле поставени бочно во насока на обѕидот. Најлесен пристап постои од север, по тесниот срт што се спушта кон реката, но на тој дел обѕидот е максимално урнат. Во тој простор се гледаат и бројни правоаголни длабнатини всечени во стрмна карпеста падина — сутерени од куќи што тука стоеле
Градежните особености на долното обѕидие укажуваат дека истото било градено во сито време со дворецот на врвот, во одминатиот 14 век.
Обградениот простор мери повеќе од 1 ха и во него биле сместени објектите за слугите и стражата, работилниците, коњушниците, магацините и оста-атите стопански објекти на господарот. Во доцниот 14 век овој простор веројатно служел и како збег за граѓаните на штипското подградие.

Во источното подножје на Хисарот лежат бројни траги од средновековното подградие. На неговиот северен дел стои добро запазена црквата на Св. Архангел од 14 век. Тоа е јадрото на денешниот град Штип.

Континуитет
-----------

Во воените операции против Самуил, византискиот цар Василиј II во 1014 г. ја освоил тврдината Штип („фрурион Стипеион"). Потоа долго време нема вести за Штип. Во 1282 г. кога Србите ја поместиле границата кон југоисток заземајќи го Овче Поле, Злетово и Пијанец (значи и Штипскиот регион), Штип не е забележан. Веројатно старата византиска тврдина уште не била обновена. Брегалничкиот регион е целосно освоен од Србите во 1328 г. со гратчето Чрешче на Долна Брегалница и Просек далеку на југ оттука. За време на владеењето на кралот и на царот Душан Штип е спомнат повеќепати: подградието Штипско (1332 г.), потоа „град Штип и (негова) амборија" (трг, пазар, подградие); „кефалија Штипски" (1355 г.). Првин била изградена црквата на св. Архангели, а подоцна на Св. Јован Крстител, Св. Власија, Св. Никола, Св. Вознесение (Св. Спас). За сите нив се сочувани и грамотите или се познати нивните ктитори и градители. Несомнено откако Србите завладеале со Штип била обновена и тврдината, и тоа не веднаш. Во прилог на тоа зборуваат и податоците за посетата на кралот Душан: на почетокот на своето владеење тој го посетил Овче Поле и престојувал во селцето Слан Дол, а подоцна и во Крупиште; притоа Штип не бил спомнат. Несомнено Штип во тоа време сè уште не бил подготвен да му пружи гостопримство на владетелот.

Еден од најмоќните феудалци на царот Душан, деспотот Оливер, управувал со регионот на Овче Поле, Брегалница и Осогово. Потсетуваме дека географскиот поим Овче Поле тогаш и подоцна (до 19 век) го опфаќал на исток и Штип со околината (денес е стеснет на оштината Св. Николе).

Штип, несомнено бил седиште на Оливер. Тврдината на Хисар не е обичен збег на граѓаните од подградот, ниту државна војничка тврдина. Тоа е монументална резиденција (дворец со палата) на еден моќник, кој ја изградил неа и наброените цркви во одминатиот 14 век. Вакви квалитетни градби нема на друго место во широкиот Брегалнички регион, освен црквата во Лесново која е исто така дело на Оливер. Ова се многу јасни и неспорни факти кои не можат да се превидат.

Во својот дворец Оливер бил опколен со вазали - феудалци од понизок ранг кои живееле исто тука (несомнено во „долниот град") и од кои некои се забележани како ктитори на некои од штипските цркви. Богатството, потрошено во градбата на крепоста со палатата, на црквите и пазарот, потекнувало од обновеното рударство во Осогово и од трговијата која се расцутела во врска со тоа. Од Осоговското сребро Оливер ковал и пари со свое име. Него тука ќе го наследи Константин Дејанов, исто толку моќен феудалец.

Турците го освоиле Штип во 1385 г. (според Ф. Бабингер) и најмалку два века во Хисарот држеле воена посада. Во 1530 г. истата броела 17, а во 1573 г. 11 стражари (Стојановски 1981, 75). Во своите патни белешки Хаџи Калфа и Евлија Челеби велат дека Хисарот во Штип во тоа време (17 век) бил запустен. Потоа тврдината веќе никој не ја користел.

Галерија
--------

* Тврдината гледана од центарот на ШтипТврдината гледана од центарот на Штип

Наводи
------

1. ↑  Коцо, Димче (1996). *Археолошка карта на Република Македонија*. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069
2. ↑  *И. Микулчиќ TIR, 36 и 1987, 149—157.*

Надворешни врски
----------------

* Штипска тврдина на Ризницата ?

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Средновековни тврдини во Македонија |
| --- |
|  |
| 
* Арангел
* Банско
* Белица I
* Белица II
* Битола
* Будинарци
* Бучин
* Валандово
* Варош
* Велес
* Виневлаица
* Вирче
* Водно
* Габрово
* Годивје
* Горна Бањица
* Градец
* Градиште
* Граиште
* Дебар
* Дебреште
* Девич
* Демир Капија
* Десово
* Долна Лешница
* Долно Градиште
* Долно Орехово
* Драмче
* Дреново
* Евла
* Железнец
* Живојно
* Заград
* Заграчани
* Здуње
* Злетово
* Зовиќ
* Зрзе
* Ѕвегор
* Кале
* Јегуновце
* Калиште
* Канарево
* Кичево
* Кожле
* Конче
* Коњух
* Костурино
* Крупиште
* Лешок
* Луковица
* Манастир
* Маркова Сушица
* Матка
* Младо Нагоричане
* Мордиште
* Мородвис
* Опила
* Ораше
* Охрид
* Песочани
* Подвис
* Прилепец
* Радовиш
* Ресава
* Рогле
* Скопје
* Сопот
* Србиново
* Стенче
* Стење
* Стрежево
* Струмица
* Теово
* Трескавец
* Црешка
* Чучер
* Шопур
* Штип

 |  |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Археолошки наоѓалишта во Општина Штип |
| --- |
|  |
|  | 
Стар Бунар (Балталија)  •  Крундилов Дол (Брест)  •  Плоча (Брест)  •  Црква Св. Пантелеј (Брест)  •  Шумнати Рид (Брест)  •  Судичка Река (Врсаково)  •  Горачино (Горачино)  •  Ограѓе (Горачино)  •  Гробишта (Доброшани)  •  Дива Топола (Долани)  •  Ерџелија (Долани)  •  Јаребичова Вода (Долани)  •  Кале - Градиште (Долани)  •  Кутлевец (Долани)  •  Рамниште (Долани)  •  Ќерамидница (Долани)  •  Чука (Долани)  •  Градиште (Драгоево)  •  Селски Гробишта (Драгоево)  •  Ташли Трла (Драгоево)  •  Градиште (Криви Дол)  •  Грамади (Криви Дол)  •  Долна Бежанија (Криви Дол)  •  Јанчовец (Криви Дол)  •  Бунар (Лесковица)  •  Голема Нива (Лесковица)  •  Дабјата (Лесковица)  •  Дворот на Божин Николов (Лесковица)  •  Сопот - Карабурун (Лесковица)  •  Стари Гробишта (Лесковица)  •  Суни Чешма (Лесковица)  •  Бара (Ново Село (село))  •  Богородичен Даб (Ново Село (село))  •  Стари Гробишта (Ново Село (село))  •  Калимерово (Ново Село (населба))  •  Марков Камен (Ново Село (населба))  •  Орлов Дол (Ново Село (населба))  •  Паскова Чешма (Ново Село (населба))  •  Црква Св. Спас (Ново Село (населба))  •  Гробишта (Пенуш)  •  Градиште - Чука (Пиперово)  •  Црквиште (Пиперово)  •  Ексибал (Почивало)  •  Исарл’к (Почивало)  •  Кисетарла (Почивало)  •  Стаиќувез (Почивало)  •  Фрн (Почивало)  •  Бавчи (Пухче)  •  Градиште (Пухче)  •  Кала (Пухче)  •  Пухче (Пухче)  •  Рамниште (Пухче)  •  Вучеви Ливади (Сарчиево)  •  Јарма (Селце)  •  Тумба (Селце)  •  Гробишта (Скандалци)  •  Поле (Софилари)  •  Црквиште (Софилари)  •  Варница - Крушка (Стар Караорман)  •  Горно Поле - Балабаница (Стар Караорман)  •  Крушка (Стар Караорман)  •  Орлови Чуки (Стар Караорман)  •  Солена Вода (Стар Караорман)  •  Трансформатор (Стар Караорман)  •  Кирезл’к (Степанци)  •  Аџибунар (Суво Грло)  •  Гробишта - Чукарки (Суво Грло)  •  Ќоилук (Суво Грло)  •  Дугени (Судик)  •  Кула (Судик)  •  Солунски Рид (Судик)  •  Хисар (Топлик)  •  Три Чешми (Три Чешми)  •  Исар (Хаџи-Хамзали)  •  Града (Црешка)  •  Исар - Чрешче (Црешка)  •  Полиса (Црешка)  •  Турски Гробишта (Црешка)  •  Бунарче (Чардаклија)  •  Манастирче (Чардаклија)  •  Чепрево (Шашаварлија)  •  Ѕидини (Шопур)  •  Логур (Шопур)  •  Мадемска Река (Шопур)  •  Манастириште (Шопур)  •  Пилав Тепе (Шопур)  •  Ширинка (Шопур)  •  Астибо - Стар Конак (Штип)  •  Бабите (Штип)  •  Исар (Штип)  •  Кемер (Штип)  •  Св. Архангел Главатов (Штип)  •  Св. Архангел Михаил - Фитија (Штип)  •  Св. Власиј (Штип)  •  Св. Илија (Штип)  •  Св. Јован Крстител (Штип)  •  Трговски Центар (Штип)  •  Тузлија (Штип)
 |  |
|  |
| Дел од темата: *Археолошки наоѓалишта во Штипско* |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Културно наследство во Општина Штип |
| --- |
|  |
|  | 
Градителска целина Ново Село (Ново Село)  •  Новоселско училиште (Ново Село)  •  Црква „Успение на Пресвета Богородица" (Ново Село)  •  Црква „Св. Троица" (Ново Село)  •  Црква „Св. Спас" (Ново Село)  •  Црква „Св. Јован Крстител" (Ново Село)  •  Еврејски гробишта (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Никола Карев" бр. 2 (Ново Село)  •  Куќа на Михајло Апостолски (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 6 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 8 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 12 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 14 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 26 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 30 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 34 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 45 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 67 (Ново Село)  •  Куќа на ул. „Крсте Мисирков" бр. 69 (Ново Село)  •  Археолошко наоѓалиште „Балабаница" (Стар Караорман)  •  Археолошко наоѓалиште „Крушки" (Стар Караорман)  •  Археолошко наоѓалиште „Орлови Чуки" (Стар Караорман)  •  Штипска тврдина (Штип)  •  Безистен (Штип)  •  Куќа на Славчо Стојменски (Штип)  •  Куќа на Ванчо Прке (Штип)  •  Куќа на ул. „Страшо Пинџур" бр. 15 (Штип)  •  Куќа на ул. „Љубен Иванов" бр. 11 (Штип)  •  Куќа на ул. „Маршал Тито" бр. 2 (Штип)  •  Куќа на ул. Маршал Тито бр. 18 (Штип)  •  Куќа на ул. Маршал Тито бр. 20 (Штип)  •  Зграда на Хотел Гарни (Штип)  •  Куќа на ул. „Тошо Арсов" бр. 2 (Штип)  •  Куќа на ул. „Тошо Арсов" бр. 4 (Штип)  •  Куќа на ул. „Тошо Арсов" бр. 8 (Штип)  •  Куќа на ул. „Тошо Арсов" бр. 62 (Штип)  •  Куќа на ул. „Тошо Арсов" бр. 68 (Штип)  •  Магаза на ул. „Иво Рибар Лола" бр. 54 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 3 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 7 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 31 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 33 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 41 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 45 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 55 (Штип)  •  Објект на ул. „Гоце Делчев" бр. 57 (Штип)  •  Емир Ќучук Султанов мост (Штип)  •  Саат-кула (Штип)  •  Црква „Св. Архангел Михаил Главатов" (Штип)  •  Црква „Св. Архангел Михаил - Фитијата" (Штип)  •  Црква „Св. Никола" (Штип)  •  Џамија Хусамедин Паша (Штип)  •  Административна зграда - банка (Штип)  •  Митрополија на Брегалничката епархија (Штип)  •  Училишна зграда (Штип)  •  Универзитетска библиотека „Гоце Делчев" (Штип) |  |

 |