**Австроунгарската окупација на Србија** (германски: *k.u.k. Militärverwaltung in Serbien*, унгарски: *cs. és k. Katonai igazgatás Szerbiában*) — воена окупација на Србија од страна на австроунгарските вооружени сили која траела од крајот на 1915 година до крајот на Првата светска војна.

Објавувањето на војната на Австроунгарија против Србија на 28 јули 1914 година го означило почетокот на Првата светска војна. По три неуспешни австроунгарски офанзиви помеѓу август и декември 1914 година, комбинирана австроунгарска и германска офанзива го пробиле српскиот фронт од север и на запад во октомври 1915 година, додека Бугарија напаѓала од југоисток. До јануари 1916 година, цела Србија била окупирана од Централните сили.

Србија била поделена на две одделни окупациони зони, едната бугарска и другата австроунгарска, и двете управувани под воена администрација. Германија одбила директно да ја припои секоја српска територија и наместо тоа ја презела контролата врз железниците, рудниците и шумарството и земјоделските ресурси во двете окупирани зони. Австроунгарската зона на окупација ги опфатила северните три четвртини од Србија. Со овој дел раководелВоениот генерален гувернер, администрација формирана од Австроунгарската армија со воен гувернер на чело, испратена од цивилен комесар. Целта на новата администрација била денационализација на српското население и претворање на земјата во територија од каде може да се црпи храна и да се искористат економските ресурси.

Покрај воено-правниот систем што ги забранувал сите политички организации, забранувала јавно собрание и ги ставила училиштата под нејзина контрола, на австроунгарската армија и било дозволено да воведе воена состојба, да вежба заложници, да ги пали селата во казнени напади и да одговари на востанијата со јавни бесења и погубувања по кратка остапка. За време на окупацијата, помеѓу 150.000 и 200.000 мажи, жени и деца биле депортирани во логори во Австроунгарија, особено Матхаузен во Австрија, Добој во Босна и Нагимегјер, Арад и Унгарија.

Во септември 1918 година, сојузничките сили, предводени од Српската втора армија и Југословенската доброволна дивизија, го пробиле Македонскиот фронт, што довел до предавање на Бугарија на 30 септември, проследено со брзо ослободување на Србија и повлекување на сите преостанати Австроунгарски трупи до крајот на октомври. До 1 ноември 1918 година, цела предвоена Србија била ослободена, ставајќи крај на окупацијата.

Позадина
--------

На 28 јуни 1914 година, наследникот на престолот на Хабсбурговците, надвојводата Франц Фердинанд, бил убиен од студентот на босанските Срби, Гаврило Принцип во Сараево. Зачувувањето на угледот на Австроунгарија бил неопходен и започнал казнен напад врз Србија, за која австроунгарското раководство сметало дека е одговорно за убиството. Австроунгарското воено раководство било решено да ја поништи независноста на Србија, за која сметала дека е неприфатлива закана за иднината на царството со оглед на неговото големо јужнословенско население. 

На 28 јули 1914 година, точно еден месец по убиството на Франц Фердинанд, Австроунгарија и објавила војна на Србија. Таа вечер, австроунгарската артилерија го гранатирала српскиот главен град Белград од пограничниот град Семлин (денешен Земун), започнувајќи ја Првата светска војна. Командата на австроунгарските инвазивни сили била делегирана од Оскар Потиорек, генерален гувернер на Босна и Херцеговина, кој бил одговорен за безбедноста на Франц Фердинанд и неговата сопруга војвотката Софи од Хоенберг во Сараево.  Утрото на 12 август 1914 година, Австроунгарската петта армија ја преминала реката Дрина, практично започнувајќи ја првата инвазија на Србија. 

### Казнена експедиција и прва окупација

 Шабац, сликан во август 1914 година, бил првата мета на австроунгарската казнена експедиција и местото на многу злосторства извршени врз месното население
За време на првата инвазија на Србија, која австроунгарското раководство еуфемистички ја нарекло казнена експедиција (германски: *Strafexpedition*),  австроунгарските сили за тринаесет дена окупирале делови од Србија. Окупацијата се претворила во војна на уништување, придружена со масакри врз цивили и земање заложници.  Австроунгарските трупи извршиле голем број воени злосторства против српското население, особено во областа Машва, каде според историчарот Џефри Вавро, австроунгарската армија го вовела цивилното население во бран злосторства.  За време на кратката окупација, меѓу 3.500 и 4.000 српски цивили биле убиени во погубувања и чинови на случајно насилство од бесните трупи. 

Масовни убиства се случиле во бројни градови во северна Србија. На 17 август 1914 година, во српскиот град Шабац, 120 жители - претежно жени, деца и стари луѓе, кои претходно биле заклучени во црква - биле застрелани и погребани во дворот на црквата од страна на австроунгарските трупи по наредба на *Фелдмаршал- Леутент* Касимир фон Лутгендорф.  Останатите жители биле претепани до смрт, обесени, прободени, осакатени или живи изгорени.  Подоцна била откриена јама во селото Лешница во која имало 109 мртви селани кои биле „врзани заедно со јаже и опкружени со жица"; биле застрелани и веднаш погребани, а некои биле сè уште живи додека ги закопувале.  Вавро пишува дека во Крупањ, мажи од 42-та пешадиска дивизија на домашната гарда, исклучиво хрватска формација позната како *Ѓаволска дивизија*,  спуштиле група стари и момчиња на земја користејќи удари од пушка, а потоа го убивале секој што сè уште дишел. 

 Разгледница со слика на која се гледа дека Србите се погубени со бесење во Крушевац додека позираат австриските војници.
Овие типови напади биле планирани на највисоко ниво, теренот за ескалација на насилството бил идеолошки подготвен од вербалниот радикализам на командантите,  на 13 август Потиорек наредил одмазднички бесења, земање заложници и палење од сите единици.  Честопати телата биле оставани да висат на бесилка, дрвја или улични светилки со денови како пречка и како доказ за одлучноста на австроунгарската војска да се справи со српски осомничени.  Многу погубувања биле фотографирани од австроунгарски војници и офицери; некои од сликите биле репродуцирани како разгледници и продадени преку официјалните продажни места на австроунгарската армија.   Швајцарскиот криминолог и лекар Арчибалд Рајс известувал за злосторствата извршени од австроунгарската армија во извештајот што бил презентиран на Париската мировна конференција во 1919 година,  Рејс забележал дека бројот на цивили убиени во нападнатата српска територија изнесувал помеѓу 3.000 и 4.000, вклучувајќи голем број жени и деца, во регионот околу Шабац изброил 1.658 изгорени згради. Според историчарот Џејмс Лион, „*силите на Хабсбурговците учествувале во оргија на грабежи, силувања, убиства, масовно истребување и други злосторства*".  Рејс ги споредил австроунгарските злосторства со силувањето на Белгија. 

На 24 август, откако им нанела голем пораз на „*балканските вооружени сили*" (германски: *Balkanstreitkräfte*) во Битката кај Цер,  Кралската српска армија го ослободила Шабац и стигнала до граничните брегови на реката Сава, со што се ставило крај на првата австроунгарска инвазија на Србија и се обезбедила првата сојузничка победа во Првата светска војна. 

#### Одбиени инвазии и српска победа

На 8 септември, Австроунгарците започнале втора инвазија, ноќен напад преку Дрина за да обезбедат цврст мост. Овој пат ангажирајќи ги сите свои сили, добро опремените сили на Хабсбурговците биле побројни од Србите на кои им недостасувало муниција.  Соочувајќи се со жесток отпор, Петтата армија била турната назад во Босна, додека офанзивата на Шестата армија била запрена со силен српски контранапад. На 23 октомври, предводникот на австроунгарската флотила Дунав, *СМС Темес*, кој го гранатирал Белград на првиот ден од војната, бил потопен од мина на Сава.  Иако претрпела скоро 30.000 жртви и инвазијата била привремено запрена, австроунгарската армија ја задржала контролата во Србија.  Убеден дека Србија е пред пораз, Потиорек се прегрупирал и започнал трета офанзива на 5 ноември 1914 година. Потиорек ја искористил супериорноста на Австроунгарците во артилерија, вклучително и минофрлачи со голем калибар, за да го заземе Ваљево на 15 ноември и со поддршка на морнарицата на Дунав, како и воздушно разузнавање,  на 30 ноември навлегол длабоко во Белград, принудувајќи ја кралската српска армија да се повлече. 

 Српските трупи маршираат низ австроунгарскиот пограничен град Семлин во декември 1914 година
Освоената територија била поделена на пет окружни команди (германски: *Etappenbezirkskommando*). Австроунгарскиот *Фелдмаршал* од хрватска националност Стјепан Саркотиќ, командант за време на првата инвазија на 42-та пешадиска дивизија на домашната гарда,  бил назначен за генерален гувернер на Србија од страна на царот Франц Јосиф на 24 ноември 1914 година.  Под администрација на Саркотиќ, биле воспоставени повеќе концентрациони логори во кои биле интернирани десетици илјади Срби,  во градот Шабац, од 1.500 до 2.000 цивили биле депортирани во логорите за притвор во Унгарија.  Според историчарот Бастијан Матео Скијана, австроунгарските злосторства имале планиран истребувачки карактер. 

На почетокот на декември, Кралската српска армија започнала постојан контранапад, решително поразувајќи ги Австроунгарците во Битката кај Колубара и повраќајќи го Белград еден ден по воспоставувањето на новата воена влада на генералот Саркотиќ.  До 15 декември, Кралската српска армија го освоила Семлин, откако ја поминала границата во потрага по Австроунгарците,  Пораз од Србија, мало балканско селско кралство, ја повредило гордоста на австроунгарското военото и цивилното раководство,  на 22 декември, Потиорек бил ослободен од командата и заменет со надвојводата Евген.  Иако Австроунгарија не успеала да ја победи Србија, Кралската српска армија ја исцрпила својата воена способност, губејќи 100.000 луѓе во битка, и била принудена да се справи со епидемија на тифус што дополнително ја десеткувала армијата и цивилното население. 

Германските власти ги повикале своите австрискоунгарски колеги да започнат уште една офанзива против Србија, и покрај фактот дека Австроунгарците биле ангажирани во скапиот втор фронт со Русија на исток.  Австроунгарското раководство не би размислило повторно да ја нападне Србија скоро една година, кога било загарантирано учество на Бугарија во таква инвазија. 

### Освојување на Србија

На 6 септември 1915 година, Германија и Бугарија влегле во таен воен сојуз. Германските власти и ветиле на Бугарија цела српска Македонија, делови од североисточна Србија, како и нов заем од 200.000.000 златни франци  за возврат за учеството на Бугарија во претстојната инвазија на Србија. Договорот бил потпишан во германскиот град Плеса. 

 *Генералфелдмаршал* Август фон Макенсен во посета на австроунгарска единица за време на Српската кампања од 1915 година
На 5 октомври 1915 година, Австроунгарија и Германија започнале заедничка инвазија на Србија. Офанзивата го означила четвртиот обид на Австроунгарија за освојување на Србија, овојпат предводена од германскиот генерал Август фон Макенсен. На тој ден започнало артилериско бомбардирање, неколку дена подоцна тројца германски и тројца австроунгарски армиски корпуси ја преминале Сава, напаѓајќи од север како дел од Армиската група Макенсен.  На 14 октомври, со најголемиот дел од српските сили што се спротивставиле на комбинираните натрапници на север, две бугарски војски ја нападнале јужна Србија од исток, напредувајќи кон Ниш и Скопје.  Бугарската офанзива ги прекинала линиите за комуникација на Кралската српска армија на југ, како и патеката за повлекување кон релјефните сили на францускиот генерал Морис Сараил, кои напредувале кон север до долината на реката Вардар од новата база на сојузниците во Солун.  И покрај договорот за заемна помош со Србија против бугарскиот напад, грчкиот крал Константин одбил да ја пушти грчката армија да влезе во војна за да им помогне на Србите или да ги пушти сојузниците да ги користат грчките пруги посветени на поддршката на нивната мобилизација. 

Централните сили уживале огромна супериорност во бројот и опремата, особено во артилеријата, во должина од скоро 1,000 километри додека пак од друга страна, Србите и Црногорците тешко можеле да соберат и половина од бројот на непријателските сили.  За шест недели, Австроунгарија, Бугарија и Германија успеале да ја освојат Србија. 

Додека биле постигнати стратешките цели поставени пред офанзивата, Централните сили биле лишени од одлучувачка победа со зимското повлекување на Кралската српска армија над планините во Албанија и Црна Гора кон јадранскиот брег. На крајот, околу 140.000 српски војници и стотици илјади цивили биле евакуирани на грчкиот остров Крф, меѓу нив и целата српска влада, како и српското кралско семејство.  Кралската српска армија се оспособила во Грција, каде што била реорганизирана и пренаменета во борба против бугарските и германските трупи на Македнскиот фронт. Кон крајот на 1915 година, Србија била поделена помеѓу Австроунгарија и Бугарија, при што двете земји воспоставиле воена администрација на териториите што ги освоиле.

Администрација и управување
---------------------------

Набргу по повлекувањето на Кралската српска армија, земјата била поделена на три зони. Австрооунгарската работна зона се протегала од регионот западно од долината Морава до македонската граница и го опфаќала Белград. Бугарија ја добила цела српска Македонија, како и областите источно од Морава и Јужна Србија помеѓу Косово и реката Дунав. Воспоставена била и германска контролна зона во областа источно од Велика Морава, Јужна Морава на Косово и долината на Вардар. Германците ја презеле контролата над сите пруги, рудници, шуми и земјоделски ресурси во Србија. 

 Окупирана Србија (австроунгарската зона на окупација во темносива боја)
На 1 јануари 1916 година, австроунгарската висока команда (германски: *Armeeoberkommando*; АОК) наредила формирање на Воена генерална гувернерија на Србија (германски: *Militärgeneralgouvernement in Serbien*; MGG/S), со Белград како административен центар. Австроунгарската зона на окупација била поделена на тринаесет приближно еднакви области (германски: *Kreise*), кои потоа биле поделени во шеесет и четири општини (германски: *Brezirke*), со градот Белград како свој округ.  Професионалната администрација била подредена на АОК под водство на генералот Франц Конрад фон Хацендорф, а подоцна и под *генералберст* Артур Арц фон Страузенбург. На чело на Воениот гувернер стоел генерален гувернер со ранг командант на корпус. 

Првиот генерален гувернер, Јохан Граф Салис-Севис, етнички Хрват со искуство во борба против бунтовниците во Македонија, служел како командант на 42-та Ѓаволска дивизија по Саркотиќ.  Салис-Севис, кој бил назначен на позицијата на крајот на 1915 година од страна на царот Франц Јосиф, официјално ја презел функцијата на 1 јануари 1916 година  Историчарот и специјалист за Балканот Лајош Талочи бил назначен како цивилен комесар на Воената гувернерија, како и заменик на Салис-Севис. Талочи пристигнал во Белград на 17 јануари 1916 година. 

Со Австријците задолжени за војската, цивилната администрација претежно ја сочинувале Унгарци и Хрвати. Биле формирани четири административни оддели: воени, економски, судски и политички, со вторите, кои имале свои разузнавачки и полициски сили, под раководство на поранешниот офицер на Ѓаволската дивизија и иден водач на  мајор Славко Кватерник.  Воено разузнавање (германски: *Nachrichtenabteilung* ) за окупациската зона му била доверена на хрватот Лујо Шафранек-Кавиќ,  бидејќи австроунгарската армија значително се потпирала на офицерите од Јужна Словенија и босанските муслимани кои го знаеја јазикот за разузнавачки цели. 

Во декември 1916 година, Талочи загинал во железничка несреќа додека се враќал од Виена за Белград.  Во јануари 1917 година, Теодор Кушевиќ, висок функционер од Босна и Херцеговина, бил назначен да го замени за цивилен комесар. Функцијата добила повеќе значење со нови области на одговорност, вклучувајќи трговија, полиција, религија, образование, правда и финансии.

Систем на окупација
-------------------

### Владеење на правото

 Весник со дата на 18 септември 1916 година со кој се најавува спроведување на воена состојба во окупирана Србија. Казната за поседување оружје е смрт со бесење.
Првата мерка на окупаторите била воспоставување нов правен систем за обезбедување ред, спречување на отпорот на герилците и искористување на ресурсите на земјата. Контролата на МГГ / С врз населението била извршена во согласност со „Директивите за политичка администрација во областите на Генералниот воен гувернер во Србија" (германски: *Direktiven für die politische Verwaltung im Bereiche des Militärgeneralgouvernements in Serbien* ) и со „Општите принципи за царската и кралската воена управа во окупираните територии на Србија" (германски: *Allgemeine Grundzüge für die K.u.K Militärverwaltung in den beset-zen Gebieten Serbiens* ) МГГ / С имала намера да ги игнорира унгарските приговори и да ја интегрира Србија како дел од царството, но како област што ќе остане под директна воена власт со децении по завршувањето на војната и каде што ќе биде забрането политичко учество за да се спречи појавата на нова српска држава. 

### Окупациони сили

МГГ / С била заштитена од постојан австроунгарски гарнизон кој се состоел, во август 1916 година, од 35 баталјони, *полк од Ландстурм*, шест компании на патролни трупи, 12 единици на чувари на железница, четири и пол ескадрили, пет артилериски батерии и две противавионски батерии, вкупно околу 70 000 мажи, од кои 50 000 биле резервирани за воени операции.  Во градовите и селата од дванаесетте области, 5.000 жандарми биле испратени во групи од 20 до 30 лица.  Доколку било потребно, патролните компании служеле и како мобилни резервни резерви. 

 Австроунгарска патролна компанија на улиците на Рума .
За да и помогне на полицијата на цивилното население и да ги пронајде партизаните, раководството на Австроунгарија одлучило да регрутира меѓу етнички малцински групи позитивно наклонети кон Двојната монархија.  Со охрабрување на Талочи, австроунгарските власти дозволиле косовски Албанци да волонтираат за служба во вооружените сили на Австроунгарија.  Истакнати Албанци во градовите како што се Нови Пазар и Косовска Митровица ја објавиле својата поддршка и понудиле да регрутираат волонтери за окупаторските власти. Според белешките на полковникот Уго Керхнаве, муслиманите во Санџак и Албанците во Косово „се однесувале многу лојално и ја понудија својата поддршка" на царството. Керхнаве во својот извештај додал дека „нашите интереси одат паралелно со муслиманите" интереси." 

Талочи формирал специјална комисија за организирање на регрутирање, помогната од поранешните османлиски офицери и водачите на босанските милиции. Над 8.000 волонтери биле регрутирани на овој начин,   и покрај фактот дека поводот за регрутирање претставува кршење на договорите на Хашката конвенција што ги потпишала Австроунгарија  според кој се забранува употреба на окупирано население кон војната во една земја.  Во март 1917 година, бил формиран домашен баталјон, поддржан од босански жандарми и предводен од поранешни османлиски офицери. 

Во последната фаза на Српската кампања, австроунгарската војска се потпирала на паравоените сили составени од албански кланци од Косово и северна Албанија како нередовни трупи,  организирани рано на окупираните територии биле формирани албански борбени единици за гонење за да и помагаат на Австроунгарците патроли влегуваат во трага на српските герилци.  *Овие контрабунтовници* биле засновани врз нивните босански колеги Стријфкорпс, паравоени групи составени од муслимански доброволци со искуство во борба против српски герилци и репутација за тешка тактика.   Окружни единици за гонење биле основани во секоја област на австроунгарската окупирана зона, секоја се состоела од 40 луѓе предводени од еден офицер.  Бугарските власти за окупација користеле и албански полицајци и нередовни трупи во нивните окупациони зони.

Судири меѓу Централните сили
----------------------------

### Анексија

Поделбата на власта во Србија брзо довела до судири меѓу цивилните и воените власти, како и меѓу австриските и унгарските окупациони претставници. Претставникот на унгарското Министерство за надворешни работи во Србија, Лајош Сечењи, тврдел дека политиката на Салис-Севис ќе доведе до припојување на Србија кон Двојната монархија, на што Талочи, следејќи ги директивите на унгарскиот премиер Истван Тиса, силно се спротивставил. 

Во средината на февруари 1916 година, Талочи му се пожалил на Тиса за бројот на Словени на позициите на власт, пишувајќи: „гувернерот е Хрват, началникот на генералштабот е Чех, заменик гувернерот е од поранешната воена граница и новиот генерал, офицерот на штабот Славко Кватерник е зет на хрватскиот независен Јосип Франк ". 

Премиерот на Унгарија, грофот Иштван Тиса, во обиколка Белград и северна Србија во мај 1916 година. 
Генералот Конрад сметал дека воената администрација на Србија е прелиминарна на нејзината анексија, заедно со Црна Гора и Албанија, кон идниот јужнословенски сојуз под водство на Хрватска.  Конрад бил загрижен дека со не анексијата на Србија монархијата ќе го изгуби статусот на Голема моќ. Заедничкиот министер за надворешни работи на Австроунгарија, Стефан Буријан фон Рајец, ја поддржал анексијата на Србија, но само доколку и ’се додели на Унгарија. 

Тиса одбил да го разгледа присоединувањето на Србија бидејќи тоа ќе довело до значително зголемување на словенското население во Австроунгарија и значително ќе го намали процентот на Унгарците во рамките на Двојната монархија. Тој наместо тоа, побарал северна Србија да биде колонизирана од унгарски и германски земјоделци.  Откако ги обиколил трите северозападни окрузи на Србија заедно со Салис-Севис и генералот во посета на Конрад, Тиса ги сметал напорите на австроунгарската војска на окупираната територија како увертира на анексијата. 

Тиса поднел жалба до Буријан со барање за темелна реорганизација на Воената гувернерија, отстранување на Салис-Севис, чија администрација ја опишал како „ србофилска и економски неспособна",  и барал осуда на оние што бараат да се припои Србија. Буријан ја однел жалбата директно до царот Франц Јосиф. На 6 јули 1916 година, тој донел одлука Салис-Севис и неговиот началник на Генералштабот, полковник Гелинек, да бидат заменети со неговиот поранешен командант на корпусот, генерал Адолф Фрајхер фон Ремен и полковник Уго Керхнаве, на сила од 26 јули 1916 година. Ремен останал во ова канцеларија до крајот на војната. 

### Австро-бугарска конфронтација

Тензиите меѓу Бугарија и Двојната монархија започнале откако Бугарија ја проширила својата зона до западно Косово, од австроунгарската страна на границата на спогодбата, одејќи до Елбасан во Албанија, регион што Австроунгарија го сметала за окупирана пријателска држава и од „исклучителна важност" за Двојната монархија. Самиот Кајзер Вилхелм постојано му потенцирал на бугарскиот крал Фердинанд дека Германија ја поддржува „независноста на Албанија под заштита на Австрија".  Буријан исто така го потсетил Фердинанд дека на „запад од границата на спогодбата започна австроунгарската сфера на интерес". 

Според условите на тајниот сојуз меѓу Бугарија и Германија, поголемиот дел од Косово, вклучително и областите Приштина, Призрен, Гњилане, Урошевац и Ораховац, требало да потпадне под бугарското владеење како дел од Воениот регион на Македонија.  Метохија, југозападната област на Косово, требало да се вклучи како дел од австроунгарската зона на Црна Гора, со остатокот на Косово, вклучувајќи ги Косовска Митровица, Вучитрн и Ѓаковица. 

Бугарите тврделе дека имаат право да инсталираат цивилна администрација на која било територија што ќе ја освојат, вклучително и надвор од границите на нивниот договор. Конрад, сомневајќи се дека Бугарија се грижи за амбиции за припојување на целиот регион, испратил трупи за протерување на бугарските цивилни администратори. Пристигнувањето на австроунгарските трупи во областите веќе гарнионирани од бугарските сили резултирале со воена конфронтација. На 27 февруари бугарскиот воен командант Рачо Петров им постави ултиматум на Австријците веднаш да го евакуираат Качаник, на границата со Македонија, што резултира во воен судир. 

Конрад ја предупредил Бугарската висока команда дека доколку локалните бугарски команданти не се воздржат од мешање во австроунгарската администрација, судирот со нивните трупи ќе биде неизбежен.  На 15 март, Австроунгарците издале наредба за обезбедување на Нови Пазар и се подготвиле да ја додадат Косовска Митровица во составот на нивната гувернерија.  Германскиот началник на Генералштабот, генерал Ерих фон Фалкенхајн, му наредил на Мекенсен да посредува меѓу двете страни. Мекенсен лично ја посетил Софија за да се сретне со Фердинанд и премиерот Васил Радослав. Предложениот германски компромис бил прифатен и бил потпишан договор за демаркациска линија меѓу австроунгарските и бугарските високи команди на 1 април 1916 година. 

Бугарите се повлекле кон исток, задржувајќи го округот во кој се наоѓаат Призрен и Приштина, но оставајќи ги Албанија и западно Косово на Австроунгарците. Договорот и давал на Бугарија административни права над областите на Србија што не биле во првичниот договор. За возврат, Бугарија се согласила да и дозволи на Германија да има пристап до долините источно од Велика Морава, Јужна Морава во Косово, како и долината на Вардар, со што Македонија и Косово се претвориле во зони посветени на германската економска експлоатација.

Живот под окупација
-------------------

### Денационализација и деполитизација

 Српски ученици во Лозница кои учат латинични буквиоткако кирилицата била забранета од австроунгарските власти. На ѕидот може да се види портрет на Франц Јосиф.
Окупационите власти ја сметале српската национална свест за егзистенцијална закана за Австроунгарија. Така, политиките на Воениот гувернер биле насочени кон деполитизација и денационализација на српското население.  Јавните собири и политичките партии биле забранети, кирилицата била наречена „опасна за државата" (германски: *staatsgefährlich* ) и забранети за училишта и јавни простори, улиците именувани по луѓе за кои се сметало дека се значајни за српскиот национален идентитет биле преименувани, носењето традиционална српска облека било забрането, а Грегоријанскиот календар го заменил Јулијанскиот. Дополнително, сите српски студенти морале да се образуваат на германски јазик, според австриските академски стандарди и преку учители увезени од Австрија. 

Значајни културни институции, како што се Кралската српска академија, Националниот музеј и Националната библиотека биле затворени и ограбени од нивните историски артефакти и уметнички колекции. Универзитетот во Белград, како и разни издавачки куќи и книжарници, биле затворени. Забранети биле учебници и книги на француски, англиски, руски и италијански јазик. Политичкиот израз бил строго ограничен со забраната за објавување весници, освен официјалниот пропаганден весник МГГ / С *Белградер Нахрихтен* (објавен на српски јазик како „ *Београдске новине"*), кој имал писма и фотографии за да се покаже колку добро живеат тие што останале во окупирана Србија. Ваквата пропаганда имала за цел да ги убеди српските војници кои наишле на *белградскиот Нахрихтен* да попуштат.  

### Репресија

 Јавно погубување на српски герилци од страна на австроунгарските трупи, ок. 1916
Во 1916 година, и Австроунгарија и Бугарија објавиле дека Србија престанала да постои како политички субјект и затоа нејзините жители не можат да се повикуваат на меѓународните правила на војување, кои го диктираат третманот на цивилите, како што е дефинирано со Женевските конвенции и Хашките конвенции. 

Окупационите власти извршиле бројни збирни погубувања со мал или никаков правен процес. Откако на воениот суд бил прогласен за виновен, жртвите обично биле застрелувани или бесени. Воена состојба, како што е Kriegsnotwehrrecht (воениот закон за самоодбрана), била употребена за разбивање на несогласувањето и биле преземени строги превентивни мерки против цивилите. 

Окупациските власти биле зафатени од стравот *за Levée en masse* и од цивилите кои земаат оружје. Како резултат на задушување на отпорот, австроунгарската армија користела заплена на заложници од општата популација и палење на селата во казнени напади. Овие мерки, како и скратените погубувања, биле дозволени според членот 61 од Dienstreglement. Разоружувањето на населението било направено со тоа што старешините од селото биле одговорни за предавање на одредена квота на оружје за кое се сметало дека се држи пред почетокот на војната.  Казната за поседување оружје била смрт со бесење. Воените судови суделе и цивили за новодефинирани престапи, вклучувајќи го и кривичното дело „навреда. 

Цивилите осомничени за вршење активности на отпор биле подложени на најстроги мерки, вклучително и бесење и пукање. Куќата на семејството на сторителот исто така би била уништена.  Жртвите обично биле бесени на главните плоштади во селата и градовите, во целосен поглед на општото население. Безживотните тела биле оставани да висат покрај јамката неколку дена за јасно да се покаже третманот резервиран за „шпиони" и „предавници". 

### Депортација и присилна работа

МГГ / С, како и Високата команда во Виена, сметале дека испраќањето цивилни затвореници во логорите за интернирање е превентивна мерка за обесхрабрување на бунтовничките активности.  За време на окупацијата, помеѓу 150 000 и 200 000 мажи, жени и деца биле депортирани во различни логори во Австроунгарија,  Се проценува дека тие претставуваат нешто повеќе од 10 проценти од српското население. 

Бидејќи Србија немала сопствен Црвен крст, српските затвореници немале пристап до помошта што Црвениот крст им ја давал на другите сојузнички затвореници.  Покрај тоа, српските затвореници Министерството за војна на Австроингарија не ги сметала за „непријатели странци", туку за „внатрешни непријатели". Дефинирајќи ги како „терористи" или „бунтовници", австроунгарските власти немале обврска да го соопштат бројот на заробеници што ги држеле и во кои логори се наоѓале во друштвата на Црвениот крст. 

 Српски воени заробеници во австроунгарско заробеништво
Четири значајни бранови на депортации се случиле во окупирана Србија. Првиот се случил на самиот почеток на окупацијата, кога Салис-Севис собрал 70.000 „неистомисленици", претежно способни мажи, поранешни војници, политички активни лица, како и членови на политичката и културната елита кои останале во земјата по повлекувањето кон Крф. Универзитетски професори, наставници и свештеници, особено оние кои учествувале во политички, културни, па дури и атлетски здруженија, биле уапсени и испратени во логори за интернирање. 

Втората и најголема депортација се случила откако Романија влегла во војна на страната на сојузниците на 27 август 1916 година. Од средината на август до крајот на октомври 1916 година била издадена наредба за апсење на сите мажи на возраст од 17 до 50 години. Овие мажи биле мета, бидејќи тие биле на возраст за борба. Повеќе од 16.500 мажи биле испратени во логорите за интернирање за време на оваа рунда депортации.  За време на востанието во Топлика, во пролетта 1916 година, кога се чинело дека се шири вооружен отпор, се случиле повеќе депортации. Четвртата и последна рунда депортации се случила по сојузничкиот пробив на Солунскиот фронт кон крајот на 1918 година.  Во Бохемија, во логорот во Браунау (денешен Брумов, Чешка) имало околу 35 000 затвореници, скоро исклучиво српски, цивилни, воени заробеници, мажи, жени и деца.  Според извештајот за печатот од 1918 година, епидемијата на дизентерија речиси ги збришала сите деца во логорот.  По војната, зад логорот била пронајдена масовна гробница во која има остатоци од 2.674 лица (овие остатоци подоцна биле преместени во криптата на логорот Хајнрихсгрун).  Во кампот во Хајнрихсгрун (денешен Јинџичовице, Чешка), се наоѓале претежно Срби, војници и цивили, од областите Шумадија и Колубара во западна Србија. Секој ден таму умирале во просек по 40 луѓе. 

 концентрационен логор во денешна Нојзидл, Австрија)
Во Унгарија, најголемите логори биле во областа Нојзидл; Концентрационениот логор се користел првенствено за апсење на цивили од Србија и Црна Гора, а главниот логор ги осомничил Србите дека се "терористи" или "агитатори".  Бројот на приведени до мај 1917 година бил 9.934, вклучително и деца на возраст од само девет години.  Во текот на војната, во логорот имало 17.000 интернирани лица, за кои се знае дека околу 4800 луѓе загинале во логорот. 

Покрај депортираните во Унгарија, околу 30.000 српски цивили биле испратени во австриските логори или користени како принудна работа.  Во Долна Австрија, во логорите Дрозендорф и Митендорф имало и српски војници и цивили.  Илјадници Срби загинале за време на епидемија на тифус во логорот Маутхаузен во Горна Австрија, каде се наоѓале околу 14.000; во официјалниот извештај на австроунгарската армија се споменуваат 5.600 воени заробеници закопани во гробиштата во логорот во раните месеци на војната. 

Според официјалните податоци, помеѓу 27 декември 1915 и 5 јули 1917 година, 45.791 цивили и воени заробеници од Србија и Црна Гора биле заробени во логорот во Добој, Босна. Околу 12 000 се проценува дека таму загинале.  Други логори одржувале цивилни и воени заробеници, вклучувајќи Фраузнкирхен, Арад, Cegléd, Győr. 

До мај 1917 година, 39.359 лица од Србија, вклучувајќи жени и деца, биле депортирани надвор од земјата. Овие големи депортации предизвикале загриженост низ Европа, за брзо да станат меѓународен скандал. Шпанските власти тогаш се жалеле, во април 1917 година, Светата столица интервенирала преку канцеларијата на во Австрија против интернирањето на српски жени и деца на возраст од 10 до 15 години.  До крајот на годината, Австрија признала дека 526 српски деца, всушност, се наоѓаат во Незидер, но дека тоа е потребно поради воена безбедност. 

Според извештајот на Црвениот крст од 1 февруари 1918 година, до крајот на 1917 година, во австроунгарските и германските логори имало 206.500 воени заробеници и интернирани од Србија. Според историчарот Алан Крамер, Србите во австроунгарската заробеништво поминле најлош третман од сите затвореници, а најмалку 30,000-40,000 умреле од глад, од јануари 1918 година 

### Економска експлоатација и глад

Постер за кампања на Српскиот фонд за помош, дистрибуиран во Њујорк, ок. 1918
Тензиите меѓу австриските и германските власти се зголемиле откако Буријан се пожалил дека германската војска спроведува немилосрден систем на реквизиција, што резултира со глад и обезмастување на населението.  Зад линијата на фронтот, гермманската зона претставувала област што Берлин ја обезбедил како зона посветена на земјоделското производство за да ги прехранува своите трупи на Солунскиот фронт.  Додека германската експлоатација на ресурси во окупирана Србија ја водела германското ориентално друштво (германски: *Deutsch-orientalische Gesellschaft*), експлоатацијата на рудниците не успеала да ја задоволи потребата на Двојната монархија за витални суровини затоа што Германија зела две третини од целото производство од Србија како репарации за нејзината воена помош. 

>  *Токму во оваа година (1917) имаше суша што никогаш не може да се заборави. Мраз, а потоа и суша уништи сè. Дури и да немаше војна, гладот ќе нè нападнеше. Луѓето јадеа диви билки и струготини направени од буково дрво... Тогаш за прв пат зборувавме за смртта*. 
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Австроунгарските извештаи за Србија во 1915 година забележале глад што се заканува на окупаторската зона и население во очајна држава по скоро четири години постојана војна. Враќањето на бегалците го влошило недостигот на храна. Извештаите од крајот на 1915 година зборувале за неопходноста од итно олеснување за да се избегне катастрофа. Глад се појавил откако војниците уништиле или зазеле голем дел од прехранбените производи и добиток на Србија. Приносите од жетва и произведената стока морало да им се предадат на властите додека храната била рационализирана. 

На почетокот на 1916 година, Конрад наредил ресурсите на Србија да се „исушат" без оглед на последиците врз населението.  Бидејќи веста за гладот во Србија се проширила низ целиот свет, биле организирани кампањи со кои се барало олеснување.  Американски, швајцарски и шведски хуманитарни организации понудиле помош. Според извештаите на Црвениот крст, од глад починале над 8.000 Срби во текот на првата зима под австроунгарска окупација. До средината на мај 1917 година, бројките кажувале дека 170.000 говеда, 190.000 овци и 50.000 свињи биле извезени во Австроунгарија. 

### Отпор

Веднаш по повлекувањето на Кралската српска армија и почетокот на австроунгарската окупација, вооружени поединци и мали групи бунтовници, наречени четници, составени од поранешни војници кои останале во земјата, започнале да водат герилска кампања против окупаторите.  Четниците имале долга традиција како герилци по вековно османлиско владеење. Нивните активности честопати се сметале за херојски од страна на населението и биле прикажани во епската народна поезија, давајќи им силна локална поддршка. 

 Изгорени остатоци од воз во Шабац
Првата организирана герилска група била формирана во областите Нови Пазар и Косовска Митровица на почетокот на 1916 година, а ја предводел поранешниот армиски капетан Коста Војиновиќ. Во март 1916 година, генералот Конрад наредил да се сруши целиот отпор со немилосрдна сериозност. Комитите, како што биле нарекувани востаниците од австроунгарската армија требало да бидат „целосно збришани".   Јован Авакумовиќ, поранешен премиер на Србија, му предложил на Салис-Севис да издаде заеднички проглас за враќање на мирот и редот. Предлогот на Авакумовиќ бил одбиен и Салис-Севис наредил тој да биде уапсен и притворен. 

Воениот гувернер одговорил на множењето на герилските групи со вработување мали османлиски и албански контра-герилски единици засновани на *Штрајфкорпс* од Босна наместо редовни патролни трупи.  Кон крајот на септември 1916 година, Српската висока команда полетала со искусниот четнички герилски водач Коста Пењанац од Сојузничкиот штаб во Солун. 

На почетокот на февруари 1917 година, во близина на Куршумлија и Прокупле избувнал бунт предводен од Војиновиќ. Востаниците, поддржани од доброволци и четници од Црна Гора, ги ослободиле Куршумлија, Прокупле, Пуста Река, Либан и Рибарска Бања. Востанието било планирано да се совпадне со сојузничката офанзива. Подоцна истиот месец, востание избувнало во голем размер во Топличка област во бугарско окупираната Србија. Сила од 4.000 вооружени мажи и жени успеајле да ослободат значителна област во долината Морава пред да се задуши востанието. Во текот на летото на 1917 година, Австроунгарската армија бил принудена да внесе војници од фронтот Изонзо за да ги зајакне бугарската армија и бугарските паравоени групи. Без очекуваната сојузничка поддршка, востанието пропаднало. Кон крајот на 1917 година, Војиновиќ бил убиен; Пењанац успеал да избега и се скрил. Според извештаите на современата австроунгарска армија, 20.000 Срби биле убиени во текот на бунтот, додека 2.600 успеале да побегнат во шумите. И покрај острата репресија, герилските групи успеале да преживеат и беа во можност да ги поддржат сојузничките офанзивни операции во летото 1918 година. По војната, началникот на Генералштабот Пол Кирх го опиша повлекувањето на Германската 11-та армија:

>  Српски герила групи се појавија низ целата земја и ги напаѓаа нашите единици кога тие одмараа или јадеа. Тие, исто така, го нападнаа нашиот заден гард и нашите возови за снабдување на маршот и ги саботираа пругите. Испративме специјални единици*with.*
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
>

Ослободување
------------

Со Вардарската офанзива и успехот на сојузничките сили во Битката кај Добро Поле, Бугарија капитулирала и го потпишала примирјето на Солун на 29 септември 1918 година. Новите австроунгарски и германски трупи прераспределени во Србија од Украина не биле во можност да го запрат напредувањето кон север на кралската српска армија. До третата недела од октомври, генералот Херман фон Ковес наредил стратешко повлекување зад реките Дунав, Сава и Дрина. На 29 октомври, генералниот гувернер фон Ремен и неговиот персонал ја напуштиле окупирана Србија. Следниот ден, Белград бил ослободен од Кралската српска армија. До 1 ноември, целата предвоена Србија била ослободена, со што се ставило крај на тригодишната окупација на Централните сили.

Белешки
-------

1. ↑  The 42nd Honvéd Devil's Division (хрватски: *Vražija divizija*) was the only unit designated as a Home Guard (хрватски: *Domobran*) division, with the right for officers to use Serbo-Croatian instead of German or Hungarian.
2. ↑  Both Sarkotić and Salis-Seewis joined the ranks of the fascist, Croatian nationalist Ustaše movement in the 1930s.
3. ↑  In August 1914 *Streifkorps* units (volunteer border militia) had joined the Austro-Hungarian troops invading from Bosnia, they later took part in the looting of the Serbian capital.
4. ↑  Front-line patrols were instructed to approach Serbian posts and deposit propaganda material such as the *Belgrader Nachrichten* in order to encourage desertion by promising freedom to those longing to return home.
5. ↑  The Dienstreglement, the Habsburg army regulations, dictated that "an enemy or unreliable population is to be placed under the constraint of severe reprisals such as hostage-taking from among communities, Standrecht (summary justice), punishments, and the like."
6. ↑  The *Kriegsausstellung* war exhibition of 1917, held in Vienna, was intended to characterize Serb civilians and Komitadjis as criminals outside the laws and customs of war. It included a section about guerrilla warfare in Serbia, where visitors could learn about the methods used to track Komitadjis and Chetniks, including a life-size model of one of their hideout.

Наводи
------

1. ↑  Lebow 1981.
2. 1 2 3  Schindler 2015.
3. ↑  Merrill 2001.
4. ↑  Jeřábek 1991.
5. 1 2 3 4 5  Wawro 2014.
6. 1 2 3  Kramer 2008.
7. 1 2 3  Holzer & Spiegel 2008. sfn error: no target: CITEREFHolzerSpiegel2008 (help)
8. ↑  Hastings 2013.
9. 1 2 3  Reiss 2019.
10. ↑  Lyon 2015, стр. 114.
11. 1 2 3  Holzer 2014.
12. ↑  Levental & Kordić 1992.
13. 1 2 3 4 5 6  Lyon 2015.
14. 1 2 3 4 5 6 7  Fried 2014.
15. 1 2 3  Rauchensteiner, Kay & Güttel-Bellert 2014.
16. 1 2  Tucker & Roberts 2005.
17. ↑  Marble 2016.
18. 1 2  Stojančević 1988.
19. ↑  Scianna 2012.
20. ↑  Kiraly et al. 1985.
21. 1 2 3 4 5 6 7 8  Herwig 2014.
22. ↑  Pavlowitch 2002.
23. ↑  Luckau 1971.
24. ↑  Khristov & Markovski 1985.
25. 1 2 3 4 5 6 7 8  DiNardo 2015.
26. ↑  Hew Strachan 2014.
27. 1 2 3 4 5 6 7  Calic & Geyer 2019.
28. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Mitrović 2007.
29. ↑  Bled 2014.
30. 1 2  Buttar 2016.
31. ↑  Newman 2015, стр. 182.
32. ↑  Jarman 1997.
33. 1 2  Gumz 2014.
34. ↑  Newman 2015.
35. 1 2 3  Höbelt, Otte & Bridge 2010.
36. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Melson 2019.
37. ↑  Tatum 2010.
38. ↑  Kerchnawe et al. 1928.
39. ↑  Strupp 1914.
40. 1 2 3  Tasic 2020.
41. ↑  Đurić 1987, стр. 118.
42. ↑  Mitrović 1984.
43. ↑  Suppan 2019.
44. ↑  Schweizerische Offiziersgesellschaft 1968.
45. 1 2 3  Glenny 2012.
46. ↑  Afflerbach 2015.
47. ↑  Cornwall 2000.
48. ↑  Cornwall 2000, стр. 64.
49. ↑  Faculty of History, Cambridge University 2017. sfn error: no target: CITEREFFaculty\_of\_History,\_Cambridge\_University2017 (help)
50. 1 2 3  Bischof, Karlhofer & Williamson 2014.
51. ↑  Bischof, Karlhofer & Williamson 2014, стр. 136.
52. ↑  De Schaepdrijver 2016.
53. 1 2 3  Luthar 2016.
54. 1 2 3  Winter 2014.
55. 1 2 3 4 5  Stibbe 2019.
56. 1 2  Conway Publications. 1918.
57. 1 2  *Serbian Prisoners of War*. sfn error: no target: CITEREFSerbian\_Prisoners\_of\_War (help)
58. ↑  Nikolic 2013. sfn error: no target: CITEREFNikolic2013 (help)
59. ↑  *RTRS* 2012. sfn error: no target: CITEREFRTRS2012 (help)
60. ↑  Biskupski et al. 2003, стр. 44.
61. ↑  Tomasevich 1975.
62. ↑  De Schaepdrijver 2016, стр. 105.
63. ↑  Laqueur 2017.
64. ↑  Moal 2008.
65. ↑  Mitrović 2007, стр. 316.

### Bibliography

* Afflerbach, H. (2015). *The Purpose of the First World War: War Aims and Military Strategies*. Schriften des Historischen Kollegs. De Gruyter. стр. 129. ISBN 978-3-11-044348-6.
* Biskupski, M.B.; Biskupski, M.B.; Biskupski, M.B.; Wandycz, P.S.; University of Rochester press (2003). *Ideology, Politics, and Diplomacy in East Central Europe*. University of Rochester Press. ISBN 978-1-58046-137-5.
* Bled, J.P. (2014). *L'agonie d'une Monarchie, Autriche-Hongrie, 1914–1920*. TEXTO (француски). Tallandier. ISBN 979-10-210-0447-4.
* Buttar, P. (2016). *Russia's Last Gasp: The Eastern Front 1916–17*. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4728-1277-3.
* Bischof, G.; Karlhofer, F.; Williamson, S.R. (2014). *1914: Austria-Hungary, the Origins, and the First Year of World War I*. Uno Press. ISBN 978-1-60801-026-4.
* Calic, M.J.; Geyer, D. (2019). *A History of Yugoslavia*. Central European studies. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-838-3.
* Conway Publications. (1918). *Manufacturers' Record*. Conway Publications.
* Cornwall, M. (2000). *The Undermining of Austria-Hungary: The Battle for Hearts and Minds*. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-0-230-28635-1.
* Dawnay, G.P.; Headlam, C.M. (1933). *The Army Quarterly*. William Clowes & Sons, Limited.
* De Schaepdrijver, S. (2016). *Military Occupations in First World War Europe*. Taylor & Francis. ISBN 978-1-317-58713-2.
* DiNardo, R.L. (2015). *Invasion: The Conquest of Serbia, 1915*. War, technology, and history. ABC-CLIO, LLC. ISBN 978-1-4408-0092-4.
* Đurić, A. (1987). *Belgrade during the First World War*. Selected books by Antonije Đurić (српски). NIRO "Književne novine". ISBN 978-86-391-0078-0.
* Fried, M. (2014). *Austro-Hungarian War Aims in the Balkans during World War I*. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-1-137-35901-8.
* Glenny, M. (2012). *The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-2012: New and Updated*. House of Anansi Press Incorporated. ISBN 978-1-77089-274-3.
* Gumz, J.E. (2014). *The Resurrection and Collapse of Empire in Habsburg Serbia, 1914–1918: Volume 1*. Cambridge Military Histories. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-68972-5.
* Hastings, M. (2013). *Catastrophe 1914: Europe Goes to War*. Vintage. Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-0-385-35122-5.
* Herwig, H.H. (2014). *The First World War: Germany and Austria-Hungary 1914–1918*. Modern Wars. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4725-1081-5.
* Hew Strachan (2014). *The Oxford Illustrated History of the First World War: New Edition*. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-164041-4.
* Höbelt, L.; Otte, T.G.; Bridge, F.R. (2010). *A Living Anachronism?: European Diplomacy and the Habsburg Monarchy : Festschrift Für Francis Roy Bridge Zum 70. Geburtstag*. Böhlau. ISBN 978-3-205-78510-1.
* Holzer, A. (2014). *Das Lächeln der Henker: der unbekannte Krieg gegen die Zivilbevölkerung 1914–1918, mit zahlreichen bisher unveröffentlichten Fotografien* [*The Executioner's Smile. The Unknown War Against The Civilian Population, 1914–1918*] (германски). Primus. ISBN 978-3-86312-063-4.
* Jarman, R.L. (1997). *Yugoslavia: 1938-1948*. Yugoslavia: Political Diaries, 1918–1965. Archive Editions Limited. ISBN 978-1-85207-950-5.
* Jeřábek, R. (1991). *Potiorek: General im Schatten von Sarajevo*. Eine Publikation des Militärhistorischen Dienstes, Wien / Österreich, Militärhistorischer Dienst: Eine Publikation des Militärhistorischen Dienstes, Wien (германски). Verlag Styria. ISBN 978-3-222-12067-1.
* Kerchnawe, H.; Mitzka, R.; Sobotka, F.; Leidl, H.; Krauss, A. (1928). *The military administration in the areas occupied by Austro-Hungarian troops*. Carnegie-Stiftung für Internationalen Frieden, Abteilung für Volkswirtschaft und Geschichte (германски). Hölder-Pichler-Tempsky A.G.
* Kiraly, B.K.; Béla, K.; Király, B.K.; Dreisziger, P.N.; Dreisziger, N.F.; Nofi, A.A.; Kiraly, D.; Kiraly, P.B.; Rockefeller Foundation (1985). *East Central European Society in World War I*. Atlantic studies on society in change. Social Science Monographs. ISBN 978-0-88033-089-3.
* Kramer, A. (2008). *Dynamic of Destruction: Culture and Mass Killing in the First World War*. Making of the Modern World. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-158011-6.
* Khristov, K.A.; Markovski, D. (1985). *A History of Bulgaria*. Sofia Press.
* Laffan, R.G.D. (1989). *The Serbs: The Guardians of the Gate*. Armenian Research Center collection. Dorset Press. ISBN 978-0-88029-413-3.
* Laqueur, W. (2017). *Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study*. Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-51657-0.
* Lebow, R.N. (1981). *Between Peace and War: The Nature of International Crisis*. A Johns Hopkins paperback. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-2311-4.
* Levental, Z.; Kordić, M. (1992). *Rodolphe Archibald Reiss: criminaliste et moraliste de la Grande guerre* (француски). L'Age d'homme. ISBN 978-2-8251-0197-1.
* Luckau, A. (1971). *The German Delegation at the Paris Peace Conference*. H. Fertig. ISBN 978-0-86527-078-7.
* Luthar, O. (2016). *The Great War and Memory in Central and South-Eastern Europe*. Balkan Studies Library. Brill. ISBN 978-90-04-31623-2.
* Lyon, J. (2015). *Serbia and the Balkan Front, 1914: The Outbreak of the Great War*. Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-4725-8003-0.
* Marble, S. (2016). *King of Battle: Artillery in World War I*. History of Warfare. Brill. ISBN 978-90-04-30728-5.
* Melson, C. (2019). *The German Army Guerrilla Warfare*. Casemate Publishers (Ignition). ISBN 978-1-61200-798-4.
* Merrill, C. (2001). *Only the Nails Remain: Scenes from the Balkan Wars*. G - Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series. Rowman & Littlefield Publishers, Incorporated. ISBN 978-0-7425-1686-1.
* Mitrović, A. (2007). *Serbia's Great War, 1914–1918*. Central European studies. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-476-7.
* Mitrović, A. (1984). *Serbia in World War I* (српски). Serbian Literary Association.
* Moal, F.L. (2008). *La Serbie: du martyre à la victoire, 1914–1918*. Collection "Les nations dans la Grande Guerre." (француски). 14-18 Éditions. ISBN 978-2-916385-18-1.
* Newman, J.P. (2015). *Yugoslavia in the Shadow of War: Veterans and the Limits of State Building, 1903–1945*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-07076-9.
* Paravac, D. (2002). *Dobojski logor: hronika o austrougarskom logoru interniraca u Doboju : 1915–1917* (српски). Narodna Biblioteka. ISBN 978-86-7536-008-7.
* Pavlowitch, S.K. (2002). *Serbia: The History Behind the Name*. Hurst & Company. ISBN 978-1-85065-477-3.
* Rauchensteiner, M.; Kay, A.J.; Güttel-Bellert, A. (2014). *The First World War and the End of the Habsburg Monarchy, 1914–1918*. V&r Academic. ISBN 978-3-205-79588-9.
* Reiss, R.A.; Copeland, F.S. (2018). *... Report Upon the Atrocities Committed by the Austro-Hungarian Army During the First Invasion of Serbia*. FRANKLIN CLASSICS TRADE Press. ISBN 978-0-344-98444-0.
* Reiss, R.A. (2019). *How Austria-Hungary Waged War in Serbia* (француски). Creative Media Partners, LLC. ISBN 978-0-353-68572-7.
* Reiss, R.A. (2018). *The Kingdom of Serbia. Infringements of the Rules and Laws of War Committed by the Austro-Bulgaro-Germans; Letters of a Criminologist on the Serbian M*. FRANKLIN CLASSICS TRADE Press. ISBN 978-0-353-06558-1.
* Scianna, Bastian Matteo (2012). „Reporting Atrocities: Archibald Reiss in Serbia, 1914–1918". *The Journal of Slavic Military Studies*. **25** (4): 596–617. doi:10.1080/13518046.2012.730395. S2CID 144851616.
* Schindler, J.R. (2015). *Fall of the Double Eagle: The Battle for Galicia and the Demise of Austria-Hungary*. Potomac Books. ISBN 978-1-61234-806-3.
* Schweizerische Offiziersgesellschaft (1968). *Allgemeine schweizerische militärzeitschrift* (германски). Huber.
* Stibbe, M. (2019). *Civilian Internment during the First World War: A European and Global History, 1914–1920*. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-1-137-57191-5.
* Suppan, A. (2019). *National Conflicts, World Wars, Genocides, Expulsions, and Divided Remembrance in East-Central and Southeastern Europe, 1848-2018*. Sitzungsberichte (Akademie der Wissenschaften in Wien. Philosophisch-Historische Klasse). Austrian Academy of Sciences. ISBN 978-3-7001-8657-1.
* Stojančević, V. (1988). *Serbia and the Serbian Nation during the War and Occupation 1914–1918* (српски).
* Strupp, K. (1914). *Das internationale Landkriegsrecht* (германски). Baer.
* Tasic, D. (2020). *Paramilitarism in the Balkans: Yugoslavia, Bulgaria, and Albania, 1917–1924*. The Greater War Series. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-885832-4.
* Tatum, D. (2010). *Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur*. Palgrave Macmillan US. стр. 4. ISBN 978-0-230-10967-4.</ref>
* Tomasevich, J. (1975). *The Chetniks*. His War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0857-9.
* Tucker, S.; Roberts, P.M. (2005). *World War I: Encyclopedia*. World War I: Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-420-2.
* Wawro, G. (2014). *A Mad Catastrophe: The Outbreak of World War I and the Collapse of the Habsburg Empire*. Basic Books. ISBN 978-0-465-08081-6.
* Winter, J. (2014). *The Cambridge History of the First World War: Volume 3, Civil Society*. The Cambridge History of the First World War. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-02554-3.

Надворешни врски
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| Ризница | „Австроунгарска окупација на Србија" на Ризницата ? |

* The second occupation of Serbia at the International Encyclopedia of the First World War.
* Laws and Customs of War on Land (Hague IV); October 18, 1907 Hague Conventions of 1907