**Хотел Москва** — хотел со четири ѕвезди во Белград, еден од најстарите што моментално работи во Србија. Зградата е под владина заштита од 1968 година. Првично работејќи како гостилница со 36 соби во рамките на повеќенаменската палата Росија, чија скоро 3-годишна конструкција и отворањето во јануари 1908 година претставувале голема инвестиција на Руското Царство во економијата на Кралството Србија, Хотел Москва на крајот ги проширил своите капацитети за да ја опфати целата палата.

Местоположба
------------

Хотел Москва се наоѓа на плоштадот Теразија во централното градско јадро на Белград, административно дел од општината Стари Град. Лежи на пресекот на три улици: Теразија, Призренска и Балканска. Неговата местоположба на врвот на Теразијска Тераса обезбедува прекрасен хоризонтски поглед кон Нов Белград, преку реката Сава.

Целата област на плоштадот Теразија изобилува со подземни потоци, предизвикувајќи големи проблеми за градежните проекти од големи размери во областа, вклучувајќи ги хотелот, блиската палата Албанија и подземните премини под Теразија. Денес, сè уште има 11 активни извори на вода под хотелот Москва.

Историја
--------

Хотел Москва
Кон крајот на 1890-тите, за време на владеењето на кралската династија Обреновиќ, поточно кралот Александар - во Кралството Србија, празната парцела кај Теразија каде се наоѓа денес Хотел Москва, била продадена евтино од општинските власти во Белград на локален трговец по име Бошко Тадиќ. 

До почетокот на 1900-тите, заедно со неговата сопруга Стана, Тадиќ изградил едноставна еднокатна семејна куќа на парцелата. Во тоа време, висорамнината Теразија околу куќата била опремена со големи костенови дрвја што давале убава сенка на мал отворен пазар каде што доаѓале продавачи на пазарот од Земун, преку реката Сава во соседна Австроунгарија, како и селани од периферијата на Белград да ги продаваат своите производи. Во суштина, отворениот пазар бил горна граница на поголемиот отворен пазар Зелени Венац, сместен на неколку стотици метри во близина на улицата Призренска.

### Гостилница Велика Србија

Откако Тадиќ починал, неговата сопруга Стана го наследила имотот. Позната во градот како Стана Бошкова, таа веднаш го продала имотот на браќата Богосав и Милош, кои поседувале познати ресторани низ Белград. Дополнително, Богосав Марјановиќ бил почитуван како ветеран на Херцеговинското востание, на кое доброволно му се придружил во 1875 година, борејќи се под команда на Голуб Бабиќ.  Браќата брзо ја претвориле семејната куќа во гостилница, на крајот ја нарекле *Велика Србија* - наводно по истоимената неформална соработка, составена од редовни гости од другите кафани на Марјановиќ. Бранислав Нушиќ, познат писател и регулатор на белградски кафани, напишал дека името, всушност, било предложено од друг редовен кафанџија, Станислав Кажански, бидејќи тоа било место за собирање на „*српските господа да пијат бермет и да се хранат со патриотизам*". Уште еден редовен човек во кафаната во гостилницата во *Велика Србија* бил Стеван Сремац, истакнат писател кој, наводно, поминал многу доцни ноќи таму, па дури и го изменил својот распоред на работа на своето професорско место во белградска гимназија за да може да спие до доцна наутро. 

До 1902 година, Марјановиќ ја продал гостилницата на трговците Митар Вранковиќ и Никола Вучковиќ, кои во 1904 година му ја пренеле на Светозар Вукадиновиќ, поранешен директор на Српската бродоградителска компанија, кој штотуку се вратил во Србија по прогонството. Роден во 1860 година во Нови Сад, Австроунгарија во строго националистичко српско домаќинство на свештеникот Јевтимије „Јевта" Вукадиновиќ, младиот Светозар се преселил преку границата кон Србија каде станал администратор во разни бродоградежни компании пред да биде принуден на прогонство поради непочитување на проавстриската економска политика на кралот Милан I Обреновиќ. За време на егзилот Вукадиновиќ поминал време во Русија, како и во Австроунгарија веднаш преку границата во Нови Сад и Земун, чекајќи го вистинскиот момент да се врати во Србија. Тој момент на крајот дошол по соборувањето на Обреновиќ во јуни 1903 година.

Иако ја купил централно сместената Велика Србија, амбициозниот Вукадиновиќ немал интерес да управува со гостилница. Наместо тоа, тој патувал назад во Царска Русија барајќи да го пренесе својот новостекнат имот во Белград во поголем деловен потфат. Повикувајќи се на неговите руски врски, Вукадиновиќ успеал да добие одреден интерес од Роман Иванович Поицл од осигурителната компанија „Росија" за овозможување на компанијата да влезе на српскиот пазар преку отворање филијала во Србија. Тие дополнително се согласиле за амбициозен проект за изградба на луксузна повеќенаменска палата на местото на гостилницата на Вукадиновиќ, која би служела како седиште на подружницата. 

Во 1905 година тие побарале предлози за архитектонски дизајн за идната палата да бидат доставени до панелот составен од двајца архитекти од Санкт Петербург, познатиот архитект од Виена Ото Вагнер и белградските архитекти Андра Стевановиќ и Никола Несторовиќ.  Поддржан од руските архитекти и Ото Вагнер, се избрал дизајнот на загрепскиот архитект Виктор Ковачиќ (1874–1924), со белградскиот архитект Јован Илкиќ (1857-1917) поддржан од Стевановиќ и Несторовиќ, на второто место. Сепак, дирекцијата на Росија на крајот го избрал Илкиќ, носејќи го во Санкт Петербург за да продолжи да работи на дизајнот заедно со руските архитекти. Колку од првичниот дизајн на Илкиќ е променет во Санкт Петербург е нејасно, но според историчарот на уметност Драгиња Маскарели, фактот дека оригиналните градежни планови ги потпишал главниот архитект на Росија Павел Карлович Бергстресер (1851-1920), како и фактот дека последната фасада на хотелот Москва содржи елементи различни од Санкт Петербург, разумно е да се претпостави дека имало промени. 

### Изградба на палатата „Росија"

Изградбата започнала во март 1905 година. Обемната големина на проектот привлекла многу белграѓани кои се собирале секојдневно околу градилиштето, гледајќи го ископувањето и поставувањето на темелот. 

Веднаш, проектот наидел на неочекувани проблеми кога било откриено дека почвата под гостилницата во *Велика Србија* е полна со појачан кирпич, како и подземни извори и подземни потоци, создавајќи дополнителни буџетски потреби. Осумдесет и две дрвени греди, 5 метри во должина и 30 см дебели, биле ставени во темелите на палатата проследени со 30 вагони врело железо во шипки долги 9 метри и 10 вагони тврд камен. Потоа се поставил бетонски панел со дебелина од 2,2 метри над темелот. Поставувањето тули не започнало до пролетта 1906 година. Градежните работи ги извел градежниот инженер Карло Нол и ѕидарите од Црна Трава, додека надзорен инженер бил самиот архитект на проектниот проект Илкиќ. Армирано-бетонскиот дел од работата бил управуван од архитектот Матија Шнајдер. Површината на надворешните ѕидови од вториот кат до покривот била обложена со жолтеникави плочки украсени со украси во зелена боја. Керамичката обвивка била донесена од фабриката „ Жолнај" во Печ, Австроунгарија,.

Горниот дел од фасадата на хотелот бил поставен со украсен релјеф од мајолика насловен како „*Глорификација на Русија*", со слика на римскиот бог Нептун, што ја симболизира копнежната Русија за морска доминација.

 Хотел Москва ноќе (2017)
Дизајнот на Илкиќ користел сецесионистички стил со вешто вградени антички грчки елементи, прилично смели за тоа време, давајќи му на Белград модерно лице за време на трансформацијата што ја претрпел на крајот на векот. Најимпресивната одлика, дури и на прв поглед, е мазната и сјајна фасада, изработена од керамички плочки.

По изградбата, хотелот Москва во палатата Росија имала само 36 хотелски соби.

### Свечено отворање

Палатата „*Росија*" конечно била отворена во вторникот, на 14 јануари 1908 година, како најголема приватна зграда во Србија во тоа време. Нејзиното значење за земјата се покажало во фактот дека таа била отворена лично од кралот Петар. Друг дел од церемонијата на отворање се одржал три дена подоцна во петокот, на 17 јануари, со Гардата на кралот, најелитната единица на Кралската српска армија, што организирала концерт.

Покрај хотелот Москва, во палатата се наоѓала и кафана, ексклузивен ресторан кој служел специјалитети од француската и српската кујна, бројни станови за изнајмување и филијалата на осигурителната компанија Росија во Белград на чело со Светозар Вукадиновиќ. Филијалата на осигурителната компанија се состоела од административни канцеларии на првиот кат (еден кат над земјата), додека прозорците и канцелариите на продавачите биле на приземјето.

Опкружен со структури од една или две приказни, огромната големина на Палата Росија доминирала во хоризонтот на Белград, град со околу 70.000 жители во тоа време. Како што сведочи рускиот дипломат Василиј Страндман во неговата книга *Балкански спомени*  гледајќи го градот преку другата река Сава кон крајот на 1900-тите и раните 1910-ти, три структури јасно го привлекле вниманието - црквата Саборна со камбанаријата, Кралската палата со своите три куполи, а сега и палатата Росија.

Српскиот весник *„Политика"* ја нарекол Палата Росија „најскапа и најубава руска куќа на Балканот".

Палатата била исто така значајна политичка изјава, давајќи уште еден пример за свртување на премиерот Никола Пашиќ и кралот Петар Караѓорѓевиќ кон надворешната и економската политика на Србија кон Руското Царатво и подалеку од Австроунгарија. Неговото отворање се случило во средината на таканаречената Свинска војна, горчлива економска пресметка иницирана од австроунгарското воведување царинска блокада за увоз на српско свинско месо, главен извоз на Србија во тоа време. Австроунгарија одлучила да ја казни Србија за стабилното излегување од геополитичката сфера на влијание на Австроунгарија уште од уривањето во мај 1903 година кога Караѓорѓевиќ повторно го презел српскиот престол од соборената владејачка куќа Обреновиќ, кој беше австриски клиент со децении претходно.

 Австроунгарски трупи кои позираат пред палатата Росија во јули 1916 година за време на Првата светска војна, австроунгарска окупација на Србија.
Веднаш, станарите на палатата започнале да се вселуваат - на 31 јануари 1908 година, Руско-српскиот клуб се смести во своите нови канцеларии. По нив следеле *Ново време*, весник објавен од Владислав „Влајко" Савиќ, заземајќи го своето место на четвртиот кат во палатата. Подоцна истата година, новооснованата Народна одбрана го сместил својот белградски огранок во палатата Росија.

Во 1909 година, осигурителната компанија Росија одлучила да го издаде хотелот Москва и кафаната во палатата Росија на Механско-кафанска задруга, локална кооперација за угостителство предводена од Данило Гутеша, кој го поставил Лука Ќеловиќ за водење на хотелот и кафаната. 

Бидејќи бил член на Народна одбрана, како и дописник за *Ново време*, познатиот српски поет Јован Душиќ поминал многу време во палатата Росија. Во 18 декември 1909 година во *Ново време* пишувал за инцидент во холот на хотелот Москва во кој Душиќ ја удрил Риста Одавиќ, професор во една од гимназиите во Белград. Изненадувачки, дел од весникот бил симпатичен кон нивниот дописник, наведувајќи дека неговиот удар се случил како последица на повеќекратното конфронтативно и агресивно однесување на Одавиќ. 

На 23 февруари 1910 година, Српскиот олимписки клуб (ОКС) бил основан во канцелариите на четвртиот кат во *Ново време* во палатата Росија со издавачот на весникот Влајко Савиќ и капетанот на српската армија Светомир Ѓукиќ кои го предводиле новиот комитет. Спомен плоча на влезот во хотелот го одбележува настанот. Слично на тоа, клубот на новинарите и клубот на писателите се преселиле во палатата.

### Интербелум (период на Кралството Југославија)

Хотел Москва и пошироко во областа Теразије, раните дваесетти години на 20 век
Хотелот имал улога во српската книжевна сцена по Првата светска војна. Пристигнувајќи во 1919 година во воен уништен град кој сè уште нема целосно обновена електрична мрежа и водоснабдување, романописецот Милош Црњански го опишал Белград како „*уништен и грд - полн со дупки, урнатини, плевели, неизвесност, сензационални политички настани, и враќање на писатели од сите страни на светот*". Црњански продолжил да ја основа Група уметника, мал, но ентузијастички колектив од писатели, сликари и музичари, желни да му обезбедат на градот нов почеток во уметноста и културата. Тие не формирале кохерентно училиште или движење, но нивните состаноци, дискусии и полемики околу природата на уметноста обезбедиле привлечна и стимулативна атмосфера за помладата генерација модернистички писатели среде белградските урнатини. Покрај Црњански, во групата што ги обединила предвоените и повоените генерации настапиле Сима Пандуровиќ, Растко Петровиќ, Станислав Винавер, Иво Андриќ, Момчило Настасијевиќ, Станислав Краков, Бранко Лазаревиќ, итн. Тие се сретнале во кафаната на хотел Москва, бидејќи, според Црњански, тоа било единственото место со светлина.

Со Октомвриската револуција предводена од Болшевиците, ставајќи крај на Руското Царство и почетокот на Советскиот Сојуз, односите меѓу новооснованата комунистичка држава и исто така новооснованото Кралство на Србите, Хрватите и Словенците започнале да се ладат. Со исчезнувањето на Руското Царство, осигурителната компанија Росија исчезнала. Хотелот Москва бил преземен од Поштанска штедионика (Поштенска банка на заштеди), неодамна основана локална финансиска институција.

На 1 октомври 1923 година, Поштанска банка „Штедионика" го отворила својот прв прозорец во палатата. Во 1938 година палатата ја презела Народната банка на Југославија.

Во 1937 година, поднесокот од романските архитекти победил на распишаниот градски конкурс за преуредување на целото јадро во центарот на градот од Театарскиот плоштад до Теразија. Планот предвидувал уривање и на хотелот Балкан и на хотелот Москва, како и формирање на монументален парк кој ќе се протега под хотелот, по терасата Теразија. Како и да е, две години подоцна во 1939 година, неодамна донесениот белградски генерален урбанистички план го обновил проектот од 1923 година на архитектот Никола Добровиќ, кој исто така предвидувал парк, но без уривање на хотелите.

Лав Троцки престојувал во хотелот додека францускиот лингвист и историчар Емил Хумант напишал поема за хотелот „*Москва, Џиновската куќа*". Францускиот филм *Ултиматум* од 1938 година - во режија на Роберт Вине и Роберт Зиодмак, а во кој играат Дита Парло и Ерих фон Строхајм, бил снимен во хотелот.

### Втора светска војна: Седиште на Гестапо

Во пролетта 1941 година, со нападот на Кралството Југославија и брзо освојување од Нацистичка Германија пред да биде врежан во неколку нацистички клиенти, Гестапо се преселил во хотелот Москва, претворајќи го во своето седиште. Бидејќи не им се допаѓало името, тие исто така го преименувале во **Хотел Велика Србија**, според првичниот конак.

Во текот на целата Втора светска војна, седиштето имало свои генератори на енергија, па дури и извори на вода, независно од градското снабдување, покрај лифтовите и широките подрумски објекти. Хотелот бил еден од последните белградски згради ослободен во октомври 1944 година кога Советската Црвена армија го нападнал окупираниот град. За време на нацистичката германска окупација, оригиналните слики на мајсторот во хотелот, сребрените садови и позлатените садови биле ограбени и однесени.

### Национализација: Комунистичкиот период

Во периодот по Втората светска војна, хотелот веднаш се вратил во омиленото собрание на културната елита. Југословенскиот лауреат на Нобеловата литература, Иво Андриќ, имал своја трпеза во ресторанот. Поетот Васко Попа бил редовен посетител кој со децении секојдневно посетувал кафуле во хотелот - неговиот секојдневен ритуал се состоел во пристигнување секој ден во 15:30 часот, пиење кафе и останување до 18 часот.

Со повоениот прилив на луѓе од Црна Гора во Белград, летниот двор на хотелското кафуле станал омилено дружење за новодојденците од Црна Гора во градот. Перцепцијата дека се гледа како пие кафе додека се дружел меѓу културната елита во хотелот „Москва" е непосреден печат на одобрување, траел со децении.

Во 1974 година, ресторанот на хотелот додал послужувалница како дел од својата понуда. Меѓу различните торти биле воведени и Москва шнит, овошна торта со бадеми, вишни и ананас, која брзо станала популарна и останува една од основните производи на хотелот до денес. Оригиналниот рецепт „Москва шнит", кој во меѓувреме стаанал заштитен знак, го составил тогашната слаткарка во ресторанот Аница. Како што било соопштено на почетокот на 2015 година, секој ден се нарачуваат од 200 до 300 парчиња од Москва шнит од ресторанот на хотелот, додека околу илјада цели торти се доставуваат месечно до домашните адреси.

### Повторна приватизација

Во август 2005 година, правното лице во хотелот, државна „Москва", ги купила своите 82,83% од странскиот инвестициски фонд „Нетвест Финанс" со седиште во Белизе  за 11 милиони евра. Веднаш на 13 септември 2005 година, новите сопственици на хотелот одлучиле да започнат со трговија со акциите на хотелот на Белградската берза 

На состанокот на акционери во јули 2006 година, било договорено било да се побара партнерство за името на брендот, поврзувајќи се со етаблирана глобална марка. Специфични брендови што биле споменати се Four Seasons, и една од брендовите на Мериот, како што е Риц-Карлтон, сепак, ништо не излегло од тоа и Москва продолжила како самостоен хотел.

Околу Евровизија 2008 во мај 2008 година, бил објавен возниот ред за реновирање, проширување и можна надградба на хотелот Москва како хотел со пет ѕвезди. Плановите за проширување вклучувале изградба на гаража, конгресна сала и трговски центар.

Во текот на 2009 и 2010 година, четири години по неговата ре-приватизација, хотелот конечно бил подложен на огромно реновирање - од април до септември 2009 година, страницата со која се соочувала улицата Балканска била обновена, и од внатрешен и од надворешен карактер, со нов мебел, тапети, завеси, бањи, тротоарите и електронските брави. Од есента 2009 година до април 2010 година истото било сторено со страната свртена кон Теразија.

Познати гости
-------------

Хотел Москва е хотел со четири ѕвездички. Тој е единствениот хотел во Белград кој нема место или апартман број 13. Имал над 36 милиони посетители во изминатите 100 години, вклучувајќи познати личности како српските фелд-маршали Живојин Мишиќ и Петар Бојовиќ, пронаоѓачите Михаил Калашников, Никола Тесла, Михајло Пупин, Томас Едисон и Алберт Ајнштајн, шахистите Анатолиј Карпов, Гари Каспаров, спортисти Карл Луис, Жозе Мурињо, Вујадин Бошков, Луис Фиго, Новак Ѓоковиќ, Мајкл Џордан, Кари Ирвинг, Тајгер Вудс, глумци како Роберт Де Ниро, Кирк Даглас, Мила Јовович, Џек Николсон, Мајкл Даглас, Џулија Робертс, Ален Делон, Том Хенкс, Одри Хепберн, Пирс Броснан, продуценти како Алфред Хичкок, Роман Полански, Милош Форман, Вуди Ален, Мартин Скорсезе, Емир Кустурица, политичари како Никола Пашиќ, Раџив Ганди, Јасер Арафат, Индира Ганди, Муамер ал-Гадафи, Ричард Никсон и други, пејачи и тенори како Лучано Павароти, Ив Монтан, Реј Чарлс, Боб Гелдоф, Серж Гејнсбург, Луис Армстронг, Френк Синатра, писатели како Максим Горки, Орсон Велс, Ребека Вест, Жан Пол Сартр, Семјуел Бекет, Албер Ками, Иво Андриќ и многу други.   Сликите на познатите посетители се наоѓаат во ходниците на хотелот.

Во популарната култура
----------------------

Хотелот Москва е прикажан или повикуван на разни музички дела, филм и литература.

*Романот „Заставе* ", добитник на наградата НИН на Мирослав Крлежа, од 1962 година, содржи неколку препораки за хотелот Москва. Сместено на Балканот за време на бурниот период од 1912-1922 г. следи животи и судбини на околу 20 карактери; секој од нив има различна професија и финансиски средства, но од милјето на српската, хрватската и унгарската интелигенција. Во еден момент, еден од главните ликови решава да оди во кафаната Хотел Москва каде, „се пуши влажен тутун" и „ се подготвуваат византиски интриги".

*Клопка*, филм од 2007 година, сместен во времето по падот на Милошевиќ,, истражувајќи до каде е подготвен да оди финансиски расипаниот татко за да најде средства за операција на своето болно дете, има клучна сцена во кафулето на Хотел Москва, каде што мистериозниот човек кој го игра Мики Манојловиќ му дава понуда на таткото на болното дете, кого го игра Небојша Глоговац, да плати за операцијата на неговиот син за возврат на човекот кој извршил атентат.

Наводи
------

1. ↑  Dragana Jokić Stamenković (28 May 2011), „Beograd na dvesta sputanih voda", *Politika* (српски)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Lopušina 2008. sfn error: no target: CITEREFLopušina2008 (help)
3. 1 2 3  Majstorice i stari kalupi;*Politika*, 31 January 2011
4. 1 2 3 4 5 6 7  Хотел на Теразијама променио девет држава;*Politika*, 22 January 2008
5. ↑  Politika daily, January 22, 2008, p. 23
6. ↑  Балканске успомене
7. 1 2 3  Kako je „Velika Srbija" postala „Moskva";*Politika*, 30 November 2009
8. ↑  Vek olimpizma u Srbiji;RTS, 25 July 2012
9. ↑  Aleksandar Miletić (22 February 2020). „Обележен 110. рођендан ОКС-а" [Celebrated 110th birthday of the Olympic Committee of Serbia]. *Politika* (српски). стр. 18.
10. ↑  Belgrade: A Cultural History;David Norris
11. ↑  Goran Vesić (15 November 2019). Теразијска тераса [Terrazije Terrace]. *Politika* (српски).
12. ↑  Slobodan Kljakić (25 March 2012), „Na Dorćolu otvorena prva kafana u Evropi", *Politika* (српски)
13. ↑  Jovanović, Jelena (6 February 2015). „Moskva šnit – više od 40 godina beogradskog brenda". CityMagazine.rs. Архивирано од изворникот на 2018-12-01. Посетено на 17 September 2016.
14. ↑  Moskva a.d.
15. ↑  Prodat hotel "Moskva";*Kurir*, 16 August 2005
16. 1 2  "Moskva" kao "Ric";*Večernje novosti*, 28 July 2006
17. ↑  Addmision to the Free Market-Hotel Moskva a.d. Beograd
18. ↑  HMSK
19. ↑  „Glas javnosti". Архивирано од изворникот на 2009-05-08. Посетено на 2021-04-22.

Надворешни врски
----------------

* Матична страница