**Волубилис** (арап. **وليلي**; берберски: ⵡⵍⵉⵍⵉ) — делумно ископан берберско-римски град кој се наоѓа во Мароко, сместен во близина на градот Мекнес, кој можеби бил главен град на Кралството Мавретанија, барем од времето на кралот Јуба II. Пред Волубилис, главниот град на кралството можеби бил Гилда.

Градот бил изграден во плодна земјоделска област, и започнал да се развива од 3 век п.н.е. како берберска, потоа протокартагинска населба, пред да стане главен град на кралството Мавретанија. Брзо растел под римска власт од 1 век па наваму и се проширил на околу 42 хектари со 2,6 километри ѕидини. Градот добил голем број главни јавни згради во II век, вклучувајќи базилика, храм и триумфална порта. Неговиот просперитет, кој бил изведен главно од маслинарството, поттикнало изградба на многу убави градски куќи со големи мозаични подови.

Градот паднал во рацете на локалните племиња околу 285 година и никогаш не бил повторно освоен од Рим поради неговата оддалеченост и неодбранливост на југозападната граница на Римското Царство. Продолжил да се населува уште најмалку 700 години, прво како латинизирана христијанска заедница, а потоа како рана исламска населба. Во доцниот 8 век станал седиште на Идрис ибн Абдалах, основачот на династијата Идрисиди во Мароко. До 11 век Волубилис бил напуштен откако седиштето на власта било преместено во Фес. Голем дел од локалното население било префрлено во новиот град Мулај Идрис Зерхун, околу 5 километри оддалеченост од Волубилис.

Урнатините останале значително непроменети додека не биле опустошени од земјотрес во средината на 18 век и последователно ограбени од мароканските владетели кои биле во потрага на камен за изградба на Мекнес. Дури во вториот дел од 19 век, локалитетот дефинитивно бил идентификуван како античкиот град Волубилис. За време и по периодот на француското владеење над Мароко, околу половина од местото бил ископан, откривајќи многу убави мозаици, а некои од поистакнатите јавни згради и куќи со висок статус биле обновени или реконструирани. Денес е место за светско наследство на УНЕСКО, наведено како „*исклучително добро сочуван пример на голем римски колонијален град на рабовите на царството*".

Име
---

Потеклото на неговото име е непознато, но се смета дека можеби е латинизација на амазишкиот збор *Валит*, што значи олеандер, кој расте по страните на долината. Може да се гледа и како директен превод на името Амазиг доколку ова е поврзано со коренот *влли* што значи „вртење".

Латинскиот речник го дава латинското значење на „*volubilis*" како „ *тоа* [кое] *се врти* или (почесто) *што* се врти, се *врти*, *се врти*, *кружи*, *се тркала*. Зборот е спомнат во посланијата на Хорациј (I, 2, 43): labitur, et labetur in omne volubilis aevum(„Тлее и ќе тече, се врти засекогаш.")  Во класичниот латински, „v" во „volubilis" се изговара како „w", што го прави изговорот поблизок до современите арапски изговори.

Шарл-Јосеф Тисо (1828–1884) открил дека она што некои извори на арапски го нарекуваат „Каср Фараон" (قصر فرعون Фараоновата палата) кореспондира со Волубилис. Овој термин се уште се користи во денешно време од локалното население, понекогаш скратено како لقصر Ел Ксар, што значи „Палатата".

Основање и римски период
------------------------

Градот Волубилис бил изграден на плитка падина под планината Зерхун, и се наоѓалч на гребенот над долината на Кумане (Куман), каде што се среќава со мала притока наречена Фертаса. Таа гледа на плодната алувијална рамнина северно од современиот град Мекнес. Областа околу Волубилис била населена барем уште од доцноатлантскиот неолит, пред околу 5.000 години; археолошките ископувања на локалитетот откриле неолитска керамика со дизајн споредлива со парчиња пронајдени во Иберија.  До третиот век п.н.е. Картагинците имале присуство на ова место, како што било потврдено од остатоците од храмот на пунскиот бог Бал и наодите од керамика и камења испишани на феникиски јазик. 

Пунска стела пронајдена во Волубилис 
Градот се наоѓал во рамките на кралството Мавретанија, кое станало римска клиентска држава по падот на Картагина во 146 година. п.н.е.  Пунското влијание траело значително време потоа, бидејќи градските судии ја задржале картагинската титула *суфет* долго време по крајот на пунското владеење.  Јуба II од Нумидија бил поставен на мавретанскиот престол од Август во 25 година п.н.е. и го свртел своето внимание кон изградба на кралска престолнина во Волубилис.  Школуван во Рим и оженет со Клеопатра Селена II, ќерката на Марко Антониј и Клеопатра, Јуба и неговиот син Птоломеј биле темелно романизирани кралеви, иако од берберско потекло; нивната наклонетост кон римската уметност и архитектура јасно се одразила во дизајнот на градот. 

Map of south-western Iberia and the far north-west of Africa with Roman roads and cities marked Карта на Мавретанија Тингитана ја покажува локацијата на градот
Откако Клавдиј ја анектирал Мавретанија во 44 г н.е. градот значително се зголемил поради неговото богатство и просперитет, произлезени од плодните земјишта на покраината кои произведувале вредни извозни производи како жито, маслиново масло и диви животни за гладијаторски спектакли. На својот врв кон крајот на II век, Волубилис имал околу 20.000 жители – многу значително население за римски провинциски град  – а околниот регион исто така бил добро населен, кој се проценува на над 50 вили откриени во околината.  Градот бил споменат од географот од 1 век од нашата ера Помпониј Мела, кој го опишал во своето дело *De situ orbis libri III* како еден од „*најбогатите градови, иако најбогатите меѓу малите*" во Мавретанија.  Се споменува и од Плиниј Постариот, а Антониновиот план за патување од 2 век се однесува на неговата локација и го именува како *Волубилис Колонија*.  Во неговото население доминирале романизирани Бербери. 

 Арката на Каракала (Триумфална капија)
Градот останал лојален на Рим и покрај востанието во 40–44 година н.е. предводено од еден од ослободителот на Птоломеј, Едемон, и неговите жители биле наградени со грантови за државјанство и десетгодишно ослободување од даноци.  Градот бил подигнат на статус на *општина* и неговиот систем на управување бил ремонтиран, при што *суфетите* во пунски стил биле заменети со годишно избрани *думвири*, или парови судии.  Сепак, позицијата на градот секогаш била слаба; се наоѓал на југоисточниот раб на покраината, соочен со непријателски и сè помоќни берберски племиња. Прстен од пет тврдини сместени во современите населби Аин Шкор, Блед ел Гада, Сиди Муса, Сиди Саид и Блед Такуаррт (древна Токолосида) биле изградени за да се зацврсти одбраната на градот.  Сиди Саид бил база за Cohors IV Gallorum equitata (IV галска коњичка група), помошна коњаничка единица од Галија, додека во Аин Шкор биле сместени шпанска и белгиска група. Сиди Муса била локација на група Партијци, а галската и сириската коњаница биле сместени во Тосколосида.  Зголемените тензии во регионот кон крајот на II век го навеле царот Марко Аврелиј да нареди изградба на ѕидини долги 2,5 километри со осум порти и 40 кули.  Волубилис бил попатно поврзан со Ликсус и Тингис (главен град на римската провинција Мавретанија Тингитана, современ Тангер), но немал врски кон исток со соседната провинција Мавретанија Цезариенсис, бидејќи територијата на племето Бербери Баквати лежела помеѓу нив.  Еврејска заедница постоела во Волубилис во третиот век, како што е очигледно од неколку хебрејски, грчки и латински погребни натписи и светилки во облик на менора. Тоа е најјугозападната локација каде што е пронајден антички хебрејски натпис. 

Мозаици во Волубилис
Контролата на римската држава над градот завршила по хаосот од кризата во третиот век, кога царството речиси се распаднало бидејќи низа генерали ја презеле и изгубиле власта преку граѓански војни, државни удари и атентати. Околу 280 година, римското владеење пропаднало во поголемиот дел од Мавретанија и никогаш не било повторно воспоставено. Во 285 година, царот Диоклецијан го реорганизирал она што останало од покраината за да го задржи единствено крајбрежниот појас помеѓу Ликсус, Тингис и Септа (денешна Сеута). Иако римската војска била со седиште во Тингис, подоцна било одлучено дека едноставно ќе биде премногу скапо да се изврши повторно освојување на ранливиот пограничен регион.  Меѓутоа, окупацијата на градот продолжила, бидејќи убавите мозаици како оној на трката со коли што ја воделе животни во Куќата на Венера не можеле да бидат создадени порано од четвртиот век. Крајот на римскиот град веројатно дошол во форма на земјотрес кон крајот на векот, кој закопал бројни бронзени статуи во урнатините од куќите.

По Римјаните
------------

Волубилис продолжил да биде населен со векови по крајот на римската контрола. Сигурно бил повторно освоен од Источното Римско Царство во шестиот и седмиот век, кога три христијански натписи се датирани според провинциската година.  До моментот кога Арапите пристигнале во 708 година,  името на градот било променето во *Оуалила* или *Валили*, и бил населен од Аврабите, берберско племе кое потекнувало од Либија. Голем дел од центарот на градот бил напуштен и бил претворен во гробишта, додека центарот на живеење се преселил југозападно од градот, каде што бил изграден нов ѕид за да го содржи скратениот римски град. 

Волубилис останал главен град на регионот и во исламскиот период. На локалитетот биле пронајдени исламски монети кои датираат од 8 век, кои сведочат за доаѓањето на исламот во овој дел на Мароко.  Тие се концентрирани надвор од градските ѕидини, што сугерира дека арапската населба останала различна од берберската населба. Овде Мулај Идрис ја основал династијата Идрисиди во Мароко во 787-88 година. Како директен потомок на исламскиот пророк Мухамед, тој побегнал во Мароко од Сирија по битката кај Фах во 787 година. Тој бил прогласен за „имам" во Волубилис, окупиран од Авраба, под водство на Исхак ибн Мохамад. Тој се оженил со Канза, од племето Авраба, и добил син, Идрис II, кој бил прогласен за имам во Волубилис. Тој, исто така, живеел надвор од ѕидините на градот, покрај бреговите на Вади Кумане, каде неодамна е ископан комплекс кој може да се идентификува со неговото седиште.  Идрис I го освоил поголемиот дел од северно Мароко во текот на трите години од неговото владеење, основајќи го градот Фес. Бил убиен во Волубилис во 791 година по наредба на калифот од Багдад, Харун ел-Рашид.   Потоа, Идрис II се преселил во Фес, кој му служел како нов главен град, лишувајќи го Волубилис од последните траги од политичко значење. 

Panoramic view of the ruins with fields in front and behind, and mountains in the distance. Several reconstructed buildings including a basilica and triumphal arch are visible. Панорамски поглед на Волубилис, гледајќи кон запад. Старото феникиско јадро на градот е лево, базиликата и храмот Капитолин се видливи во центарот, додека Арката на Каракала може да се види десно зад римското продолжение кон градот.
Муслиманска група позната како Рабеди, која се побунила во Кордоба во ел-Андалус (Андалусија во современа Шпанија), се преселила во Волубилис во 818 година  Иако луѓето продолжиле да живеат во Волубилис уште неколку векови, градот веројатно бил речиси напуштен до 14 век. Лав Африканецот ги опишува неговите ѕидови и порти, како и гробницата на Идрис, чувана само од два или три замоци. Неговото тело потоа било однесено во Мулај Идрис Зерхун, на 3 километри од местото, каде за него бил изграден голем мавзолеј. Името на градот било заборавено и локалното население го нарекол *Ксар Фараун*, или „Фараоновиот замок", алудирајќи на легендата дека античките Египќани го изградиле.  Како и да е, некои од нејзините згради останале да стојат, иако разурнати, сè до крајот на 17 век кога Мулај Исмаил го опустошил местото за да обезбеди градежен материјал за неговиот нов царски главен град Мекнес. Земјотресот во 1755 година предизвикал дополнително сериозно уништување. Меѓутоа, англискиот антиквар Џон Виндус го скицирал местото во 1722 година  Во својата книга од 1725 година *„Патување до Мекинес"*, Виндус ја опишал сцената:

>  Се смета дека една зграда е дел од триумфална капија, има неколку скршени камења на кои има натписи, лежени во ѓубрето под него, кои биле фиксирани повисоко од кој било дел што сега стои. Долга е 56 стапки и дебела 15, од двете страни потполно еднакви, изградена со многу тврди камења, долга околу еден јар и дебелина од половина јар. Лакот е широк 20 стапки и висок околу 26. Натписите се на големи рамни камења, кои, кога биле цели, биле долги околу пет метри и широки три, а буквите на нив биле долги над 6 инчи. Биста лежеше малку подалеку, многу обезличена, и беше единственото нешто што можеше да се најде што го претставуваше животот, освен обликот на стапалото што се гледа под долниот дел од облеката, во нишата од другата страна на лакот. На околу 100 јарди од лакот стои добар дел од предниот дел на една голема квадратна зграда, долга 140 стапки и висока околу 60; дел од четирите агли се уште стојат, но остана многу малку, освен овие од предниот дел. Околу ридот може да се види основата на ѕидот во обем околу две милји, кој ги опфаќа овие згради; на чија внатрешна страна лежат расфрлани, насекаде, многу камења со иста големина со кои е изграден лакот, но тешко дека каменот е оставен на друг. Сводот, кој стоеше на околу половина милја од другите згради, се чинеше дека беше порта и беше доволно висок за да дозволи човек да помине со коњ.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Во посета на 95 години подоцна во 1820 година, откако земјотресот во 1755 година ги срамнил неколкуте згради што останале да стојат, Џејмс Греј Џексон напишал:

>  Половина час патување по напуштањето на светилиштето на Мулеј Дрис Зерон, а во подножјето на Атлас, забележав лево од патот, прекрасни и масивни урнатини. Земјата, со милји круг, е покриена со скршени столбови од бел мермер. Сè уште стоеја два портика високи околу 30 стапки и 12 широки, а врвот составен од еден цел камен. Се обидов да ги погледнам овие огромни урнатини, кои имаат опремено мермер за царските палати во Мекинас и Тафилелт; но јас бев должен да се откажам, гледајќи како некои луѓе од светилиштето ја следат коњицата. Од овие урнатини постојано се откопуваат саксии и котлиња со златни и сребрени монети. Меѓутоа, земјата изобилува со змии и видовме многу скорпии под камењата кои се појавија. Овие урнатини велат од Африканците дека биле изградени од еден од фараоните: тие се нарекуваат Касер Фараван.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

* Волубилис пред неговото ископување и реставрација
* Photograph showing the fragmentary ruins of the triumphal arch in 1887Урнатините на триумфалната капија, фотографирани во 1887 година од Анри Поасон де Ла Мартиниер
* Photograph showing a standing fragment of a wall of the basilica in 1887Остатоци од базиликата видени во 1887 година пред неговата подоцнежна репрезентација

Волтер Бартон Харис, писател за Тајмс, го посетил Волубилис за време на неговите патувања во Мароко помеѓу 1887 и 1889 година, откако местото било идентификувано од француските археолози, но пред да започнат сериозни ископувања или реставрации. Тој напишал:

>  Нема многу остатоци од урнатините; два свода, секој со голема големина и се умерено добро зачувани, сами кажуваат за величественоста на стариот град, додека хектари и хектари земја се расфрлани со споменици и скршени скулптури. Остануваат и неколку изолирани столбови, а огромен одвод или аквадукт, како Клоака Максима во Рим, се отвора кон малата река долу.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
>

Ископување, реставрација и список на УНЕСКО
-------------------------------------------

View of an old narrow-gauge railway track running into an excavated area alongside walls and foundations Работ на ископаната област кај Волубилис.
Голем дел од Волубилис бил ископан од Французите за време на нивното владеење над Француски Мароко помеѓу 1912 и 1955 година, но ископувањата на местото започнале неколку децении порано. Од 1830 година, кога француското освојување на Алжир го започнал процесот на проширување на француската власт над поголемиот дел од северна, западна и централна Африка, археологијата била тесно поврзана со францускиот колонијализам. Француската армија презела научни истражувања уште во 1830-тите, а до 1850-тите станало мода офицерите на француската армија да ги истражуваат римските остатоци за време на нивното отсуство и слободно време. Кон крајот на 19 век, француските археолози преземале интензивни напори да го откријат предисламското минато на северозападна Африка преку ископувања и реставрации на археолошки локалитети. 

Французите имале многу поинаква концепција за историското зачувување од онаа на мароканските муслимани. Како што вели историчарот Гвендолин Рајт, „*Исламското чувство за историја и архитектура го најде концептот на поставување споменици целосно туѓо*", што „*на Французите им даде доказ за убедувањето дека само тие можат целосно да го ценат мароканското минато и неговата убавина*". Емил Паути од *Institut des Hautes Études Marocaines* (Институтот за високи марокански студии) ги критикувал муслиманите за ставот дека „*минувањето на времето не е ништо*" и ги обвинил дека „*да ги остават нивните споменици да пропаднат со рамнодушност како што некогаш покажувале жар во нивното градење*." 

Француската програма за ископување во Волубилис и други локации во Северна Африка контролирана од Франција (во Алжир и Тунис) имала силна идеолошка компонента. Археологијата на римските локалитети била користена како инструмент на колонијалистичката политика, за да се направи врска помеѓу староримското минато и новите „*латински*" општества што Французите ги граделе во Северна Африка. Програмата вклучувала расчистување на современиуте структури изградени на антички локалитети, ископување римски градови и вили и реконструкција на главните граѓански структури како што се триумфалните капии. Разурнати градови, како што е Тимгад во Алжир, биле ископани и расчистени во голем обем. Посмртните останки биле наменети да послужат, како што вели еден писател, како „*сведок на импулсот кон романизација*". 

Оваа тема одекнала кај другите посетители на местото. Американската писателка Едит Вартон го посетила во 1920 година и го истакнала она што го видела како контраст помеѓу „*две доминации кои се гледаат една во друга преку долината*", урнатините на Волубилис и „*конусниот бел град Мулеј Идрис, Светиот град на Мароко*". Таа го видела мртвиот град како „*систем, поредок, општествена концепција што сè уште се провлекува низ сите наши современи начини*". Спротивно на тоа, таа го видела сè уште многу живиот град Мулај Идрис како „*помртов и вшмукан во неразбирливо минато од кој било скршен архитрав на Грција или Рим*".  Како што вели Сара Бирд Рајт од Универзитетот во Ричмонд, Вартон го означил Волубилис како симбол на цивилизацијата и Мулеј Идрис како симбол на варварството; подтекстот е дека „*ограбувајќи ја римската стража, исламот ја уништи неговата единствена шанса да изгради цивилизирано општество*".  За среќа за Мароко, „*политичката стабилност што Франција им помага да ја стекнат конечно ќе им даде време на нивните повисоки квалитети за реализација*"  - тема што француските колонијални власти сакале да ја пренесат.  И Хилер Белок, исто така, зборувал дека неговиот впечаток е „*повеќе од историјата и контрастот. Овде гледате како целосно новата религија на исламот ја преплави и потопи класичната и христијанската традиција*". 

Првите ископувања во Волубилис ги извршил францускиот археолог Анри де ла Мартиниер помеѓу 1887 и 1892 година  Во 1915 година, воениот гувернер на француско Мароко, Хуберт Лаутеј, им наредил на француските археолози Марсел и Џејн Диулафој да извршат ископувања во Волубилис. Иако лошата здравствена состојба на Џејн значела дека тие не биле во можност да ја спроведат програмата за работа што ја подготвиле за Лајаути,  работата сепак продолжила под водство на Луис Шателејн.  На француските археолози им помагале илјадници германски воени заробеници кои биле заробени за време на Првата светска војна и биле позајмени на багерите од Лаути.  Ископувањата продолжиле и завршиле до 1941 година, кога Втората светска војна ги принудило да се повлечат. 

По војната, ископувањата продолжиле под француските и мароканските власти (по независноста на Мароко во 1955 година) и започнала програма за реставрација и реконструкција. Арката на Каракала веќе била обновена во 1930–34 година. Следувал храмот Капитолин во 1962 година, базиликата во 1965-67 година и портата Тингис во 1967 година. Голем број на мозаици и куќи биле подложени на конзервација и реставрација во 1952-1955 година. Во последниве години, една од работилниците за производство на маслиново масло во јужниот крај на градот била обновена и опремена со реплика на римска преса за масло.  Овие реставрации не поминале без контроверзии; прегледот извршен за УНЕСКО во 1997 година објавил дека „*некои од реконструкциите, како што се оние на триумфалната порта, капитолиумот и работилницата за маслинки, се радикални и се на границата на моментално прифатената практика*". 

Од 2000 година, ископувањата извршени од страна на Универзитетскиот колеџ во Лондон и мароканскиот национален институт за археологија и наследство под раководство на Елизабет Фентрес, Гаетано Палумбо и Хасан Лимане откриле што веројатно треба да се толкува како седиште на Идрис I веднаш под ѕидините на римскиот град западно од центарот на античкиот град. Ископувањата во ѕидовите откриле и дел од раниот средновековен град. Денес, многу артефакти пронајдени во Волубилис можат да се видат изложени во Археолошкиот музеј Рабат.

УНЕСКО го ставил Волубилис во својот список на светско наследство во 1997 година. Во 1980-тите, Меѓународниот совет за споменици и локалитети (ИКОМОС) организирал три конференции за да ги процени можните номинации на списокот на светско наследство за локации во Северна Африка. Било едногласно договорено дека Волубилис е добар кандидат за списокот и во 1997 година ИКОМОС препорачал тој да биде запишан како „*исклучително добро сочуван пример на голем римски колонијален град на рабовите на царството*",  што УНЕСКО го прифатил предлогот.

Распоред на градот и инфраструктура
-----------------------------------

Пред римското владеење, Волубилис зафаќал површина од околу 12 хектари, изграден на гребен во облик на латинското V помеѓу долините Фертаса и Кумане на приближно оската север-југ. Тој бил развиен по прилично правилен модел типичен за феникиските/картагинските населби и бил ограден со ѕидини.  За време на Римјаните, градот бил значително проширен на оската североисток-југозапад, со зголемување на големината на околу 42 хектари. Повеќето јавни згради во градот биле изградени во постариот дел на градот. Големите куќи по кои е познат Волубилис се наоѓаат во поновиот дел, зад Декуманус Максимус (главна улица), која го преполовувала делот од градот од римскиот период.  Декуманусот бил поплочен, со патеки од двете страни и бил обложен со аркадни портики од двете страни, зад кои имало десетици дуќани.  Арката на Каракала ја означува точката во која се спојуваат старите и новите градови. Откако аквадуктот се распаднал со крајот на римската окупација, била изградена нова станбена област на запад во близина на Вади Кумане. 

Градот се снабдувал со вода од аквадукт што течел од извор во ридовите зад градот.  Аквадуктот можеби бил изграден околу 60-80 г н.е. а потоа бил реконструиран во неколку наврати.  Разработена мрежа на канали кои ги напојувале куќите и јавните бањи од општинското снабдување и низа одводи ги носеле отпадните води и отпадот до реката за да се измијат.  Аквадуктот минувал под Декуманус Секундус, улица која се наоѓала паралелно со Декуманус Максимус и завршувала на голема фонтана во центарот на градот во близина на Арката на Каракала. 

* Инфраструктура во Волубилис
* View up a wide street with a colonnade on the left sideДекуманус Максимус, гледајќи североисток
* View through a triple-arched gate looking downhill to a street lined with ruinsПортата Тингис, гледајќи назад низ Декуманус Максимус
* View across a ruined bath complex showing the basins and water featuresВнатрешноста на северните бањи, напојувана од аквадуктот

Базилика и храмот Капитолин
Поголемиот дел од оригиналниот предримски градски ѕид бил изграден или уништен, но 77-метрарски ѕид во близина на тумулот сè уште може да се види протегањето на првобитниот ѕид, кој бил направен од тули од кал на камена основа.   Римските градски ѕидини се протегаат на 2,6 километри и тие се просечно 1,6 метри дебели. Изградени од ѕидарски шут и ашлар, главно сè уште постојат.   Целосниот круг на ѕидови имал 34 кули, распоредени во интервали од околу една на секои 50 метри, и шест главни порти кои биле опколени со кули.  Реконструиран е дел од источниот ѕид на висина од 1,5 метри.  Портата Тингис, исто така реконструирана, го означува североисточниот влез во Волубилис.  Изградена е во 168/169 година – датумот е познат поради откривањето на монета од таа година, која градителите намерно ја вградиле во каменоста на портата. 

Раносредновековен ѕид стои западно од Арката на Каракала; таа била изградена по крајот на римската окупација, очигледно некое време во 5 или 6 век, за да ја заштити источната страна на новата станбена област на градот. Тој бил ориентиран во правец север-југ и бил изграден со камен ограбен од разурнати згради на други места во напуштените области на градот.  

### Трговија

A reconstructed olive press from Volubilis consisting of a circular stone basin with a circular stone inset, atop which a long wooden bar is fixed Реконструирана римска преса за маслинки во Волубилис
Во римско време, Волубилис бил главен производител на маслиново масло. Остатоците од зградите посветени на цедењето на маслинки сè уште се лесно видливи, како и остатоците од оригиналните преси и маслинови мелници. Една таква зграда е реконструирана со реплика во целосна големина на римска преса за маслинки.  Маслиновото масло било централно во животот на градот, бидејќи тоа не било само храна, туку се користело и за капење и лекови, додека исцедените маслинки ги хранеле животните или ги сушеле и користеле како гориво за бањите. Поради оваа причина, дури и некои од најграндиозните дворци имале свои преси за маслинки.  Во Волубилис досега се откриени педесет и осум комплекси за масло. Во нив имало стандарден сет на елементи: мелница, која се користела за дробење на маслинките, слив за декантација за да се фати маслото од цедените маслинки и преса која се состоела од противтежа, *прелим* или попречна шипка и *дрвените* потпори. Маслинките прво се дробеле во паста, а потоа се ставале во ткаени корпи кои биле подложени на пресување. Маслиновото масло истекувало во садот за декантација, во кој периодично се додавало вода за полесното масло да исплива на површината. Ова потоа било извадено од базенот и истурено во амфори.  Исто така, постојат значителни докази дека градот бил жив трговски центар. Досега се идентификувани не помалку од 121 продавници, многу од нив пекари,  и судејќи според бројот на бронзи пронајдени на местото, можеби бил и центар за производство или дистрибуција на бронзени уметнички дела.

Значајни градби
---------------

 План на Волубилис, што укажува на некои од најзначајните градби
Иако само околу половина од Волубилис е ископан, голем број истакнати јавни згради се видливи, а некои, особено базиликата и триумфалната порта, се реконструирани. Во текот на ископувањата биле пронајдени и многу приватни згради, вклучувајќи ги и куќите на градската елита. Тие се особено забележливи по фините мозаици кои се откриени во голем број објекти и кои сè уште се *наоѓаат на самото место* во куќите каде што се поставени.  Зградите главно биле направени од локално ископано сиво-син варовник.  Многу малку останало од првобитната пунска населба, бидејќи се наоѓа под подоцнежните римски градби. 

Голем тумул со неизвесно потекло и намена стои приближно во средината на ископаниот простор, помеѓу стариот и новиот дел на градот. Различни теории се изнесени за да се објасни, како на пример дека тоа било гробно место, некаков вид верска градба, погребен споменик или споменик на римска победа. Сепак, овие остануваат недокажани хипотези. 

### Јавни згради

Две големи јавни згради кои се лесно видливи во центарот на градот се базиликата и Капитолинскиот храм. Базиликата се користела за делење на правдата и за управување со градот. Таа била завршена за време на владеењето на Макрин на почетокот на 3 век, и била една од најдобрите римски базилики во Африка  и веројатно била направена по примерот на онаа во Лептис Магна во Либија.  Зградата е долга 42,2 метри и е широка 22,3 метри и првично имала два ката.  Во неговата внатрешност доминираат два реда столбови кои ги врамуваат апсидите на секој крај од зградата каде што седеле судиите. Надворешниот ѕид на базиликата, кој е соочен со столбови, гледа на форумот каде што се одржувале пазари. Мали храмови и јавни канцеларии, исто така, биле на редот на форум кој имал 1.300 м2,  кој би бил полн со статуи на цареви и локални достоинственици, од кои сега останаа само постаментите.  Не се знае многу за јавните згради што постоеле во Волубилис пред почетокот на III век, бидејќи зградите што се гледаат во моментов биле изградени врз темелите на претходните структури. 

Храмот Капитолин стои зад базиликата во рамките на она што првично било аркаден двор. Олтар стои во дворот пред 13 скалила што водат до храмот со коринтски столб,  кој имал една „цела".  Зградата била од големо значење за граѓанскиот живот бидејќи била посветена на трите главни божества на римската држава, Јупитер, Јунона и Минерва. Пред храмот се одржувале граѓански собири за да се помолат за помош на боговите или да им се заблагодарат за успесите во големите граѓански потфати како што се војните.  Распоредот на храмот, свртен кон задниот ѕид на базиликата, е нешто необичен и се претпоставува дека тој можеби бил изграден врз постоечко светилиште.  Натписот пронајден во 1924 година пишува дека бил реконструиран во 218 година. Делумно бил обновен во 1955 година, а посуштинска реставрација во 1962 година, реконструирајќи 10 од 13 скалила, ѕидовите на целата и столбовите. Имало уште четири мали светилишта во областа на храмот, од кои едното било посветено на Венера. 

Во градот имало уште пет храмови, од кои најзабележителен е таканаречениот „Храм на Сатурн" кој стоел на источната страна на Волубилис.  Изгледа дека бил изграден на врвот или претворен од претходниот пунски храм, кој можеби бил посветен на Вал.  Тоа е светилиште со околен ѕид и тристран трем. Во неговата внатрешност имало мал храм со цела изградена на плиток подиум.  Традиционалната идентификација на храмот со Сатурн е чисто хипотетичка и не е општо прифатена. 

* Јавни кандидат во Волубилис
* Exterior view of a ruined colonnaded building of which one wall still standsНадворешноста на базиликата во Волубилис
* Interior view of a ruined colonnaded building showing the interior columnsВнатрешноста на базиликата
* View of the dais of a temple, with an altar standing on a square below and a series of reconstructed columns standing at the head of a set of steps leading up to the top of the daisКапитолинскиот храм

Волубилис поседувал и најмалку три комплети јавни бањи. Некои мозаици сè уште може да се видат во бањите на Галиен, преуредени од тој цар во 260-тите за да станат најраскошните бањи во градот.  Блиските северни бањи биле4 најголеми во градот, зафаќајќи површина од околу 1.500 м2. Тие најверојатно биле изградени во времето на Адријан. 

### Триумфална капија

Арката на Каракала е една од најкарактеристичните знаменитости на Волубилис, сместена на крајот од главната улица во градот, Декуманус Максимус. Иако архитектонски не е извонредна,  триумфалната капија формира впечатлив визуелен контраст со помалата порта Тингис на крајниот крај на decumanus (урбанистички пат). Изграден е во 217 година од гувернерот на градот, Маркус Аврелиј Себастен, во чест на царот Каракала и неговата мајка Јулија Домна. Каракала и самиот бил северноафриканец и неодамна го проширил римското државјанство на жителите на римските провинции. Меѓутоа, до моментот кога капијата била завршена, веќе Каракала и Јулија биле убиени од узурпатор. 

Капијата била изградена од локален камен и првично на врвот се наоѓала бронзена кочија влечена од шест коњи. Статуите на нимфи истурале вода во врежани мермерни басени во подножјето на капијата. Каракала и Јулија Домна беа претставени на бисти од медалјони, иако тие биле обезличени. Споменикот бил реконструиран од Французите помеѓу 1930 и 1934 година  Сепак, реставрацијата е нецелосна и со спорна точност. Натписот на врвот на лакот е реконструиран од фрагментите забележани од Виндус во 1722 година, кои биле расфрлани на земјата пред капијата. 

* Капијата на Каракала во Волубилис
* View of a triumphal arch which has two inset columns on each side, in between which are niches, and with a long tablet across the top on which an inscription is writtenСеверната страна на капијата на Каракала
* Close-up view of the inscription on the triumphal archПосветен натпис
* View of the other side of the triumphal archЈужната страна на капијата на Каракала

Натписот гласи (откако се проширија кратенките):

> IMPERATORI CAESARI MARCO AVRELLIO ANTONINO PIO FELICI AVGVSTO PARTHICO MAXIMO BRITTANICO MAXIMO GERMANICO MAXIMO
> 
>  
> 
> PONTIFICI MAXIMO TRIBVNITIA POTESTATE XX IMPERATORI IIII CONSVLI IIII PATRI PATRIAE PROCONSVLI ET IVLIAE AVGVSTAE PIAE FELICI MATRI
> 
> 
> AVGVSTI ET CASTRORVM ET SENATVS ET PATRIAE RESPVBLICA VOLVBILITANORVM OB SINGVLAREM EIVS
> 
> 
> ERGA VNIVERSOS ET NOVAM SVPRA OMNES RETRO PRINCIPES INDVLGENTIAM ARCVMCVM SEIVGIBVS ET ORNAMENTIS OMNIBVS INCOHANTE ET DEDICANTE MARCO AVRELLIO
> 
> 
> 
>  SEBASTENO PROCVRATORE AVGVSTI DEVOTISSIMO NVMINI EIVS A SOLO FACIENDVM CVRAVIT
> 
> 

или, во превод:

> За царот Цезар, Марко Аврелиј Антонин [Каракала], побожниот, среќниот Август, најголемиот победник во Партија, најголемиот победник во Британија, најголемиот победник во Германија, *Понтифекс Максимус*, кој ја држи трибинската власт по дваесетти пат, царот по четврти пат, Конзул по четврти пат, татко на земјата, проконзул и за Јулија Аугуста [Јулија Домна], побожната, среќна мајка на логорот и на Сенатот и на земјата, поради неговата исклучителна и нова добрина кон сите, која е поголема од онаа на *принципите* што дојдоа претходно, Волубилис се погрижи оваа капија да биде направена од земја нагоре, вклучително и кочија влечена од шест коњи и сите украси, со Маркус Аврелиј, *прокуратор*, кој е најдлабоко посветен на божественоста на Август, иницирајќи и посветувајќи ја.
> 
> 

### Куќи и палати

Куќите пронајдени во Волубилис се движат од богато украсени дворци до едноставни двособни структури од кал од тули што ги користеле посиромашните жители на градот.  Значајното богатство на градот е потврдено со елаборираниот дизајн на куќите на богатите, од кои некои имаат големи мозаици сè уште *на самото место*. Тие се именувани од археолозите по нивните главни мозаици (или други наоди):

* Така*, куќата на Орфеј* во јужниот дел на градот го добила своето име од големиот мозаик на Орфеј, кој го прикажува богот како свири на својата харфа пред публика од дрвја, животни и птици.  Како што напишал Пол Мекендрик, мозаикот е прилично неуметнички изведен, бидејќи сите животни се со различни големини и се соочуваат во различни насоки без врска со Орфеј. Се смета дека мозаичарот едноставно копирал обрасци од книга без да се обиде да ги интегрира различните елементи.  Мозаикот се наоѓа во триклиниумот, трпезаријата, каде што гостите ќе се потпираат на каучи поставени до ѕидовите и ќе се восхитуваат на централниот мозаик. Други мозаици може да се видат во атриумот, кој има приказ на Амфитрит во кочија влечена од морски коњ и придружена од други морски суштества, како и во просториите за капење. Една соба од главниот двор има мозаик од делфин, кој Римјаните го сметаат за среќно животно.
* *Куќата на спортистот или погубувачот*, сместена во близина на форумот, содржи хумористичен мозаик на спортист или акробат кој јава магаре назад напред, додека држи чаша во неговата испружена рака.  Можеби го претставува Силен.  Најпрестижните куќи во градот биле сместени во непосредна близина на Декуманус Максимус, зад редовите на продавници што ја обложувале улицата под аркада. Во нив се влегувало од споредни улици меѓу дуќаните.
* *Куќата на Ефеба* го добила името по бронзената статуа пронајдена таму. Има истакнат внатрешен двор што води до голем број јавни простории украсени со мозаици, вклучително и приказ на Бах во кочија што ја цртаат леопарди.
* *Домот на витезот* во соседството има и мозаик од Бах, овој пат прикажан како налетува на заспаната Аријадна, која подоцна му родила шест деца.  Куќата го добила своето име од бронзената статуа на јавач пронајдена овде во 1918 година, која сега е изложена во археолошкиот музеј во Рабат.  Тоа било голема зграда, со површина од околу 1.700 м2, и инкорпорирала значителна површина посветена на комерцијални активности, вклучувајќи осум или девет продавници што се отвораат на патот и голем комплекс за цедење маслинки.

* Top-down view of an elaborate geometric mosaic with a circular inset showing Bacchus encountering the sleeping AriadneМозаик на Бах кој се среќава со заспаната Аријадна од Домот на Ефеба
* View of a mosaic in situ in a house in VolubilisМозаик на четирите годишни времиња ''in situ'' во Домот на Херкулес
* Поглед кон археолошкиот локалитетПоглед кон археолошкиот локалитет
* Top-down view of a square mosaic with a geometric border and a square inset showing Diana and her nymph surprised by Actaeon while bathingМозаик на Дијана и нејзината нимфа изненадени од Актеон додека се капеле, од Куќата на Венера
* Поглед кон археолошкиот локалитетПоглед кон археолошкиот локалитет
* Поглед кон археолошкиот локалитетПоглед кон археолошкиот локалитет
* 
* Поглед кон археолошкиот локалитетПоглед кон археолошкиот локалитет

A bronze bust of the head and shoulders of a middle-aged man, with the word "CATO" inscribed across the chest Бронзената статуа на Катон Помладиот, пронајдена во Куќата на Венера во 1918 година
* *Домот на Задачите на Херакле* е именуван по мозаикот што ги прикажува дванаесетте задачи што полубогот морал да ги изврши како покајание за убиството на неговата сопруга и децата. Се смета дека бил создаден за време на владеењето на царот Комод, кој се поистоветувал со Херкулес. Јупитер, неговиот љубовник Ганимед и четирите годишни времиња се прикажани во друг мозаик во куќата.  Куќата била со големина на дворец, со 41 соби на површина од 2.000 м2.
* Зградата наречена *Гордиевата палата* се наоѓа уште погоре Декуманус Максимус. Таа била најголемата зграда во градот и веројатно била резиденција на гувернерот, наместо на црот Гордијан III; повторно била изградена за време на владеењето на Гордијан во средината на III век. Комбинирала две посебни куќи за да создаде комплекс од 74 соби со дворови и приватни бањи кои служеле и за домашни и за официјални функции.  Таа, исто така, вклучувала колонадиран фронт со десетина продавници зад колонадата и фабрика за маслинки составена од три преси за масло и продавница за масло во североисточниот агол на комплексот.  Декорацијата на Гордиевиот дворец денес е сосема обична со само неколку оскудни мозаици кои се останати.  И покрај претпоставениот висок статус, подовите се смета дека се претежно изведени со *опус сектил* наместо украсени со мозаици.  Натписите пронајдени во палатата сведочат за падот на градот или евентуалниот пад. Тие запишуваат серија договори склучени со локалните берберски поглавари, зголемувајќи се во бројот како што градот станал поранлив и племенските членови се посилно притискале. До моментот на конечниот договор, единствено неколку години пред падот на градот, поглаварите биле третирани како виртуелно еднакви на Рим – показател за тоа колку римската моќ во областа се намалила.  Последните два испишани жртвеници, од 277 и 280 година, се однесуваат на *foederata et diuturna pax* („федеративен и траен мир"), иако ова се покажало како запуштена надеж, бидејќи Волубилис паднал набргу потоа.
* *Куќата на Венера*, кон источната страна на градот, била една од најлуксузните резиденции во градот. Поседувала збир на приватни бањи и богато декориран ентериер, со фини мозаици кои датираат од 2 век од нашата ера и прикажува животински и митолошки сцени. Имала мозаици во седум ходници и осум соби.  Централниот двор има фантастичен мозаик на кој се прикажани тркачки коли во хиподром, нацртани од тимови од пауни, гуски и патки. Мозаикот на Венера за кој е именувана куќата е отстранет во Тангер, но во соседната соба има сè уште постоечки мозаик на кој се прикажани Дијана и придружничката нимфа кои се изненадени од Актеон додека се капеле. Актеон е прикажан со рогови кои почнуваат да никнуваат од неговата глава додека лутата божица го трансформира во елен, пред да биде бркан и убиен од неговите сопствени ловечки кучиња.  Изгледа дека куќата била уништена некое време по падот на градот околу 280 година; мозаикот на кој се прикажани Купидоните како ги хранат птиците со жито е јагленисано од она што се смета дека е оган што гори директно над него, можеби како резултат на тоа што зградата била преземена од сквотери кои го користеле мозаикот како место на огниште.

На истата зграда во 1918 година била пронајдена бронзена биста со извонреден квалитет на Катон Помладиот. Еден од најзначајните артефакти откриени во Волубилис, денес е изложен во Археолошкиот музеј во Рабат. Сè уште се наоѓал на првобитниот пиедестал кога го пронашле археолозите. Бистата е датирана од времето на Нерон или Веспазијан и може да биде копија на биста создадена за време на животот на Катон или набргу потоа. Нејзиниот натпис го идентификува неговиот субјект како оратор.  Друга извонредна биста, која прикажува хеленистички принц, била откриена во пекара од другата страна на улицата. Се смета дека е направена во исто време со бистата на Като и можеби доаѓа од Куќата на Венера, каде што празен постамент во друга просторија сугерира дека Катон имал придружно парче. Бистата, која исто така е изложена во Рабат, обично се идентификува како Јуба II, но други можности ги вклучуваат Хиеро II од Сиракуза, Клеомен III од Спарта, Јуба I или Ханибал. 

### Седиште на Идрис I

Веднаш надвор од ѕидините на градот, на поплавната рамнина на Овед Кумане, биле пронајдени низа испреплетени дворни згради, од кои најголемиот содржеле амами или бањи. Ова е структура во облик на латинското L, со ладна соба поплочена со камени плочи и клупи кои се протегаат по страните. На крајот се наоѓа базен со три чекори кои водат во него. Од студената соба се заминувало во предворјето на аголот на зградата, украсено со релјеф на штит земен од Арката на Каракала. Оттаму, еден се пресели во топлата соба, сè уште покриена со свод, и на крајот во топлата соба. Овој свод денес е обновен, но во подот може да се видат каналите низ кои минувал топлиот воздух. Освен тоа, собата ја загревала печката, како и топлата вода која би течела во сливовите во аглите. Дворот на кој овој амам ја формирал западната граница бил голем и содржел бројни големи силоси за складирање на жито. На југ од овој двор имало еден очигледно дизајниран за прием, со долги тесни простории на исток и запад, од кои едната била обоена во црвена боја, со ниска клупа или диван на едниот крај. На југ, трет двор, само делумно ископан, се смета дека бил посветен на домашна употреба. Планот, со своите големи дворови и тесни простории, е многу различен од современите еднособни или двособни структури во внатрешноста на ѕидовите, веројатно населени од Берберите од племето Авраба. Со монети и керамика е датиран од времето на владеењето на Идрис I и е идентификуван како негов штаб.

Наводи
------

1. ↑  „Rirha/Gilda". *INSAP* (француски). 17 June 2020.
2. ↑  „Archaeological Site of Volubilis".
3. ↑  „Archaeological Site of Volubilis". African World Heritage Fund. Архивирано од изворникот на 20 October 2013. Посетено на 21 October 2012.
4. ↑  Haddadou, Mohand Akli (2006). *Dictionnaire des racines berbères communes* (француски). Algeria: Haut Commissariat à l'Amazighité. ISBN 978-9961-789-98-8.
5. 1 2  „Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, vŏlūbĭlis". *www.perseus.tufts.edu*. Посетено на 2020-06-10.
6. ↑  Kreeft, Peter; Tacelli, Ronald K. (2009-09-20). *Handbook of Christian Apologetics* (англиски). InterVarsity Press. ISBN 978-0-8308-7544-3.
7. ↑  *Getting started on Classical Latin* (англиски). The Open University. 2015-08-07. ISBN 978-1-4730-0108-4.
8. ↑  „وليلي أو قصر فرعون". *زمان* (арапски). 2014-11-14. Архивирано од изворникот на 2020-06-10. Посетено на 2020-06-10.
9. ↑  „Description of the Medieval city, from the Museum of Volubilis". 9 March 2022.
10. 1 2  Publishers, Nagel (1977). *Morocco* (англиски). Nagel Publishers. ISBN 978-2-8263-0164-6.
11. ↑  Carrasco 2000.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34  Rogerson 2010.
13. ↑  Février, James Germain (1966). „Inscriptions puniques et néopuniques". *Études d'Antiquités africaines*. **1** (1): 88–89, Pl. II.
14. 1 2  Parker 2010.
15. 1 2 3 4 5 6 7  Davies 2009.
16. ↑  Romer 1998.
17. ↑  Löhberg 2006.
18. 1 2 3 4 5 6 7 8  Volubilis Project – History.
19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  MacKendrick 2000.
20. ↑  Andreeva, Fedorchuk & Nosonovsky 2019.
21. 1 2 3  Fentress & Limane 2010.
22. ↑  Conant 2012.
23. ↑  Akerraz 1985.
24. ↑  Leo Africanus trad. A. Épaulard, I, p. 245
25. ↑  Windus 1725.
26. ↑  Windus 1725, стр. 86–9.
27. ↑  Shabeeny & Jackson 1820, стр. 120–1.
28. ↑  Harris 1889, стр. 69–70.
29. 1 2 3 4 5  Raven 1993.
30. ↑  Wright 1991.
31. ↑  Dyson 2006.
32. 1 2  Wharton 1920.
33. ↑  Wright 1997.
34. ↑  Dean 2002.
35. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  UNESCO September 1997.
36. ↑  Gran-Aymerich 2006.
37. ↑  Reports on these excavations, as well as a detailed plan of the site, can be found at .
38. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Volubilis Project – Map.
39. 1 2  Grimal 1984.
40. ↑  Roller 2003.
41. ↑  Volubilis Project – House of the Cavalier.

Библиографија
-------------

* Akerraz, Aomar, уред. (1985). „Note sur l'enceinte tardive de Volubilis". *Bulletin Archéologique du Comité des Travaux Historiques*. стр. 429–436.
* Andreeva, Sofia; Fedorchuk, Artem; Nosonovsky, Michael (2019). „Revisiting Epigraphic Evidence of the Oldest Synagogue in Morocco in Volubilis". *Arts*. **8**. стр. 127.
* Carrasco, J. L. Escacena (2000). „Archaeological relationship between North Africa and Iberia". Во Arnaiz-Villena, Antonio; Martínez-Laso, Jorge; Gómez-Casado, Eduardo (уред.). *Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics*. New York: Springer. ISBN 0-306-46364-4.
* Conant, Jonathan (2012). *Staying Roman: Conquest and Identity in Africa and the Mediterranean, 439–700*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19697-0.
* Davies, Ethel (2009). *North Africa: The Roman Coast*. Chalfont St Peter, Bucks: Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-287-3.
* Dean, Sharon L. (2002). *Constance Fenimore and Edith Wharton: Perspectives On Landscape and Art*. Knoxville: University of Tennessee Press. ISBN 978-1-57233-194-5.
* Dyson, Stephen L. (2006). *In Pursuit of Ancient Pasts*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11097-5.
* Gran-Aymerich, Eve (2006). „Jane Dieulafoy". Во Cohen, Getzel M.; Joukowsky, Martha Sharp (уред.). *Breaking Ground: Pioneering Women Archaeologists*. London: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-03174-0.
* Fentress, Elizabeth; Limane, Hassan (2010). „Excavations in Medieval Settlements in Volubilis 2000-2004". *Quadernos de Madinat Zahra* (7p).
* Fentress, Elizabeth; Limane, Hassan (2018). *Volubilis après Rome. Fouilles 2000-2004*. Brill.
* Grimal, Pierre (1984) [1954]. *Roman Cities* [*Les villes romaines*]. Translated by G. Michael Woloch. Madison, WI: University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-08934-4.
* Harris, Walter (1889). *The Land of an African Sultan: Travels in Morocco*. London: S. Low. OCLC 249376810.
* Löhberg, Bernd (2006). *Das "Itinerarium provinciarum Antonini Augusti": Ein kaiserzeitliches Strassenverzeichnis des Römischen Reiches*. Berlin: Frank & Timme GmbH. ISBN 978-3-86596-085-6.
* MacKendrick, Paul Lachlan (2000). *The North African Stones Speak*. Chapel Hill, NC: UNC Press Books. ISBN 978-0-8078-4942-2.
* Parker, Philip (2010). *The Empire Stops Here: A Journey along the Frontiers of the Roman World*. London: Random House. ISBN 978-0-224-07788-0.
* Raven, Susan (1993). *Rome in Africa*. London: Routledge. ISBN 978-0-415-08150-4.
* Rogerson, Barnaby (2010). *Marrakesh, Fez and Rabat*. London: Cadogan Guides. ISBN 978-1-86011-432-8.
* Roller, Duane W. (2003). *The World of Juba II and Kleopatra Selene*. New York: Psychology Press. ISBN 978-0-415-30596-9.
* Romer, Frank E. (1998). *Pomponius Mela's Description of the World*. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-08452-4.
* Shabeeny, El Hage abd Salam; Jackson, James Grey (1820). *An account of Timbuctoo and Housa*. London: Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown. OCLC 165576157.
* „UNESCO Advisory Body Evaluation" (PDF). UNESCO. September 1997. Посетено на 28 October 2012.
* Windus, John (1725). *A journey to Mequinez, the residence of the present emperor of Fez and Morocco*. London: Jacob Tonson. OCLC 64409967.
* Wharton, Edith (1920). *In Morocco*. New York: C. Scribner's Sons. OCLC 359173.
* Wright, Gwendolyn (1991). *The Politics of Design in French Colonial Urbanism*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-90848-9.
* Wright, Sarah Bird (1997). *Edith Wharton's Travel Writing: The Making of a Connoisseur*. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-312-15842-2.
* „The History of Volubilis". Volubilis Project. 25 September 2003. Архивирано од изворникот на April 24, 2012. Посетено на 29 October 2012.
* „The House of the Cavalier". Volubilis Project. Архивирано од изворникот на November 20, 2008. Посетено на 1 November 2012.
* „Map of Volubilis". Volubilis Project. Архивирано од изворникот на February 21, 2011. Посетено на 29 October 2012.

Надворешни врски
----------------

* Проектот Volubilis
* Volubilis на веб-страницата на УНЕСКО
* Сликите на Волубилис во архивата за дигитално наследство Манар ал-Атар