**Револуциите од 1989 година**, познати и како **Падот на комунизмот**, - револуционерен бран што резултирал со крајот на повеќето комунистички држави во светот. Понекогаш овој револуционерен бран се нарекува и **Падот на народите** или **Есента на народите**, слично за терминот Пролет на нациите што понекогаш се користи за да се опишат револуциите од 1848 година во Европа. Револуциите, исто така, довеле до евентуален распад на Советскиот Сојуз — најголемата комунистичка држава во светот — и напуштање на комунистичките режими во многу делови од светот, од кои некои биле насилно соборени. Настаните, особено падот на Советскиот Сојуз, драстично го смениле балансот на силите во светот, означувајќи го крајот на Студената војна и почетокот на ерата по Студената војна.

Најраните регистрирани протести биле започнати во Казахстан, тогаш дел од Советскиот Сојуз, во 1986 година со студентските демонстрации  - последното поглавје од овие револуции завршило во 1996 година кога Украина го укинала советскиот политички систем на владеење кога Украина го усвоила нејзиниот нов устав, заменувајќи го уставот од советската ера. Главниот регион на овие револуции бил во Источна Европа, почнувајќи во Полска  со полското работничко масовно штрајкувачко движење во 1988 година, а револуционерниот тренд продолжил во Унгарија, Источна Германија, Бугарија, Чехословачка и Романија. На 4 јуни 1989 година, синдикатот Солидарност извојувал убедлива победа на делумно слободните избори во Полска, што довело до мирен пад на комунизмот во таа земја. Исто така, во јуни 1989 година, Унгарија започнала со демонтирање на својот дел од физичката Железна завеса, додека отворањето на граничната порта меѓу Австрија и Унгарија во август 1989 година започнала мирна верижна реакција, во која Источниот блок се распаднал. Ова довело до масовни демонстрации во градовите како Лајпциг и последователно до падот на Берлинскиот ѕид во ноември 1989 година, кој служел како симболична порта за германското обединување во 1990 година. Една одлика заедничка за повеќето од овие случувања била широката употреба на кампањи на граѓански отпор, демонстрирајќи народно противење на продолжувањето на еднопартиското владеење и придонесувајќи кон притисокот за промени. Романија била единствената земја каде граѓаните и опозициските сили употребиле насилство за да го соборат нејзиниот комунистички режим, иако земјата била политички изолирана од остатокот од Источниот блок. Се смета дека Студената војна „официјално" завршила на 3 декември 1989 година за време на Самитот на Малта меѓу советските и американските лидери. Сепак, многу историчари тврдат дека распадот на Советскиот Сојуз на 26 декември 1991 година претставува крајот на Студената војна.

Самиот Советски Сојуз станал повеќепартиска полупретседателска република од март 1990 година и ги одржал своите први претседателски избори, означувајќи драстична промена како дел од неговата реформска програма. Унијата се распаднала во декември 1991 година, што резултирало со седум нови земји кои ја прогласиле својата независност од Советскиот Сојуз во текот на годината, додека балтичките држави ја вратиле својата независност во септември 1991 година заедно со Украина, Грузија, Азербејџан и Ерменија. Остатокот од Советскиот Сојуз, кој го сочинувал најголемиот дел од областа, продолжил со формирањето на Руската Федерација.

Албанија и Југославија го напуштиле комунизмот помеѓу 1990 и 1992 година, а на крајот Југославија се поделила на пет нови земји. Чехословачка се распаднала три години по крајот на комунистичкото владеење, поделена мирно на Чешка и Словачка на 1 јануари 1993 година  Северна Кореја го напуштила марксизмот-ленинизмот од 1992 година 

Влијанието на овие настани се почувствувало во многу социјалистички држави од третиот свет ширум светот. Истовремено со настаните во Полска, протестите на плоштадот „Тјенанмен" (април-јуни 1989 година) не успеале да поттикнат големи политички промени во Кина, но влијателните слики на храбар пркос за време на тој протест помогнале да се забрзаат настаните во други делови на светот. Три азиски земји, имено Авганистан, Камбоџа  и Монголија, успешно го напуштиле комунизмот до 1992-1993 година, било преку реформи или судири. Дополнително, осум земји во Африка или нејзината околина исто така го напуштиле, имено Етиопија, Ангола, Бенин, Конго-Бразавил, Мозамбик, Сомалија, како и Јужен Јемен (обединет со Северен Јемен).

Политичките реформи варирале, но само во четири земји комунистичките партии можеле да го задржат монополот на власта, имено Кина, Куба, Лаос и Виетнам. Сепак, овие земји подоцна ќе направат економски реформи во наредните години за да прифатат некои форми на пазарна економија во пазарниот социјализам. Европскиот политички пејзаж драстично се променил, при што неколку земји од поранешниот источен блок се приклучиле на НАТО и на Европската Унија, што резултирало со посилна економска и социјална интеграција со Западна Европа и Северна Америка. Многу комунистички и социјалистички организации на Запад ги префрлиле своите водечки принципи на социјалдемократијата и демократскиот социјализам. Спротивно на тоа, и нешто подоцна, во Јужна Америка, розова плима започнала во Венецуела во 1999 година и ја обликувала политиката во другите делови на континентот до раните 2000-ти. Во меѓувреме, во одредени земји последиците од овие револуции резултирале со конфликти и војни, вклучително и разни постсоветски конфликти кои остануваат замрзнати до ден-денес, како и големи војни, особено Југословенските војни кои довеле до првиот геноцид во Европа по Вториот Светска војна во 1995 година.

Позадина
--------

### Појава на „Солидарност" во Полска

Работните превирања во Полска во текот на 1980 година довеле до формирање на независниот синдикат „Солидарност", предводен од Лех Валенса, кој со текот на времето станал политичка сила, но сепак, на 13 декември 1981 година, полскиот премиер Војќех Јарузелски започнал акција против Солидарност со прогласување воена состојба, суспендирање на синдикатот и привремено затворање на сите негови водачи.

### Михаил Горбачов

Првата фаза во повлекувањето на советските сили од Авганистан, 20 октомври 1986 година
Иако неколку земји од источниот блок се обиделе да направат некои неуспешни, ограничени економски и политички реформи од 1950-тите (на пр. Унгарската револуција од 1956 година и Прашката пролет од 1968 година), воздигнувањето на реформски настроениот советски лидер Михаил Горбачов во 1985 година го сигнализирал трендот кон поголема либерализација. Во средината на 1980-тите, помладата генерација советски апаратчици, предводени од Горбачов, почнале да се залагаат за фундаментални реформи со цел да се сменат годините на стагнација на Брежњев. По децении на раст, Советскиот Сојуз се соочувал со период на тежок економски пад и имал потреба од западна технологија и кредити за да се надомести неговата зголемена заостанатост. Трошоците за одржување на нејзината војска, КГБ и субвенциите за странските држави-клиенти дополнително ја оптовариле советската економија.

 Американскиот претседател Роналд Реган и Михаил Горбачов на Црвениот плоштад, Москва, 31 мај 1988 година
Михаил Горбачов го наследил генералниот секретар на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз и дошол на власт во 1985 година. Првите знаци на големи реформи се појавиле во 1986 година кога Горбачов започнал политика на *Гласност* (отвореност) во Советскиот Сојуз и ја нагласил потребата од *Перестројка* (економско преструктуирање). До пролетта 1989 година, Советскиот Сојуз не само што доживеал жива медиумска дебата, туку ги одржал и првите избори со повеќе кандидати во новоформираниот Конгрес на народни пратеници. Додека Гласност навидум се залагал за отвореност и политичка критика, тие биле дозволени само во тесен спектар диктиран од државата. Општата јавност во Источниот блок сè уште била предмет на тајна полиција и политичка репресија.

Горбачов ги повикал своите колеги од Централна и Југоисточна Европа да ја имитираат *Перестројката* и Г*ласност* во нивните земји. Меѓутоа, додека реформистите во Унгарија и Полска биле охрабрени од силата на либерализацијата што се шири од исток, другите земји од источниот блок останале отворено скептични и демонстрирале одбивност кон реформите. Верувајќи дека реформските иницијативи на Горбачов ќе бидат краткотрајни, тврдокорните комунистички владетели како Ерих Хонекер од Источна Германија, бугарскиот Тодор Живков, чехословачкиот Густав Хусак и романскиот Николае Чаушеску упорно ги игнорирале повиците за промени. „*Кога вашиот сосед ќе постави нов тапет, тоа не значи дека мора и вие*", изјави еден член на источногерманското политбиро.

### Советски републики

 Анимирана серија на карти кои го прикажуваат падот на комунистичките режими во Источна Европа и распадот на Советскиот Сојуз, што подоцна довело до судири во постсоветскиот простор
До крајот на 1980-тите, луѓето во Кавказот и Балтичките држави барале поголема автономија од Москва, а Кремљ губел дел од контролата врз одредени региони и елементи во Советскиот Сојуз. Пукнатините во советскиот систем започнале во декември 1986 година во Казахстан кога неговите граѓани протестирале поради етнички Русин кој бил назначен за секретар на казахстанскиот републички огранок на ККП. Овие протести биле прекинати по три дена.

Во ноември 1988 година, Естонската Советска Социјалистичка Република издала декларација за суверенитет, што на крајот ќе доведе до тоа други држави да направат слични декларации за автономија.

Катастрофата во Чернобил во април 1986 година имала големи политички и социјални ефекти кои ги катализирале или барем делумно ги предизвикале револуциите од 1989 година. Еден политички резултат на катастрофата било значително зголеменото значење на новата советска политика на гласност. Тешко е да се утврди вкупната економска цена на катастрофата. Според Горбачов, Советскиот Сојуз потрошил 18 милијарди рубљи (што е еквивалент на 18 милијарди американски долари во тоа време) за задржување и деконтаминација, практично банкротирајќи се себеси.

### Влијанието на „Солидарност"

 Изданието од 20-21 март 1981 година на *Wieczór Wrocławia* (*Оваа вечер во Вроцлав* покажува празни места што остануваат откако владата цензурирајќи ги повлекла написите од страница 1 (десно, „Што се случи во Бидгошч ?") и од последната страница (лево, „Земја - широко предупредување за штрајк"), оставајќи ги само нивните наслови, бидејќи печатарите - членови на Солидарност-синдикатот - решиле да го водат весникот со празни недопрени места. На дното на страница 1 од оваа главна копија е рачно напишана потврда на Солидарност за таа одлука.
Во текот на средината на 1980-тите, Солидарност опстојувала само како подземна организација, поддржана од Католичката црква. Сепак, кон крајот на 1980-тите, Солидарност станала доволно силна за да ги фрустрира обидите на Јарузелски за реформи, а националните штрајкови во 1988 година ја принудиле владата да отвори дијалог со Солидарност. На 9 март 1989 година, двете страни се согласиле за дводомен законодавен дом наречен Национално собрание. Веќе постоечкиот Сејм би станал долен дом. Сенатот би бил избран од народот. Традиционално како церемонијална функција, на претседателството му биле дадени повеќе овластувања  (Полски договор за тркалезна маса).

На 7 јули 1989 година, генералниот секретар Михаил Горбачов имплицитно се откажал од употребата на сила против другите држави од советскиот блок. Говорејќи пред членовите на 23-члениот Совет на Европа, Горбачов не се осврнал директно на таканаречената доктрина на Брежњев, според која Москва го тврдела правото да употреби сила за да спречи членка на Варшавскиот пакт да го напушти комунистичкото јато. Тој изјавил: „*Секое мешање во внатрешните работи и какви било обиди да се ограничи суверенитетот на државите - пријатели, сојузници или кои било други - се недозволиви*". Политиката била наречена Синатрова доктрина, по стих од песната на Френк Синатра „Мојот пат". Полска станала првата земја од Варшавскиот пакт што се ослободила од советската доминација.

### Падот на диктаторските режими

Во февруари 1986 година, во една од првите мирни револуции на масовно движење против диктатурата, Револуцијата на народната моќ на Филипините мирно го соборила диктаторот Фердинанд Маркос и го инаугурирала Кори Акино за претседател.

Домино ефектот на револуциите од 1989 година влијаел и на другите режими. Јужноафриканскиот режим на апартхејдот и воената диктатура на Пиноче во Чиле биле постепено уништени во текот на 1990-тите, бидејќи Западот ги повлекол финансирањето и дипломатската поддршка. Гана, Индонезија, Никарагва, Јужна Кореја, Суринам, Република Кина и Севеен - Јужен Јемен, меѓу многу други, избрале демократски влади.

Точните податоци за бројот на демократии варираат во зависност од критериумите што се користат за проценка, но според некои мерки до крајот на 1990-тите имало над 100 демократии во светот, што претставува забележителен пораст за само неколку децении.

Национални политички движења
----------------------------

### Полска

 Редици кои чекаат да влезат во продавница, типичен поглед во Полска во 1980-тите
Бран штрајкови ја погодило Полска од 21 април, а потоа продолжил во мај 1988 година. Вториот бран започнал на 15 август, кога избувнал штрајк во рудникот за јаглен Јулиски Манифест во Јастржебие-Здрој, при што работниците барале релегализација на синдикатот „Солидарност". Во текот на следните неколку дена, шеснаесет други рудници стапиле во штрајк, по што следеле голем број бродоградилишта, вклучително и на 22 август бродоградилиштето Гдањск, познато како епицентар на индустриските немири во 1980 година што ја предизвикало Солидарност.  На 31 август 1988 година, Лех Валенса, водачот на Солидарност, бил поканет во Варшава од комунистичките власти, кои конечно се согласиле на разговори. 

На 18 јануари 1989 година на бурната седница на Десеттата пленарна седница на владејачката Обединета работничка партија, генералот Војчех Јарузелски, првиот секретар, успеал да добие партиска поддршка за формални преговори со Солидарност кои водат до нејзина идна легализација, иако тоа било постигнато само со закана со оставка на целото партиско раководство доколку биде спречено.  На 6 февруари 1989 година започнале формалните дискусии на Тркалезна маса во Салата на колумните во Варшава. На 4 април 1989 година бил потпишан историскиот договор на Тркалезна маса со кој се легализирала Солидарност и биле воспоставени делумно слободни парламентарни избори што требало да се одржат на 4 јуни 1989 година (патем, ден по полноќното задушување на кинеските демонстранти на плоштадот „Тјенанмен"). Следел политички земјотрес бидејќи победата на Солидарност ги надминала сите предвидувања. Кандидатите на Солидарност ги освоиле сите места за кои им било дозволено да се натпреваруваат во Сејмот, додека во Сенатот освоиле 99 од 100 достапни места (со едното преостанато место заземено од независен кандидат). Во исто време, многу истакнати комунистички кандидати не успеале да го добијат ни минималниот број гласови потребни за да ги освојат местата што им биле резервирани.

 Претседавачот на солидарноста Лех Валенса (во средината) со претседателот Џорџ Х.В. Буш (десно) и Барбара Буш (лево) во Варшава, јули 1989 година
На 15 август 1989 година, двата долгогодишни коалициски партнери на комунистите, Обединетата народна партија (ЗСЛ) и Демократската партија (СД), го раскинале сојузот со ПЗПР и ја објавиле својата поддршка за Солидарност. Последниот комунистички премиер на Полска, генералот Чеслав Кишчак, изјавил дека ќе поднесе оставка за да дозволи некомунист да формира администрација. Со оглед на тоа што „Солидарност" била единствената друга политичка групација што можела да формира влада, практично било уверено дека член на „Солидарност" ќе стане премиер. На 19 август 1989 година, во неверојатен момент, Тадеуш Мазовјецки, антикомунистички уредник, поддржувач на Солидарност и побожен католик, бил номиниран за премиер на Полска а Советскиот Сојуз не изразил никаков протест. Пет дена подоцна, на 24 август 1989 година, полскиот парламент ставил крај на повеќе од 40 години еднопартиско владеење со тоа што Мазовјецки станал првиот некомунистички премиер на земјата од раните повоени години. Во тензичниот парламент, Мазовјецки добил 378 гласа, 4 против и 41 воздржани. На 13 септември 1989 година, парламентот ја одобрил новата некомунистичка влада, прва од ваков вид во Источниот блок. На 17 ноември 1989 година, статуата на Феликс Ѕержински, полски основач на Чека и симбол на комунистичкото угнетување, била урната на плоштадот „Банк", Варшава. На 29 декември 1989 година Сејмот го изменил уставот за да го промени официјалното име на државата од Народна Република Полска во Република Полска. Комунистичката полска обединета работничка партија се распуштила на 29 јануари 1990 година и се трансформирала во Социјалдемократија на Република Полска.

Во 1990 година, Јарузелски поднел оставка како претседател на Полска и бил наследен од Лех Валенса, кој победил на претседателските избори во 1990 година  одржани во два круга на 25 ноември и 9 декември. Инаугурацијата на Валенса за претседател на 21 декември 1990 година многумина ја сметаат за формален крај на комунистичката Народна Република Полска и почеток на современа Република Полска. Варшавскиот пакт бил распуштен на 1 јули 1991 година. На 27 октомври 1991 година се одржале првите целосно слободни полски парламентарни избори од 1945 година. Ова ја завршило транзицијата на Полска од владеење на Комунистичката партија во либерален демократски политички систем од западен стил. Последните руски трупи ја напуштиле Полска на 18 септември 1993 година.

### Унгарија

Следејќи го водството на Полска, Унгарија била следната да се префрли на некомунистичка влада. Иако Унгарија постигнаla некои трајни економски реформи и ограничена политичка либерализација во текот на 1980-тите, големи реформи се случиle само по смената на Јанош Кадар како генерален секретар на Комунистичката партија на 23 мај 1988 година со Кароли Грош. На 24 ноември 1988 година, Миклош Немет бil назначен за премиер. На 12 јануари 1989 година, Парламентот усвоил „демократски пакет", кој вклучувал синдикален плурализам; слободата на здружување, собирање и печат; нов изборен закон; и радикална ревизија на уставот, меѓу другите одредби. На 29 јануари 1989 година, спротивно на официјалното гледиште за историјата кое се одржува повеќе од 30 години, членот на владејачкото Политбиро, Имре Позгај, изјавил дека бунтот на Унгарија во 1956 година бил народен бунт, а не обид за контрареволуција поттикнат од странство.

 Унгарците демонстрираат пред седиштето на државната телевизија, 15 март 1989 година
Масовните демонстрации на 15 март, Националниот ден, го убедиле режимот да започне преговори со појавените некомунистички политички сили. Преговорите на Тркалезната маса започнале на 22 април и продолжиле до потпишувањето на договорот за Тркалезна маса на 18 септември. Во разговорите учествувале комунистите (MSzMP) и новопојавените независни политички сили Фидес, Сојузот на слободните демократи (SzDSz), Унгарски демократски форум (МДФ), Независната партија на малите сопственици, Унгарската народна партија. Во подоцнежна фаза биле поканети Демократската конфедерација на слободни синдикати и Христијанско-демократската народна партија (КДНП).  На овие разговори се појавиле голем број идни политички водачи на Унгарија, вклучувајќи ги Ласло Шојом, Јожеф Антал, Ѓерѓ Сабад, Петер Толгеси и Виктор Орбан.

На 2 мај 1989 година, првите видливи пукнатини во Железната завеса се појавиле кога Унгарија почнала да ја демонтира својата долга гранична ограда со Австрија, долга 240 километри. Ова сè повеќе ги дестабилизирала Источна Германија и Чехословачка во текот на летото и есента, бидејќи илјадници нивни граѓани илегално преминале на Запад преку унгарско-австриската граница. На 1 јуни 1989 година, Комунистичката партија признала дека поранешниот премиер Имре Наѓ, обесен за предавство за неговата улога во унгарското востание во 1956 година, бил незаконски погубен. На 16 јуни 1989 година, Наѓдобил свечен погреб на најголемиот плоштад во Будимпешта пред толпа од најмалку 100.000 луѓе, по што следел погреб како на херој.

Првично незабележливото отворање на граничната порта на Железната завеса меѓу Австрија и Унгарија во август 1989 година потоа предизвикало верижна реакција, на крајот од која ГДР повеќе не постоела и Источниот блок се распаднал. Тоа било најголемото движење за бегство од Источна Германија од изградбата на Берлинскиот ѕид во 1961 година. Идејата за отворање на границата потекнува од Ото фон Хабсбург и тој ја известил кај Миклош Немет, кој ја промовирал идејата. Локалната организација во Шопрон го презел Унгарскиот демократски форум, а другите контакти биле остварени преку Хабсбург и Имре Позгај. Опширно рекламирање за планираниот пикник било направено со постери и флаери меѓу туристите од ГДР во Унгарија. Австрискиот огранок на Паневропската унија, кој тогаш бил предводен од Карл фон Хабсбург, дистрибуирал илјадници брошури со кои ги поканува на пикник во близина на границата во Сопрон. По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал *Дејли Мирор* од 19 август 1989 година: „*Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.* *Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад*". Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Тогаш десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје. Особено, раководството на ГДР во Источен Берлин повеќе не се осмелило целосно да ги блокира границите на сопствената земја.

Договорот на Тркалезна маса од 18 септември опфатил шест нацрт-закони кои опфаќале ревизија на Уставот, формирање на Уставен суд, функционирање и управување со политичките партии, повеќепартиски избори за пратеници во Народното собрание, кривичен законик и закон за казнена постапка. последните две промени претставувале дополнително одвојување на Партијата од државниот апарат).   Изборниот систем бил компромис: околу половина од пратениците ќе бидат избрани пропорционално, а половина од мнозинскиот систем.  Било договорено и слабо претседателство, но не бил постигнат консензус кој треба да го избере претседателот (парламентот или народот) и кога треба да се случат овие избори (пред или по парламентарните избори). На 7 октомври 1989 година, Комунистичката партија на нејзиниот последен конгрес повторно се етаблирала како Унгарска социјалистичка партија. На историската седница од 16 до 20 октомври, парламентот усвоил закон со кој се предвидува повеќепартиски парламентарни избори и непосредни претседателски избори, кои се одржале на 24 март 1990 година  Законодавството ја трансформирало Унгарија од Народна Република во Република Унгарија, ги гарантирала човековите и граѓанските права и создаде институционална структура која обезбедува поделба на власта меѓу судската, законодавната и извршната власт. На 23 октомври 1989 година, на 33-годишнината од Револуцијата во 1956 година, комунистичкиот режим во Унгарија бил формално укинат. Советската воена окупација на Унгарија, која опстојувала од Втората светска војна, завршила на 19 јуни 1991 година.

### Источна Германија

 Понеделнички демонстрации против владата во Лајпциг на 16 октомври 1989 година
На 2 мај 1989 година, Унгарија започнала со демонтирање бодликавата жица на границата со Австрија. Границата сè уште беше силно чувана, но тоа претставувало политички знак. Паневропскиот пикник во август 1989 година конечно започнал движење што не можеле да го спречат владетелите во Источниот блок. Тоа било најголемото движење за бегство од Источна Германија од изградбата на Берлинскиот ѕид во 1961 година. Покровители на пикникот, Ото фон Хабсбург и унгарскиот државен министер Имре Позгај, го виделе планираниот настан како можност да ја тестираат реакцијата на Михаил Горбачов и земјите од источниот блок на големото отворање на границата, вклучително и летот. По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал Дејли Мирор од 19 август 1989 година: „*Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.* *Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад*". Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Сега десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје.

 Ерих Хонекер, источногермански комунистички лидер.
До крајот на септември 1989 година, повеќе од 30.000 Источни Германци избегале на Запад пред ГДР да одбие патување во Унгарија, оставајќи ја Чехословачка како единствена соседна држава во која источногерманците можеле да избегаат. Илјадници источногерманци се обиделе да стигнат до Запад со окупирање на западногерманските дипломатски објекти во другите престолнини на Средна и Источна Европа, особено Амбасадата во Прага и Унгарската амбасада, каде илјадници кампувале во калливата градина од август до ноември, чекајќи ги германските политички реформи. ГДР ја затворил границата кон Чехословачка на 3 октомври, со што се изолирала од сите свои соседи. Откако биле исклучени од нивната последна шанса за бегство, сè поголем број Источни Германци учествувале во понеделничките демонстрации во Лајпциг на 4, 11 и 18 септември, при што секој привлекол од 1.200 до 1.500 демонстранти. Многумина биле уапсени и претепани, но луѓето одбиле да бидат заплашени. На 25 септември протестите привлекле 8.000 демонстранти.

По петтите последователни понеделнички демонстрации во Лајпциг на 2-ри октомври привлекле 10.000 демонстранти, водачот на Партијата за социјалистичко единство (СЕД) Ерих Хонекер издал наредба за *пукање и убивање* на војската. Комунистите подготвиле огромно присуство на полиција, милиција, Штази и работна борбена војска, а постоеле гласини дека се планира масакр во стилот на плоштадот „Тјенанмен" за демонстрациите следниот понеделник на 9 октомври.

На 6 и 7 октомври, Михаил Горбачов ја посетил Источна Германија за да ја одбележи 40-годишнината од Германската Демократска Република и го повикал источногерманското раководство да ги прифати реформите. Познатиот негов цитат е преведен на германски како „Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben" („*Оној што доаѓа предоцна е казнет со живот*"). Сепак, Хонекер останал противник на внатрешните реформи, при што неговиот режим отишол дотаму што го забранил тиражот на советските публикации кои ги сметал за субверзивни.

И покрај гласините дека комунистите планирале масакр на 9 октомври, тој понеделник во Лајпциг демонстрирале 70.000 граѓани, а властите на теренот одбиле да отворат оган. Следниот понеделник, на 16 октомври, 120.000 луѓе демонстрирале на улиците на Лајпциг.

Ерих Хонекер се надевал дека советските трупи стационирани во ГДР со Варшавскиот пакт ќе ја обноват комунистичката влада и ќе ги потиснат цивилните протести. До 1989 година, советската влада сметала дека е непрактично Советскиот Сојуз да продолжи да ја потврдува својата контрола над Источниот блок, па затоа зазела неутрален став во однос на настаните што се случуваат во Источна Германија. Советските трупи стационирани во Источна Европа биле под строги инструкции од советското раководство да не интервенираат во политичките работи на нациите од Источниот блок и останале во нивните касарни. Соочени со тековните граѓански немири, СЕД го соборил Хонекер на 18 октомври и го заменил со човекот број два во режимот, Егон Кренц. Сепак, демонстрациите продолжиле да се зголемуваат, а во понеделникот, 23 октомври, демонстрантите во Лајпциг броеле 300.000 и останале толку големи следната недела.

 Берлинскиот ѕид кај Бранденбуршката порта, 10 ноември 1989 година
Границата кон Чехословачка била отворена повторно на 1 ноември, а чехословачките власти набрзо им дозволиле на сите Источни Германци да патуваат директно во Западна Германија без понатамошно бирократско одложување, со што го укинале нивниот дел од Железната завеса на 3 ноември. На 4 ноември властите одлучиле да одобрат демонстрации во Берлин и биле соочени со демонстрациите на Александарплац, каде што половина милион граѓани се собрале во главниот град барајќи слобода во најголемиот протест на ГДР што некогаш бил сведок. Не можејќи да го запрат последователниот проток на бегалци кон Запад преку Чехословачка, источногерманските власти на крајот попуштиле пред притисокот на јавноста дозволувајќи им на граѓаните на Источна Германија директно да влезат во Западен Берлин и Западна Германија, преку постоечките гранични точки, на 9 ноември 1989 година. Поттикнати од непостојаните зборови на портпаролот на режимот Гинтер Шабовски на ТВ прес-конференција, во која изјавил дека планираните промени се на сила „*веднаш, без одлагање*", стотици илјади луѓе ја искористиле можноста. Стражарите брзо биле преплавени од зголемената толпа луѓе кои барале да бидат пуштени во Западен Берлин. Откако не добиле повратни информации од нивните претпоставени, чуварите, не сакајќи да употребат сила, попуштиле и ги отвориле портите кон Западен Берлин. Наскоро, луѓето биле принудени да се отворат нови премини во Берлинскиот ѕид, а делови од ѕидот биле буквално урнати. Стражарите не биле свесни за тоа што се случува и стоеле на страна додека источните Германци го рушеле ѕидот со чекани.

 Берлински ѕид, октомври 1990 година, вели „Ти благодарам, Горби "
На 7 ноември, целиот *министер за ДДР* ( Државен совет на Источна Германија), вклучително и неговиот претседавач Вили Стоф, поднеле оставка. Била формирана нова влада под значително полибералниот комунист, Ханс Модроу. На 1 декември, Volkskammer ја отстрани водечката улога на SED од уставот на ГДР. На 3 декември Кренц поднел оставка како лидер на СЕД; тој поднел оставка од функцијата шеф на државата три дена подоцна. На 7 декември започнале разговорите на Тркалезната маса помеѓу СЕД и другите политички партии. На 16 декември 1989 година, СЕД бил распуштен и повторно основан како СЕД-ПДС, напуштајќи го марксизмот-ленинизмот и станувајќи демократска социјалистичка партија.

На 15 јануари 1990 година, седиштето на Штази било нападнато од демонстранти. Модроу станал де факто лидер на Источна Германија сè додека не се одржале слободните избори на 18 март 1990 година - први од ноември 1932 година. СЕД, преименувана во Партија на демократскиот социјализам, била тешко поразена. Лотар де Мезиер од Источногерманската Христијанско-демократска унија станал премиер на 4 април 1990 година на платформа за брзо обединување со Западот. На 15 март 1990 година, бил потпишан мировен договор меѓу двете земји Германија и четирите сојузници за да го замени Потсдамскиот договор од 1 август 1945 година по Втората светска војна за враќање на целосниот суверенитет на Германија, што го олеснило повторното обединување. Двете германски земји конечно биле обединети во денешна Германија на 3 октомври 1990 година, решавајќи го германскиот проблем за статусот на две држави што постоел од 7 октомври 1949 година.

Подготвеноста на Кремљ да се откаже од таков стратешки витален сојузник означило драматична промена од страна на советската суперсила и фундаментална промена на парадигмата во меѓународните односи, кои до 1989 година биле доминирани од поделбата Исток-Запад што минувала низ самиот Берлин. Последните руски трупи ја напуштиле територијата на поранешна ГДР, сега дел од обединетата Сојузна Република Германија, на 1 септември 1994 година.

### Чехословачка

 Протести под споменикот на Вацлавскиот плоштад, во Прага
 Споменик на Кадифената револуција во Братислава
„Кадифената револуција" била ненасилна транзиција на власта во Чехословачка од комунистичка влада во парламентарна република. На 17 ноември 1989 година, полицијата ги потиснала мирните студентски демонстрации во Прага, еден ден откако слични демонстрации поминале без инциденти во Братислава. Иако контроверзите продолжуваат околу тоа дали некој починал таа ноќ, тој настан предизвикал серија на популарни демонстрации од 19 ноември до крајот на декември. До 20 ноември, бројот на мирни демонстранти собрани во Прага се зголемил од 200.000 претходниот ден на околу половина милион. Пет дена подоцна, на протестот на плоштадот „Летна" имало 800.000 луѓе. На 24 ноември, целото раководство на Комунистичката партија, вклучително и генералниот секретар Милош Јакеш, поднеле оставка. Двочасовниот генерален штрајк, во кој биле вклучени сите граѓани на Чехословачка, бил успешно одржан на 27 ноември.

Со падот на другите комунистички влади и зголемените улични протести, Комунистичката партија на Чехословачка на 28 ноември 1989 година објавила дека ќе се откаже од власта и ќе ја растури еднопартиската држава. Бодликавата жица и другите пречки биле отстранети од границата со Западна Германија и Австрија на почетокот на декември. На 10 декември, претседателот Густав Хусак ја назначил првата главно некомунистичка влада во Чехословачка од 1948 година и поднел оставка. Александар Дубчек бил избран за претседател на федералниот парламент на 28 декември, а Вацлав Хавел за претседател на Чехословачка на 29 декември 1989 година. Во јуни 1990 година, Чехословачка ги одржала своите први демократски избори од 1946 година. На 27 јуни 1991 година, последните советски трупи биле повлечени од Чехословачка.

### Бугарија

Во октомври и ноември 1989 година, во Софија биле организирани демонстрации за еколошки прашања, каде биле искажани и барања за политички реформи. Демонстрациите биле задушени, но на 10 ноември 1989 година (ден по рушењето на Берлинскиот ѕид) долгогодишниот лидер на Бугарија Тодор Живков бил соборен од неговото Политбиро. Него го наследил значително полибералниот комунист, поранешниот министер за надворешни работи Петар Младенов. Москва очигледно ја одобрила промената на раководството, бидејќи Живков се спротивставил на политиката на Горбачов. Новиот режим веднаш ги укинал ограничувањата на слободата на говор и собирање, што довело до првите масовни демонстрации на 17 ноември, како и формирање на антикомунистички движења. Девет од нив се обединиле како Сојуз на демократски сили (СДС) на 7 декември. СДС не била задоволна од соборувањето на Живков и побарала дополнителни демократски реформи, најважно отстранување на уставно назначената водечка улога на Бугарската комунистичка партија.

Младенов на 11 декември 1989 година објавил дека Комунистичката партија ќе се откаже од монополот на власта, а следната година ќе се одржат повеќепартиски избори. Во февруари 1990 година, бугарскиот законодавен дом го избришал делот од уставот за „*водечката улога*" на Комунистичката партија. На крајот, било одлучено тркалезната маса по полскиот модел да се одржи во 1990 година, а изборите да се одржат до јуни 1990 година. Тркалезната маса се одржала од 3 јануари до 14 мај 1990 година, на која бил постигнат договор за транзиција кон демократија. Комунистичката партија го напуштила марксизмот-ленинизмот на 3 април 1990 година и се преименувала во Бугарска социјалистичка партија. Во јуни 1990 година се одржале првите слободни избори од 1931 година, на кои победи Бугарска социјалистичка партија.

### Романија

Оставката на чехословачкиот претседател Густав Хусак на 10 декември 1989 година значело пад на комунистичкиот режим во Чехословачка, оставајќи ја Романија на Чаушеску како единствен преостанат тврдокорен комунистички режим во Варшавскиот пакт.

Откако го потиснал бунтот на Брашов во 1987 година, Николае Чаушеску бил реизбран уште пет години за лидер на Романската комунистичка партија (РКП) во ноември 1989 година, сигнализирајќи дека има намера да ги истера антикомунистичките востанија што го зафатиле остатокот од Европа. Додека Чаушеску се подготвувал да оди во државна посета на Иран, неговиот Секуритате наредил апсење и прогонство на локалниот унгарски калвинистички министер, Ласло Текеш, на 16 декември, поради проповеди што го навредуваат режимот. Текеш бил уапсен, но дури откако избувнале сериозни немири. Темишвар бил првиот град кој реагирал на 16 декември и граѓанските немири продолжиле пет дена.

 Вооружени цивили за време на романската револуција. Револуцијата била единственото насилно соборување на комунистичка држава во Варшавскиот пакт.
Враќајќи се од Иран, Николае Чаушеску наредил масовен митинг за негова поддршка пред седиштето на Комунистичката партија во Букурешт на 21 декември. Меѓутоа, на негов шок, толпата го исвиркала и го исмејувала додека тој зборувал. Години на потиснато незадоволство испливале на површина низ романското население, па дури и меѓу елементите во владата на Чаушеску, а демонстрациите се прошириле низ целата земја.

Најпрво, безбедносните сили ги послушале наредбите на Чаушеску да пукаат во демонстрантите. Меѓутоа, утрото на 22 декември, романската војска одеднаш ја сменила страната. Ова дошло откако било објавено дека министерот за одбрана Василе Милеа извршил самоубиство откако бил демаскиран како предавник. Било сугерирано дека тој се обидел само да се онеспособи за да биде ослободен од функцијата, но куршумот погодил артерија и набргу потоа починал. Верувајќи дека Милеа всушност бил убиен, чиновите војници практично *масовно* заминале на страната на револуцијата. Армиските тенкови почнале да се движат кон зградата на Централниот комитет со толпи кои се преплавиле покрај нив. Демонстрантите насилно ги отвориле вратите на зградата на Централниот комитет во обид да ги фатат Чаушеску и неговата сопруга Елена, кои доаѓале на неколку метри од парот. Сепак, тие успеале да побегнат преку хеликоптер кој ги чекал на покривот од зградата.

Иако воодушевувањето го следел летот на Чаушеску, нивната судбина ја опкружила неизвесноста. На Божиќ, романската телевизија прикажала како Чаушеску се соочува со избрзано судење, а потоа е погубен со стрелачки вод. Привремениот совет на Националниот фронт за спас предводен од Јон Илиеску го презел и ги објавил изборите за април 1990 година, првите слободни избори одржани во Романија од 1937 година. Сепак, тие биле одложени до 20 мај 1990 година. Романската револуција била најкрвавата од револуциите од 1989 година: загинале над 1.000 луѓе, од кои сто деца, а најмладото имало само еден месец. За разлика од неговите сродни страни во Варшавскиот пакт, КПР едноставно се стопила; ниту една денешна романска партија која тврди дека е нејзин наследник никогаш не била избрана во законодавниот дом по промената на системот. Сепак, поранешните членови на КПР одиграле значајна улога во романската политика по 1989 година; секој романски претседател до изборот на Клаус Јоханис во 2014 година бил поранешен член на Комунистичката партија.

Годините по отстранувањето на Чаушеску не биле ослободени од конфликти, а се случиле серија „Минеријади" организирани од незадоволни рудари од долината на Жиу. Минеријадата од јуни 1990 година станала смртоносна откако универзитетските студенти, „Голанијадите", одржале неколкумесечни протести против учеството на поранешните членови на КПР и Секуритате на општите избори во Романија во 1990 година. Претседателот Јон Илиеску ги нарекол демонстрантите „хулигани" и ги повикал рударите да „*ја бранат романската демократија*". Виорел Ене, претседател на Здружението на жртви на минеријадите, тврди дека:

> 
> > Има документи, сведоштва на лекари, на луѓе од гробиштата Домнешти и Страулешти. Иако цело време зборувавме дека реалната бројка на загинати е над 100, никој досега не се спротивстави и немаше официјален став против.
> 
> 

Над 10.000 рудари биле пренесени во Букурешт, а во судирите што следеле, седум демонстранти загинале, а стотици други биле повредени, иако проценките на медиумите за бројките на жртвите се многу поголеми. Опозицискиот весник *„Романија Либера"* објавил дека над 128 неидентификувани тела биле закопани во заедничка гробница на гробиштата Страулешти II, во близина на Букурешт. Неколку недели по минеријадата, неколку студенти по медицина спровеле истражување на гробиштата Страулешти II, откривајќи два ровови со околу 78 необележани гробници, за кои тврделе дека содржат жртви на настаните.

### Југославија

Социјалистичка Федеративна Република Југославија не била дел од Варшавскиот пакт, но ја следела својата верзија на комунизмот под Јосип Броз Тито. Тоа била мултиетничка држава која Тито можел да ја одржи преку југословенската патриотска доктрина „ Братство и единство". Тензиите меѓу етничките заедници почнале да ескалираат, сепак, со Хрватската пролет 1970–71, движење за поголема хрватска автономија, кое била задушено. Уставните промени биле воведени во 1974 година, а југословенскиот устав од 1974 година пренел некои федерални овластувања на конститутивните републики и покраини. По смртта на Тито во 1980 година, етничките тензии се зголемиле, најпрво во САП Косово со мнозинство Албанци со протестите на Косово во 1981 година.

Паралелно со истиот процес, Словенија иницирала политика на постепена либерализација во 1984 година, нешто слична на советската перестројка. Ова предизвикало тензии меѓу Сојузот на комунистите на Словенија и централната југословенска партија и федералната армија. Во 1984 година била укината децениската забрана за изградба на катедралата Свети Сава во Белград, заостанувањето на комунистичката елита и народниот собир од 100.000 верници на 12 мај 1985 година за да се слави литургија внатре во ѕидовите на урнатините го означило враќањето на религијата во повоената Југославија. До крајот на 1980-тите, многу групи на граѓанско општество се залагале за демократизација, истовремено проширувајќи го просторот за културна плуралност. Во 1987 и 1988 година, низа судири меѓу новонастанатиот граѓански сектор и комунистичкиот режим кулминирале со таканаречената Словенска пролет, масовно движење за демократски реформи. Комитетот за одбрана на човековите права бил формиран како платформа на сите големи некомунистички политички движења. До почетокот на 1989 година, неколку антикомунистички политички партии веќе отворено функционирале, предизвикувајќи ја хегемонијата на словенечките комунисти. Наскоро, словенечките комунисти, притиснати од сопственото граѓанско општество, дошле во конфликт со српското комунистичко раководство.

Етнички групи во Југославија во 1991 г
Во јануари 1990 година бил свикан вонреден Конгрес на Сојузот на комунистите на Југославија за да се решат споровите меѓу нејзините конститутивни партии. Соочени со тоа што биле целосно побројни, словенечките и хрватските комунисти го напуштиле Конгресот на 23 јануари 1990 година, со што практично ѝ ставиле крај на комунистичката партија на Југославија. Двете партии од двете западни републики преговарале за слободни повеќепартиски избори со свои опозициски движења.

На 8 април 1990 година, демократската и антијугословенската коалиција ДЕМОС победила на изборите во Словенија, додека на 22 април 1990 година хрватските избори резултирале со убедлива победа на националистичката Хрватска демократска заедница (ХДЗ) предводена од Фрањо Туѓман. Резултатите биле многу поизбалансирани во Босна и Херцеговина и во Македонија во ноември 1990 година, додека парламентарните и претседателските избори во декември 1990 година во Србија и Црна Гора ја консолидирале моќта на Слободан Милошевиќ и неговите поддржувачи. Слободни избори на ниво на федерација никогаш не биле спроведени.

Словенечкото и хрватското раководство почнало да подготвува планови за отцепување од федерацијата, додека дел од Србите во Хрватска ја започнале таканаречената Балван револуција, бунт организиран од Србија што ќе доведе до создавање на отцепениот регион Краина. На референдумот за независност на Словенија на 23 декември 1990 година, 88,5% од жителите гласале за независност. На референдумот за независност на Хрватска на 19 мај 1991 година, 93,24% гласале за независност.

Ескалирачките етнички и национални тензии биле влошени од нагонот за независност и довеле до следните југословенски војни:

* Војна во Словенија (1991)
* Хрватска војна за независност (1991–1995)
* Босанска војна (1992–1995)
* Косовска војна (1998–1999), вклучително и НАТО бомбардирањето на Југославија.

Дополнително, во ист контекст често се зборува и за бунтот во Прешевската долина (1999–2001) и војната во Република Македонија (2001).   

### Албанија

Во Народна Социјалистичка Република Албанија, Енвер Хоџа, кој ја предводел Албанија четири децении, починал на 11 април 1985 година  Неговиот наследник, Рамиз Алија, почнал постепено да го отвора режимот одозгора. Во 1989 година во Скадар започнале првите бунтови кои се прошириле и во другите градови. На крајот, постојниот режим вовел одредена либерализација, вклучително и мерки во 1990 година кои обезбедувале слобода за патување во странство. Започнале напори за подобрување на врските со надворешниот свет. Изборите во март 1991 година - првите слободни избори во Албанија од 1923 година и само третите слободни избори во историјата на земјата - ги оставиле поранешните комунисти на власт, но генералниот штрајк и урбаната опозиција довеле до формирање на коалициски кабинет, вклучувајќи некомунисти. Парламентарните избори биле одржани во Албанија на 22 март 1992 година, со вториот круг на гласање за единаесет места на 29 март, во услови на економски колапс и социјални немири.

### Монголија

Монголија (Надворешна Монголија) прогласила независност од Кина во 1911 година за време на падот на династијата Кинг. Монголската народна партија ја презела власта во 1921 година, а партијата се преименувала во Монголска народна револуционерна партија. Во текот на овие години, Монголија била тесно усогласена со Советскиот Сојуз. По заминувањето на Јумџагин Цеденбал во 1984 година, новото раководство под Јамбин Батмонх спровел економски реформи, но не успеал да им се допадне на оние кои кон крајот на 1989 година сакале пошироки промени. „Монголската револуција" била демократска, мирна револуција која започнала со демонстрации и штрајкови со глад и ставила крај на 70-годишниот марксизам-ленинизам и на крајот тргнала кон демократија. Таа била предводена од претежно помлади луѓе кои демонстрирале на плоштадот „Сухбатор" во главниот град Улан Батор. Завршила со оставка на авторитарната влада без крвопролевање. Некои од главните организатори биле Цахиагин Елбегдој, Санјасуренгин Зориг, Ердениин Бат-Уул и Бат-Ердениин Батбајар.

Во текот на утрото на 10 декември 1989 година, првата јавна демонстрација се случила пред Младинскиот културен центар во главниот град Улан Батор. Таму, Елбегдорј го објавил создавањето на Монголската демократска унија, и започнало првото продемократско движење во Монголија. Демонстрантите повикале Монголија да ги прифати перестројката и гласност. Лидерите на дисидентите побарале слободни избори и економски реформи, но во контекст на „*човечки демократски социјализам*". Демонстрантите внеле националистички елемент во протестите користејќи традиционално монголско писмо - кое повеќето Монголци не можеле да го читаат - како симболично отфрлање на политичкиот систем кој ја наметнал монголската кирилица. Кон крајот на декември 1989 година, демонстрациите се зголемиле кога дошла веста за интервјуто на Гари Каспаров во *Плејбој*, сугерирајќи дека Советскиот Сојуз би можел да го подобри своето економско здравје со продажба на Монголија на Кина. На 14 јануари 1990 година, демонстрантите, откако пораснале од триста на околу 1.000, се состанале на плоштадот пред музејот на Ленин во Улан Батор, кој оттогаш го носи името Плоштад на слободата. Потоа следеле демонстрации на плоштадот „Сухбатар" на 21 јануари на −30 степени. Демонстрантите носеле транспаренти кои алудирале на Чингис Кан (исто така наведен и на Џингис-хан), рехабилитирање на личност која советското школување занемари да ја пофали.

Во следните месеци од 1990 година, активистите продолжиле да организираат демонстрации, митинзи, протести и штрајкови со глад, како и штрајкови на наставниците и работниците. Активистите имале зголемена поддршка од Монголците, и во главниот град и на село, а активностите на синдикатот доведле до други повици за демократија низ целата земја. По бројните демонстрации на многу илјади луѓе во главниот град, како и во провинциските центри, на 4 март 1990 година, МДУ и три други реформски организации одржале заеднички масовен состанок на отворено, поканувајќи ја владата да присуствува. Владата не испратила претставник на демонстрациите на преку 100.000 луѓе кои барале демократски промени. Ова кулминирало со Џамбин Батмонх, претседател на Политбирото на Централниот комитет на MPRP, одлучил да го распушти Политбирото и да поднесе оставка на 9 март 1990 година 

Првите слободни, повеќепартиски избори во Монголија за дводомен парламент се одржале на 29 јули 1990 година  Партиите се кандидирале за 430 места во Големиот Хурал. Опозициските партии не биле во можност да номинираат доволно кандидати. Опозицијата номинирала 346 кандидати за 430-те места во Големиот Хурал (Горниот дом). Монголската народна револуционерна партија (МПРП) освоила 357 места во Големиот Хурал и 31 од 53 места во Малиот Хурал (кој подоцна бил укинат). МПРП уживала силна позиција во селата. Големиот хурал првпат се состанал на 3 септември 1990 година и избрал претседател (MPRP), потпретседател ( социјалдемократ), кој исто така бил претседател на Бага Хурал, премиер (MPRP) и 50 членови на Бага Хурал (долниот дом). Во ноември 1991 година, Народниот Голем Хурал започнал дискусија за нов устав, кој стапил на сила на 12 февруари 1992 година. Покрај тоа, новиот устав ја реструктуирал законодавната гранка на власта, создавајќи еднодомно законодавно тело, Државниот Голем Хурал (SGH). МПРП го задржал своето мнозинство, но загуби лна изборите во 1996 година. Последните руски трупи, кои биле стационирани во Монголија, целосно се повлекле во декември 1992 година.

### Кина

Додека Кина не претрпела револуција што резултирала со нова форма на владеење во 1989 година, народното национално движење довело до големи демонстрации во корист на демократските реформи. Кинескиот лидер Денг Сјаопинг го развил концептот на социјализам со кинески одлики и донел реформи во локалната пазарна економија околу 1984 година, но политиката била во застој.

Првите кинески студентски демонстрации, кои на крајот довеле до протестите во Пекинг во 1989 година, се одржале во декември 1986 година во Хефеи. Студентите повикале на избори во кампусот, шанса да студираат во странство и поголема достапност на западната поп-култура. Нивните протести ја искористиле олабавувачката политичка атмосфера и вклучиле собири против бавното темпо на реформите. Ху Јаобанг, штитеник на Денг Сјаопинг и водечки застапник на реформите, бил обвинет за протестите и принуден да поднесе оставка како генерален секретар на ККП во јануари 1987 година. Во „*Кампањата за антибуржоаска либерализација*", Ху дополнително ќе биде осудуван.

Протестите на плоштадот „Тјенанмен" биле поттикнати од смртта на Ху на 15 април 1989 година. Во пресрет на државниот погреб на Ху, околу 100.000 студенти се собрале на плоштадот „Тјенанмен" за да го набљудуваат; сепак, од Големата сала не се појавиле водачи. Движењето траело седум недели.

Михаил Горбачов ја посетил Кина на 15-ти мај за време на протестите, носејќи многу странски новински агенции во Пекинг, а нивните сочувствителни портрети на демонстрантите помогнале да се поттикне духот на ослободување меѓу Централна, Југоисточна и Источна Европа кои гледале. Кинеското раководство, особено генералниот секретар на Комунистичката партија Џао Ѕијан, кој почнал радикално да ја реформира економијата порано од Советите, бил отворен за политички реформи, но не по цена на потенцијално враќање на нередот на Културната револуција.

Движењето траело од смртта на Ху на 15 април се додека тенковите и војниците не влегле на протестите на плоштадот „Тјенанмен" од 4 јуни 1989 година. Во Пекинг, воениот одговор на протестот на владата на НР Кина оставила многу цивили задолжени за чистење на плоштадот од мртвите и тешко повредените. Точниот број на жртви не е познат и постојат многу различни проценки. Настанот, сепак, направил одредена политичка промена; најзабележително е тоа што Кина почнала да ја отвора својата економија. Ова и овозможило на земјата да донесе големи суми пари, а исто така го започнал бранот на масовна миграција од рурална Западна Кина во урбана Источна Кина. Проблемот со масовната миграција е што таа сега започнала продлабочување на јазот меѓу руралните сиромашни и богатите урбани луѓе.

Самит на Малта
--------------

 Михаил Горбачов и претседателот Џорџ Х.В. Буш на советскиот крстаречки брод *Максим Горки*, пристаниште Марсакслок
Самитот на Малта се одржал меѓу американскиот претседател Џорџ Х. В. Буш и лидерот на СССР Михаил Горбачов на 2-3 декември 1989 година, само неколку недели по падот на Берлинскиот ѕид, состанок кој придонел за крајот на Студената војна  делумно како резултат на поширокото продемократско движење. Тоа била нивната втора средба по состанокот на кој бил вклучен тогашниот претседател Роналд Реган, во Њујорк во декември 1988 година. Новинските извештаи од тоа време  се однесувале на Самитот на Малта како најважен од 1945 година, кога британскиот премиер Винстон Черчил, советскиот премиер Јосиф Сталин и американскиот претседател Френклин Рузвелт се договориле за повоен план за Европа на Јалта.

Хронологија на изборите во Средна и Источна Европа и Средна Азија
-----------------------------------------------------------------

Помеѓу јуни 1989 и април 1991 година, секоја комунистичка или поранешна комунистичка земја во Средна и Источна Европа и Средна Азија - а во случајот со СССР и Југославија, секоја конститутивна република - одржала парламентарни избори за прв пат по многу децении. Некои избори биле само делумно слободни, додека други биле целосно демократски. Хронологијата подолу ги дава деталите за овие историски избори, а датумите се првиот ден на гласање бидејќи неколку избори биле поделени на неколку дена за вториот круг натпревари:

 

* Полска – 4 јуни 1989
* Туркменистан – 7 јануари 1990
* Узбекистан – 18 февруари 1990
* Литванија – 24 февруари 1990
* Молдавија – 25 февруари 1990
* Киргистан – 25 февруари 1990
* Таџикистан – 25 февруари 1990
* Белорусија – 4 март 1990
* Русија – 4 март 1990
* Украина – 4 март 1990
* Источна Германија – 18 март 1990
* Естонија – 18 март 1990
* Латвија – 18 март 1990
* Унгарија – 25 март 1990
* Казахстан – 25 март 1990
* Словенија – 8 април 1990
* Хрватска – 22 април 1990
* Романија – 20 мај 1990
* Ерменија – 20 мај 1990
* Чехословачка – 8 јуни 1990
* Бугарија – 10 јуни 1990
* Монголија – 22 јуни 1990
* Предлошка:Country data Azerbaijan SSR – 30 септември 1990
* Грузија – 28 октомври 1990
* Македонија – 11 ноември 1990
* Босна и Херцеговина – 18 ноември 1990
* Србија – 9 декември 1990
* Црна Гора – 9 декември 1990
* Албанија – 31 март 1991

Распаѓање на Советскиот Сојуз
-----------------------------

На 1 јули 1991 година, Варшавскиот пакт бил официјално распуштен на состанокот во Прага. На самитот подоцна истиот месец, Горбачов и Буш прогласиле американско-советско стратешко партнерство, што решително го означило крајот на Студената војна. Претседателот Буш изјавил дека американско-советската соработка за време на Заливската војна 1990-1991 година ги поставила темелите за партнерство во решавањето на билатералните и светските проблеми.

Како што Советскиот Сојуз брзо ги повлекол своите сили од Централна и Југоисточна Европа, прелевањето од пресвртите во 1989 година почнале да одекнуваат низ самиот Советски Сојуз. Агитацијата за самоопределување довело до тоа прво Литванија, а потоа Естонија, Латвија и Ерменија да прогласат независност. Сепак, советската централна влада побарала отповикување на декларациите и се заканила со воена акција и економски санкции. Владата дури отиде дотаму што контроверзно испратила трупи на советската армија на улиците на главниот град на Литванија, Вилнус, за да ги потисне сепаратистичките движења во јануари 1991 година, предизвикувајќи смрт на 14 лица.

Незадоволството во другите советски републики, како Грузија и Азербејџан, било спротивставено со ветувања за поголема децентрализација. Поотворените избори довеле до избор на кандидати кои се противат на владеењето на Комунистичката партија.

*Гласност* ненамерно ги ослободил одамна потиснуваните национални чувства на сите народи во границите на мултинационалната советска држава. Овие националистички движења биле дополнително зајакнати со брзото влошување на советската економија, чии темели биле изложени со отстранувањето на комунистичката дисциплина. Реформите на Горбачов не успеале да ја подобрат економијата, при што старата советска командна структура целосно се распаднала. Една по една, конститутивните републики создале сопствени економски системи и гласале за потчинување на советските закони на локалните закони. Во 1990 година, Комунистичката партија била принудена да го предаде својот седумдецениски монопол на политичка моќ кога Врховниот Совет ја укинал клаузулата во советскиот устав која гарантирал единствена власт да владее. Политиките на Горбачов предизвикала Комунистичката партија да ја изгуби контролата над медиумите. Деталите за минатото на Советскиот Сојуз брзо биле декласифицирани. Ова предизвикало многумина да не веруваат во „*стариот систем*" и да се залагаат за поголема автономија и независност.

 Тенковите на Црвениот плоштад во Москва за време на обидот за државен удар во 1991 година
Откако референдумот во март 1991 година го потврдил зачувувањето на Советскиот Сојуз, но во полабава форма, група советски тврдоглави претставени од потпретседателот Генади Јанаев започнаа државен удар обидувајќи се да го соборат Горбачов во август 1991 година. Борис Елцин, тогашниот претседател на Руската СФСР, го собрал народот и голем дел од армијата против пучот и напорите пропаднале. Иако бил вратен на власт, авторитетот на Горбачов бил непоправливо поткопан. Горбачов поднел оставка како генерален секретар на Комунистичката партија по пучот, а Врховниот совет ја распуштил Партијата и забранил секаква комунистичка активност на советска територија. Само неколку недели подоцна, владата на 6 септември им ја доделил независноста на балтичките држави.

Во текот на следните три месеци, една република по друга прогласувале независност, најмногу поради страв од нов државен удар. Исто така, во ова време, советската влада била бескорисна бидејќи новата руска влада почнала да го презема она што остана од неа, вклучувајќи го и Кремљ. Претпоследниот чекор дошол на 1 декември, кога гласачите во втората најмоќна република, Украина, со големо мнозинство гласале за отцепување од Советскиот Сојуз на референдум. Ова ставило крај на секоја реална шанса да се задржи Советскиот Сојуз заедно. На 8 декември, Елцин се состанал со своите колеги од Украина и Белорусија и го потпишале Белавежскиот договор, изјавувајќи дека Советскиот Сојуз престанал да постои. Горбачов го осудил ова како незаконско, но тој одамна изгубил каква било способност да влијае на настаните надвор од Москва.

 Промени во националните граници по крајот на Студената војна
Две недели подоцна, 11 од преостанатите 12 републики - сите освен Грузија - го потпишале Протоколот Алма-Ата, кој потврдил дека Советскиот Сојуз бил ефективно распуштен и заменет со ново доброволно здружение, Заедницата на Независни Држави. Поклонувајќи се на неизбежното, Горбачов поднел оставка како советски претседател на 25 декември, а Врховниот совет го ратификувал Белавежескиот договор следниот ден, правно распуштајќи се себеси и Советскиот Сојуз како политички ентитет. До крајот на 1991 година, неколкуте советски институции кои не биле преземени од Русија биле распуштени. Советскиот Сојуз бил официјално распуштен, распаднувајќи се на петнаесет составни делови, со што бил ставен крај на најголемата и највлијателната социјалистичка држава во светот, а таа позиција и била препуштена на Кина. Во 1993 година, уставната криза се претворила во насилство во Москва, бидејќи руските вооружени сили биле повикани да воспостават ред.

### Балтички држави

 Балтичкиот пат претставувал човечки синџир од околу два милиони луѓе кои барале независност на балтичките држави од Советскиот Сојуз.
Естонија, Латвија и Литванија спровеле демократски реформи и постигнале независност од Советскиот Сојуз. Распеаната револуција е најчесто користено име за настаните помеѓу 1987 и 1991 година што довеле до обновување на независноста на Естонија, Летонија и Литванија. Терминот бил измислен од естонскиот активист и уметник, Хајнц Валк, во напис објавен една недела по спонтаните масовни демонстрации на ноќно пеење од 10 до 11 јуни 1988 година на теренот на фестивалот за песна во Талин. Естонија го прогласила својот суверенитет од Советскиот Сојуз на 16 ноември 1988 година. Следела Литванија на 18 мај 1989 година и Летонија на 28 јули 1989 година. Литванија прогласила целосна независност на 11 март 1990 година, а на 30 март, Естонија го објавила почетокот на преодниот период кон независност, по што следела Летонија на 4 мај. Овие декларации биле исполнети со сила од Советскиот Сојуз на почетокот на 1991 година, во конфронтациите познати како „Јануарски настани" во Литванија и „Барикади" во Латвија. Балтичките држави тврделе дека нивното инкорпорирање во Советскиот Сојуз било незаконско и според меѓународното право и според нивното право, и тие повторно ја потврдуваат независноста која сè уште легално постоела.

Набргу по започнувањето на августовскиот пуч, Естонија и Латвија прогласиле целосна независност. До моментот кога пучот пропаднал, СССР веќе не бил доволно обединет за да создаде силен отпор и ја признал независноста на балтичките држави на 6 септември 1991 година.

### Белорусија, Украина и Молдавија

* Белорусија прогласила целосна независност од СССР на 25 август 1991 година. Главните политички промени во раните 1990-ти биле поттикнати од Белорускиот народен фронт и неговата фракција во Врховниот совет на Белорусија. Неколку години подоцна, новиот посткомунистички лидер, Алаксандар Лукашенко, ја добил власта. По краток период, тој ја зголемил својата моќ како резултат на два контроверзни референдуми (1995-1996) и оттогаш е критикуван за репресирање на политичката опозиција.
* Молдавија учествувала во војната за Приднестровје меѓу Молдавија и силите поврзани со Русија во сепаратистичкиот регион Приднестровје. Комунистите се вратиле на власт на изборите во 2001 година под Владимир Воронин, но се соочиле со граѓански немири во 2009 година поради обвинувањата за фалсификувани избори.
* Украина ја вратила својата независност во август 1991 година, откако ја загубила независноста, како краткотрајна Украинска Народна Република, во 1919 година. Претседателствата на поранешните комунисти Леонид Кравчук и Леонид Кучма биле проследени со Портокаловата револуција во 2004 година, во која Украинците го избрале Виктор Јушченко (исто така поранешен член на КПСС). Киев, главниот град на Украина, бил централна точка на кампањата на движењето за граѓански отпор, со илјадници демонстранти кои секојдневно демонстрирале.

### Закавказ

 Фотографии од жртвите на масакрот во Тбилиси на 9 април 1989 година на билборд во Тбилиси
 По прогласувањето независност на Грузија во 1991 година, Јужна Осетија и Абхазија ја објавиле својата желба да ја напуштат Грузија и да останат како дел од Советскиот Сојуз/Русија.
Сите земји во регионот ја вратиле својата независност во 1991 година по преземањето од страна на Црвената армија во 1920-21 година.

* Грузија и Северен Кавказ биле нарушени со етничко и секташко насилство од распадот на СССР. Во април 1989 година, советската армија масакрирала демонстранти во Тбилиси; во ноември 1989 година, Грузиската ССР официјално ја осудила инвазијата на Црвената армија на Грузија. Демократскиот активист Звијад Гамсахурдија бил претседател од 1991 до 1992 година. Русија им помагала на отцепените републики во војните во Јужна Осетија и Абхазија во раните 1990-ти, конфликти кои периодично се повторувале, а Русија ја обвинила Грузија дека ги поддржува чеченските бунтовници за време на чеченските војни. Со државен удар бил поставен поранешниот комунистички лидер Едуард Шеварнадзе за претседател на Грузија до Револуцијата на розите во 2003 година.
* Ерменија. Борбата за независност вклучувала насилство додека Првата Нагорно-Карабашка војна се водела меѓу Ерменија и Азербејџан. Ерменија станала сè повеќе милитаризирана (со надмоќта на Кочарјан, поранешен претседател на Нагорно-Карабах, кој често се смета за пресвртница), додека изборите оттогаш биле сè поконтроверзни, а владината корупција станала посилна. По Кочарјан, имено, на власт дошол Серж Саркисјан. Саргсјан често е забележан како „*основач на ерменската и карабашката војска*" и во минатото бил министер за одбрана и министер за национална безбедност.
* Азербејџан. Партијата на Народниот фронт победила на првите избори со самонаречениот прозападен, популистички националист Елџибеј. Сепак, Елџибеј планирал да ја прекине предноста на Москва во бербата на азербејџанската нафта и да изгради многу посилни врски со Турција и Европа, и како резултат бил соборен од поранешните комунисти во државен удар поддржан од Русија и Иран (кои ја гледале новата земја како привлечна закана, со територијални амбиции во рамките на иранските граници и исто така силен економски ривал). Муталибов се искачи лна власт, но тој набрзо бил дестабилизиран и на крајот соборен поради фрустрацијата на народот поради неговата воочена неспособност, корупција и несоодветно справување со војната со Ерменија. Азербејџанскиот КГБ и водачот на Азербејџанската ССР Хејдар Алиев ја освоил власта и останал претседател се додека не му ја префрлил претседателската функција на својот син во 2003 година. Првата војна во Нагорно-Карабах се водела меѓу Ерменија и Азербејџан и во голема мера ги дефинирала судбините на двете земји. Сепак, за разлика од Ерменија, која и понатаму е силен руски сојузник, Азербејџан почнал, по војната на Русија со Грузија во 2008 година, да поттикнува подобри односи со Турција и другите западни нации, истовремено намалувајќи ги врските со Русија.

#### Чеченија

 Чеченките се молат руските трупи да не напредуваат кон Грозни за време на Првата чеченска војна, декември 1994 година.
Во Чеченија ( автономна република во рамките на Руската СФСР која имала силна желба за независност), користејќи тактики делумно копирани од Балтикот, антикомунистичките коалициски сили предводени од поранешниот советски генерал Џохар Дудаев извеле главно бескрвна револуција и на крајот принудиле оставка на комунистичкиот републикански претседател. Дудаев бил убедливо избран на следните избори и во ноември 1991 година ја прогласил независноста на Чеченија-Ингушетија како Република Ичкерија. Ингушетија гласала за напуштање на унијата со Чеченија, и ѝ било дозволено да го стори тоа. Поради желбата на Дудаев да ја исклучи Москва од сите зделки за нафта, Елцин го поддржал неуспешниот пуч против него во 1993 година. Во 1994 година, Чеченија, со само маргинално признавање (една земја: Грузија, која била отповикана набргу по пучот со кој Шеварнадзе дошол на власт), била нападната од Русија, поттикнувајќи ја Првата чеченска војна. Чеченците, со значителна помош од населението на двете поранешни советски земји и од сунитските муслимански земји ја одбиле оваа инвазија по кое бил потпишан мировен договор во 1997 година. Сепак, Чеченија станувала сè поанархична, главно поради политичкото и физичкото уништување на државата за време на инвазијата, а генералот Шамил Басаев, избегнувајќи секаква контрола од централната власт, спровел напади во соседен Дагестан, што Русија го користела како изговор за реинвазија на Ичкерија. Ичкерија потоа повторно била инкорпорирана во Русија како Чеченија.

Политички реформи
-----------------

Декомунизацијата е процес на надминување на наследствата на комунистичките државни естаблишменти, култура и психологија во посткомунистичките држави. Декомунизацијата била во голема мера ограничена или непостоечка. Комунистичките партии не биле забранети и нивните членови не биле изведени на суд. Само неколку места дури се обиделе да ги исклучат членовите на комунистичките тајни служби од одлучувањето. Во голем број земји комунистичката партија едноставно го променила своето име и продолжила да функционира. Меѓутоа, во неколку европски земји, одобрувањето или обидот да се оправдаат злосторствата извршени од нацистички или комунистички режими станало казниво до 3 години затвор.

Економски реформи
-----------------

 Рускиот БДП од крајот на Советскиот Сојуз (прогнозите се од 2014 година)
Државните претпријатија во социјалистичките земји имале мал или никаков интерес да го произведуваат она што го сакаат клиентите, што резултирало со недостиг на стоки и услуги. Во раните 1990-ти, генералниот став бил дека нема преседан за преминување од социјализам во капитализам", и само некои постари луѓе се сеќавале како функционира пазарната економија. Како резултат на тоа, вообичаено бил ставот дека Централна, Југоисточна и Источна Европа ќе останат сиромашни со децении.

Колапсот на Советскиот Сојуз и распадот на економските врски што следеле довеле до тешка економска криза и катастрофален пад на животниот стандард во 1990-тите во постсоветските држави и поранешниот источен блок. Дури и пред руската финансиска криза во 1998 година, рускиот БДП бил половина од она во раните 1990-ти.

Имало привремен пад на производството во официјалната економија и зголемување на економската активност на црниот пазар. Земјите имплементирале различни програми за реформи. Еден пример, кој генерално се смета за успешен бил планот на Балцерович за „шок терапија" во Полска. На крајот официјалната економија почнала да расте.

Во еден труд од 2007 година, Олех Хаврлишин ја категоризирал брзината на реформите во поранешните комунистички земји во Европа:

* *Одржлив Биг Бенг* (најбрзо): Естонија, Латвија, Литванија, Чешка, Полска, Словачка
* *Напреден почеток/стабилен напредок* : Хрватска, Унгарија, Словенија
* *Прекинат Биг Бенг* : Албанија, Бугарија, Македонија, Киргистан, Русија
* *Постепени реформи* : Азербејџан, Ерменија, Грузија, Казахстан, Украина, Таџикистан, Романија
* *Ограничени реформи* (најбавни): Белорусија, Узбекистан, Туркменистан

 НАТО додал 13 нови членки од обединувањето на Германија и крајот на Студената војна.
Проширувањето на Европската унија во 2004 година ги вклучила Чешка, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Полска, Словачка и Словенија. Проширувањето на Европската унија во 2007 година ги вклучила Романија и Бугарија, а Хрватска се приклучила на ЕУ во 2013 година. Истите земји станале членки на НАТО. Меѓутоа, во Монголија, економијата била реформирана на сличен начин како и источноевропските колеги. Ерменија, ја објавила својата одлука да се приклучи на Царинската унија и Заедничкиот економски простор на Белорусија, Казахстан и Русија, како и да учествува во формирањето на Евроазиската економска унија. Во сила од 2015 година, Ерменија се приклучила на договорот за Евроазиска економска унија.

Кинеската економска либерализација започнала во 1978 година и помогна милиони луѓе да се извлечат од сиромаштија, намалувајќи ја стапката на сиромаштија од 53% од населението во ерата на Мао на 12% во 1981 година. Економските реформи на Денг и денес ги следи ККП, а до 2001 година стапката на сиромаштија станала само 6% од населението.

Економската либерализација во Виетнам била иницирана во 1986 година, по кинескиот пример.

Економската либерализација во Индија била иницирана во 1991 година.

Професорот Ричард Б. Фримен од Универзитетот Харвард го нарекол ефектот на реформите „Големото удвојување". Тој пресметал дека големината на глобалната работна сила се удвоила од 1,46 милијарди работници на 2,93 милијарди работници. Непосреден ефект бил намалениот сооднос меѓу капиталот и трудот. Долгорочно, Кина, Индија и поранешниот советски блок ќе штедат и инвестираат и ќе придонесат за проширување на светскиот капитал.

Идеолошко продолжение на комунизмот
-----------------------------------

 Фасадата на Големиот Кремљски дворец била вратена во првобитната форма по распадот на СССР во 1991 година. Државниот амблем на СССР и вградените букви што ја формираат кратенката на СССР (CCCP) биле отстранети и заменети со пет руски двоглави орли. Над орлите била поставена дополнителна реставрација на грбот на различните територии на Руското арство.
Почнувајќи од 2008 година, речиси половина од Русите гледале позитивно на Сталин, а многумина ја поддржале реставрацијата на неговите претходно демонтирани споменици.

Во 1992 година, владата на претседателот Елцин го поканил Владимир Буковски да служи како експерт за да сведочи на судењето на КПСС пред Уставниот суд на Русија, каде што комунистите го тужеле Елцин за забрана на нивната партија. Случајот на обвинетиот била дека самата КПСС била неуставна организација. За да се подготви за неговото сведочење, Буковски побарал и добил пристап до голем број документи од советските архиви. Користејќи мал рачен скенер и лаптоп компјутер, тој успеал тајно да скенира многу документи (некои со високо безбедносно одобрение), вклучително и извештаи на КГБ до Централниот комитет и да ги прошверцува датотеките на Запад.

Толкувања
---------

Настаните изненадиле многу луѓе. Пред 1991 година, многумина сметале дека распадот на Советскиот Сојуз е невозможен.

Книгата на Бартломиј Камински *„Колапс на државниот социјализам"* тврди дека државниот социјалистички систем има смртоносен парадокс, велејќи дека „*политичките акции дизајнирани да ги подобрат перформансите само го забрзуваат неговото распаѓање*".

До крајот на 1989 година, бунтовите се прошириле од еден главен град во друг, соборувајќи ги режимите наметнати во Централна, Југоисточна и Источна Европа по Втората светска војна. Дури и изолационистичкиот сталинистички режим во Албанија не бил во можност да го запре бранот. Укинувањето на доктрината на Брежњев од страна на Горбачов била можеби клучниот фактор што овозможило народните востанија да успеат. Откако станало очигледно дека страшната советска армија нема да интервенира за да го скрши несогласувањето, режимите на Централна, Југоисточна и Источна Европа биле изложени како ранливи наспроти народните востанија против еднопартискиот систем и моќта на тајната полиција.

Којт Д. Блекер напишал во 1990 година дека советското раководство „*изгледа дека верувало дека каква било загуба на авторитет што би можела да ја претрпи Советскиот Сојуз во Централна и Југоисточна Европа ќе биде повеќе од неутрализирана со нето зголемување на неговото влијание во западна Европа*". Сепак, малку е веројатно дека Горбачов некогаш имал намера за целосно разбивање на комунизмот и на Варшавскиот пакт. Наместо тоа, Горбачов претпоставувал дека комунистичките партии од Централна и Југоисточна Европа може да се реформираат на сличен начин како реформите што тој се надевал да ги постигне во КППС. Исто како што *Перестројката* имала за цел да го направи Советскиот Сојуз поефикасен економски и политички, Горбачов верувал дека Комекон и Варшавскиот пакт може да се реформираат во поефикасни ентитети. Меѓутоа, Александар Јаковлев, близок советник на Горбачов, подоцна ќе изјави дека би било „*апсурдно да се задржи системот*" во Централна и Југоисточна Европа. Јаковлев дошол до заклучок дека Комекон со доминација на Советскиот Сојуз не може да работи на непазарни принципи и дека Варшавскиот пакт нема „*никакво значење за реалниот живот*".

Во ретроспектива, авторитарните режими како Советскиот Сојуз се со поголема веројатност да бидат предмет на економски санкции од страна на демократските нации, создавајќи поризична ранливост за колапс. Тимур Куран во 1991 година напишал дека генерално лидерите биле презирани и не успеале да ги исполнат очекувањата за слободи и економски просперитет што ги ветиле, што довело до мотивација на граѓаните да ја превртат владата. Економската неволја што се отсликува кај повеќето режими ги намалило стапките на раст на речиси нула што довело до нивните соодветни востанија. Иако социјалистичката економија можеби играла улога, Статис Н. Каливас тврди дека меѓународните санкции како и владиниот состав на авторитарните режими подеднакво влијаеле врз намалувањето на просперитетот на нивната економија.

Научниците како Гејл Стоукс тврдат дека моралната репресија под маската на безбедноста од страна на комунистичките режими ги изнела граѓаните на улица. Други тврдат дека репресијата на револуционерните дисиденти и човековите права ја оправдале револуционерната привилегија низ Европа.

Наводи
------

1. ↑  Kochanowicz, Jacek (2006). Berend, Ivan T. (уред.). *Backwardness and Modernization: Poland and Eastern Europe in the 16th–20th Centuries*. Collected studies: Studies in East-Central Europe. 858li. Aldershot: Ashgate. стр. 198. ISBN 9780754659051. Во рамките на комунистичкиот свет, одредени слоеви на население беа особено чувствителни на западните влијанија. Доцниот комунизам создаде значителни, специфични средни класи на релативно добро образовани професионалци, техничари, па дури и висококвалификувани работници. Овие класи немаа никаква приврзаност кон марксистичко-ленинистичката идеологија, додека беа привлечени од западниот начин на живот. Многу членови на владејачката „номенклатура" ги делат истите чувства, бидејќи западниот консумеризам и индивидуализам им изгледале попривлечни од комунистичкиот колективен пуританизам. Имаше две многу важни последици од ова, едната економска, а втората политичка. Економската беше атрактивноста на консумеризмот. Политичката последица беше притисокот за зголемување на маргините на политичката слобода и јавниот простор.
2. ↑  Cross, Gary S. (2000). „1: The Irony of the Century". *An All-consuming Century: Why Commercialism Won in Modern America*. New York: Columbia University Press. стр. 8. ISBN 9780231113120. For East Europeans, the promise of mass consumption was preferable to the nightmare of solidarity even if it meant also the dominance of money and the private control of wealth. In reality, the fall of communism had more to do with the appeals of capitalist consumerism than political democracy.
3. ↑  Gehler, Michael; Kosicki, Piotr H.; Wohnout, Helmut (2019). *Christian Democracy and the Fall of Communism*. Leuven University Press. ISBN 9789462702165.
4. ↑  Nedelmann, Birgitta; Sztompka, Piotr (1 January 1993). *Sociology in Europe: In Search of Identity*. Walter de Gruyter. стр. 1–. ISBN 978-3-11-013845-0.
5. ↑  Bernhard, Michael; Szlajfer, Henryk (1 November 2010). *From the Polish Underground: Selections from Krytyka, 1978–1993*. Penn State Press. стр. 221–. ISBN 978-0-271-04427-9.
6. ↑  Luciano, Bernadette (2008). *Cinema of Silvio Soldini: Dream, Image, Voyage*. Troubador. стр. 77ff. ISBN 978-1-906510-24-4.
7. ↑  Grofman, Bernard (2001). *Political Science as Puzzle Solving*. University of Michigan Press. стр. 85ff. ISBN 0-472-08723-1.
8. ↑  Sadurski, Wojciech; Czarnota, Adam; Krygier, Martin (30 July 2006). *Spreading Democracy and the Rule of Law?: The Impact of EU Enlargemente for the Rule of Law, Democracy and Constitutionalism in Post-Communist Legal Orders*. Springer. стр. 285–. ISBN 978-1-4020-3842-6.
9. ↑  Putz, Catherine (16 December 2016). „1986: Kazakhstan's Other Independence Anniversary". The Diplomat. Посетено на 21 September 2021.
10. ↑  Yakubova, Aiten (6 April 2020). „Collapse of the Soviet Union: National Conflicts and Independence". *Socialist Alternative*.
11. ↑
12. ↑  Antohi, Sorin; Tismăneanu, Vladimir (January 2000). „Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution". *Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath*. Central European University Press. стр. 85. ISBN 963-9116-71-8.
13. ↑  Boyes, Roger (4 June 2009). „World Agenda: 20 years later, Poland can lead eastern Europe once again". *The Times*. Посетено на 4 June 2009.
14. ↑  Roberts, Adam (1991). *Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions*. Albert Einstein Institution. ISBN 1-880813-04-1. Архивирано од изворникот (PDF) на 30 January 2011.
15. ↑  Sztompka, Piotr (27 August 1991). „Preface". *Society in Action: the Theory of Social Becoming*. University of Chicago Press. стр. 16. ISBN 0-226-78815-6.
16. ↑  „A Day That Shook The World: Cold War officially ends". *The Independent*. 3 December 2010.
17. ↑  Robert Service, *The End of the Cold War: 1985–1991* (Macmillan, 2015)
18. ↑  „Yugoslavia", *Constitution*, Greece: CECL, 27 April 1992, Архивирано од изворникот на 19 October 2017, Посетено на 16 September 2011
19. ↑  „The Constitution of North Korea: Its Changes and Implications". *Fordham International Law Journal*. **27**. 2003.
20. ↑  Findlay, Trevor (1995). *Cambodia: the legacy and lessons of UNTAC* (reprinted 1997. изд.). Oxford: Oxford University Press. стр. 96. ISBN 019829185X.
21. ↑  Padraic Kenney, *The Burdens of Freedom: Eastern Europe Since 1989* (2006) pp. 3, 57.
22. ↑  „Stopping Genocide".
23. ↑  Andrzej Paczkowski, *Revolution and Counterrevolution in Poland, 1980–1989: Solidarity, Martial Law, and the End of Communism in Europe* (Boydell & Brewer, 2015).
24. ↑  David Lane, "The Gorbachev revolution: The role of the political elite in regime disintegration."
25. ↑  Brian McNair, *Glasnost, perestroika and the Soviet media* (Routledge, 2006).
26. ↑  „Romania – Soviet Union and Eastern Europe", *Country studies*, US: Library of Congress.
27. ↑  Steele, Jonathan (1994), *Eternal Russia: Yeltsin, Gorbachev and the Mirage of Democracy*, Boston: Faber.
28. ↑  „Parliament in Estonia Declares 'Sovereignty'". *Los Angeles Times*. 17 November 1988.
29. ↑  Shlyakhter, Alexander; Wilson, Richard (1992). „Chernobyl andGlasnost: The Effects of Secrecy on Health and Safety". *Environment: Science and Policy for Sustainable Development*. **34** (5): 25. doi:10.1080/00139157.1992.9931445.
30. ↑  Petryna, Adriana (1995). „Sarcophagus: Chernobyl in Historical Light". *Cultural Anthropology*. **10** (2): 196–220. doi:10.1525/can.1995.10.2.02a00030.
31. ↑  Gorbachev, Mikhail (1996), interview in Johnson, Thomas, *The Battle of Chernobyl на YouTube*, [film], Discovery Channel, retrieved 19 February 2014.
32. ↑  Poland:Major Political Reform Agreed, *Facts on File World News Digest*, 24 March 1989.
33. ↑  Markham, James M. (7 July 1989). „Gorbachev spurns the use of force in Eastern Europe". *The New York Times*.
34. ↑  Bello, Walden (1986). „From the ashes: The rebirth of the Philippine revolution—a review essay". *Third World Quarterly*. **8**: 258–276. doi:10.1080/01436598608419897.
35. ↑  Freedom House, *Freedom in the World 1999–2000* (New York, 2000).
36. 1 2 3  Wałęsa 1991. sfn error: no target: CITEREFWałęsa1991 (help)
37. ↑  Tagliabue, John (15 August 1989). „Poland's premier offering to yield to non-Communist". *The New York Times*.
38. ↑  Apple, R. W. Jr. (20 August 1989). „A New orbit: Poland's Break Leads Europe And Communism To a Threshold". *The New York Times*.
39. ↑  Tagliabue, John (25 August 1989). „Opening new era, Poles pick leader". *The New York Times*.
40. ↑  Tagliabue, John (13 September 1989). „Poles Approve Solidarity-Led Cabinet". *The New York Times*.
41. ↑  „Across Eastern Europe, Remembering the Curtain's Fall". *Wall Street Journal*. 24 April 2009.
42. 1 2 3  „Polska. Historia", *Internetowa encyklopedia PWN* (полски), Архивирано од изворникот на 1 October 2006, Посетено на 11 July 2005 Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help)
43. ↑  Kamm, Henry (23 May 1988). „Hungarian Party replace Kadar with his premier". *The New York Times*.
44. ↑  „Hungary Eases Dissent Curbs". *The New York Times*. 12 January 1989.
45. ↑  „Hungary, in Turnabout, Declares '56 Rebellion a Popular Uprising". *The New York Times*. 29 January 1989.
46. ↑  Falk 2003. sfn error: no target: CITEREFFalk2003 (help)
47. ↑  Bayer, József (2003), „The Process of Political System Change in Hungary" (PDF), *Schriftenreihe*, Budapest, HU: Europa Institutes, стр. 180, Архивирано од изворникот (PDF) на 21 July 2011, Посетено на 27 May 2012.
48. ↑  Stokes, G (1993), *The Walls Came Tumbling Down*, Oxford University Press, стр. 131.
49. ↑  „Hungarian Party Assails Nagy's Execution". *The New York Times*. 1 June 1989.
50. ↑  Kamm, Henry (17 June 1989). „Hungarian Who Led '56 Revolt Is Buried as a Hero". *The New York Times*.
51. 1 2  Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF "Report", 25 June 2019.
52. ↑  Hilde Szabo: *Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln* (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999; Otmar Lahodynsky: *Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall* (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: *Profil* 9 August 2014.
53. ↑  Ludwig Greven "Und dann ging das Tor auf", in Die Zeit, 19 August 2014.
54. ↑  Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: *Süddeutsche Zeitung*, 17 May 2010.
55. 1 2  Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).
56. ↑  Heenan & Lamontagne 1999. sfn error: no target: CITEREFHeenanLamontagne1999 (help)
57. ↑  De Nevers 2003. sfn error: no target: CITEREFDe\_Nevers2003 (help)
58. ↑  Elster, Offe & Preuss 1998. sfn error: no target: CITEREFElsterOffePreuss1998 (help)
59. ↑  Kamm, Henry (8 October 1989). „Communist party in Hungary votes for radical shift". *The New York Times*.
60. ↑  „Hungary Purges Stalinism From Its Constitution". *The New York Times*. 19 October 1989.
61. ↑  „Hungary legalizes opposition groups". *The New York Times*. 20 October 1989.
62. ↑  Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) in: Die Presse 16 August 2018.
63. ↑  Otmar Lahodynsky: Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: Profil 9 August 2014.
64. ↑  "Der 19.
65. ↑  Hilde Szabo: Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999.
66. ↑  David Childs, *The Fall of the GDR* (Routledge, 2014).
67. ↑  Pritchard, Rosalind MO. *Reconstructing education: East German schools and universities after unification*. стр. 10.
68. ↑  Fulbrook, Mary. *History of Germany, 1918–2000: the divided nation*. стр. 256.
69. ↑  de:Ministerrat der DDR (1986–1989) contains all the members of the Council.
70. ↑  see also de:Regierung Modrow
71. ↑  „Demonstrace na letne pred 25 lety urychlily kapitulaci komunistu", *Denik* (чешки), CZ, 23 November 2014.
72. ↑  „20 Years After Soviet Soldiers Left the Czech Republic, Russians Move In". *The Wall Street Journal*. 28 June 2011.
73. ↑  *History of the UDF* (бугарски), BG: SDS
74. ↑  Ilian Mihov, "in Bulgaria, 1989–1999." in *Transition: the first decade* edited by Mario I. Blejer and Marko kreb (2001): 401+.
75. ↑  East, Roger; Pontin, Jolyon (2016). *Revolution and Change in Central and Eastern Europe: Revised Edition*. Bloomsbury Publishing. стр. 182. ISBN 9781474287487 – преку Google Books.
76. ↑  Abraham, Florin (2016). *Romania since the Second World War: A Political, Social and Economic History*. Bloomsbury Publishing. стр. 107. ISBN 9781472529923 – преку Google Books.
77. ↑  Tagliabue, John (10 December 1989). „Upheaval In The East; Hard-Line Czech President to Quit And Dissident Is Seen as Successor". *New York Times*.
78. ↑  Flavius Cristian Marcau, "Revolution of 1989: Milea's Suicide", University of Târgu Jiu, Letter and Social Science Series, Issue 4, 2013, Retrieved February 27, 2016.
79. ↑  Cornel, Ban (13 December 2012). *Sovereign Debt, Austerity, and Regime Change: The Case of Nicolae Ceausescu's Romania*. East European Politics & Societies. стр. 34. doi:10.1177/0888325412465513.
80. ↑  „Thirty years after Romanian revolution, questions remain". Politico.
81. ↑  „Deletant, Dennis" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2012-11-05. Посетено на 2023-04-06.
82. ↑  Cristea, Romulus (12 June 2006). „Minerii au terorizat Capitala". *România Liberă* (Romanian).CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
83. ↑  „128 de morți îngropați în cimitirul Străulești". *România Liberă* (Romanian). 10 June 2005.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
84. ↑  Andronache, Elena. „Morții fără nume din iunie 1990". *mineriada.net* (Romanian). Архивирано од изворникот на 2015-04-02. Посетено на 2023-04-06.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
85. ↑  Caesar, Faisal (23 June 2020). „The forgotten Yugoslavian side of Italia 90". *Criketsoccer*.
86. ↑  Dunja Predić 2012: How big is all that, really?
87. ↑  Bibič, Adolf (1993). „The Emergence of Pluralism in Slovenia". *Communist and Post-Communist Studies*. **26** (4): 367–386. doi:10.1016/0967-067X(93)90028-P. ISSN 0967-067X. JSTOR 45301873.
88. ↑  *Slovenian Referendum Briefing No. 3* (PDF), UK: Sussex, Архивирано од изворникот (PDF) на 18 December 2010
89. ↑  Judah 2011. sfn error: no target: CITEREFJudah2011 (help)
90. ↑  Naimark & Case 2003. sfn error: no target: CITEREFNaimarkCase2003 (help)
91. ↑  Rogel 2004. sfn error: no target: CITEREFRogel2004 (help)
92. ↑  There is uncertainty over Hoxha's true date of birth.
93. ↑  Albania: Elections held in 1992 Inter-Parliamentary Union
94. ↑  Simons, William B. уред. (1980). *The Constitutions of the Communist World*. BRILL. стр. 256. ISBN 9028600701.
95. 1 2 3  Kaplonski, Christopher (2004). *Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes*. Psychology Press. стр. 51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82. ISBN 1134396732.
96. ↑  G. Dari (5 December 2011). „Democracy Days to be inaugurated". news.mn (in Mongolian). Архивирано од изворникот на 10 January 2012. Посетено на 8 July 2013.
97. ↑  „Tsakhia Elbegdorj". Community of Democracies Mongolia. Архивирано од изворникот на 10 June 2013. Посетено на 8 July 2013.
98. ↑  Fineman, Mark (24 January 1990). „Mongolia Reform Group Marches to Rock Anthem". *Los Angeles Times*. Посетено на 26 December 2012. Mongolia-watchers in Beijing said that... the democracy movement is rooted more in nationalism than in dissent.... 'Watching it unfold, you get the feeling this is more a pro-nationalist and pro-Mongolian movement than it is anti-party or anti-government,' said a diplomat who left Ulan Bator on Monday.
99. ↑  Ahmed, Nizam U.; Norton, Philip (1999). *Parliaments in Asia*. London: Frank Cass & Co.Ltd. стр. 143. ISBN 0-7146-4951-1. Посетено на 8 July 2013.
100. ↑  Baabar (16 November 2009). „Democratic Revolution and Its Terrible Explanations". baabar.mn (in Mongolian). Архивирано од изворникот на 27 December 2012. Посетено на 25 June 2013.
101. 1 2  S. Amarsanaa; S. Mainbayar (2009). *Concise historical album of the Mongolian Democratic Union*. стр. 3–5, 10, 33–35, 44, 47, 51–56, 58, 66.
102. ↑  „Entire Mongolian Politburo resigns". *Lawrence Journal-World*. Lawrence, KS. 12 March 1990. стр. 8A. Посетено на 8 July 2013.
103. ↑  Ch. Munkhbayar (13 March 2013). „What was the Mongolian democratic revolution?". dorgio.mn (in Mongolian). Архивирано од изворникот на 17 October 2014. Посетено на 8 July 2013.
104. ↑  Holley, David (24 July 1990). „Briefing Paper : For the First Time, Mongolians Have Political Choices". *Los Angeles Times*. Los Angeles, CA. Посетено на 8 August 2013.
105. ↑  Peter Staisch, Werner M. Prohl, *Dschingis Khan lächelt*, Bonn 1998, p.38ff
106. ↑  „'Market fundamentalism' is unpractical", *People's Daily*, CN: Central Committee of the Communist Party, 3 February 2012, Посетено на 13 January 2013
107. ↑  Zhao, Dingxin (2001), *The Power of Tiananmen: State-Society Relations and the 1989 Beijing Student Movement*, Chicago: University of Chicago Press, стр. 153, ISBN 0-226-98260-2.
108. ↑  *The Tank Man | Season 2006 | Episode 8* (англиски), Посетено на 26 March 2020
109. ↑  „Bush and Gorbachev suggest Cold War is coming to an end". *History* (англиски). Посетено на 2022-12-07.
110. ↑  „1989: Malta Summit Ends Cold War". BBC News. 3 December 1989. Посетено на 23 February 2015.
111. ↑  Thomson, Clare (1992). *The Singing Revolution: A Political Journey through the Baltic States*. London: Joseph. ISBN 0-7181-3459-1.
112. ↑  Ginkel, John (September 2002). „Identity Construction in Latvia's 'Singing Revolution': Why inter-ethnic conflict failed to occur". *Nationalities Papers*. **30** (3): 403–33. doi:10.1080/0090599022000011697.
113. ↑  Vogt, Henri (2005), *Between Utopia and Disillusionment*, стр. 26, ISBN 1-57181-895-2.
114. ↑  (на романски) "Revolta anticomunista in Republica Moldov", *HotNews.ro*, 8 April 2009.
115. ↑  Andrew Wilson, "Ukraine's 'Orange Revolution' of 2004: The Paradoxes of Negotiation", in Adam Roberts and Timothy Garton Ash (eds.
116. ↑  „Georgia: Abkhazia and South Ossetia". *www.pesd.princeton.edu*. Encyclopedia Princetoniensis.
117. ↑  „Nagorno-Karabakh profile". BBC News. 30 May 2012. Посетено на 18 February 2015.
118. ↑  „ИГ взяла на себя ответственность за нападение на полицейских в Ингушетии".
119. ↑  After Socialism: where hope for individual liberty lies.
120. ↑  Anne Frank Stichting (28 September 2018). „This page does not / no longer exist".
121. 1 2 3  Aslund, Anders (1 December 2000). „The Myth of Output Collapse after Communism".
122. 1 2  Havrylyshyn, Oleh (9 November 2007). „Fifteen Years of Transformation in the Post-Communist World" (PDF).
123. ↑  „The world after 1989: Walls in the mind". *The Economist*. 5 November 2009.
124. ↑  "Child poverty soars in eastern Europe", BBC News, 11 October 2000.
125. ↑  See "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years?
126. ↑  Who Lost Russia?, New York Times, 8 October 2000.
127. ↑  Mitra, Saumya; Andrew, Douglas; Gyulumyan, Gohar; Holden, Paul; Kaminski, Bart; Kuznetsov, Yevgeny; Vashakmadze, Ekaterine (2007). *The Caucasian Tiger : Sustaining Economic Growth in Armenia*. Washington, DC: World Bank.
128. ↑  „International organizations: Eurasian Economic Union". Ministry of Foreign Affairs of Armenia.
129. ↑  Fighting Poverty: Findings and Lessons from China's Success Архивирано на 22 септември 2013 г. (World Bank).
130. ↑  „The Great Doubling: The Challenge of the New Global Labor Market" (PDF). Посетено на 16 November 2013.
131. 1 2  Freeman, Richard (2008). „The new global labor market" (PDF). University of Wisconsin–Madison Institute for Research on Poverty.
132. ↑  Pozdnyaev, Mikhail, „The Glamorous Tyrant: The Cult of Stalin Experiences a Rebirth", *Novye Izvestia*, RU, Архивирано од изворникот на 11 May 2008.
133. ↑  „Сегодня исполняется 55 лет со дня смерти Сталина", *Кавказский Узел [Kavkaz Uzel]* (руски), RU, 14 October 2012, Посетено на 12 August 2013.
134. ↑  „Soviet Archives", *Info-Russ*, JHU, Архивирано од изворникот на 25 April 2011, Посетено на 28 December 2009.
135. ↑  Cummins, Ian (23 December 1995). „The Great MeltDown". *The Australian*.
136. ↑  Legvoldwinter 1991/92, Robert (28 January 2009), „The Collapse of State Socialism", *Foreign Affairs*.
137. ↑  Blacker, Coit D (1990), „The Collapse of Soviet Power in Europe", *Foreign Affairs*, **70** (1): 88–102, doi:10.2307/20044696, JSTOR 20044696.
138. ↑  Steele, Jonathan (1994), *Eternal Russia: Yeltsin, Gorbachev and the Mirage of Democracy*, Boston: Faber
139. ↑  Frantz, Erica (2018-11-15). „Authoritarianism". doi:10.1093/wentk/9780190880194.001.0001. ISBN 978-0-19-088019-4. Наводот journal бара `|journal=` (help)
140. ↑  Kuran, Timur (October 1991). „Now out of Never: The Element of Surprise in the East European Revolution of 1989". *World Politics* (англиски). **44** (1): 7–48. doi:10.2307/2010422. ISSN 0043-8871. JSTOR 2010422.
141. 1 2  Kalyvas, Stathis N. (June 1999). „The Decay and Breakdown of COmmunist One-Party Systems". *Annual Review of Political Science* (англиски). **2** (1): 323–343. doi:10.1146/annurev.polisci.2.1.323. ISSN 1094-2939.
142. ↑  Stokes, Gale (1991). *Lessons of the East European revolutions of 1989*. Woodrow Wilson International Center for Scholars. OCLC 776507131.
143. ↑  Horvath, Robert (2007). „"The Solzhenitsyn Effect": East European Dissidents and the Demise of the Revolutionary Privilege". *Human Rights Quarterly*. **29** (4): 879–907. doi:10.1353/hrq.2007.0041. ISSN 1085-794X.

Надворешни врски
----------------

* „The History of 1989: The Fall of Communism in Eastern Europe". GMU..
* „Syndrome of Socialism". Narod.. Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order.
* „History of the public sphere. Post-socialist countries" (annotated bibliography). SSRC. Архивирано од изворникот на 18 November 2011. Посетено на 12 October 2009.
* Kloss, Oliver (2005), „Revolutio ex nihilo? Zur methodologischen Kritik des soziologischen Modells 'spontaner Kooperation' und zur Erklärung der Revolution von 1989 in der DDR", Во Timmermann, Heiner (уред.), *Agenda DDR-Forschung. Ergebnisse, Probleme, Kontroversen*, Dokumente und Schriften der Europäischen Akademie Otzenhausen, **112**, Muenster: LIT, стр. 363–79, ISBN 3-8258-6909-1 + Ergänzender Anhang A – F.