Полоцк во 1812, 1912 и 2006 година. Уништување на историските и архитектонските вредности на местото со заеднички напори на Руското Царство и СССР: до 1865 година, руските власти ја уништиле францисканската црква, до 1912 година - манастирот Вазилија; во 1940-тите. Советските власти ја уништиле доминиканската црква и манастир и делумно ја срушиле црквата Бернардин, во 1964 година ја разнесиле језуитската црква
**Русификација на Белорусија**, поточно  **маскулизација**  или **русификација**  — намерна политика на свесно одвојување на белорускиот народ од историските традиции, мајчината култура и јазик и вметнување на рускиот јазик и култура. Во широк контекст, тоа е сложен процес на агресивна апсорпција на белоруската етничка група од страна на руската. Политиката на русификација на Белорусија била спроведена од властите на Руското Царство и СССР, а од 1995 година и од режимот на Александар Лукашенко , кој со руската инвазија на Украина (24 февруари 2022 година) отворено се произнесел заа руска окупациона администрација на Белорусија .

Русификацијата на Белорусија се состои од голем број компоненти:

* Русификација на образованието
	+ Превод на образование во Белорусија на руски
	+ Настава преку парадигми на рускиот менталитет
* Репресија на белоруските елити, кои стојат на позициите на национална независност и ја градат белоруската држава врз основа на белоруските национални атрибути
	+ Советски репресии во Белорусија
* Вовед во православието поврзано со Руската православна црква
* Наметнување на руската култура
* Наметнување на руски менталитет и антизападност, отфрлање на вредностите на слободното демократско правно општество
	+ Воведување на руски ментални обрасци во белоруската свест(„братски народи", „Големата патриотска војна", несакање или омраза кон слободата, демократијата, човековите права, антизападните догми итн.)
* Вештачка деформација на белорускиот јазик со цел да се доближи до рускиот
	+ Наркамаука
* Поддршка на правни институции кои создаваат услови за сузбивање на белорускиот јазик
* Уништување или модификација на националната архитектура
	+ Русификација на Белорусија во архитектурата
* Масовно поставување на споменици на руски личности
* Преименување на населби, улици и други географски објекти во чест на руски личности или според руската традиција
* Доминација на руската телевизија и руските производи во медиумскиот простор на Белорусија
* Недостаток на услови за употреба на белорускиот јазик при работа и ракување со документи

Русификацијата на Белорусија е компонента на етноцидот , кој е предмет на кривично гонење од меѓународните судови .

Предуслови
----------

 Масакрот во Трубет во 1654 година
Желбата на владетелите на Московската држава да се спротивстават на обединувањето на источнословенските земји околу Големото Војводство Литванија била причина за бројни воени судири. Во исто време, Москва се обидела да пронајде идеолошко оправдување за сопствената воена експанзија. Поглаварите на Московската митрополија, која всушност била формирана под власта на Златната орда како резултат на преместувањето на митрополитот од заробениот и ограбениот Киев во Владимир - поблиску до главниот град Ординија Сарај, биле насловени како „*Митрополити на Киев и цела Русија*" (иако произволното пренесување на епископската катедрала било забрането со правило број 82 на Картагинскиот собор ) и врз основа на тоа тие се обиделе да ја потчинат Литванската (Киевска) Митрополија, создадена на земји ослободени од ординијалното владеење на земјите. Поради конфликти со Цариград, кој ја признал литванската митрополија како независна од ордата, во 1448 година Московската митрополија еднострано се повлекла од јурисдикцијата на Цариградската патријаршија (во документ на Московскиот совет од 1459 година, поранешната митрополија првпат била наречена „*Московската црква*" ) , поради тоа православните цркви престанале да ја сметаат за канонска и ја дефинирале како расколничка. Како одговор на ова на крајот на XV век, во Москва се појавил концептот на „Третиот Рим", според кој градот бил прогласен за единствен вистински наследник на Рим и Константинопол(„Вториот Рим") и за бранител на чистотата на Православието. Москва, исто така, се обидела да додаде династички фактор на религиозниот фактор: врз основа на припадноста на династијата Рурикович, московските владетели се прогласиле за наследници на киевските принцови .

Историчарот Анатол Хрицкевич привлекува внимание на фактот дека во 16 век, со цел да ги оправда правата на московските кнезови на земјите на современа Белорусија и Украина, московската држава создала мит за „литванското"(т.е. жомоичко, латвиско) освојување на белоруските земји, што првпат се појавило во литературното и новинарското дело „*Приказната за кнезовите на Владимир*". Во меѓувреме, еден од обидите за одбрана од идеолошките напади на московската држава(сè уште под власта на потомците на Рурик) било појавувањето во самото Големо Војводство Литванија на легендата за Палемон, која го потврдила потеклото на Литванците од римските благородници, а не на киевските кнезови од римските.

Страшните војни за пограничните кнежевства за првпат се претвориле во глобален судир во 1558 година, кога московскиот господар Иван IV Грозни го прогласил источниот дел на белоруската етничка територија со местата Полацк, Витебск, Ворша, Могиљов итн. за неговото наследство. Инфлаторната војна започната од него(1558-1583) станала една од причините за економскиот и политичкиот пад на Големото Војводство Литванија, чии власти морале да формираат Унија на Лублин со Кралството Полска во 1569 година за да ја зачуваат состојба. 

 Панорама на Бихов во 1650, 1905 и 2010 година. Деградација на местото како резултат на воената агресија на московската држава, како и владеењето на Руското Царство и СССР
Во 1589 година, по 141 година во раскол, Московската црква добила исповед и автокефалност од Цариград. Во исто време, таа всушност се согласила со фактот дека православните парохии на територијата на Големото Војводство Литванија(вклучувајќи ја и современа Белорусија) останале под јурисдикција на Киевската митрополија на Цариградската патријаршија. На овој начин, Москва ја признала територијата на Големото Војводство Литванија како канонска територија на Цариградската патријаршија и се ослободила од верските и конфесионалните права на овие земји. Во 1613 година, по изборот на московскиот престол на претставник на династијата Романови, која немала роднински врски со владетелите на Киев - Руриковичи, московските кнезови ги изгубиле своите династички права на териториите што подлежат на киевските кнезови. Така, сите последователни аспирации на московската држава да ги заземе земјите на Големото Војводство Литванија немале правна основа, освен „правото на силните". Во исто време, московските власти најшле ново оправдување за агресија - заштита на оние православни кои не го прифатиле Брестскиот сојуз, но во реалноста биле водени од чисто агресивни интереси.

За време на војната помеѓу московската држава и Полско-литванскиот Комонвелт(1654-1667), московскиот земјопоседник Алексеј Михајлович, за разлика од Иван Тиранинот, веќе сакал да ја заземе целата територија на Големото Војводство Литванија. Московските трупи се одликувале со уништување и опустошување на многу места и градови, како и со истребување и поробување на населението. На пример, како резултат на масакрот во Трубецкаја извршен на 22 јули 1654 година, напаѓачите ги убиле речиси сите жители на Амстислав , кој бил главен град на едно од деветте војвода во земјата. Сепак, почесто главната цел била да се фатат локалните жители и да се однесат во Московија. Аљаксеј Михајлович планирал да насели 300.000 Белоруси на своите земји. Секој московски благородник можел да дојде во Големото Војводство Литванија и да купи било колку затвореници. Резултатот од оваа војна било целосно уништување на економијата на Големото Војводство Литванија, уништување на образованата буржоазија, пад на локалната култура. Ова ги забрзало процесите на поларизација на највисоките имоти на Големото Војводство Литванија, кои на тој начин се обиделе да се одвојат од потенцијалниот агресор и да ги отстранат основите за можни територијални претензии.

Една од последиците на војните со Московија било постепеното опаѓање на улогата на белорускиот јазик, при што полскиот и латинскиот го замениле како помалку сличен на рускиот. Сепак, белорускиот јазик останал во употреба(вклучувајќи го и правниот) до втората третина од 19 век, додека конечно не бил заменет со рускиот. Во 17 и 18 век продолжил и развојот на културата на Големото Војводство Литванија, што се манифестирало првенствено во создавањето на оригинална барокна архитектура на Вилнус и Могиљов. 

 Јазична карта од етнографскиот атлас(Лондон, 1850 г) : *литванскиот* јазик ја окупира целата етничка територија на Белорусите(од Хродна до Смоленск) , *самогитскиот* јазик - етничката територија на Летонците
Во 16-18 век, етнонимот „Рус"(„Руси") конечно преминал во категоријата на конфесионални имиња, а како етноним се користел само во однос на жителите на Киевска Рус , во меѓувреме името станало најгенерализирана етнонимска форма на самосвест на белорускиот народ, што го одразува најширокото ниво на неговата национална консолидација .

И покрај одредени јазични и религиозни промени, во XVIII век. имало масовно преселување на селаните од историскиот регион Смоленск, кој потпаднал под власт на Руското Царство, во Големото Војводство Литванија. Така, во 1754 година, московската кралица Елизавета Петровна побарала од Диетата на Комонвелтот на народите да врати еден милион бегалци во Русија. Во исто време, руските казнени трупи постојано ја преминувале државната граница со цел да го заробат и транспортираат пребеганото население во Сибир. Во 1764 година, господарката на Москва, Катерина II, ја дала следната задача во врска со Смоленското војводство и другите земји заземени од Руското Царство:

>  Овие провинции, како и Смоленск, треба да се доведат до степен на русификација и ќе престанат да изгледаат како волци во шумата на најлесен начин.
> 
> 
> —Рачно напишано упатство на Катерина II до принцот Вјаземски кога тој ја презел функцијата(февруари 1764 година).
> 
> 
> 

Помеѓу првата(1772) и втората(1793) поделба на Полско-литванскиот Комонвелт, повеќе од 30.000 селани се преселиле во Големото Војводство Литванија од териториите на Полоцк, Витебск и Амстиславско војводство кои биле анектирани од Русија. Во своите белешки, руската влада го нарекол овој масовен лет „*неразумна емиграција*" и го проценила дека вкупниот број на емигранти изнесувал 300.000.

Руско Царство
-------------

 Списокот на селаните на имотот Лучицев во областа Мазир, каде што царскиот службеник ги исправил белоруските форми на имиња на руски: „Јермола Јанов" - до „Јермола Иванов", „Евдак Цимохов" - до „Евдаким Тимохов" итн.. г.
### Административни мерки

Политиката на властите на Руското Царство на припоените земји на Големото Војводство Литванија имала јасен колонијален карактер. На 28 мај 1772 година, веднаш по првата поделба на Комонвелтот, царицата Катерина II потпишала наредба според која сите гувернери на чело на провинциите формирани на припоените земји се обврзале да ги донесат своите пресуди, декрети. и нарачки само на руски наместо на поранешниот полски(јазикот на официјалните документи Комонвелтот на нациите од 1696 година). На жителите им било дозволено да го користат својот јазик и сопствени закони, само доколку тоа не се однесува на сферата на моќта. На 8 мај 1773 година, Катерина II потпишала друга наредба „*За формирање на провинциски и провинциски земство судови во белоруските провинции*", која уште еднаш укажало на задолжителната употреба на исклучиво рускиот јазик во записите. Во меѓувреме, Виктар Садковски, кој бил назначен да раководи со новосоздадената Минска епархија на владиниот синод на Руското Царство, за време на неговиот говор во Слуцк, им се заканил на локалните православни свештеници дека го користат белорускиот јазик наместо рускиот :

>  Ќе те искорнам, ќе те уништам, за да не биде твојот проколнат литвански јазик и самиот себе. Ќе ве испратам во егзил или ќе ве предадам како војници, а моите ќе ги донесам од зад границата
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Катерина II се обидела да ги обедини припоените земји со другите делови на империјата, но тоа го направила внимателно и постепено. По задушувањето на востанието во 1794 година, оваа политика се спроведувала потврдоглаво и поупорно со употреба на казнени мерки. Меѓу другото, масовното отпуштање на владините функционери од локално потекло од државните институции започнало со нивна замена со луѓе од Русија. 

 Црквата Свети Јосиф во Вилнус пред(лево) и по(десно) уништување од страна на руските власти
Московските цареви Павле I и Александар I не презеле значителни мерки против ширењето на полскиот јазик, така што ова влијание врз белоруските земји, по неговото истребување во времето на Катерина II, закрепнало доволно брзо и до крајот на првиот квартал на 19 век го надминал рускиот. Во исто време, во една белешка од почетокот на XIX век.(од архивата на Канцеларијата на военото министерство на Руското Цаарство) било забележано дека *„ провинциите Вилна и Хораден, поради истиот племенски однос на жителите, според единството на јазикот и верата, избегнуваат зближување со Русија повеќе од другите, во белоруските провинции, особено во Витебск, ставовите почнуваат да се менуваат, зошто и можно е да се надеваме дека тие ќе бидат целосно маскирани"* .

По доаѓањето на Николај I на власт во декември 1825 година, нападот врз белоруската и полската култура продолжил и особено се засилил по задушувањето на ослободителното востание од 1830-1831 година. Политиката на Николај I била насочена кон враќање на посилна русификација и обединување на земјите. На 16 септември 1831 година бил формиран специјален „*Западен комитет*", чија задача била „*да го изедначи Западниот регион во сите погледи со внатрешните великоруски провинции*". Министерот за внатрешни работи на Руското Царство, Пјотр Валуев, подготвил за Комитетот посебен „*Есеј за средствата за прикривање на западната територија*"(руски: *«Очерк о средствах обрусения Западного края»* ) .

Според декретите од 29 ноември 1830 година и 18 февруари 1831 година, Статутот на Големото Војводство Литванија бил суспендиран во провинциите Витебск и Могиљов. Врз основа на декретите од 30 октомври 1831 година и од 11 јануари 1832 година, сите државни институции и позиции во припоените територии добиле руски имиња. На 25 јуни 1840 година, Николај I издал декрет, според кој сите случаи и во владата и во судскиот дел, без да се разликуваат случаите на благородните и заменичките собранија, како и воопшто сите акти, без разлика од каков вид се истите, морат да биат напишани единствено на руски јазик. Во официјалната документација, поранешното Големо Војводство Литванија било именувано како „Северозападен регион", во исто време литванскиот статут бил целосно укинат. 

 Црквата Свети Антониј во Друја пред(лево) и по(десно) уништување од страна на руските власти
Покрај тоа, Николај I одобрил декрет за преселување на *„мигрантите од внатрешните провинции кои ќе ги донесат со себе нашиот јазик, обичаи, руска лојалност кон престолот во оваа земја"*.

По Александар II, биле забележани одредени опуштања во процесите на русификација, но политиката на обединување и интеграција на западните провинции со другите територии на Руското Царство сè уште продолжило. 

 Црквата на Светиот Крст во Бироз Картуска пред(лево) и по(десно) уништување од страна на руските власти
По задушувањето на народноослободителното востание од 1863-1864 година, процесот на маскализација го водел генерал-гувернерот М. Муројев. Шефот на „Северозападната територија" посветил посебно внимание на маскулинизацијата на образованието, неговото мото станало нашироко познато  :

>  Она што не го заврши рускиот бајонет, ќе го завршат рускиот функционер, руското училиште и руската црква
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

 Казна на бунтовниците на бесилка
Муравјов го поканил Ксенофон Гаворски, претставник на конзервативниот тренд на „западниот русизам" во Вилнус и помогнал неговото киевско издание „*Вестник Југо-Западнои и Западнои Росии*" да се пренесе под новото име „*Вестник Западнои Росии*". Сепак, и покрај воведувањето задолжителна претплата за свештенството и државните службеници, списанието не било популарно, па во 1871 година било затворено.

Обраќајќи му се на благородништвото на поранешното Големо Војводство Литванија, Муравјов рекол :

>  Заборавете на наивните соништа што ве окупираа дотогаш, господа, и запомнете дека ако не станете Руси овде во вашите мисли и чувства, тогаш ќе бидете странци овде и тогаш ќе мора да ја напуштите оваа земја.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Значајни фактори на маскулинизација на „Северозападната територија" биле зголемените(во споредба со метрополата) плати и разните привилегии за функционерите кои доаѓале од централна Русија, како и за руската армија, чии бројни гарнизони биле постојано стационирани во белоруските места и градови.

Одлика на мерките за русификација на властите на Руското Царство во Белорусија била агресивната пропаганда меѓу Белорусите за всушност окупацискиот руски јазик и култура(јазикот и културата на московската држава) како „*свои*", кои тие наводно ги користеле порано.. Како што забележал белорускиот историчар Владимир Орлов, по анексијата на земјите на Големото Војводство Литванија, руските власти го промовирале проширувањето на името Белоруси, бидејќи ова име било повеќе во согласност со империјалните интереси и дозволило да се толкуваат историските Литванци како поинакви на Русите(„Големите Руси"). Сепак, ова име било воспоставено за целото население дури на преминот од 19 и 20 век.

### Борба против руската власт

Во пролетта 1794 година, Белорусите, заедно со Полјаците и Литванците, се кренале во востание предводено од Тадеуш Кошќушко. На територијата на Големото Војводство Литванија, борбата ја водел полковникот Јакуб Јасински, кој напишал поетски прогласи упатени до селаните на белоруски. Бунтовниците ја презеле власта во Вилнус, Хродна, Навахрадек, Брест, Слоним, Пинск, Ваукависк, Кобрин, Ашмјан, Лида и Браслав. Меѓутоа, војската на Руската империја, предводена од Суворов, закоравена во освојувачките походи, успеала да го задуши востанието.

Продолжувањето на борбата против руската доминација се манифестирала во создавањето од страна на студентите на Универзитетот во Вилнус на тајното друштво на Филоматите, чиј силен огранок работел во училиштето за односи со јавноста во Полоцк. Во 1823 година, руските власти го ликвидирале ова општество. Во 1836 година, белорускиот поет и револуционер Франтишак Савич организирал нелегално „*Демократско општество*" на Медицинската и хируршката академија во Вилнус, кое ги продолжило филоматските традиции.

Во 1831 година, жителите на поранешното Големо Војводство Литванија го поддржале ослободителното востание што започнало во Полска. Најжестоките борби се воделе во областа Ашмјан, регионот Браслав, регионот Полах и регионот Вилен, како и во околината на Бјаловешка шума. 3.000-членови, благородничко-селанска дивизија го окупирала и држела местото Џисна неколку дена. Меѓутоа, руските власти успеале да го задушат востанието, што го зголемило колонијалниот притисок.

Во јануари 1863 година, народите на поранешниот Полско-литвански Комонвелт повторно зеле оружје: Кастус Калиновски го предводел национално-ослободителното востание во Белорусија. Заедно со неговите соработници, тој го објавил весникот на белоруски јазик „Машка правдина", разоткривајќи ја руската колонијална политика и го повикал народот на борба. Отпрвин, бунтовниците успеале да извојуваат неколку значајни победи: дивизијата на Лудвик Звјаздовски го зазел местото на Горка, бунтовниците ја презеле контролата врз градот Свислача и ги нападнале Русите во Рожани. Сепак, руските власти, вклучително и со измама на дел од белоруското селанство, повторно успеале да го задушат востанието, што довело до масовна репресија.

И покрај репресијата, бруталното угнетување и русификацијата, идејата за национално ослободување, за која се бореле Белорусите, продолжило да живее. Во 1884 година, во Петербург, белоруската фракција на револуционерната организација „Народна волја "започнала да го објавува весникот „Хоман", кој изразува барања за независност на белоруската нација. За основач на оваа фракција се смета белорускиот благородник Игнат Хрињавицки, кој во 1881 година, исполнувајќи ја реченицата „Народна волја", го убил рускиот цар Александар II.

### Руска репресија

Катерина II и нејзиниот син Павле I им поделиле на руските благородници 208.500 машки селани во припоените територии на Големото Војводство Литванија. Така, околу половина милион Белоруси станале кметови, а огромното мнозинство од овие селани живееле на државните земји и биле лично слободни. Така, А. Суворов, водачот на востанието од 1794 година, бил награден со Кобринско старешина и други земји со 25.000 души.

Намалувањето на правата на селанството на Големото Војводство Литванија се манифестирало со воведувањето од страна на руските власти на анкетен данок наместо претходниот флуктуирачки, што довело до негово зголемување, како и задолжителна 25-годишна регрутна должност. Наместо паричен данок, кметовите морале да вршат крепосништво. Како резултат на укинувањето на законот во Магдебург, мештаните го изгубиле правото на самоуправување, често се случувало насилно пренесување на лично слободните луѓе во статус на кметови. Покрај тоа, сите луѓе биле оданочени и станале еднакви со селаните во однос на воената служба. До 1811 година, даноците во провинциите формирани на територијата на Големото Војводство Литванија останале 4-5 пати повисоки отколку во Русија. Само во 1811 година, белоруските провинции обезбедиле 14.750 регрути на руската армија.

Бројот на официјално признаените благородници(„благородништво") вештачки се намалил од 12-13% на 3% од целото население. Во меѓувреме, обесправените членови на благородништвото биле предмет на даноци и давачки. Значителен број од овие луѓе биле депортирани од руските власти во источна Украина, Кавказ и други региони на империјата. Покрај тоа, започнале масовни отпуштања на владини службеници и наставници врз основа на нивното локално потекло.

Дури и по првата поделба на Комонвелтот, Катерина II наредила конфискација на имотите од оние сопственици кои одбиле да ѝ се заколнат на верност. Подоцна биле извршени заплени на имотот на учесниците во востанието од 1794 година. Како резултат на конфискациите во 1770-тите и 1790-тите, значителна количина земја одземена од сопствениците завршила во рацете на руските функционери и омилените на Катерина..

Во првите децении на XIX век. руските власти протерале стотици унионистички свештеници од белоруските земји, а подоцна им се придружиле и членови на студентски групи, првите белоруски новинари, писатели и поети. Уништувањето на црквата во 1820-тите и 1830-тите, исто така, довело до депортација во Сибир на голем број аристократи и благородници кои ја бранеле црквата. 

 Погубувањето на свештеникот Зијаматски од руски џелати по наредба на Мураев, 05.06.1863 година.
За време на ослободителното востание на 15 април 1831 година, руските казнувачи под команда на полковникот Вершилин го запалиле Ашмјан и обезглавиле околу 500 жители(половина од населението), вклучувајќи жени и деца кои се криеле во локалната доминиканска црква. Ашмискиот масакр бил одобрен од Николај I: „ *На бунтовниците им беше одржана добра лекција". Работите се коригираат во Литванија* ". По задушувањето на востанието во поранешното Големо Војводство Литванија, 2.878 лица биле доведени под истрага. Руските власти ги погубиле Михал Валович, Артур Завиша, Симон Канарски и други активни учесници. Огините, Платерите, Радзивилите, Сапегите, Чарториите и другите локални земјопоседници ги загубиле своите имоти. Илјадници учесници во востанието морале да емигрираат.

Во 1830-тите, руските власти го протерале белорускиот поет Франтишко Савич, поетот Александар Рипински морал да побегне во егзил, кон крајот на 1840-тите тие уапсиле и депортирале цела група личности кои планирале да издаваат белоруско списание и неговиот уредник а издавачот Ромуалд Подберески починал во егзил на северот на Русија .

Најзначајниот бран на репресија се случил по задушувањето на народноослободителното востание од 1863-1864 година. Руските власти егзекутирале 128 лица, испратиле 850 луѓе на тешка работа, а околу 12,5 илјади луѓе биле насилно преместени во други области на империјата. Нивните куќи биле срушени, а имотот им бил конфискуван. На католичките земјопоседници им било забрането да купуваат земја, на католичките селани им била ограничена количината земја по фарма. Некои белоруски села биле населени од селани од Русија. На пример, 15 селски семејства од провинцијата Рјазан биле населени во селото Захороѕде во областа Оршан наместо насилно иселените домородци кои учествувале во антируските протести.

Нееднаквоста на правата на жителите на поранешното Големо Војводство Литванија и самата Русија била откриена за време на државните реформи. Земјината реформа од 1864 година била проширена на територијата на поранешното Големо Војводство Литванија дури во 1911 година, што практично ги лишило Белорусите од правото на самоуправа. Мировните судии воведени како дел од судската реформа, за разлика од самата Русија, биле именувани од Министерството за правда, а не биле избрани. Било забележано и дека на големите населби во Белорусија им бил одбиен статусот на град: ако во годините 1861-1905 година во руските провинции, околу 400 населби добиле статус на град, тогаш во белоруските земји на само два им било одобрено - Горки и Сморгон.

Во 1889 година, руските власти ја вовеле позицијата на „господар на земја", кои всушност станале нови кметови. На оваа позиција можеле да бидат назначени само Руси. На локалното благородништво, генерално, му било одземено правото да има јавни функции.

Како резултат на тоа, на крајот на 19-тиот и 20-тиот век, белоруските етнички земји станале најзаостанатиот регион на европскиот дел на Руското Царство(според големината на трговскиот и индустрискиот промет по глава на жител, тие биле инфериорни дури и во однос на Провинција Архангелск ). Општата сиромаштија и слабиот економски развој на регионот во голема мера ја определиле политичката ситуација во земјите на Белорусија 

### Проширување на Московската црква

 Црквата Свети Петар и Павле во Минск пред(лево) и после(десно) московската перестројка
И покрај фактот што властите на Руското Царство го зазеле Големото Војводство Литванија под превезот на заштита на православните, тие не му верувале на локалното православно свештенство: белоруските свештеници биле испратени да служат во длабочините на Руското Царство, а оние кои не го познавале јазикот морале истиот да го научат. Тие не ги признавале белоруските светци, се бореле со прославата на Божиќ, Купаловата Ноќ и други древни обичаи. Гувернерите пријавиле во Санкт Петербург дека свештениците испратени овде не можат да одржуваат добри односи со жителите на регионот и дека станале омразени од народот.

Опасна пречка на патот за маскирање на Белорусите била Белоруската грко-католичка црква, која ги издвоила меѓу Полјаците и Русите. Грчките католици сочинувале околу 80% од белоруските христијани. За време на владеењето на Катерина II, речиси половина милион Белоруси биле насилно преобратени во православие од руски стил. Во исто време биле обработени и грчко-католичките архиереи, од кои некои завршиле во служба на царизмот. Во борбата против унијатството, особено се истакнал епископот со украинско потекло Јосиф Сијамашка. Тој го вовел рускиот јазик на теолошки семинари и црковни собори. На свештениците им било наредено да ја вршат службата според официјалните лица испратени од Москва. Страничните жртвеници биле исфрлени од унијатските светилишта. На неистомислениците им се судело како црковни и државни криминалци. Локалните верници на верското насилство одговориле со отпор. На пример, затоа што се обиделе да ги преобратат во московско православие, унијатските селани во областа Хорадоцки наредиле да ги удават бискупот Полоцк Смарагд и генералниот гувернер на Витебск, Шредер, кои едвај успеале да побегнат. Во декември 1834 година, на изборите за благородништвото во Витебск, 172 благородници потпишале протест против прогонот на унијатите. Владата одговорла со закани за суд и одземање на имот. 

 Црквата Свети Барис и Хлеб во Навахрадка пред(лево) и по(десно) Московската перестројка
Во 1833-1839 година, целиот систем на руска моќ работел против унијатскатарелигиозна традиција: судот, администрацијата, синодот, полицијата, понекогаш дури и војската. Во однос на опозициското свештенство, се практикувало деградирање, преместување во најлошите парохии, „*превоспитување*" во конзисторијата(во Жировичи или Полатск), затворање во манастир и протерување во друга епархија. Во Русија биле испратени најжестоките унионистички свештеници. „Опомени" се применувале на селаните, вклучително и во покраинската канцеларија; казнување со камшикување; затвор; Меѓутоа, во 1838 година, од 680 свештеници на Полоцката грчко-католичка епархија, само 186 се пријавиле да се приклучат на владиниот синод на Руското Царство(Мосовска црква). 

 Фара Витаутас во Гродно пред(лево) и после(десно) московската перестројка
Во 1837-1839 година, руските власти конечно ги неутрализирале сите активни сили што можеле да спречат ликвидација на Унијатската црква. Меѓутоа, официјален Петербург сериозно очекувал експлозија на незадоволство кога бил објавен фактот дека „*синдикатот повеќе не постои*", па вовел дополнителни трупи во североисточните региони на Белорусија .

На 12 февруари 1839 година, руските власти одржале Црковен совет во Полоцк, на кој била укината унијатската црква. Според неговиот декрет, сите белоруски унијатски верници биле принудени да се приклучат на Московското православие, *„така отсега па натаму ќе биде под власта на Пресветиот владин серуски синод"*(руски: *«дабы пребывать отныне в послушании Святейшего Правительствующего Всероссийского Синода»* *„за да останеме во послушност на Пресветиот владејачки серуски синод"*). Ова го завршило процесот на инкорпорирање на православните Белоруси во Московската црква со губењето на нивните црковни простории .

Протестирајќи против овој декрет, повеќе од еден милион унијати го прифатиле римокатолицизмот по Советот. Фигури на руската култура - Лав Толстој, Александар Херцен пишувале за малтретирањето на Белорусите унијати. Преживеани се бројни сведоштва за физичко насилство и принуда од страна на царските власти 

>  Од страна на граѓанските власти, округот Новицки беше задолжен за тортурата. Овој полициски апостол ги камшикувал луѓето додека измачените не се согласиле да се причестат од православен свештеник. Едно четиринаесетгодишно момче, по двесте прачки, одбил такво заедништво со Христа. Почнаа повторно да го камшикуваат и дури тогаш, попуштајќи на страшна болка, се согласи. Православната црква триумфираше!
> 
> 
> —А. Герцен. Секуларно православие// Колокол. № 27, 1858 г.
> 
> 
> 

Уништувањето на унијатизмот го поделило белорускиот народ на православни и римокатолици, што станало една од главните причини за слабата национална кохезија на Белорусите. Во меѓувреме, на владиниот синод на Руското Царство (Мосовска црква) му била доверена главната улога во маскулизирањето и денационализацијата на Белорусите. Во 1840 година, било забрането да се одржуваат црковни проповеди на белоруски. Епископските епископи барале од свештениците и нивните сопруги да го користат рускиот јазик и во приватниот живот, за да бидат пример за парохијаните. Познато е дека за нивните заслуги во задушувањето на народноослободителното востание од 1863-1864 година, Сијамашко на 496 свештени лица од својата епархија им подарил да бидат одликувани со орден. По задушувањето на востанието, според официјалните извештаи, белоруските селани, понекогаш цели села, одбиле да ги посетат московските цркви. Како одговор на таквиот отпор, руските власти практикувале парични казни, затворање во руските манастири, депортација во оддалечените региони на Русија, принудно отстранување на децата и нивно пренесување во семејства на верници од Руската православна црква .

Во 1865 година, Муравјев го потсетил рускиот цар на потребата да се зајакне улогата на Руската православна црква во поранешното Големо Војводство Литванија  :

>  Му објаснив на неговото височество дека овој регион го држиме со сила на оружје и сега би било неопходно повторно да се обедини со морален, политички и религиозен елемент.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

### Руска образовна политика

 Михаил Муравјев
На 12 јануари 1812 година, како резултат на напорите на белоруските секуларни кругови, рускиот цар Александар I издал декрет за трансформација на Полоцкиот Језуитски колегиум во високообразовна институција. На 10 јуни била отворена Академијата Полоцк, каде што го започнале своето образование историчарот и археолог Константин Тишкевич, астрономот и филозоф Јузеф Наксијанович, писателите Јузеф Масалски и Јан Баршчеуски, сликарот Валенти Ванкович и други. Сепак, наскоро властите на Руското Царство почнале да ги разгледуваат образовните институции на подредените земји како опасни центри на отпор кон колонизацијата, па во март 1820 година академијата била укината, а неколку илјади тома од академската библиотека биле однесени во Русија .

На 1 мај 1832 година, царот Николај I (1825-1855) го затворил Универзитетот во Вилнус. Како повод бил учеството на учителите во ослободителното востание од 1830-1831 година. Заедно со Универзитетот во Вилнус, руските власти затвориле и многу средни образовни институции. Дошло до масовно укинување на унијатските училишта, кои имале поволен однос кон белорускиот јазик и култура. Се зголемила контролата врз образованието од страна на Владиниот синод(Московска црква). Во исто време, затворањето на училиштата на Големото Војводство Литванија било спроведено без создавање на соодветен број руски образовни институции, што како резултат имало негативно влијание врз општото образовно ниво на белоруското население. Покрај тоа, царските власти протерале многу локални учители, а на нивно место испратиле староседелци од централните руски провинции. Во 1864 година, руските власти, генерално, забраниле да се зборува во образовните институции на мајчин(неруски) јазик. 

 Јосиф Сијамашка
Во 1864 година, „Машка Правда", објавуван од Кастус Калиновски, пишува за руската образовна политика:

>  Еве, децата се учат едно нешто во училиштата за да знаат да читат руски, и за која цел, целосно да се трансформираат во Руси...
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

По задушувањето на националноослободителното востание од 1863-1864 година, властите на Руското Царство ја затвориле и ја префрлиле во Санкт Петербург единствената високообразовна институција на етничката белоруска територија во тоа време - Земјоделскиот институт Горки-Хорацки. Освен тоа, ги отпуштиле сите учители од католичката вероисповед и ги замениле со луѓе од Русија. Поради напорите на Владиниот синод на Руската империја, во белоруските села биле отворени голем број основни црковно-парохиски училишта, образованието во кое имало нагласена верско-русификациска ориентација. Белоруските деца биле воспитувани врз основа на руски идеи во духот на христијанската послушност кон руските власти. Во ниту еден друг дел од Руската империја основното образование немало таква религиозно-русификациска ориентација како во Белорусија.

Со цел да се обучуваат локални учители, руските власти отвориле неколку учителски семинарии(првата учителска семинарија во Руската империја се појавила во 1864 година во Молодечно). На семинарите им било забрането да зборуваат белоруски, а се што било белоруско во овие образовни институции било исмејувано и поистоветувано со неписменост.

На почетокот на XX век. Министерството за образование на Руското Царство им поставило на училиштата во Белорусија задача „ *децата од различни националности да добијат чисто руска ориентација и да се подготват за целосно спојување со руската нација* ". Белорускиот народ не бил спомнат во резолуциите на Првиот серуски конгрес за национално образование(1914), во кој биле наведени голем број народи на Руското Царство на чии деца им билоп понудено да се учат на национални јазици. Општо земено, во текот на целиот период на нивното владеење во Белорусија, властите на Руското Царство не дозволиле отворање на ниту едно белоруско училиште. 

|  |  |
| --- | --- |
| **Име** | **Објекти преименувани од властите на Руското Царство** |
| **Историско име** | **Руско име** | **Време на преименување** |
| Бабрујск | **Слуцкаја** улица | *Скобелева улица* | XIX век
  |
| Борисов | **Аршанска** улица | *Москова улица* | XIX век
  |
| Биков | **Магилева** улица | *Романова улица* | 1913 год
  |
| Вавкависк | **Крамјаниска** улица | *Александрова улица* | XIX век
  |
| **Шлјахецка** улица | *Багратионова улица* | 1913 година
  |
| Вилнус | **Василјанска** улица | *Кона улица* | XIX век
  |
| **Банифрачка** улица | *Семенова улица* | 1864 год
  |
| **Бенедиктова** улица | *Проходна улица* | 1864 год
  |
|  **Бернардинска** улица | *Александрова улица*  *Суворова улица* | XIX век
  |
| **Доминиканска** улица | *Благовештенска улица* | 1864 год
  |
| **Кармелицки** улица | *Дворјанска улица* | 1864 год
  |
| **Конска** улица | *Полицејска улица* | XIX век
  |
|  **Људвисарска** улица | *Преображенска улица* | XIX век
  |
| **Палацов** плац | *Муравев плоштад*  | 1898 год
  |
| **Радзівілаўскі** улица | *Богоделна улица* | XIX век
  |
| **Савич** улица | *Андреева улица* | XIX век
  |
| **Светимихаилова** улица | *Покровска улица* | XIX век
  |
| **Свјатанска** улица | *Иванова улица* | 1864 год
  |
| **Францисканска** улица | *Глухој улица* | 1864 год
  |
| Витебск | **Богородична** улица | *Соборна улица*  *Успенска улица* | XIX век
  |
| **Велика** улица | *Гоголева улица* *Смоленска улица* | XIX век
  |
| **Падзвинска** улица | *Лав Толстој улица* | 1910 год
  |
| **Причестенска** | *Успенска* | XIX век
  |
| **Ринак** плоштад | *Полициски плоштад*  | XIX век
  |
| **Тринитарска** улица | *Покрова улица* | XIX век
  |
| **Театрална** улица | *Пушкинова улица* | XX 
  |
| **Узгорска** улица | *Офицерска улица*  *Суворова улица* | 1840 год  1900 год
  |
| Ворша | **Бабинавска** улица | *Петербургска улица* | XIX век
  |
| Вјилејка | **Асипајска** улица | *Пушкинова улица*  *Александра II улица* | XIX век  почеток XX век
  |
| **Минска** улица | *Александрова улица* | XIX век
  |
| **Пазарски**(Ринак) плоштад | *Георгиев плоштад*  | XIX век
  |
| Велиж | **Соборна** улица | *Николаева улица* | XIX век
  |
| Глибокае | **Докшинска** улица | *Московска улица* | XIX век
  |
| Гомељ | **Прабојна** улица | *Румјанцева улица* | XIX век
  |
| Гродно | **Банифратерска** улица | *Татарска улица* | 1864 год
  |
| **Баснјацка** улица | *Болнична улица* | 1864 год
  |
| **Бернардинска**  улица | *Мештанска улица* | 1864 год
  |
| *Купечска улица*  *Кутузова улица* | 1864 год  1914 год
  |
| **Бригитов** мост | *Чугунски мост* | 1864 год
  |
| **Градски** плоштад | *Дворјански плоштад*  | 1864 год
  |
| **Доминиканска** улица | *Соборна улица* | 1864 год
  |
| **Златарска** улица | *Палатна улица* | 1864 год
  |
| **Могилкова** улица | *Крива улица* | 1864 год
  |
| **Падвалнова** улица | *Кузнечна улица* | 1864 год
  |
| **Раскошна** улица | *Садова улица*  *Муравева улица* | 1864 год  XIX век
  |
| **Резничка** улица | *Полициска улица* | 1864
  |
| **Садова** улица | *Суворова улица* | XIX век
  |
| **Францисканска** улица | *Казачка улица* | 1864 год
  |
| **Чацверцински** мост | *Александровски мост* | 1864 год
  |
| **Јаткова** улица | *Торгова улица* | 1864 год
  |
| Дисна | **Дарашковска** улица | *Александро-Пушкинска улица* | XIX век
  |
| Докшици | **Борисова** улица | *Александрова улица* | XIX век
  |
| **Глибоцка** улица | *Муравева улица* | XIX век
  |
| Кобрин | **Гувернерска** улица | *Суворова улица* | 1864 год
  |
| Лепел | **Востаничка** улица | *Пушкинска улица* | XIX век
  |
| Могилов | **Ветрана** улица | *Главна улица* | XIX век
  |
| **Лупалавско** предградие | *Московско предградие* | XIX век
  |
| **Пазарски**  плоштад | *Гувернаторски плоштад*  | XIX век
  |
| **Фарни** улица | *Семинарска улица* | XIX век
  |
| **Шклова** улица | *Днепровски проспект* | XIX век
  |
|  **Шклова** улица | *Суворова улица* | XIX век
  |
| Мозир | **Свидовска** улица | *Покрова улица* | XIX век
  |
| **Езуитска** улица | *Александрова улица* | 1866 год |
| Минск | **Валочка** улица | *Крештенска улица* | 1866 год
  |
| **Велика Борисова** улица | *Александрова улица* | XIX век
  |
| **Голема Бернардинска**  улица | *Манастирска улица* | 1866 год
  |
| **Висок Пазарски**  плоштад | *Соборен плоштад*  | 1866 год
  |
| **Доминиканска** улица | *Петропавлова улица* | 1866 год
  |
| **Зборава** улица | *Преображенска улица* | 1866 год  1883 год
  |
| **Зибичка** улица | *Торгова улица* | 1866 год
  |
| **Кралски** пат | *Новомосковска улица* | XIX век
  |
| **Кашарска** улица | *Баталјонска улица* *Скобелева улица* | 1866 год  1882 год
  |
| **Лошичка** улица | *Серпухова улица* | 1866 год
  |
| **Плабанска** улица | *Широка улица* | 1866 год
  |
| **Резничка** улица | *Месна улица* | 1866 год
  |
|  **улица**  | *Старослободска улица* | 1866 год
  |
| **Францисканска**  улица | *Гувернаторска улица* | 1866 год
  |
| **Фелицијанска** улица | *Богоделна улица* | 1866 год
  |
| **Хлусавов** мост | *Александровски мост* | XIX век
  |
| Наваградак | **Кавалска** улица | *Семинова улица* | XIX век
  |
| **Василева** улица | *Борисова улица* | 1866 год
  |
| Невел | **Нізвална** улица | *Лав Толстој улица* | почеток XX стагодзьдзя
  |
| Несфиж | **Доминиканска** улица | *Семинарска улица* | XIX 
  |
| Пінск | **Албрертова** улица | *Купеческа улица* | XIX век
  |
| **Бенедиктова** улица | *Кожевна улица* | 1866 год |
| **Бернардинска** улица | *Туремна улица* | 1866 год
  |
| **Голема** улица | *Голема Киевска улица* | XIX век
  |
| **Доминиканска** улица | *Соборна улица* | 1866 год
  |
| **Логишинска** улица | *Петербургска улица* | XIX век
  |
| **Францисканска** улица | *Инженерна улица* | 1866 год
  |
| Полоцк | **Ваксална** улица | *Гоголева улица* | 1909 год
  |
| **Витебска** улица | *Александрова улица* | 1912 год
  |
| **Голема** улица | *Нижне-Покрова улица* | 1848 год
  |
| **Илинска** улица | *Верхне-Покрова улица* | 1848 год
  |
| **Прабојна** улица | *Лав Толстој улица* | 1911 год
  |
| Рагачов | **Лугава** улица | *Николаева улица* | XIX век
  |
| **Папарочна** улица | *Георгиева улица* | XIX век
  |
| Пружани | **Селска** улица | *Александрова улица* | XIX век
  |
| Речица | **Прабојна** улица | *Успенска улица* | XIX век
  |
| Сена | **Магилева** улица | *Офицерска улица* | XIX век
  |
| **Минска** улица | *Трактирна улица* | XIX век
  |
| Себеж | **Голема** улица | *Петар Велики улица* | почеток XX 
  |
| Слоним | **Панасовска** улица | *Романова улица* | XIX век
  |
| **Скробавска** улица | *Московска улица* | да 1882 година
  |
| Слуцак | **Востравска** улица | *Воскресенска улица* | XIX век
  |
| **Завалска** улица | *Туремна улица* | XIX век
  |
| **Фарска** улица | *Богаделна улица* | 1866 год |
| **Навамеска** улица | *Мостова улица* | XIX век
  |
| **Сенатарска** улица | *Широка улица*  *Гоголева улица* | XIX век  почеток XX 
  |
| **Усцинавска** улица | *Козачка улица* | 1832 год
  |
| Смаленск | **Блона** улица | *Кирочна улица*  *Пушкинова улица* | 1869 г.  1899 г. |

Така, на почетокот на XX век, Руското империјалистичко владеење во Белорусија довело до ниско ниво на образование, мал број училишта и општа неписменост .

### Руската културна политика

Властите на Руското Царство брутално ја потиснале културата на белоруските земји и се обиделе да докажат дека населението на Белорусија нема свој етнички идентитет.

Во 1787 година, Катерина II наредила дека само издавачките куќи подредени на Синодот можат да печатат духовни книги во Руското Царство - соодветно, грчко-католичките издавачи биле забранети. Во 1832 година започнала акцијата за отстранување на старите белоруски литургиски и други книги и нивна замена со руски. Од црквите и манастирите до духовниот конзисториум на Полоцк, на горење биле донесени публикации на белоруски издавачи, меѓу кои биле оригинални научни и теолошки, уметнички и поетски дела на белоруската литература. Свештениците се обиделе да ги спасат: на 2 април 1834 година, 56 свештеници организирале протест против епископот Јосиф (Сјамашка), но, по наредба на рускиот цар, сите биле казнети за тоа со една година во манастирски затвор. По ликвидацијата на Сојузната црква во 1839 година, книгите од црковните и манастирските библиотеки биле однесени во Жировичи и запалени во манастирските печки во 1841-1844 година по наредба на Сјамашка. Поради тоа што овој начин на уништување книги бил бавен, а дел од книгите биле украдени, во 1844 година Сјамашка наредил книгите да се однесат на манастирскиот плоштад и веднаш да се запалат на клада. Во 1852 година, тој лично го гледал палењето на 1.295 книги пронајдени во поранешните католички цркви. Во неговите „Белешки", тој гордо известил дека во следните три години, по негова наредба биле запалени уште две илјади тома. Меѓу изгорените не имало само книги објавени од Брестскиот сојуз. На пример, во 1865 година, 10 листови од Туравското евангелие од 11 век, пронајдени во кутија со јаглен, биле случајно спасени од едно погрешно палење. 

 Карикатура за отворањето на споменикот на Муравјов во Вилнус, 1898 година.
Во 1859 година, во Вилнус бил објавен преводот на Винсент Данин-Марцинкевич на две песни од поемата на Адам Мицкевич „ Господин Тадевуш ", кој набрзо бил целосно уништен од царските власти. Генерално, во 1859 година, руските власти издале забрана за употреба на латински во белоруското издавништво. По задушувањето на народноослободителното востание, во 1863-1888 година, руската цензура не пропуштила ниту една публикација на белоруски јазик.

Обидот насилно да се потиснат настаните и имињата од минатото од сеќавањето на поранешните граѓани на Големото Војводство Литванија и Комонвелтот Литванија се манифестирал во забраната за одбележување годишнини од историски настани. Во исто време се наметнал и рускиот комеморативен јубилеен канон. Големо внимание било посветено на организацијата на бројни настани посветени на јубилејните датуми на руската историја и руските монарси .

Културната политика на руските власти се манифестирала и во контролата врз театарскиот живот на местата. На пример, специјални владини субвенции биле доделени за поддршка на рускиот театар во Гродно. Притоа, на сцената не било дозволено ништо што би можело да придонесе за будење и зајакнување на неруската национална свест на публиката. Така, во 1852 година во Минск, руските власти ја забраниле премиерата на првата опера на белоруски јазик, „*Идилија*", но таа сепак се одржала на сцената на минскиот театар.

Намерното одвојување на белорускиот народ од нивната родна култура се манифестирало во масовниот извоз на културни вредности од Белорусија. Главниот архив на Големото Војводство Литванија со стотици тома од Литванскиот регистар бил однесен во Москва и Санкт Петербург. Архивата на затворениот универзитет во Вилнус била предадена на Министерството за јавно образование на Руското Царство, а неговата збирка книги(52 илјади тома) - во Санкт Петербург, Харков и Киев. Библиотеката на Академијата Полоцк со 40.000 книги и ракописи е избрана за Народната библиотека во Санкт Петербург и библиотеката на Универзитетот во Санкт Петербург, музејската збирка и галерија на слики - за Академијата на уметностите во Санкт Петербург. На почетокот на XX век. на територијата на Белорусија не останале оригинали од книгите на Франциско Скарина. Една од причините за ова биле активностите на грофот Миколај Румјанцев, на кого властите на Руското Царство му го претставиле Гомељ во Магдебург по поделбата на Комонвелтот на народите. Со цел да ја пополни сопствената колекција, тој создал агентска мрежа, која на земјиштето на поранешното Големо Војводство Литванија организирал потрага по вредни книги во приватни и монашки збирки книги. Овие книги му биле донесени на Румјанцев во неговата колекција. Познато е дека за време на неговиот живот неговата збирка книги вклучувала 140 изданија на Франциско Скарина. Во 1917 година, оваа збирка станала дел од Руската државна библиотека. Денес, од познатите 520 примероци на публикациите на Скарина, 352 книги(68%) се чуваат во Русија. Во Белорусија има само 28 примероци(до 2017 година имало само 10 од нив) .

Покрај тоа, конфискацијата и уништувањето на благородните и црковните историски и културни вредности станале масовни. На пример, во 1812 година, властите на Руското Царство ги конфискувале вредните работи на Несвишкиот замок: збирките од медали и монети биле испратени до Универзитетот во Харков, светите предмети во Москва, други антиквитети во разни руски музеи и збирки. Во 1830 година, рускиот цар Николај I лично наредил да запали дел од ограбениот накит од Деречино, а остатокот од богатствата биле однесени во Петербург (вклучувајќи слики и вреден накит - 303 пуди и 25 фунти). Пред сè, биле запалени слики со парцели на историски теми, што, според уметничкиот критичарски монарх, може да предизвика кај гледачите несакани размислувања за поранешната големина на Комонвелтот на народите. За време на ликвидацијата на унијатската црква, Јосиф (Сјамашка) запалил илјадници стари белоруски икони, вклучувајќи ги и оние напишани пред формирањето на Брестовскиот сојуз .

### Архитектура

 Катедралата во Борисов(1874 г) , изградена во Москвски стил од 17 век.
Во втората половина на XIX век, во Белорусија градењето на црквата значително се проширило и добило невидени размери, чиј иницијатор бил генералниот гувернер Муравјов. Ѕидарските капели биле изградени според „моделски" проекти и морале да ги отелотворуваат православно- руските и црковно-традиционалните одлики на архитектурата на Московската црква :

>  Православните цркви треба да служат како вековни сведоци на големата ера на преродбата на рускиот народ на северозападната територија, по потекло руска, кој толку долго страдаше под јаремот на латино-полската пропаганда.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

 Карактеристичен црква со кромидеста купола
Било предложено да се привлечат градежни артели од централна Русија за извршување на работите, бидејќи според руските власти, присуството на такви артели меѓу православното население во регионот морало да „*сее силно семе на чисто руски живот* "и да го запознае локалното население со Русија .

Стотици идентични цркви , изградени во тоа време, биле наречени „муравјовки". Појавата на „муравјовките" одговарало на тезата објавена од рускиот цар Николај I: *„автократија, православие, национализам"*. Слични структури како материјален израз на колонијалната политика  морале да го отелотворат неоспорното владеење на царска Русија во Белорусија .

Во исто време, било извршено масовно уништување на древните православни цркви на Големото Војводство Литванија, како и реконструкција во стилот на архитектурата на Руското Царство на поранешните римокатолички, унијатски и дури и антички православни светилишта(Цариградска патријаршија). Овој случај бил финансиран од средствата собрани од учесниците во востанието во вид на парични казни и придонеси. 

 Градското собрание на Несви во 1820-тите(лево) и во 1894 година(десно)
Политиката на маскулинизација се манифестирала и во уништувањето на локалната боја на старите урбани центри на Големото Војводство Литванија. За време на неизбежната модернизација на местата, градските сали биле уништени(во 1857 година, по наредба на рускиот цар, градското собрание на Минск било срушено), античките цркви и светилишта биле уништени или повторно изградени до непрепознатливост, се смениле функциите на старите ансамбли(комплекси на Језуитските колегиуми во Ворша и Гродно биле претворени во затвори). Со цел да се создаде моќна тврдина на западните граници на Руското Царство, во 1830-тите, средновековниот Брест, богат со архитектонски богатства(древен замок, 10 цркви и манастири, плоштад со градско собрание, палата на принцот Чарториски и други згради) бил целосно уништен. На овој начин биле поставени главните принципи на колонијалната архитектонска практика во Белорусија: насилната промена на функциите на старите ансамбли, бруталното уништување на предмети важни во духовна и историска смисла, намерното создавање на естетски судир преку радикална стилска промена или изградба на туѓи и објекти без размер во традиционална средина со висока уметност .

На 3 март 1918 година, германскиот печат објавил публикација за впечатоците од местото во кое Минск се претворил под власта на Руското Царство  : „ *Минск не остава многу поволен впечаток, главно затоа што многу од старите убави барокни згради, цркви и манастири Русите ги обезличуваа преку перестројка уште полошо отколку во Вилнус.* *Општо земено, власта се обидува намерно да уништи се што може да потсетува на старите времиња, но сепак од своја страна не прави ништо за да го разубави местото.* *Главните градби <...> биле главно изградени во 17 век.* *Исто како црквите, исто така православни, од кои некои порано биле католички.* *Манастирите биле сведени на улогата на бараки* ".

### Споменици

 Руски споменик „Патриотска војна "во Полоцк со двоглави орли, кромидеста купола и руски крст
 Свечено отворање на споменикот на Муравјов во Вилнус, 1898 година
Руските власти се обиделе да создадат нов колонијален историски пантеон на земјиштето на уништеното Големо Војводство Литванија: во Вилнус, тие отвориле споменици на Муравјов(1898) и Катерина II(1904), во Минск - на Александар II(1901 година), на повеќе места - споменици во спомен на војната од 1812 година како „патриотски"(руски: *Отечественную*). Во 1863 година, во близина на Кобрин, се одржало свеченото положување на капелата на Александар Невски во спомен на руските војници кои учествувале во задушувањето на народноослободителното востание .

Промената на културниот пејсаж се манифестирала во забраната за поставување крстови или други свети слики покрај патиштата без дозвола на руските власти. Новите крстови покрај патот морале да бидат коси осумкратни или шесткратни(руски). На куполите на црквите имало и поставување на дијагонални октагонални крстови од руско индустриско производство. Во исто време, белорускиот уметнички критичар и етнолог Јевхен Сахута го привлекол вниманието на фактот дека меѓу многуте крстови направени од локални белоруски занаетчии во втората половина на 19 век. — почетокот на 20 век, нема кос крст.

### Хералдика

Властите на Руското Царство извршиле намерно уништување на грбовите на Големото Војводство Литванија, делумно заменувајќи ги со вештачки измислени грбови кои немале врска со историјата и локалните традиции. Концептот „*градски грб*" исто така бил заменет со концептот „*грб на округот*". Креаторите на новите руски грбови си поставиле задача да го величаат рускиот царизам и да ја потврдат неговата моќ.

Руските власти продолжиле да го идентификуваат историскиот грб „Пахонија" со одредена територија - поранешното Големо Војводство Литванија, што се одразило во новите грбови на голем број окрузи и провинции. Меѓутоа, во XIX век постоел тренд на постепено потиснување на грбот од официјалната хералдика: во 1845 година бил отстранет од грбот на провинцијата Гродно, а во 1878 година - од провинцијата Могиљов. Уште порано, наместо историските верзии на Пахонија, нови грбови добиле округот Амстиславск и провинцијата Минск.

### Руски преименувања

Политиката насочена кон намерно уништување на локалниот идентитет се манифестирала со преименувањето на улиците во населбите на поранешното Големо Војводство Литванија. Според изјавата на руските власти  :

>  ... некои улици имаат застарени полски имиња, без значење, не се слични на рускиот дух и не одговараат на значењето на самите градови, како центри на руската администрација
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Овие преименувања добиле масовен карактер во 1866-1868 година. Покрај тоа, населбите биле преименувани. На пример, Дзјатлава бил преименуван во *Дјатлово*, Јанов во *Иваново*, Јелск во *Николаев*, Веренов во *Вороново*, Житомлија во *Благовешченскоје*, Сабакинци во *Покровское*.

Некои локални имиња биле преведени на руски, а потоа биле принудени повторно да се преведат на други јазици: на пример, Благородните улици станале „Дворјански улици", „големи" улици, „големи" пазари. Дополнително, некои нови објекти добиле политизирани или нагласено колонијални имиња: на пример, улица Коломенска во Минск, градина Муравјовски, патека Муравјовски и Суворовски во Могиљов, улица Муравјовски во Бабрујск .

СССР
----

### Сталин

Во 1929 година, кога Сталин дошол на власт во Советскиот Сојуз, политиката на белорускизација почнала да се ограничува, што на почетокот на тешкото формирање на советската моќ(вооружените сили Слуцк, бројни антиболшевички востанија итн.) морало поволно да го разликува во очите на Белорусите од властите на Руското Царство. Во меѓувреме, во согласност со болшевичката комунистичка теорија, целта на советската национална политика била спојување на сите народи на СССР во една нација, што требалода се случи врз основа на меѓусебното вкрстување на националните елементи на сите народи, вклучувајќи го и јазикот. Од времето на Сталин, овој процес се спроведувал само врз основа на руската национална база - врз основа на руската историја, руската култура, рускиот јазик и рускиот патриотизам.

Во раните 1930-ти, била започната кампања против белорускиот јазик во СССР. Политиката на русификација на белорускиот јазик го нашол својот конкретен одраз во книгата објавена во 1931 година под уредување на директорот на Институтот за филозофија на Белоруската академија на науките академик С. Валфсон „*Науката во служба на националната демократска контра- револуција*". Практичното завршување на првата фаза од кампањата за русификација на белорускиот јазик бил владиниот декрет на Советот на народни комесари на БССР од 28 август 1933 година „ За промени и поедноставување на белорускиот правопис", кој се однесувал не само на правописот, но и на фонетски и морфолошки одлики на белорускиот јазик .

Во 1950 година, Сталин напишал  :

>  Нема да се занимаваме со два јазика..... туку со стотици национални јазици, од кои, како резултат на долгогодишна економска, политичка и културна соработка на народите, ќе се издвојат најзбогатените заеднички зонски јазици,а потоа зонските јазици ќе се спојат во еден заеднички меѓународен јазик,... кој... ќе биде нов јазик кој ги вклучува најдобрите елементи на националните и зонските јазици
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

За време на целата кампања на русификација, која започнала во 1930-тите, на сите неруски јазици на Советскиот Сојуз, се одвивало приближно истиот процес со иста реакција на тоа од поединечни народи. Ако се земат предвид словенските неруски јазици на СССР - белоруски и украински - тогаш во врска со сродството на овие јазици, процесот на русификација во секој од нив бил идентичен во сите детали. Во процесот на русификација на несловенските јазици - турски, јазиците на народите од Кавказ, јазиците на балтичките народи - имало одредени формални и квантитативни разлики од процесот на русификација во белорускиот или украинскиот јазик, но главните цели насочени кон овој процес останале исти .

Спроведувањето на јазичната политика во БССР било спроведено во две насоки, кои меѓусебно се надополнуваат, но доследно довеле до целосно израмнување на белорускиот јазик  :

1. Стеснување на сферата на употреба на белорускиот јазик во јавниот живот и негова замена со руски;
2. Сеопфатна русификација на белорускиот јазик дозволена за јавна употреба.

Еден од главните насоки на русификација по Втората светска војна било испраќањето работници(главно на раководни позиции) од другите републики на СССР во Белорусија. Само во 1944 година, Централниот комитет на Комунистичката партија испрати 429 луѓе на постојана работа во БССР, од кои повеќе од 10 станале секретари на регионалните комитети, 19 - раководители на одделенијата на регионалните комитети и околу 40 - први секретари на окружните комитети на партијата. Според податоците од 1 јануари 1945 година, само 46% од вкупните членови на КП(б)Б биле Белоруси и тие многу неволно биле назначени на високи раководни позиции. Повеќе од десет повоени години, Централниот комитет на КП(б) Б бил предводен од домородни Руси. Според резолуцијата на Комунистичката партија усвоена во август 1944 година, било предвидено да се испрати значителен број пропагандни кадри и културни работници од руски јазик на постојана работа во Белорусија. Како што забележал белорускиот историчар Владимир Орлов, комунистичките идеолози му доделиле на овој моќен бран имигранти од Русија важна улога во русификацијата на Белорусија и создавањето на „*нова етничка заедница*"(руски: *новой этнической общности* *на нова етничка заедница*) — *незаборавен, без зборови народ, со кој можеш да правиш какви било експерименти*. Во исто време, бројни структурни поделби на специјалните служби активно го промовирале процесот на русификација, кој брутално се справил со белоруските подземни организации.

По смртта на Сталин во јуни 1953 година, на пленумот на Централниот комитет на КПСС во Минск, кандидатот за позицијата прв секретар на белорускиот Централен комитет, Михаил Зименин, остро ја критикувал политиката на раководството на партијата во националното прашање. особено во западните региони на БССР. Тој изјавил дека меѓу партиските и советските лидери таму преовладуваат небелорусите - само 121 од 1.175 партиски функционери се Белоруси; од 1.408 вработени во регионалните извршни комитети, само 114 биле локални Белоруси, а само 25 од 321 вработен во градските извршни комитети биле локални. Зимјанин зборувал особено остро за ситуацијата во органите на НКВД и Министерството за внатрешни работи: во централните и регионалните апарати на Министерството за внатрешни работи на Белорусија, имало само 33 Белоруси од 173 раководители на регионални одделенија на Министерството. за внатрешни работи; во западните региони, од 840 оперативни вработени во Министерството за внатрешни работи, само 17 лица биле локални домородци; во полициските тела на западните региони, од 150 водачи, само 1 бил Белорусиец, а од 92 началници на полициски одделенија на западните региони, само 5 биле домородци од западните региони. Белоруското образование, на пример, во Минск, само 15% од учениците се образувале на белоруски. Но, не било можно да се промени оваа ситуација, бидејќи дури и за време на пленумот Лаврентиј Берија, кој го испратил Зимјанин во Минск, бил уапсен и неговите обиди за национално ослободување во СССР многу брзо пропаднале .

Генерално, во повоена Белорусија, сите најважни прашања, вклучително и културните и јазичните, всушност биле диктирани од советските власти во Москва, а не во корист на Белорусите. Се развила лоша ситуација со објавувањето книги на белоруски јазик. Ваквите изданија се чувале во магацини, не биле пуштени во продажба, а подоцна биле отпишани како производи на залиха што никој не сака да ги чита. Заедно со намалувањето на тиражот и бројот на печатени производи на белоруски јазик, се зголемил бројот и уделот на печатените производи на руски јазик. Во 1946 година, тиражот на списанија на руски јазик во БССР изнесувал 1 %, во 1955 година достигнал 31%. Во 1970 година, вкупниот тираж на книги на белоруски јазик бил 9 милиони примероци, книги на руски јазик - 16 милиони. Книгите на белоруски јазик во 1950, 1965 и 1970 година сочинувале 85%, 31% и 37% од вкупниот број книги печатени во БССР, соодветно. Весници: 85%, 57% и 38%. Благ пораст бил забележан само кај списанијата: 74%, 75% и 81% .

Процесот на русификација бил најактивен во 1960-тите и 1970-тите. Широката дискусија за методите на настава на рускиот јазик во републиките на СССР завршил во август 1956 година на меѓурепубликанската конференција во Ташкент, каде било забележано дека рускиот јазик станал „ *втор мајчин јазик* "за сите советски луѓе. и средство за збогатување на вокабуларот на националните јазици. Кампањата за воведување на рускиот јазик во сите сфери на животот на националните републики, која се развила како резултат на тоа, наишла на протест на дел од националната интелигенција, која почнала послободно да се изразува на 20-тиот партиски конгрес. Дури и највисокото раководство на БССР ја изразиле својата осуда за размерите на русификацијата. Во јануари 1959 година, на приемот во чест на 40-годишнината од БССР, на кој присуствувал М. Хрушчов, прв секретар на Централниот комитет на КПСС К. Мазурав одржал говор на белоруски. Хрушчов бил огорчен што говорот не бил на руски. Малку подоцна, тој се изразил уште појасно  :

>  Колку побрзо сите зборуваме руски, толку побрзо ќе изградиме комунизам
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

По ова, белорускиот јазик почнал да се исфрла од позициите што сè уште ги имал, а тоа особено се засилило со доаѓањето на Пјотр Машеров, првиот секретар на Централниот комитет на КПСС, во 1965 година .

На 26 мај 1983 година, Централниот комитет на КППС и Советот на министри на СССР усвоиле резолуција за зголемување на платата на наставниците по руски јазик во училиштата на белоруски јазик за 15%. Од јануари 1984 година, декретот предвидувал зголемување од 15% на стапката на наставници од подготвителни и второ-трети одделенија кои го познаваат рускиот јазик, како и наставниците по руски јазик и литература од 4-11 одделенија на општообразовните училишта од сите видови..

Одлика на мерките за русификација на властите на СССР во Белорусија била систематското всадување кај Белорусите на комплекс на инфериорност на национално ниво: како културен и *историски(„Белорускиот народ во памтивек бил освоен од моќен и борбен народ - Летонците - и оттогаш тие беа под власта на Летонците и Полјаците - и само моќниот постар руски брат успеа да ги врати Белорусите во нормален живот и ги спаси од непосредно уништување како посебна нација "[1]) и економски* „ *без Русија ние сме ништо* ", „ *без Русија ќе умреме* ") .

Резултатот на руската империјална и советска русификација политика било тоа што во времето на перестројката, која започнала во средината на 1980-тите, Белорусите биле најденационализираните и најрусифицираните од народите на сите републики на СССР. Ова придонело процесите на националната преродба овде да се одвиваат побавно отколку во другите, и наишло на значителен отпор од советскиот државен бирократски апарат.

### Борбата против рускaта окупација

По распадот на Руското Царство и формирањето на Белоруската Народна Република, првите востанија против руските болшевици, кои се обиделе да ја заземат етничката територија на Белорусите, се одржале во март - септември 1918 година во Амстиславск, Оршанск, Витебск и Полацк. Во ноември истата година избувнало востанието Вјалиса, во кое учествувале десетици илјади луѓе. Востанието се проширило во соседниот Смоленски регион(Парецкио востание). Во март - април 1919 година, востанија се случиле во околината на Гомељ, Карма, Рагачов, Речица, Насвиж, Мир, Слуцк, Старобин и други места и градови.

Антиболшевичките востанија продолжиле во 1920 година, најголемото од нив било востанието Којданов, кога независната република Којданов се одржала 4 дена во јули. Во ноември-декември истата година, Советот на Случина, предводен од белоруските социјалистички револуционери, зел 10.000 луѓе и ги организирал во два полка, кои ја држеле власта на Белоруската Народна Република во 15 села еден месец. Во 1921 година, на територијата на Белорусија дејствувале партизански единици(вкупно 3,5 илјади луѓе). Подоцнежните селански востанија, кои на секој можен начин ги криел тогашниот советски печат, се случиле во 1930-тите против колективизацијата.

Во 1946 година, главно на запад од Белорусија, била формирана подземната Унија на белоруски патриоти, меѓу чии цели биле заштитата на националните и граѓанските права, зачувувањето и развојот на белоруската култура и јазик и на крајот изградбата на суверена, независна Белорусија. Неговите заедници се појавиле во Баранавичи, Брест, Хлибоки, Гродно, Маладечна, Минск, Наварадек, Пинск, Слоним и други места и градови. Во 1947 година, советските државни безбедносни органи, со помош на провокатори, го поразиле Сојузот на белоруските патриоти, кои биле означени како „*фашисти*" и строго казнети. Некои од нив биле застрелани, некои загинале.

Во 1944-1957 година, вооружената борба против руско-советските окупатори за обновување на независноста на Белорусија ја водела партизанската организација Црна мачка, во 1946-1949 година, подземниот Сојуз на борбата за независност на Белорусија.

### Советски масовни репресии

 Курапати, место на масовни погубувања на жртвите на НКВД
Според белорускиот истражувач Леонид Мараков, во 1930-тите тајните институции на НКВД работеле за Сталин, кој го пресметал значителниот потенцијал во геополитичката положба на Белорусија. Со цел Белорусите никогаш да не добијат независност од Русија, тие систематски го уништиле интелектуалниот генски фонд на нацијата. Како што забележува Леонид Мараков: *„Се сменија неколку генерации, но сè уште не можеме да го вратиме изгубеното.* *Сите затоа што сме деца на најлошите, ги отсекуваме најдобрите"* .

26 академици и 6 дописни членови на Белоруската академија на науките настрадале од репресиите во 1930-тите. Од 139 постдипломци кои биле во 1934 година, останале само шест лица. Истражувањата во областа на хуманитарните науки практично престанале. Во 1930-тите, советските власти физички и духовно уништиле 32 историчари од Минск, а нивните дела биле отстранети од академските библиотеки. Во принцип, белоруската историска школа била целосно уништена .

Од 540-570 писатели кои биле објавени во Белорусија во 1920-тите-1930-тите, најмалку 440-460(80%) биле репресирани, вклучувајќи ги Тодар Кљашторни, Андреј Мриј и многу други познати автори. Ако ги земеме предвид авторите кои биле принудени да ја напуштат својата татковина, тогаш најмалку 500 белоруски писатели(90%), четвртина од целиот број писатели(2000) репресирани во СССР страдале од репресија. Како што нагласува историчарот Сергеј Абламејка, речиси 100% од членовите на Сојузот на писателите на БССР биле репресирани, а војната не ја преживеале повеќе од 20 луѓе. Резултатот од таквиот антибелоруски терор бил што жителите на Минск буквално се плашеле да изговорат збор на белоруски. Во меѓувреме, според пресметките на Леонид Мараков, бројот на репресирани писатели во Украина изнесувал околу 35-40%, во Русија - не повеќе од 15% .

По Втората светска војна, советските власти масовно ги репресирале оние кои за време на војната соработувале(вклучително и заради опстанок) со германската администрација: помеѓу 1945 и 1950 година, околу 1 милион млади Белоруси биле депортирани од Белорусија во внатрешноста на СССР..

### Советска образовна политика

Во образованието на Белорусија, како и во другите советски републики, промовирањето и всадувањето на рускиот јазик започнало со спроведувањето на резолуцијата за задолжително изучување на рускиот јазик во општообразовното училиште на националните републики усвоена од Советот на Народните комесари на СССР и Централниот комитет на Сојузната комунистичка партија (болшевици) на 13 март 1938 година. Од учебната 1938/39 година, рускиот јазик станал главен предмет на училиштата на белоруски јазик. Во меѓувреме, историјата на Белорусија како посебен предмет била отстранета од педагошкиот процес на општообразовните училишта, средните специјални и високообразовните институции, нејзините поединечни фрагменти биле вклучени само во општиот тек на историјата на СССР.

Во годините 1945-1955 година, задолжителното основно образование било спроведено во Белоруска ССР и се префрлило на универзално 7-годишно образование. За време на повоениот период, многу предмети се изучувале на ниско професионално ниво, националните одлики биле слабо земени предвид во воспитно-образовната работа. Ова било олеснето со условите поврзани со корекција на многу кадри во БССР кои не го познавале јазикот на домородното население и не сакале нивните деца да го научат. Партиско-државниот апарат бил рамнодушен кон белорускиот јазик. Во 1953 година, само 62,2% од раководниот персонал на републиканската партиска организација биле претставници на домородната националност. Овие околности придонеле за нагло намалување на бројот на белоруски училишта во големите индустриски центри. Во Минск, во учебната 1945/46 година, 14 од 28 училишта биле на белоруски јазик, а во учебната 1952/53 година, само 9 од 46 училишта биле белоруски. Тенденцијата за намалување на училиштата на белоруски јазик во регионите и руралните средини се засилувала. Во меѓувреме, главниот инструмент на политиката на русификација станал високото и средното специјално училиште во кое се зборувало руски, каде што Белорусите се запишувале само под услов да имаат успешен приемен испит по руски јазик. Тој, како главен предмет, се полагал при приемот во сите видови средни специјални и високообразовни установи, што довело до саморусификација. Општообразовните училишта на белоруски јазик всушност добиле ќорсокак, бидејќи високообразовните институции исклучиво го користеле рускиот јазик.

На 4 јануари 1959 година, членот на Президиумот на Централниот комитет на КПСС, Екатерина Фурцова, испратила телеграма од Москва до владата на БССР со барање да се префрли наставата во општите училишта на руски јазик. Како резултат на тоа, до 1961 година, сите училишта на белоруски јазик во окружните центри на Белоруската ССР биле насилно русифицирани. Давањето право на децата на странците да одбијат образование на јазикот на нивната земја на живеење, исто така, довело до постепена русификација на општообразовното училиште. До 1979 година, БССР се префрлил на универзално средно образование, во 1984 година - универзално 11-годишно(4 + 5 + 2) универзално средно образование. Во 1989 година, 80% од учениците биле во училишта на руски јазик, 20% во училишта од белоруски јазик. Во раните 1980-ти во Минск, само едно дете се школувало на белоруски - ученик во третото училиште Наста Лисицина. 

### Искривување и омаловажување на историската улога на Белорусите

БССР била единствената република од европскиот дел на СССР која немала историски весник. Според партиските директиви, вистинската историја на Белорусија се броела од 1917 година, а за неисториска се сметала белоруската етничка група која немала своја елита, висока култура и уметност. Според овој редослед, сè што е создадено надвор од границите на селската куќа се сметало за наследство на „*полските господари*" или „*руски земјопоседници*" .

Советската историографија целосно ги изедначила историската Литванија и Литванците со современата Литванија и Литванците. Според тоа, наследството на Големото Војводство Литванија било прогласено за исклучиво латвиско, а Вилнус - за летонско место. За време на советската ера, стотици научни и популарни научни публикации биле објавени во Литванија, каде што овие пристапи биле промовирани и поткрепени на секој можен начин. На пример, во книгата „*Lietuvos piles*"(бел*оруски:* *Летонски замоци*) ги погодиле Новоградски, Мирски, Лидски, Полоцки и десетици други белоруски замоци. Исто така, биле направени обиди Франциско Скарина да се вклучи меѓу извонредните фигури на латвиската култура, во меѓувреме, Слуцките и Уретковото стакло биле прогласени за „*производи на латвиските занаетчии*".

Како што нагласува историчарот Андреј Катларчук *, „негирањето на историската поврзаност меѓу средновековните „Литванци" и современите Белоруси имаше тажни последици за белоруската етничка група, предизвикувајќи обвинувања за брак во нивната мината државност и „вештачност" на нивниот јазик, речиси отстранувајќи ја историјата и културата на овој народ од медиумските студии на 20 век."* .

### Грабеж и уништување на културни вредности и архивски документи

 Музејот Суворов во Кобрин, создаден за време на советската ера
Во 1920-тите и 1950-тите, советските власти масовно ги уништиле белоруските архивски документи, особено ова уништување било активно од крајот на 1930-тите до крајот на 1950-тите, кога советските архиви биле дел од НКВД-МГБ .

За време на советската ера, продолжиЛ извозот на историски и културни вредности од Белорусија, започнат од властите на Руската империја. На пример, во 1950 година, советските власти во строга тајност ѝ подариле на Полска апсолутно 63 парчиња од галеријата Нијасвиска. Во меѓувреме, религиозното и духовното светилиште на Белорусите - Крстот Ефросина од Полоцк - очигледно го нашол својот пат во Лаврата на Света Троица, предадена на Руската православна црква во 1943 година, каде што тајно се чува од јавноста како лично светилиште на московскиот патријарх .

Како резултат на овие пустошења, на почетокот на 1990-тите, на територијата на Белорусија не останало ниту едно издание на III статут на Големото Војводство Литванија на старобелоруски јазик. Копиите од најмасовното издание од 1594-1595 година биле дистрибуирани на следниов начин: Русија(11), Полска(6), Литванија(6), Украина(5), Велика Британија(1). Покрај тоа, во различни музеи во Белорусија остануваат не повеќе од 20 Слуцки појаси, главно во фрагменти .

Како што истакнува Адам Малдис, како резултат на долгогодишниот грабеж, Белорусија очигледно станала единствената земја во светот каде што има помалку национални културни богатства дома отколку во странство.

### Масовно уништување на архитектонски споменици

 Манастирот Бонифрат во Високи, претворен во магацин
Радикалните идеи на болшевиците за социјалната трансформација и урбаниот напредок довеле до уништување на цели архитектонски ансамбли. Според советските мастер планови, историските правци на улиците биле уништени, била подигната типична висококатница без да се земат предвид историските композициски доминанти, визуелните перспективи и силуетата. Прагматизмот и вулгарната идеологизација довеле до формирање на тоталитарна урбана средина. На пример, во средината на 1970-тите, советските власти го урнале комплексот на историски згради на улицата Немига во Минск, по што изградиле повеќекатна станбена зграда таму според проектот на Степан Мусински, роден во Вологдската областа, Русија, која се преселила во Белорусија во 1960 година. И во 1985 година, на местото на доминиканскиот манастир уништен од советските власти, започнала изградбата на зградата на Палатата на Републиката според проектот на тимот на авторот под раководство на Михаил Пирогов, роден во Краснојарскиот крај во Русија, кој се преселил во Белорусија во 1975 година. Овие нови згради во Минск, како и другите советски згради во историските центри на белоруските места, го нарушиле интегритетот и почнале да се мешаат во перцепцијата на историските и архитектонските вредности. 

 Замокот и калвинистичката конгрегација во Којданов биле целосно уништени од советските власти
Во 1930-тите, во СССР под повикот на борбата против религијата започнало масовното уништување на светите згради од сите конфесии, од кои многу биле уникатни споменици на историјата и архитектурата. Како резултат на овој вандалски чин, советските власти ги уништиле архитектонските ансамбли на античките манастири во Витебск, Ворша, Полацк, Амстислав и други. Во Могиљов, заради „*социјалистичка обнова*" на местото, во една ноќ биле кренати во воздух 9 споменици од сакрална архитектура. Во повоениот период, уништувањето на архитектонските споменици продолжило под превезот на генералните планови за реставрација и реконструкција на места. Белорусите претрпеле најголеми загуби меѓу архитектонското наследство во 1960-тите и 1970-тите. 

 Црквата Фарни во Клетск, уништена од советските власти
Уметникот Микола Купав го привлекува вниманието на фактот дека за време на советското владеење, болшевиците почесто уништувале не цркви од тули, туку древни белоруски светилишта. На пример, во Ворша, единствената црква од тули изградена од руските власти останала недопрена, додека советските власти уништиле четири цркви и две манастири, кои биле споменици на барокна архитектура од времето на Големото Војводство Литванија; во Шклов била зачувана само црквата од тули, а биле уништени вредните споменици на сакралната архитектура на Могиљовскиот барок и класицизам; во Могиљов се зачувани две цркви од тули, додека на местото останале три цркви и две манастири, споменици од барокна архитектура, како и три цркви и еден манастир, споменици на класицистичката архитектура. Слични случаи се забележани и во Логоиск, Којданов, Дисна, Гродно итн.

 Црквата Свети Станислав во Пинск, уништена од советските власти
Доколку на почетокот на 19 век, Витебск бил украсен со 12 уникатни дела од Вилнускиот барок(второ место по Вилнус), тогаш за време на руското и советското владеење, само едно од нив преживеало во обновена форма .

### Советско-руски споменици и меморијални знаци

 Еден од спомениците на Ленин во Минск
Советските власти масовно подигнале споменици и комеморативни знаци во Белорусија на руските комунистички личности, пред сè на Ленин, Сталин, Ѕержински и Калинин. Сите овие споменици и комеморативни знаци, покрај спомениците на Сталин, демонтирани за време на „*Хрушчовското затоплување*", на почетокот на 21 век ги заземале најзначајните места на централните улици и плоштади на белоруските градови и населени места. 

 Влезен знак на „Парк Суворов"
Заедно со Ленин, Сталин и Берија, во СССР жестоко бил почитуван рускиот војсководец Суворов, кој го примил регионот Кобрин со 13.279 машки селани од љубовницата на Москва, Катерина II, како подарок за задушување на бунтот на Тадеуш Кошјушко. Во 1948 година, градскиот парк Кобрин, основан од благајникот на Големото Војводство Литванија, Антони Тизенхаус, го добил официјалното име „Парк за култура и рекреација именуван по А.В. Суворов". Во 1950 година, на 150-годишнината од неговата смрт, во паркот била поставена биста на Суворов. И покрај независноста на Белорусија, објектите именувани по Суворов сè уште остануваат во земјата. Улиците на 35 места и 24 градови во Белорусија го носат неговото име. На музејот Кобрин, посветен на Суворов, активна е Воената академија Суворов во Минск. 23 колективни фарми биле именувани по Суворов.

### Советско-руски преименувања

#### Населени центри

Намерното бришење на историската меморија на Белорусите се манифестирала во уништувањето на античката топонимија. Масовното преименување на белоруските населби било забележано за време на советската ера. Советските власти ги промениле официјалните имиња на следните места и градови: во 1923 година - Игумен во Червен и Визна во Чирвонаја Слобода, во 1932 година - Којданов во Ѕержинск, во 1934 година - Качеричи во Кировск, во 1939 година - Менск во Минск, во 194 година. Пропојск во Славхород, во 1954 година — Рудабелка во Актјабарски, во 1961 година — Шатилки во Светлагорск, во 1962 година — Дриса во Верхнијадвинск. Најобемните преименувања се случиле во 1938-1939 година, кога биле сменети имињата на 67 населени места и во 1964 година, кога биле преименувани повеќе од 300 населби .

Преименувањата се вршеле од различни причини, но најчесто тоа било барање на повеќе „*мекозвучни*" форми(често од гледна точка на рускиот јазик) или уништување на топоними кои не одговараат на комунистичката идеологија. Новите имиња на населбите обично се формирале вештачки  без врска со локалната историја и топонимија според принципите на рускиот јазик. Треба да се напомене дека официјалните советски списоци на топоними не биле нагласени, поради што топонимите честопати биле погрешно читани, па дури и вклучени како навредливи(на пример, Мартишки, Холуј, Јазва итн.). 

|  |
| --- |
| **Примери за советска русификација преименување на руралните населби во Белорусија** |
| Историско име на селото | Советско официјално име | Белоруска форма на советското име | Време на преименување |
| Асмаленик | *Ударное* | Ударнае | 1964 год |
| Августава | *Звезда* | Звазда | 1939 год |
| Августберг | *Улјановка* | Улјанавка | 1964 год |
| Бабиниха | *Серегино* | Сјарогина | 1969 год |
| Багуславец | *Гречихино* | Грачихина | 1977 год |
| Барок | *Надежда* | Наѕежда | 1934 год |
| Баславичи | *Борок* | Барок | 1969 год |
| Башки | *Первое Маја* | Першае Маја | 1939 год |
| Бедавици | *Клучегорскаја* | Клучагорскаја | 1964 год |
| Белае | *Азино* | Азина | 1969 год |
| Берасцјанов Завод | *Чапаевски* | Чапаевски | 1969 год |
| Блевка | *Восток* | Васток | 1964 год |
| Брахли | *Новаја Жизни* | Новаја Жизьнь | 1939 год |
| Брилјева | *Мичуринскаја* | Мичуринскаја | 1964 год |
| Буј | *Будјеного* | Буѕјенага | 1939 год |
| Бич | *Октабрево* | Акцјаброва | 1964 год |
| Бички | *Отрадное* | Атраднае | 1969 год |
| Бјаднишки | *Зерноваја* | Зернаваја | 1964 год |
| Бјазѕеличи | *Раздолнаја* | Раздољнаја | 1964 год |
| Видагошч | *Комсомолец* | Камсамолец | 1930-ја гади |
| Вовкараз | *Победа* | Пабеда | 1969 год |
| Галодничи | *Красноозерное* | Краснаазјернае | 1964 год |
| Гапони | *Заветное* | Заветнае | 1964 год |
| Гараѕец | *Дивнаја* | Ѕивнаја | 1969 год |
| Гибајлавичи | *Знаменскаја* | ЗнаМинска | 1964 год |
| Глисцјанец | *Залесино* | Залесина | 1964 год |
| Глод | *Мирнаја* | Мирнаја | 1964 год |
| Глибоки Брод | *Кировка* | Киравка | 1949 год |
| Гнилица | *Ленино* | Ленина | 1967 год |
| Гнилјаки | *Рошта* | Рошча | 1964 год |
| Горби | *Ромашки* | Рамашки | 1964 год |
| Гута | *Возрождение* | Вазражѕенине | 1964 год |
| Двор Левандовскага | *Краснаја Горка* | Краснаја Горка | 1932 год |
| Ѕјагцјанка | *Краснаја Зарја* | Краснаја Зара | 1938 год |
| Ѕјаки | *Родники* | Криници/Радники | 1969 год |
| Ѕјаруги | *Ковровое* | Кавровае | 1964 год |
| Доргунскаја Вуљка | *Усово* | Усава | 1964 год |
| Драхча Паненскаја | *Кутузовка* | Кутузавка | 1964 год |
| Дуриничи | *Изумово* | Изумава | 1964 год |
| Дуричи | *Знаменка* | Знаменка | 1964 год |
| Жаробнае | *Чкалово* | Чкалава | 1939 год |
| Живаглодавичи | *Первомајск* | Першамајск | 1964 год |
| Загалиха | *Новаја Жизни* | Новаја Жизни | 1939 год |
| Задабрасиц | *Калинино* | Калинина | 1939 год |
| Залесисе | *Бумажково* | Бумажкова | 1969 год |
| Замагиле | *Расвет* | Расвет | 1964 год |
| Засценак Дуброва | *Передоваја* | Перадаваја | 1964 год |
| Иван Бор | *Красниј Октјабр* | Красни Акцјабар | 1939 гади |
| Игнатичи | *Калинино* | Калинина | 1960-ја гади |
| Изабелина | *Свободнаја Жизни* | Свабоднаја Жизни | 1939 год |
| Кабилинци | *Победа* | Пабеда | 1939 год |
| Кабиљники | *Октјабр* | Акцјабар | 1939 год |
| Кабилјанка | *Расветнаја* | Расветнаја | 1964 год |
| Казареи | *Родники* | Радники | 1969 год |
| Какуевичи | *Чкалово* | Чкалава | 1939 год |
| Калјенија Равини | *Сиреневка* | Сјареневка | 1964 год |
| Карали | *Болшевик* | Балшавик | 1939 год |
| Карнилавичи | *Ударнаја* | Ударнаја | 1964 год |
| Карсаршчина | *Счастливаја Жизни* | Счастливаја Жизни | 1939 год |
| Карчма | *Дачное* | Дачнае | 1964 год |
| Кнјажаја Магила | *Чапаево* | Чапаева | 1952 год |
| Конски Бор | *Березоваја Рошта* | Бјарозаваја Рошча | 1969 год |
| Кулаки | *Лесино* | Лесина | 1964 год |
| Кулјашова | *Красное Знамја* | Краснае Знамја | 1939 год |
| Курани | *Расвет* | Расвет | 1936 год |
| Лапухи | *Дунаево* | Дунаева | 1964 год |
| Лихиничи | *Ракушево* | Ракушава | 1967 год |
| Лукаеди | *Кирово* | Кирава | 1939 год |
| Лјацак Низки | *Чапаевка* | Чапаевка | 1949 год |
| Магилница | *Роштица* | Рошчица | 1969 год |
| Мајентак | *Комунар* | Камунар | 1939 год |
| Манастир | *Марино* | Марина | 1969 год |
| Махаеди | *Кирова* | Кирава | 1939 год |
| Машни | *Семеново* | Сјаменава | 1964 год |
| Михалјев | *Нариманов* | Нариманав | 1929 год |
| Монѕин | *Сиреневка*  *Черемушки* | Сјареневка  Чаромушки | 1964 год |
| Мицкова | *Победа* | Пабеда | 1939 год |
| Нароти | *Ореховка* | Арехавка | 1969 год |
| Нача Лудкевича | *Лужајки* | Лужајки | 1964 год |
| Пагост | *Победа* | Пабеда | 1918 год |
| Пагосцишча | *Красниј Посјелок* | Чирвони Пасјелак | 1939 год |
| Пазѕутки | *Радуга* | Радуга | 1966 год |
| Панскае | *Мајск* | Мајск | 1964 год |
| Папихова | *Свердлово* | Свјардлова | 1964 год |
| Паповка | *Ленино* | Ленина | 1930 год |
| Паповшчина | *Октјабр* | Акцјабар | 1920 год |
| Пишчаки | *Орехово* | Арехава | 1964 год |
| Плјацјаничи | *Красное Село* | Чирвонае Сјало | 1969 год |
| Плјашки | *Расцвет* | Расцвет | 1939 год |
| Приступавшчина | *Розовка* | Розавка | 1964 год |
| Пузавичи | *Павлово* | Павлава | 1964 год |
| Пузики | *Сафоново* | Сафонава | 1964 год |
| Пустиники | *Јаснаја Рошта* | Јаснаја Рошча | 1964 год |
| Раѕивилимонти | *Краснаја Звезда* | Краснаја Звјазда | 1960 год |
| Раѕилавичи | *Ѕержинск* | Ѕјаржинск | 1931 год |
| Ракаедавшчина | *Победное* | Пабеднае | 1964 год |
| Раманава | *Борба* | Барба | 1928 год |
| Ризи | *Калиново* | Калинава | 1964 год |
| Рилавичи | *Никоново* | Никанава | 1965 год |
| Рилавшчина | *Дружба* | Дружба | 1964 год |
| Серакаратнја | *Лучезарнаја* | Лучазарнаја | 1964 год |
| Сермјажанка | *Осман-Касаево* | Асман-Касаева | 1964 год |
| Скобли | *Кленовка* | Клјенавка | 1964 год |
| Скорбичи | *Дружба* | Дружба | 1964 год |
| Скулавичи | *Комунарка* | Камунарка | 1964 год |
| Слабада Ѕисна | *Луночарское* | Луначарскае | 1964 год |
| Старцавичи | *Знамја* | Знамја | 1964 год |
| Старчици | *Октјабр* | Акцјабар | 1937 год |
| Стари Фаљварак | *Победное* | Пабеднае | 1964 год |
| Строги | *Кузнецовка* | Кузнјацовка | 1964 год |
| Свиналупи | *Ромашкино* | Рамашкина | 1964 год |
| Свјатое | *Кирово* | Кирава | 1939 год |
| Свјатоцак | *Ѕержинского* | Ѕјаржинскага | 1939 год |
| Свјати Дух | *Будјеновка* | Буѕјенавка | 1949 год |
| Угољци | *Надеждино* | Наѕежѕина | 1937 год |
| Узилавка | *Звезда* | Звјазда | 1939 год |
| Умирки | *Будјеновка* | Буѕјенавка | 1941 год |
| Уси | *Будјеного* | Буѕјенага | 1939 год |
| Фаљварак | *Победное* | Пабеднае | 1964 год |
| Халјавки | *Петрово* | Пјатрова | 1964 год |
| Хатаевичи | *Октјабр* | Акцјабар | 1939 год |
| Хлуси | *Некрасово* | Нјакрасава | 1938 год |
| Царкавишча | *Куљнево* | Куљнева | 1964 год |
| Царкове | *Совхознаја* | Савхознаја | 1964 год |
| Цуцки | *Восточнаја* | Васточнаја | 1966 год |
| Чорнаја Лаза | *Красниј Восход* | Красни Васход | 1939 год |
| Шлјахецки Камен | *Октјабрь* | Акцјабар | 1939 год |
| Шлјахтавшчина | *Трудоваја* | Трудаваја | 1969 год |
| Шчацинка | *Краснаја Зарја* | Краснаја Зара | 1939 год |
| Уѕеничи | *Советскаја* | Савецкаја | 1964 год |
| Уркава Сцјана | *Чапаево* | Чапаева | 1939 год |
| Јавтушкавичи | *Просвет* | Прасвет | 1926 год |

#### Улици и плоштади

Една од мерките преземени од советските власти за русификација на Белорусите била речиси целосно уништување на локалното урбано наследство. Дури и за време на руското и полското(во западниот дел на земјата) владеење, многу улици и плоштади продолжиле да ги зачувуваат традиционалните антички имиња кои носеле одредена содржина, предизвикувајќи асоцијации со историјата на регионот, неговата култура, функционалните и пејзажните одлики на територијата, светилишта кои постоеле во минатото. Како резултат на советските преименувања, централните улици и плоштади добиле стандарден, целосно безличен збир на имиња, од кои повеќето морале да ја потврдат политиката на властите на СССР и комунистичката идеологија, додека многу од нив биле именувани по руски(советски) личности. кои немале никаква врска со соодветната населба и Белорусија воопшто.

На пример, по Втората светска војна, пејзажот на Минск на ниво на имиња започнал да се одредува според советскиот и рускиот политички и културен контекст. Ова довело до фактот дека на крајот на 20 век, имињата поврзани со руската историја и култура, комунистичката идеологија и Втората светска војна сочинувале околу 45% од топонимскиот фонд на главниот град, додека белоруските урбани имиња се движеле од 9% .. Според статистичките податоци за 2018 година, 70% од имињата на улиците во Минск се совпаѓале со имињата на улиците во Москва(333 заеднички имиња), Нижни Новгород(336 заеднички имиња) и Донецк(375 вообичаени имиња) .

Режимот на Лукашенко
--------------------

 Прорускиот  авторитарен  лидер на Белорусија од 1994 година, Александар Лукашенко
### Јазична и културна политика

Кога во 1991 година започнало масовното префрлање на градските градинки и училишта на белоруски јазик, Министерството за образование на Белорусија и соодветната парламентарна комисија примиле само 6(шест) жалби и тони писма за поддршка .

Активирањето на проруските чувства во владејачките кругови на Белорусија е забележано уште од есента 1993 година, што се одразило во работата на Уставната комисија: мнозинството нејзини членови биле за отстранување на споменувањето на изворите на белорускиот јазик, државност - не само Големото Војводство Литванија и Белоруската Народна Република, туку и Белоруската ССР од текстот на Уставот на Белорусија. Оваа одлука била поддржана од мнозинството пратеници. Генерално, во 1991-1994 година, Белорусија била единствената земја од поранешните републики на СССР, каде што националните политички сили не биле претставени во министерствата и структурите на локалната извршна власт - всушност, тие немале пристап до реалните управување со државата. Од друга страна, на 11 декември 1992 година, шефот на Министерството за надворешни работи на Русија, Андреј Козиров, ја дал следната изјава на состанокот на Советот на министри на ОБСЕ(сега ОБСЕ)  :

>  Просторот на поранешниот Советски Сојуз не може да се смета за зона на целосна примена на нормите на КЕБС. Ова е, всушност, пост-империјален простор каде Русија ќе мора да ги брани своите интереси користејќи ги сите расположливи средства, вклучително и воени и економски. Ние цврсто ќе инсистираме поранешните републики на СССР веднаш да се приклучат на нова федерација или конфедерација и ќе има тежок разговор за ова.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Во меѓувреме, целосното обновување на русификациската јазична и културна политика се случило дури по воспоставувањето на авторитарен режим од Александар Лукашенко , што било резултат на совпаѓањето на интересите на руските власти, кои ја оживеале империјалната идеја, и Лукашенко, кој имао надежи да го замени својот слаб претседател Борис Елцин преку присоединувањето на Белорусија кон Русија. Во 1995 година, тој одржао референдум што бил во спротивност со Уставот на Белорусија и сегашното законодавство , бил обележан со прекршување на законите и фалсификување на резултатите од гласањето. Според референдумот, Лукашенко ги одзел белоруските национални симболи бело-црвено-бело знаме и грбот на Пахонија по статусот на официјални државни симболи и му дал државен статус на рускиот јазик. Забележано е дека овој референдум ја навредило на белоруската нација. Тоа било стратешка победа на проруските, про-империјални сили, споредлива со ликвидацијата на првата белоруска национална држава и задушувањето на востанието на Кастус Калиновски. Авторот на знамето и грбот на режимот на Лукашенко е шефот на неговата администрација, Леонид Синицин , Русин по националност и поддржувач на приклучувањето на Белорусија кон Русија , кој имал наводни врски со Руските разузнавачки служби  и бил фигура во извештајот на заменикот Сергеј Антончик за корупција опкружен со Лукашенко , подоцна му кажал на белорускиот пратеник Валјанцин Голубев  :

>  Не се работи за хералдика. Затоа што ако се сеќавате зошто воопшто беше неопходно да се смени симболот, тогаш јасно е дека колку полошо испадна, толку подобро. На крајот на краиштата, нејзината замена беше само провокативен напад, а само еден - во комбинација од неколку удари".
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Според сведочењето на Синицин, работата на новиот симбол започнала на 21 март, а пратениците добиле скици од знамето и грбот веќе на 23 март. Според заменикот на Врховниот совет од 12-тото свикување Серхеј Наумчик, брзото(за два дена) создавање на симболот предложен од Лукашенко покажало дека главната цел на референдумот не било толку воведувањето на одреден симбол(што се смета за привремено - додека не се елиминира независноста на Белорусија), но уништување на државниот статус на бело-црвено-бело знаме и Пахонија.

Во втората половина на 1990-тите и 2000-тите, официјалната употреба на белорускиот јазик почнала брзо да опаѓа, првенствено во сферите на образованието и културата, како и во медиумите. Во исто време, наставниците, предавачите и академскиот кадар кои биле пријателски настроени кон белорускиот јазик и култура биле принудени да ги напуштат државните институции .

Една од манифестациите на правна дискриминација на белорускиот јазик било усвојувањето на главните кодови на Белорусија на руски јазик без официјален белоруски превод. Ова довело до фактот дека граѓанинот што зборува белоруски бил лишен од можноста целосно да ги брани своите права. Дополнително, се евидентирале случаи кога судиите одбивале да водат постапка на белоруски, а на граѓаните што зборуваат белоруски им се одбило да обезбедат преведувач, што го прекршува Кодексот за судско однесување и статусот на судиите(член 13). Во 2003 година, Уставниот суд на Република Белорусија во својата одлука ја признал повредата на рамнотежата на еднаквоста во употребата на два државни јазици. 

 Замена на белоруските улични знаци со руски. Минск, 2011 година.
Белорускиот политичар Зјанон Пазнијак ги издвоиј следните манифестации на белоруфобија од страна на режимот на Лукашенко: 1) укинување на белоруското национално знаме(бело-црвено-бело); 2) палење на учебници на белоруски јазик; 3) потсмев од белорускиот јазик; 4) затворање на училишта на белоруски јазик, гимназии; 5) навреда на почитувани луѓе на белорускиот народ(Васил Бикау, Франциск Скарина) , 6) уништување на белоруски споменици, вклучително и нивна измена; 7) намерно оштетување на природниот пејсаж на Белорусија; 8) уништување на заштитената природа на Белорусија; 9) презирен однос кон луѓето од белоруска националност, белоруската литература и креативност; 10) омраза кон белоруската младина и слободата на Белорусите; 11) изрекување казни, отпуштање од работа, исклучување од училиште и затвор за усна и писмена употреба на белорускиот јазик .

Резултатот од оваа политика била дека за време на пописот на населението во Белорусија во 2009 година, само 53,2% од населението во земјата го нарекле белорускиот како свој мајчин јазик, а во Минск - само 35,2% воопшто. За споредба, според резултатите од пописот на населението во 1999 година(за време на првиот претседателски мандат на Лукашенко), 73,6% од населението на Белорусија го нарекле белорускиот за свој мајчин јазик. Така, во текот на 10-те години од владеењето на Лукашенко, бројот на Белорусите кои го сметаат белорускиот јазик за свој мајчин јазик се намалил за 20,4%. Додека процентуалното учество на Белорусите во земјата практично не се променило во текот на овие 10 години: 81,2% во 1999 година наспроти 83,7% во 2009 година. Исто така, пописот од 2009 година покажал тренд според кој помладата генерација Белоруси во голема мера го избира рускиот како мајчин јазик, за разлика од постарите жители. Така, 49,8% од жителите на возраст од 20-24 години го избрале белорускиот за мајчин јазик, додека 74% од жителите на возраст над 70 години го избрале белорускиот за мајчин јазик. Жителите на возраст над 70 години се родени пред 1940-тите, кога 79,2% од Белорусите живееле во рурални области(податоци за 1939 година), каде што биле воспитани на белоруски и не биле под влијание на интензивната русификација. По 1940-тите, голем дел од населението на Белорусија се преселило во градовите, каде што се образувале на руски јазик и работеле во претпријатија и институции, од кои најголемиот дел од раководството биле испратени од Русија. Во 1989 година, веќе 65,4% од населението на Белорусија живеело во градовите, а во 2009 година - веќе 73,9%. Така, во текот на 70 години интензивна русификација во СССР и Република Белорусија, населението на земјата станало порусифицирано и се здобило со проруски светоглед. Резултатите од пописот од 2009 година јасно го одразуваат зајакнувањето на тенденциите на русификација. Поради ваквите промени, во 2009 година, Организацијата за образование, наука и култура на Обединетите нации го навел белорускиот јазик како загрозен .

Приближно од 2010 година, забележано е делумно суспендирање на некои процеси на русификација, што било наречено „*мека белорускаизација*". Поддржувачите на вртењето на официјалното раководство на Белорусија кон белорускиот јазик и култура забележуваат, меѓу другото, одобрувањето и широката употреба на белоруската транслитерација на географските имиња, проширувањето на белорускиот јазик во областа на транспортот(пред сè од страна на метрото во Минск и Белоруската железница) , давајќи имиња на нови улици, метро станици и безимени плоштади во Минск, главно поврзани со локалната историја и култура, широка употреба на социјално рекламирање на белоруски јазик, индивидуално преименување и враќање на историските имиња на улиците, реставрација или конзервација на некои значајни архитектонски споменици - замоците Галшански, Стриот замок во Гводно, Кревскиот, Лидскиот, Мирскиот и Несвишкиот замок, палати во Жилич, Косава, Красни Бераз и Ружани, портите на картузијанскиот манастир и други во Бреза. Во меѓувреме, министерот за надворешни работи на Белорусија, Владимир Макеј, тврдел дека оваа политика не треба да се нарекува „*мека белорускаизација*", туку дека се формира национална самосвест, национална идеја и идентитет .

Во 2014 година, претседателскиот помошник за економски прашања Кирил Руди ги објавил резултатите од истражувањето спроведено од Институтот за социологија на Националната академија на науките на Белорусија. Втората долгорочна(до 2030 година) закана за земјата забележана од испитаниците било губењето на белорускиот јазик(на прво место - пад на населението поради нискиот наталитет) .

Кандидатот за претседател на Белорусија(регистрацијата на кандидатите е одбиена), шефот на иницијативната група на кандидатот за претседател на изборите во 2020 година, Светлана Тихановскаја, блогерката и политичкиот активист Серхеј Цихановски се изјасниле за истражување на дискриминацијата на белоруски јазик од режимот на Лукашенко. На 28 мај 2020 година, тој истакнал:

>  Овој јазик е само наш. Ниту една друга земја го нема овој јазик. И така и направи нашата влада, тоа е криминал. Верувам дека ова злосторство ќе мора дополнително да се истражи.
> 
> 
> —Сергеј
> 
> 
> 

За време на задушувањето на протестите против изборниот фалсификат, насилството и беззаконието, режимот на Лукашенко бил обележан со репресии засновани на белоруски јазик и национални одлики. На 26 февруари 2021 година, безбедносните сили привеле повеќе од дваесетина жени на зрела(пензионерска) возраст за приватно читање белоруски книги(делата на Јанка Купала, Улаѕимер Караткевич, Васил Биков и други познати белоруски писатели) во електричен воз. Во текот на времето поминато во притворот пред официјалното судење, забележано е тортура(притвор во несоодветни услови на ниски температури, без душеци, ќебиња, храна). На дел од приведените им биле изречени парични казни во износ од повеќе пензии, на дел и затворски. На 21 април 2021 година, службениците за спроведување на законот го привеле и набрзо го осудиле 65-годишниот пензионер Адам Шпаковски на 15 години; официјална причина за упадот во станот и претресот била поплаката на соседите во која наводно пишувале за пензионерот дека „*сите ги извадил со својот белоруски јазик*". На 2 мај 2021 година, жител на Минск бил приведен и осуден поради белоруски национален украс на прозорците на станот. На 17 јуни 2021 година, Здружението за белоруски јазик „Скарина" побарало прекин на прогонот на затворениците од режимот на Лукашенко поради употреба на белоруски јазик во затворите: бранителот на човековите права Валодар Цурпанов двапати бил казнет со затворска казна бидејќи зборувал на стражарите на белоруски .

Во 2021 година била објавена книгата „*Јазик 404*" за дискриминацијата на белоруските говорници под режимот на Лукашенко. Меѓу другото, книгата дава докази за тепање од безбедносните сили за белоруски јазик: „ *На 21 јануари 2008 година, бев приведен на митинг за поддршка на претприемачите - луѓе во цивилна облека ме нападнаа и ме влечеа за коса нагоре по скалите.* *Тие беа влечени до точката за поддршка на Кастрихницкаја.* *Кога почнав да зборувам на белоруски, ме спречија: „Зборувај руски!"* *".* *И тогаш почнаа да тепаат.* *Сè уште имав пријател со мене, не беше допрен, бидејќи се префрли на руски* ".

На 17 септември 2021 година, режимот на Лукашенко го ликвидирало Друштвото на белоруската школа , на 24 септември — Собирот на Белорусите на светската татковина , на 1 октомври — Сојузот на белоруските писатели , на 8 ноември — Друштво за белоруски јазик. На 30 ноември 2021 година, во интервју со рускиот пропагандист Дмитриј Кисељов, Лукашенко сведочел дека „*Путин ми вели: „Благодарам за рускиот јазик"* "и додал: „*Наведете уште една таква земја каде што рускиот јазик се развива за да наштета на народниот јазик* ".

Во мај 2022 година, германскиот историчар Феликс Акерман, вработен во Германскиот историски институт во Варшава, напиша во Frankfurter Allgemeine Zeitung за систематскиот прогон на *книгите на белоруски јазик и нивните издавачи: борба против белорускиот јазик, кој се смета за симбол на протест, бидејќи службениците во администрацијата, државната безбедност и на телевизија зборуваат руски* ".

#### Причини

Официјално, режимот на Лукашенко не дава објаснувања за причините за зајакнувањето на политиката на русификација по 1995 година. Во белоруското граѓанско општество се изразуваат мислења дека постои неискажан договор меѓу режимот на Лукашенко и раководството на Руската Федерација. Според наводниот договор, режимот на Лукашенко се обврзува да обезбеди политичка лојалност кон Русија и да води политика на русификација во Белорусија, стеснувајќи ја сферата на употреба на белорускиот јазик, во замена да добива средства од Русија за одржување на власта во Белорусија .

Можна потврда за постоењето на таков договор може да биде традиционалното приврзаност од посебно значење за агресивното ширење на рускиот јазик и култура во соседните земји од страна на раководството на Русија. Споменатата околност била одлика и на царска и на советска Русија. Потврда за продолжувањето на споменатата политика во денешно време е, на пример, хистеричната реакција на Кремљ на дерусификацијата во Украина, која раководството на Украина ја спроведува од 2014 година, и агресивните коментари на руските претставници на иницијативите за дерусификација во Казахстан .

### Религија

Според православните канони, секој поединечен народ има потреба од посебна црква, но Руската православна црква продолжува да не ги признава Белорусите(како и Украинците) како посебни нации. Поради оваа причина, формулата за „*тројниот руски народ*" (руски: *триединый русский народ*) се изразува и се повторува на различни нивоа. Во исто време, владата на Александар Лукашенко ги спречува активностите на Белоруската автокефална православна црква, која е независна од Москва. Така, на почетокот на август 2002 година, по наредба на властите, во селото Пагранични(oкруг Береставицки), била уништена единствената активна црква на БАОЦ во Белорусија и куќата на свештеникот 

На 16 октомври 1989 година, Синодот на Московската патријаршија го назначил Филарет(Вахрамев) , роден во Москва, за поглавар на Белоруската егзархија на Руската православна црква(секуларното неканонско име е Белоруска православна црква ). Во раните 1990-ти, кога другите цркви под јурисдикција на Московската патријаршија барале одредена независност од него, Филарет се спротивставил на овој процес во Белорусија. За време на работата на библиската комисија за превод на книгите на Светото писмо на современиот белоруски јазик, кој Филарет морал да го создаде под притисок на јавноста, многу познати преведувачи и лингвисти го напуштиле неговиот состав, протестирајќи против русификацијата на белорускиот јазик .

На 25 декември 2013 година, Синодот на Московската патријаршија го назначил рјазенскиот митрополитот Павел(Панамаров), родум од Караганда и државјанин на Руската Федерација, за поглавар на Белоруската егзархија. Во меѓувреме, членот 13 од Законот на Белорусија „*За слобода на совеста и верските организации*" им забранува на странците да управуваат со верски организации. На 16 декември 2014 година, Павел(Панамаров) ја објавил својата намера да поднесе петиција до патријархот да и доделил на Белоруската егзархија статус на самоуправна црква во рамките на Московската патријаршија по моделот на Латвија, Молдавија и Естонија. Оваа иницијатива била поддржана од белоруското епархиско собрание. Но, веќе на 18 јануари 2015 година, Павел(Панамаров) објавил дека ја повлекува темата за самоуправување на егзархијата во следните 25-50 години .

### Образование

#### Динамика

Во учебната 1994/1995 година, 76% од учениците се запишале во прво одделение на белоруски јазик, што е највисок показател откако Белорусија стекнала независност. Меѓутоа, кога Лукашенко дошол на власт во 1994 година, политиката на русификација на советската и руската империјална ера била оживеана .

##### Предучилишно образование

Во 1995-2018 година, бројот на деца од предучилишна возраст кои зборуваат белоруски кои студираат во Белорусија паднал од 68,9% на 2,3% .

Во 2013 година, 11,4% од децата на предучилишна возраст учеле во градинки на белоруски јазик. Во 2014 година, процентот се намалил на 11%(45 илјади луѓе). Во Минск, помалку од 3.000 деца од предучилишна возраст биле запишани во групите што зборуваат белоруски, што е само 3,2% од вкупниот број .

##### Средно образование

Доколку во учебната 1994/1995 година во Минск 58% од учениците во првите одделенија учеле на белоруски, тогаш во учебната 1995/1996 година останале само 20% од нив, во 1996/1997 година — 12%, во 1997/1998 година — 7,3%, во 1998/1999 година — 5,3%. Во 1999 година, во главниот град на Белорусија имало само 152 дипломирани училишта на белоруски јазик(1%).

Во учебната 1999/2000 година, бројот на ученици во прво одделение кои предаваат на белоруски јазик се зголемил во 4 од 6 региони во споредба со учебната 1998/1999 година: регионот Брест - од 24,8% на 29%, регионот Витебск - од 21,4% до 26%, Гомел - од 16,6% на 20,4%, Могиљов - од 19,9% до 22,4%. Заклучно со февруари 2001 година, во Белорусија имало 1.496.417 ученици, од кои над 435.000(29%) учеле на белоруски. 70,9% учеле на руски, додека во 2000 година имало 70%. Во учебната 2006/2007 година, на белоруски студирале 245.900 студенти(21,5% од вкупниот број). Во учебната 2016/2017 година, 128.600 студенти студирале на белоруски(само 13,3% од вкупниот број). Огромното мнозинство училишта на белоруски јазик се наоѓаат во руралните области, кои постепено се затвораат поради одливот на населението во градовите. Секоја година, околу 100 мали училишта се затвораат во Белорусија, од кои повеќето се на белоруски јазик. Постои тенденција за префрлање на учениците од споменатите училишта во училишта на руски јазик. Така, постои губење на учењето на белоруски. 

| Распределба на ученици од дневни установи од општо средно образование според наставниот јазик  |
| --- |
|  | 1994/95 | 1996/97 | 1998/99 | 2000/01 | 2002/03 | 2004/05 | 2006/07 | 2008/09 | 2010/11 | 2012/13 | 2014/15 | 2016/17 |
| белоруски(%) | 29▲ | 33▲ | 31▼ | 29▼ | 26▼ | 24▼ | 22▼ | 20▼ | 19▼ | 17▼ | 15▼ | 13▼ |
| руски(%) | 71▼ | 67▼ | 69▲ | 71▲ | 74▲ | 76▲ | 78▲ | 80▲ | 81▲ | 83▲ | 85▲ | 87▲ |

Од февруари 2019 година, нема училишта на белоруски јазик во регионалните центри на Белорусија(со исклучок на Минск), само одделни белоруски паралелки. Бројот на деца во овие паралелки се движи од пет до дваесетина. Севкупно, во сите регионални центри на Белорусија, има помалку од триста деца кои учат целосно на белоруски. Од 118 белоруски окружни центри, само два од нив имаат училиште на белоруски јазик - во Борисов(гимназија бр. 2) и Јанав(средно училиште бр. 4). Во исто време, само основно училиште е белоруски во Борисовата гимназија бр. 2. Од 277 средни образовни институции во Минск, само 7 зборуваат белоруски. Средното училиште бр. 190, кое е едно од споменатите седум училишта на белоруски јазик во Минск, се запишува и во одделенија за белоруски и руски .

Така, има само 6 училишта на белоруски јазик во главниот град, регионалните и окружните центри на Република Белорусија:

1. Гимназија бр. 4(Улица Кунтсавшчина, 18 — Минск, округ Фрунзенски)
2. Гимназија бр. 9(улица Сјадих, 10 — Минск, округ Првомајски)
3. Гимназија бр. 14(улица Васњацова, 10 — Минск, округ Заводски)
4. Гимназија бр. 23(Проспект Незалежности, 45 — Минск, област Советски)
5. Гимназија бр. 28(проспект Ракасуски, 93 — Минск, област Ленински)
6. Средно училиште бр. 60(ул. Карл Либкнехт, 82 — Минск, Московски округ)
7. Средно училиште бр. 4(ул. Саветскаја, 78 — Јанов)

Број на училишта на белоруски јазик во главниот град, регионалните и окружните центри на Белорусија(2019)| Населба | Бројот на училишта на белоруски јазик | Вкупен број на училишта | Процент на училишта на белоруски јазик |
| --- | --- | --- | --- |
| Минск | 6 | 277 | 2,17% |
| Брест | 0 | 37 | 0% |
| Витебск | 0 | 48 | 0% |
| Гродно | 0 | 42 | 0% |
| Гомељ | 0 | 53 | 0% |
| Могиљов | 0 | 47 | 0% |
| Окружни центри(со исклучок на главниот град и регионалните центри) | 1 **\*** | ~ 920 | 0,11% |
| **\*** во Јанов(СОУ бр. 4)  |

Во Белорусија има и две училишта на полски јазик: средно училиште бр. 36 во Гродно и средно училиште бр. 8 во Вавкависк. И двете се изградени со полски пари. Во училиштето Вавкависк учат 240 деца со наставен полски јазик. Во Белорусија има и две училишта на латвиски јазик: во селото Римдјунах, округот Астраветски и во селото Пељас. Во Римдјуни има и латвиска градинка .

На 17 август 2021 година, заменик-претседателот на Комитетот за образование на Извршниот комитет на Минск, Ирина Чернијавскаја, на прес-конференција информирал дека образованието на белоруски се спроведува во 15 средни образовни институции во Минск, од кои во 5 гимназии целиот процес е на белоруски, во преостанатите 10 средни училишта во училиштата - само одвоени белоруски паралелки. Според неа, во Минск има 171 паралелки на белоруски јазик, во кои учат околу 4 илјади луѓе. Ова е околу 2% од вкупниот број на ученици во Минск(203,3 илјади на почетокот на учебната 2018/2019 година).

На 1 септември 2021 година, според личното барање на Евхен Соланков, поглаварот на Белоруската егзархија на Московската патријаршија, до Наталија Качанова, ќерка на режимот на Лукашенко, белоруското средно училиште во градот Жировичи било преведено на руски .

##### Високо образование

Во Белорусија нема ниту една високообразовна институција на белоруски јазик. Наставата на сите 43 државни и 9 приватни универзитети во Белорусија се одвива на руски. Во учебната 2014/2015 година, 0,1% од студентите студирале целосно на белоруски. Од 1990-тите до 2017 година, бројот на студенти кои студираат на белоруски јазик во државните образовни институции се намалил за 103 пати. Оваа статистика е погрешна, всушност на белорускиот јазик се изучува понекогаш историјата на Белорусија на факултетите по историја, а поединечни наставници, и покрај неповолните услови, ги предаваат предметите на белоруски, најчесто тие се филолози на белоруските катедри, а многу ретко професори по точните науки. Иако Здружението на белоруски јазик успеало да регистрира организација со зборот „*универзитет*" во своето име, оваа организација нема никакви права да врши високообразовни активности и не е на списокот на високообразовни институции на веб-страницата на Министерството за образование на Белорусија.

#### Содржина

Во белоруските училишта, заедно со белоруската литература, руската литература се изучува како посебен задолжителен предмет. Училишните програми на оваа тема го издигнуваат рускиот јазик и култура на секој можен начин, ја нагласуваат нивната посебност и големина , што не е направено во училишните програми за белоруската литература. Во меѓувреме, руската литература често се изучува низ објективот на рускиот шовинизам и империјализам. На пример, белоруските ученици ја учат поемата на Михаил Лермонтов „Бараѕино"(руски: *Бородино*), која е пример за руската политичка пропаганда во чест на руската победа во војната од 1812 година, која во Белорусија имала граѓанска природа, бидејќи благородништвото и интелигенцијата на Белорусија се борела на страната на Наполеон, а кметовите селани биле насилно регрутирани во руската армија. Се проучуваат и делата на руските писатели Александар Пушкин и Васил Жуковски, со песни за поддршка на руската казнена акција против ослободителното востание од 1830-1831 година(руски: *Клеветникам России* *Клеветници на Русија*, руски: *Старая песня на новый лад* *Стара песна на нов начин*). Покрај тоа, официјалните училишни програми за руска литература се однесуваат на Иван Федорова како прв словенски печатар(иако Франциск Скарина ја објавил првата словенска книга четириесет години порано), „*места драги на моето срце*" - регионите Псков, Тула и Рјазан во Русија, „*земјата на моето детство*" - Јарославски регион на Русија, „*мојата златна татковина*" - Златниот прстен на Русија, „*почетокот на нашата литература*" - Пушкин, „*татковината*" - Русија. Во исто време, преку делата вклучени во програмата, Русите се воздигнуваат во секој поглед(Лермонтов „Бородино" и „Човечка судбина" на Шолохов со нивните размислувања за фактот дека само Русин е способен за херојство и подвиг) и Руски јазик(Тургенев со неговата прозна песна „*О, голем и моќен руски јазик*") , што доведува до секундарен однос кон белорускиот јазик и култура. Во меѓувреме, белоруските деца практично биле лишени од можноста да ги учат класиците на светската литература на училиште. Според училишните програми се изучуваат само поединечни дела на светските класици. Ова придонесува за формирање на проруски светоглед на населението, влијае на културниот и моралниот развој на белоруската младина и го забавува процесот на реставрација на белоруската нација.

Во 2006 година, наставата по историја и географија на Белорусија била префрлена на руски јазик во училишта на руски јазик , претходно овие предмети се предавале само на белоруски.

#### Репресија

Во 2003 година, поради насочени напади  Советот на министри контролиран од Александар Лукашенко му наредил на Министерството за образование да го ликвидира белорускиот хуманитарен ликеј Јакуб Колас, единствениот целосно белоруски ликеј во земјата .

Во 2018 година било отворено кривично дело против членовите на образовното здружение „*Институт за математика и кибернетика*", кое организирало бесплатни јавни предавања на белоруски јазик. Според обвинението, здружението работи во Белорусија без соодветна дозвола - лиценца. Прес-службата на Државниот контролен комитет известил дека е затворена „*нелегалната филијала на украинскиот универзитет*", а покрената е кривична постапка против „*група граѓани на Белорусија*" кои биле поврзани со неа. Во меѓувреме, предавачите кои го организираат образованието на белоруските студенти не се согласуваат со обвинувањата против нив и тврдат дека младите легално се образуваат на украинскиот универзитет. Според предавачите, во Белорусија се одржуваат само бесплатни јавни предавања и консултации, кои организациски не се поврзани со образованието на студентите во странство. Директорот на Институтот Павал Бука во јуни 2018 година истакнал: „*Веќе една година не можат да најдат и да дадат никакви докази.* *Мислам дека го имаме овој притисок поради белорускиот наставен јазик*" .

На 11 јуни 2020 година, жителот на Молодечно, Аркадиј Жизњевски, бил казнет со 30 базни единици(810 рубли) за разговор со видео блогерот од Гомељ, Сергеј Цихановски, во кој му се пожалил на вториот за недостатокот на часови по белоруски јазик и наметнување на руски наставен јазик додека не се ни избира наставниот јазик во моментот на вработување и на децата на училиште. Според судската пресуда, во текот на разговорот младиот човек јавно разговарал за условите за живот и односот кон актуелната власт. На рочиштето обвинетиот ја признал „*вината*".

Во јуни 2021 година, државниот универзитет Могиљов именуван по Аркадиј Кулешов принудил оставка на тројца предавачи на белоруски јазик кои сè уште биле на почесниот одбор на универзитетот: професорите Александар Агеев и Игор Шаруха, како и вонредниот професор Виталиј Евмјанков .

### Литература и театар

Од 2010 година, само околу 30% од претставите во Белорусија се изведувале на белоруски, додека уделот на белоруската драма во театарските репертоари едвај достигнал 25%.

Во 6-томната енциклопедија „*Култура на Белорусија*"(белоруска енциклопедија именувана по Петрус Бровка, 2010-2015 година), биле вклучени само двајца писатели од регионот на Витебск: Б. Белијаженка и Т. Краснов-Хусаченко. И двајцата се членови на провладиниот Сојуз на писателите на Белорусија. Првиот е руско-белоруски писател, вториот е целосно руски. Биле игнорирани писателите Франц Сивко, Герман Кирилов, Лера Сом, Ирина Жарнасек, Серхеј Рублевски, Владимир Попкович, Олег Салтук, Марија Боравик, Олга Русилка, Давид Симанович, иницијатор на книжевниот живот во Вицебск и други .

Во 2017 година, на Деновите на белоруското пишување во Полоцк, „*Националната книжевна награда на Белорусија*" му била доделена на поетот кој зборува руски Анатолиј Аврутин, шефот на претставниците на белоруските писатели во Сојузот на списанието „Новаја Немига литературнаја". Аврутин станал познат по неговите изјави за фактот дека белорускиот јазик „*разделува*", додека рускиот јазик „*обединува*", како и понижувачката песна упатена до учесниците на национално-ослободителното востание од 1863-1864 година. Во 2015 година, писателката што зборува руски Краснова-Хусаченко ја добила оваа награда .

### Печати

Подемот на белоруското печатење книги, кој започнал кон крајот на 1980-тите, бил заменет со пад во средината на 1990-тите. Од околу 2010 година, забележан е мал раст, кој, сепак, до 2018 година не го достигнал нивото од средината на 1990-тите. Во 2014 година, само 10-11% од книгите биле објавени на белоруски јазик во Белорусија, како што изјавила министерката за информации Лилија Ананич на 3 февруари 2015 година. Севкупно, во 2014 година се објавени 11.613 наслови книги со вкупен тираж од 31,2 милиони примероци, од кои, според приближни пресметки, само 3,4 милиони биле на белоруски јазик. Министерот истакнал дека овие бројки ја одразуваат реалната лингвистичка состојба на издаваштвото на книги во земјата .

До 1995 година, белорускиот јазик доминирал во списанијата, но потоа започнало многу брзо зголемување на тиражот на рускиот јазик. Во 2010 година, од 885 имиња на списанија, само 147(16%) биле објавени на белоруски. Од годишниот тираж од 59 милиони примероци, само 3,2 милиони(5,4%) биле објавени на белоруски јазик .

Од 1994 година, весниците на руски јазик почнале да доминираат во Белорусија. Во 2010 година, од 713 имиња на весници, само 185(26%) биле објавени на белоруски. Од годишниот тираж од 510,3 милиони примероци, само нешто повеќе од *една четвртина* била објавена на белоруски. Весниците на белоруски јазик сочинувале само 1,2 милиони примероци(14,8%) од еднократниот тираж(8,1 милиони примероци) .

### Архитектура

#### Споменици на сакралната архитектура

 Белоруска купола-бања(сончев крст) и руска кромидеста(московски крст)
 Традиционалниот крст од црквата во Велемичи бил фрлен во ѓубре, и заменет со московскиот крст
Поради интензивирањето на верскиот живот во 1990-тите, реконструкцијата на спомениците на сакралната архитектура, кои се во сопственост на Белоруската егзархија на Московската патријаршија, добила масивен карактер. Овие реконструкции се вршат со кршење на важечката законска регулатива од областа на заштитата на спомениците и се одликуваат со наменски засадување на позлатени кромидести куполи, менување на автентичниот изглед на поединечни архитектонски елементи и употреба на градежни материјали и методи кои не се дозволени за време на реставрацијата .

По повод уништувањето на архитектонските споменици во 2008 година, филозофите Алес Антипенко и Валјанцин Акудович, архитектот Ирена Лавровскаја, ликовните критичари Серхеј Харевски и Максим Жбанков испратиле апел до Белорускиот егзархат на Московската Патријаршија на Републиката и Министерството за култура на Република Белорусија со барање за прекин на уништувањето на белоруското историско и културно наследство  : *„Сметаме дека е наша морална должност да апелираме до граѓанската и културната заедница на земјата со цел да изразиме решителен протест против антикултурното, анти- белоруски активности на Руската православна црква.* *Го обрнуваме вниманието и на фактот дека уништувањето на автохтоната култура и белоруските историски споменици е една од манифестациите на типичната колонијална политика што руските власти ја спроведуваа во изминатите неколку векови во окупираната и анектирана Белоруска империја.* *Сега РПЦ ја продолжува оваа политика.* *Бараме да се запре уништувањето на нашето наследство!* ".

 Црквата Света Параскева во Черновци: поглед пред(лево) и по московската реконструкција(десно)
Од 2010-тите, антиреставраторската активност на Белоруската егзархија на Московската патријаршија добила невиден размер , споредлив со активностите на Михаил Муравов во маскулинизацијата на поранешното Големо Војводство Литванија. Како резултат на реконструкциите, црквите во Амстислав, Бездеж, Валавели, Вељамичи, Војскаја, Гродно, Гошчава, Дамашани, Мали Лјади, Наваградак, Нови Свержани, Опал, Пацсавичи, Покри, Шуханкики го изгубиле својот автентичен изглед, манастирот во Гродно, манастирската порта во Могиљов, поранешните цркви во Островна, Клетск, Мали Шчитники, Шемково и Слоним. И покрај апелите до агенциите за спроведување на законот, сите променети случаи останале неказнети. Во меѓувреме, уништувањето на уметничкиот изглед на комплексите на Василјските манастири во Гродно и Талачин се случило под раководство на претпоставените на соодветните женски манастири на Белоруската егзархија на Московската патријаршија испратени од Русија.

 Црква Свети Ѓорѓи во Валавели: поглед пред(лево) и по модерната московска реконструкција(десно)
Архитект-реставраторот Владимир Попруга смета дека целта на московската реконструкција на белоруските цркви е уништување на културните одлики на Белорусија  :

>  А каква е привлечноста на рускиот „кромид" врз белоруските цркви, кои од почетокот немаа никаква врска со Московската патријаршија? Ова е всушност истата метафора - како Белорусија да се претвори во Русија, односно да и се одземе јазикот. Кога човек го менува својот внатрешен код, се префрла на друг јазик, тој станува различен. Ако ги повлечеме руските „светилки" по белоруските цркви, тие стануваат Русија. Ова е таков методолошки принцип на културна асимилација.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

#### Нови цркви на Белоруската егзархија на Московската патријаршија

 Црква „Воздвижение на светиот крст": поглед пред(лево) и по московската реконструкција(десно)
При изборот на архитектонски проекти за нови цркви, Белоруската егзархија на Московската патријаршија ги игнорирала традициите на готскиот стил и барокот - стилови во кои локалниот православен предмодернизам достигнал високо ниво на архитектонски и уметнички развој и национален идентитет. Забележана е и малата и фрагментарна употреба на наследството на белоруската традиционална дрвена архитектура со приоритетен фокус на средновековната архитектура на Русија, која развива архитектонски традиции кои не се карактеристични за белоруската сакрална архитектура. 

 Црквата Света Троица(Војскаја) поглед пред(лево) и по московската реконструкција(десно)
Вработените во Институтот за уметнички студии, етнографија и фолклор на Националната академија на науките ја критикуваат Белоруската егзархија на Московската патријаршија за приоритет на изградбата на цркви во стилот својствен не на белоруската, туку на руската архитектура : „ *Денешните аспирации на руско-ориентираното православно свештенство да ги донесат дрвените црковни форми на црквите во Новиот Ерусалим на белорускиот пејзаж се опасни, како на приме спомениците* *на регионот* *Архангелск или Вологда.* *Игнорирањето на локалните традиции развиени со векови и наметнувањето волумени и форми кои не се карактеристични за локалната култура ја уништува природната хармонија што се развивала низ вековите на животот на луѓето*. 

 Црквата на Богородица(Талачин): поглед кон(лево) и од надградбата на куполи со кромид(десно)
Белорускиот уметник и етнокултуралист Тодар Кашкуревич прави паралела помеѓу „ мравјалниците "и модерната црковна архитектура на Московската патријаршија во Белорусија:

>  <…> ова, би рекол, е свесен културен аспект. Имаме работа со тренд: промоција на одреден стилски момент како многу значаен идеолошки. Корените се протегаат од Москва. Цела Белорусија - централните градови, централните патишта - се поплочени со Руската православна црква во псевдоруски стил. Речиси на ист начин како во 19 век. направена е „цигла". Тие многу добро го разбираат политичкиот потенцијал на овој стилски момент: ќе постават „печурки" за да ја обележат својата територија на влијание. Како што кучето означува дрвја. Ова е огромен политички капитал, кој се мери дури и со паричен еквивалент.
> 
> 
> —Тодар Кашкуревич, *Драма Гародні: нацыянальны праект як гульні ўлады // Наше мнение. 12 чэрвеня 2007 г.*
> 
> 
> 

#### Други историски и културни вредности

 „Куќата на Чиж", која ја уништила панорамата и перспективата на историскиот центар на Минск
На крајот на 20-от и почетокот на 21-от век, во Република Белорусија биле уништени неколку историски и културни вредности, што е една од мерките за уништување на националната меморија на Белорусите. Во 1990-тите, во Минск биле урнати „Малата гостинска куќа", историско и културно богатство од национално значење и Железничката станица Вилна, изградена во 1890 година. На крајот на 2003 година, за време на претседателството на Михаил Павлов, во Минск била урната станбена куќа од крајот на 19 век(на нејзино место била изградена друга зграда), во 2005 година - античка станбена куќа на улицата Зибитска, во 2008 година - две станбени куќи од 19 век. на историската улица Којданова(наместо бр. 17 фирмата „Тапас" изградила куќа со различен број катови, наместо бр. 24а фирмата „ФАРТ и Б" - деловен центар „Метропол"). 

 Палатата на Републиката, која со својот огромен волумен и висина ја уништува панорамата на историскиот центар на Минск и ја заменува перцепцијата на архитектонските споменици
Во 2005-2009 година, „реконструкцијата" на Гродно била спроведена под водство на претседателот на регионалниот извршен комитет, Улаѕимер Савчанка. За време на „реконструкцијата" биле уништени голем број историски и културни споменици: магнатската палата на Подол(архитектонски споменик од 18 век) , шталите на Степан Батури(архитектонски споменик од 16 век) , крило на вицеадминистраторската палата од втората половина на 18 век. Оваа зграда била најстарата автентична штала зачувана на територијата на Белорусија. По три месеци утврдување на судбината на крилото, кое е целосно зачувано од 1794 година, истото било срушено .

Во 2009-2013 година, во непосредна близина на предградието Троица во Минск, со парите на Јуриј Чиж, кој го нарекуваат „паричникот на Алаксандар Лукашенко ", бил изграден станбен комплекс, кој со својата големина и локација, ја уништил панорамата и перспективата на историскиот центар на Минск. Автор на проектот е Олег Ладкин, роден во регионот Алтај во Русија, кој се преселил во Белорусија во 1971 година. Според сопственото признание, тој се обидел да го приближи изгледот на Минск до Ашхабад и Грозни. Во мај 2010 година, шефот на Белорусија Александар Лукашенко потпишал указ за изградба на мултифункционален комплекс во Минск во близина на циркусот. Проектот вклучувал уривање на зградата на првата електрана во Минск, споменик на индустриска архитектура, изграден во 1890 година. Електраната имала статус на историска и културна вредност. Уништувањето на споменикот било поддржано од Министерството за култура на Белорусија. И покрај тоа што според член 28 од Законот за заштита на историското и културното наследство, само највисокиот извршен орган, Советот на министри(и само во исклучителни случаи), може да донесе одлука за уривање на историските и културните вредности, електраната била урната во 2012 година .

Во 2011 година во Гродно била урната зграда од почетокот на 20 век. Ноќта на 26 април 2014 година, на раскрсницата на историските улици Азорскаја и Бригицкаја, градежниците срушиле историска зграда од 19 век. Зградата имала статус на историска и културна вредност, но нејзиното делумно уривање било одобрено од Министерството за култура на Белорусија. Во септември 2015 година, во Гродно била срушена зграда од почетокот на 20 век за изградба на нова зграда. Во зимата 2016 година, во Гродно била уништена историска зграда изградена во 1870 година. Во 2014 година, во Брест била уништена историска зграда од 19 век. На 5 мај 2014 година, уникатна предреволуционерна дрвена куќа во Гомлељ била демонтирана за изградба на нова зграда.

Во 2015 година, Белорусија ја ревидирала националната листа на објекти за вклучување во Списокот на светско наследство(според УНЕСКО, списокот се ревидира најмалку еднаш на секои 10 години). Авенијата на независноста била отстранета од белоруската прелиминарна листа. Од некоја непозната причина, извршниот комитет на градот Минск одлучил да не ја поднесе зградата на главната улица на престижната меѓународна номинација .

Во април 2016 година, се дознало дека претпријатието „Санта Бремар" ќе ја сруши зградата изградена во 1895 година во Баранавичи. Целта на рушењето е да се изгради продавница .

На 7 мај 2018 година, се случило уривање на зграда во предградието Раковски во Минск на историската улица Уваскрасенска(сега улица Визваленија), историско и културно богатство на 19 век. Од објектот останале само остатоци од два ѕида. Споменикот бил урнат на иницијатива на поглаварот на Белоруската егзархија на Московската патријаршија Павле(Панамаров). Главната цел на уривањето била изградбата на комплексот на Белоруската егзархија. И покрај протестите на Друштвото за заштита на историски и културни споменици, проектот за изградба на комплексот бил поддржан од шефот на Белорусија Александар Лукашенко. Граѓанскиот активист Антон Матолка, кој бил сведок на уништувањето на споменикот, повикал полиција и контактирал со Министерството за култура, но добил официјален одговор дека уривањето е под контрола на Министерството за култура. Белоруската егзархија на Московската патријаршија уште во 2016 година побарала од вицепремиерката на Белорусија Наталија Качанова да ги исклучи зградите на улицата Визваленаја 6 и 6а од списокот на историски и културни вредности и да даде дозвола за нивно целосно уривање. Но, тогаш Министерството за култура уверувало дека „*нема да дозволи да се рушат објектите*". Шефот на Одделот за заштита на историските и културните вредности на Министерството за култура, Наталија Хвир, коментирала за БелаПАН: „*Историскиот центар на Минск е вредност сам по себе.* *Зградата на улицата Ослободување може да се реставрира, ќе ја препорачаме на црквата*".

### Споменици и меморијални знаци

Во 2005 година, на 28-от километар од автопатот Минск-Моладечна официјално бил отворен воен и забавен комплекс наречен „Сталинова линија". Во 2006 година, на територијата на комплексот била поставена биста на Сталин, недалеку од која во 2009 година, со благослов на поглаварот на Белоруската егзархија на Московската патријаршија, Филарет(Вахрамев), започнала да се гради капела. во чест на Александар Невски. Голем број белоруски историчари, во пресрет на отворањето на комплексот, ја оцениле реанимацијата на „Сталиновата линија" како уште еден чекор кон оправдување на злосторствата од ерата на Сталин на државно ниво. На 26 мај 2006 година, споменикот на Феликс Ѕержински, еден од основачите и водачите на репресивната советска машина, бил отворен во Минск на територијата на Воената академија .

Во 2008 година, бистата на рускиот цар Николај Втори била подигната во селото Краиску, округот Лагој, регионот Минск, веднаш до црквата на Белоруската егзархија на Московската патријаршија. Според локалните жители, во Крајск почнале да доаѓаат луѓе кои веруваат не толку во Бог, туку „*во Никола*". На 4 април 2013 година, во Витебск, на ридот Прачишенскаја, бил отворен споменик на поглаварот на Московската патријаршија Алексиј II(Рајдигер)  На 20 јуни 2016 година, во Витебск бил подигнат споменик на принцот Александар Невски, кој во 2008 година го добил името „Името на Русија". Историчарот Александар Крауцевич го привлекува вниманието на фактот дека Александар Невски немал никаква врска со историјата на Белорусија: тој бил поддржувач на владеењето на Ордата, а сега тој е симболична фигура на таканаречениот „*руски свет*". Претходно Националната академија на науките на Белорусија го изразила својот протест против поставувањето на споменикот .

На 6 јуни 2015 година, свечено била откриена биста на рускиот поет Александар Пушкин во близина на Државниот колеџ Могиљов именуван по А.С. Пушкин. Скулптурата е донирана од рускиот проект „Алејата на руската слава". На коленото што ја држи бистата е поставен извадок од песната на Пушкин „*Клеветник на Русија*", во која во стилот на руската империјална пропаганда, поетот се спротивставува на националноослободителното востание на Полјаците и Литванците во 1830-1831 година и европската поддршка за бунтовниците. Подоцна, знакот со овој пасус бил отстранет .

На 7 ноември 2016 година, во близина на тракторската фабрика во Минск бил подигнат нов споменик на Ленин. На 2 март 2017 година, министерот за внатрешни работи Ихар Шуневич открил скулптура на царски(„град") полицаец од времето на Руската империја на улицата Хорадски Вале во Минск. На церемонијата учествувале и министерот за култура Барис Свјатлов и претседателот на Извршниот комитет на градот Минск Андреј Шоратс. Поставувањето на скулптурата била темпирана на официјалната годишнина на белоруската милиција, која ја следи својата историја на 4 март 1917 година, кога рускиот револуционер Михаил Фрунзе бил назначен за привремен шеф на милицијата на „*Серускиот сојуз*". Треба да се напомене дека односот на советската милиција(од која белоруската милиција официјално ја црпи својата историја) кон царските граѓани се одразила на сликата „*Апсење граѓанин во Минск. 1917*" од белорускиот советски уметник А. Волков, син на народниот уметник на БССР В. Волков. Според уметничкиот критичар Серхеј Кареуски, самата идеја да се подигне споменик на рускиот царски градски советник во чест на советската милиција е, од една страна, комична и го демонстрира идеолошкиот хаос во главите на владините претставници а од друга страна, царските жандарми биле забележани во пукањето на мирна демонстрација во 1905 година, како и репресии во однос на личности од белоруската култура - Јакуб Колас, Алеш Харун, Каруси Каганц и други.

На 9 јуни 2017 година, споменик на рускиот генерал Михаил Черњаев, уредник на санктпетербуршкиот весник „*Руски Мир*" бил подигнат во селото Лискавшчина, регионот Могиљов. Според неговите ставови, тој бил познат император и следбеник на идејата Русија да ги „*собере*" околу себе земјите на сите Словени и да ги потчини словенските народи. Рускиот генерал повикал на задушување на народноослободителното востание од 1863-1864 година. Споменикот на рускиот доселеник е подигнат со државни средства од организацијата „*Круглиска мобилна механизирана колона #266*" .

На 23 јуни 2017 година, комеморативен знак се појавил на куќата на Абрамполски, која е свртена кон Плоштадот на независноста. Таа сведочи дека во 1922 година, во оваа куќа се наоѓал Одделот за заштита на револуционерната законитост на Народниот комесаријат за правда на БССР(ОГПУ, претходник на НКВД). Во исто време, властите го игнорирале фактот дека во оваа куќа живеела Магдалена Раѕивил, која финансиски помогнала да се објават првите книги на Максим Богданович и Максим Горецки и отворила белоруски училишта. На куќата нема спомен-плоча посветена на неа. Веднаш по поставувањето на првото обвинителство во БССР во куќата на Абрамполски, во земјата започнал првиот бран на репресии. Според класификацијата на историчарот Владимир Адамушка, дадена во книгата „*Политички репресии од 20-50-тите во Белорусија*", тие траеле од 1923 до 1928 година. Во Белорусија во тоа време, чија територија во 1923 година била четири пати помала од денешната, во 1928 година речиси двојно повеќе луѓе биле уапсени отколку во цела Русија. Според пресметките на историчарите, обемот на репресии во Белорусија во првата половина на 1920-тите значително ги надминал оние што се случиле на другите територии на СССР. Во просек, жител на Белорусија имал 20 пати поголема веројатност да биде репресиран отколку жител на РСФСР. Првите обвинители на БССР, кои не само што работеле во Домот на Абрамполски, туку и живееле таму, биле Адолф Гентнер(функционер во 1925-1928), Мојсеј Сегал(1925-1928), Максим Љавков(1929-1931). Сите тие подоцна станале и жртви на репресија. Поставувањето на знаци до казненото окупациско тело укажува на продолжување на маскулинизацијата на Белорусија и наметнување на рускоцентричен светоглед на Белорусите .

Во јули 2018 година, во Брест била поставена скулптура на падобранецот Степочкин(руски: *Стёпочкин*) од рускиот цртан филм на иницијатива на генерал-мајор на руската армија Александар Кулик. На отворањето на скулптурата присуствувал и претседателот на одборот за одбрана на Државната дума на Руската Федерација, Владимир Шаманов. Во септември 2018 година, Орденот на Ленин бил закачен на сводот изграден за 750-годишнината на Могиљов .

Во ноември 2018 година во Минск започнала реставрацијата на споменикот на рускиот советски лидер Михаил Калинин, за што биле издвоени 134.000 рубљи(62.000 долари). Во исто време, научниот раководител на реставрацијата го отфрлил предлогот на претседателот на Белоруското доброволно друштво за заштита на историски и културни споменици, Антон Астапович, да додаде знак на споменикот во кој се наведува дека Калинин бил вклучен во масивни политички репресии.. Во декември 2018 година, во гимназијата во Гродно, бр. 6, свечено бил отворен споменикот на Феликс Ѕержински, кој претходно бил реновиран. На свеченото отворање, заменик-претседателот на регионалниот извршен комитет истакнал дека споменикот на Ѕержински во училиштето *е „важен дел од образованието на патриотизмот, историската меморија и граѓанската одговорност кај учениците" .* 

### Телевизија и радио

Кога Александар Лукашенко дошол на власт, белорускиот јазик бил намерно исцеден од телевизијата и радиото. Од 2014 година, уделот на емитувањето на белоруски јазик во белоруските телевизиски програми бил околу 5%(додека во 2009 година, само 1% од рекламите во земјата се емитувале на белоруски) .

Рускиот јазик доминира на државните ТВ канали Белорусија 1, Белорусија 2, Белорусија 24, Белорусија 5, ANT, STB. Програмите на белоруски јазик се објавуваат во единици, на пример, „Телебарометар" и „Вести за регионите" на Белорусија 1. ТВ-програмата „Панорама", која се објавувала на белоруски дури и за време на советската ера, исто така започнала да се објавува во руски. Практично нема филмови и серии на белоруски јазик. За споредба, во Јакутија се снимаат серии на јакутски јазик, а во Чувашија службените лица зборуваат на ТВ на чувашки јазик. Единствениот државен канал со чести програми на белоруски јазик е Белорусија 3. Во 2008 година, новоименуваниот директор на телевизиско-радио компанијата „Гродно", Микола Мелјаченко, во интервју за весникот „Вечерно Гродно" изјавил дека под негово раководство етерот ќе биде главно руски јазик. Својот став тој го објаснил со фактот дека таква ситуација моментално постои на повеќето белоруски телевизии и радио станици. Покрај активната русификација, на променетите ТВ канали на Белорусите им наметнуваат и проруски светоглед.

Во есента 2006 година, единствениот ТВ канал на белоруски јазик во светот - Белсат - започнал со работа. Финансиран е од полската влада, се емитува преку сателит и Интернет и подготвува програми надвор од границите на Белорусија. Во 2007 година, шефот на Белорусија Александар Лукашенко го нарекол радиодифузниот проект на независниот телевизиски канал Белсат „*глупав, бесмислен и непријателски*".

Во Белорусија се емитуваат и ТВ каналите РТР-Белорусија и НТВ-Белорусија споделени со Русија, преку кои се спроведува руска шовинистичка и империјална пропаганда. Белорускиот ТВ канал АНТ ја емитува и руската програма „Времја" и руски ток-шоуа. Руските ТВ канали одиграле голема улога во поттикнувањето омраза кон Украина за време на руската воена интервенција во Украина. И покрај фактот дека содржината на програмите на руските ТВ канали потпаѓа под член 130 од Кривичниот законик на Белорусија „*Поттикнување расно, национално или верско непријателство*", тие продолжуваат да се емитуваат во Белорусија. Преносот на руските ТВ канали влијае на односот на Белорусите кон настаните во Украина. Според резултатите од истражувањето на NISEPD од март(2014), забележано е зголемување на проруските чувства во земјата. Во март 2014 година, само 27,7% од испитаниците го сметале отстранувањето од власт на претседателот В. Јанукович како „*праведна казна за крвопролевањето*", а 54,7% - како „*државен удар и одземање на власта*". Според истражувањето, мнозинството Белоруси редовно(32,6%) или понекогаш(53,8%) гледаат руски ТВ програми за вести. На прашањето „*Како ја оценувате анексијата на Крим кон Русија* ? 26,9% од испитаниците истакнале дека станува збор за империјалистичко одземање на територија, а 62,2% одговориле дека ова е враќање на руските земји во Русија. На прашањето „*Како ги оценувате настаните што се случија оваа пролет на истокот на Украина, пред се во регионите Доњецк и Луганск*?" 23,2% од испитаниците одговориле дека тоа е бунт организиран од Русија, а 65,5% одговориле дека тоа е народен протест .

На 5 септември 2017 година, за време на состанокот во Минск, шефот на Комунистичката партија на Русија, Генадиј Зјуганов, му се заблагодарил на шефот на Белорусија, Александар Лукашенко, за емитувањето на руски ТВ канали. Александар Лукашенко одговорил дека земјата следи токму таква политика во информациската сфера. Шефот на државата објаснил дека „*не се плашиме од ништо, покажуваме како живее нашиот „постар брат", какви идеи проповедаат различни групи луѓе и партии*" .

Во февруари 2017 година, претседателската администрација одговорила на апелот на опозициските белоруски политичари со барање да се запре емитувањето на руски ТВ канали и да се обезбеди државна поддршка на ТВ каналот Белсат. Во одговорот е забележано дека „*Согласно член 7 од Законот [за медиумите], незаконското ограничување на слободата на масовното информирање во вид на мешање во сферата на професионалната независност на правно лице кое врши медиумски уредувачки функции*" не е дозволено.

Откако Александар Лукашенко дошол на власт, белоруските радио станици биле брзо русифицирани. На 30 август 1996 година, властите ја укинале независната радио станица на белоруски јазик Радио 101.2 FM. Меѓу дваесетте радио станици што се емитуваат во Минск според податоци од 2017 година, само три се на белоруски јазик: Радио Сталица 105,1 FM, Радио Култура 102,9 FM и Првиот национален канал на белоруското радио. Независните недржавни радио станици(Радио Рацизија, Еврорадио, Радио Свабода) мора да емитуваат на Интернет или од териториите на граничните држави поради одбивањето на белоруските власти да обезбедат FM фреквенции .

### Бизнис и индустрија

Во 1998 година, се појавило ново издание на законот „*За јазиците во Република Белорусија*" , според кое белорускиот јазик не смее да се користи на етикетите на стоките произведени во Белорусија или увезени во земјата..

Во 2011 година, употребата на белорускиот јазик во трговијата била ограничена со Техничките прописи на Царинската унија на Белорусија, Казахстан и Русија, според кои(клаузула 1 од член 4.1) сите стоки мора да бидат означени на руски јазик. Споменатата техничка регулатива е во спротивност со Уставот на Белорусија, постојното законодавство на Белорусија. Бил евидентиран случај на забрана на претприемач од Витебск да издава производи со етикети на белоруски јазик .

На 1 февруари 2017 година, стапил на сила новиот документ СТБ 1100-2016, развиен од Државниот комитет за стандардизација на Република Белорусија. Стандардот обврзува да ги применува информациите за потрошувачите за производите на руски или на руски и белоруски. Така, тој забранува ставање информации за стоки исклучиво на белоруски јазик(но дозволува тоа да се прави исклучиво на руски јазик), што создава нееднакви услови и ги принудува производителите да го напуштат белорускиот јазик поради дополнителни парични трошоци .

Во декември 2020 година, компанијата „Синтезис„ била вклучена во Црната листа на Европската унија, вклучително и поради забраната на своите вработени да зборуваат белоруски .

Комични факти
-------------

Барон Микалај Врангел, таткото на Пјотр, во своите мемоари  посведочил неколку комични факти за русификацијата на Литванија(Белорусија) под власта на Муравјов. Прво, додека бил во Вилнус, тој бил сведок како еден локален Евреин во руска носија се преправал дека е руски селанец(се испоставило дека поради бракот на Русите, полицијата им наредила на локалните жители да се преправаат дека се домородни руски селани во преполни места). Друг случај се однесува на заедничко патување со рускиот генерален гувернер Потапов и гувернерот Крапоткин во посета на Гродно, кога нивниот вагон се свртел на рамен автопат. Како што се испоставило, кочијарот навистина бил готвач и за прв пат ги држел уздите во раце. Крапоткин добил наредба да ја вози кочијата, кој ги објаснил своите постапки со фактот дека во целиот град не можело да се најде кочијаш што му припаѓал на владиниот синод на Руската империја и се плашел да покани католички кочијаш за генералниот гувернер.

Наводи
------

1. ↑  Агіевіч У. Ідэалы і сімвалы беларускага шляху // Грамадскія ідэалы: Нацыянальныя традыцыі, сучасны стан, погляд у будучыню: Навук. збор. / Рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік(гал. рэд.) і інш. — Менск, 2000. — 224 с. —(Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 13). С. 72.
2. ↑  Касяк І. Канстанца // «З гісторыяй на „Вы"»(артыкулы, дакументы, успаміны). Выпуск трэці. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1994.
3. ↑  Валеры Буйвал, Інфармацыйная камісія Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ. Прэс-рэліз за жнівень 2005 г.
4. ↑  Савік Л. Рыцарам Айчыны прысвячаецца… // Народная Воля. № 17—18, 3 лютага 2009. С. 6.
5. ↑  Баршчэўская Н. Суадносіны паміж мовай і нацыянальнай тоеснасьцю — 2 Архивирано на 2 јуни 2021 г. Беларуская рэдакцыя Польскага радыё, 13 траўня 2009 г.
6. ↑  Пацюпа Ю. Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай // Arche. № 6(29), 2003.
7. ↑  Бекус Н. Тэрапія альтэрнатывай, або Беларусь, уяўленая інакш // Arche. № 2(31), 2004.
8. ↑  Клімчук Ф. Старадаўняя пісьменнасць і палескія гаворкі // Беларуская лінгвістыка. Вып. 50. 2001. С. 19—24.
9. 1 2 3  Нацыянальная катастрофа на тле мяккай беларусізацыі, Новы час, 27 жніўня 2019 г.
10. 1 2 3 4 5 6 7  *Vadzim Smok*. Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule, Analytical Paper. Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013.
11. 1 2 3  Belarus has an identity crisis, OpenDemocracy, 14 May 2015.
12. 1 2 3  Галоўная бяда беларусаў у Беларусі — мова, Новы час, 13 жніўня 2016 г.
13. 1 2 3  Аляксандар Русіфікатар // Наша Ніва, 29 ліпеня 2005 г.
14. ↑  Ліхтаровіч Ю. Беларусы супраць вайны, але краіна пад расійскай акупацыяй, Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 24 лютага 2022 г.
15. ↑  Гурневіч Д. 7 адказаў тым, хто абвінавачвае агулам усіх беларусаў, — меркаваньне, Радыё Свабода, 26 лютага 2022 г.
16. ↑  Дашкевіч З. «Беларусь паўстала, і цяпер беларусы самі пад акупацыяй», Новы час, 25 лютага 2022 г.
17. ↑  «Выглядае, што Беларусь акупаваная». Дасьледчыца Atlantic Council пра магчымы ядзерны ўдар Пуціна, Радыё Свабода, 3 сакавіка 2022 г.
18. ↑  Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі, Наша Ніва, 27 лютага 2022 г.
19. 1 2 3 4 5  *Kazakevich A.*(PhD in political science, director, Institute of Political Studies), *Vileita V.* National Identity as a Necessity for Democracy, Eastern Europe Studies Centre, Nordic Council of Ministers
20. 1 2  *Brel Y.*(University of Delaware) The Failure of the Language Policy in Belarus. // *New Visions for Public Affairs*. Vol. 9, 2017. P. 59—74.
21. ↑  Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, М. Ткачоў: Уклад. Т. Габрусь. — Менск: Беларусь, 2003. — 351 с.: іл. ISBN 985-01-0415-5.
22. 1 2  *Волкава В.* Мінск 21 лютага 1918 г. вачыма нямецкага салдата(па матэрыялах газеты «Zeitung der 10. Armee») // Беларускі гістарычны часопіс. № 2, 2018. С. 11.
23. 1 2  *Соркіна І.* Палітыка царызму адносна гарадоў Беларусі ў кантэксце гістарычнай памяці і ідэнтычнасці гараджанаў // Трэці міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 3. 2014. С. 376.
24. 1 2  *Kapylou I. Lipnitskaya S.* Current status and related problems of national toponyms standardization in the Republic of Belarus // Studia Białorutenistyczne. Nr. 8, 2014.
25. ↑  Murzionak P. Belarus: Prospects of a Middle Power. — Lanham: Lexington Books, 2022. P. 161.
26. ↑  Silitski V. Zaprudnik J. The A to Z of Belarus. — Lanham — Toronto — Plymouth, 2010. P. XXXI.
27. ↑  *Clavero B.* Genocide Or Ethnocide, 1933—2007: How to Make, Unmake, and Remake Law with Words. — Giuffrè Editore, 2008. — 268 p.
28. ↑  Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. — Буэнос-Айрес, 1966. — Минск: Белорусский Экзархат Русской Православной Церкви, 1990. С. 88.
29. ↑  Мартос А. Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. — Буэнос-Айрес, 1966. — Минск: Белорусский Экзархат Русской Православной Церкви, 1990. С. 116.
30. ↑  Гнідець Р. Св. Хрест, його форма та різновиди в Україні // Греко-Католицька Традиція. № 9(193), вересень 2013 р.
31. ↑  Арлоў У. Герасімовіч З. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае / Рэц. А. Грыцкевіч, У. Ляхоўскі; рэд. З. Санько; картограф В. Цемушаў. — KALLIGRAM, spol s r.o. 2012. — 400 с. : іл ISBN 978-985-6919-82-7.
32. ↑  Пушкін І. Гістарычная спадчына горада Магілёва: курс лекцый. — Магілёў: УА МДУХ, 2006. С. 63.
33. ↑  Короткий В. «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков Архивирано на 26 ноември 2021 г. // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.
34. ↑  Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.
35. ↑  Как белорусов приучали к русским именам — в одной картинке, CityDog.by, 19 лютага 2017 г.
36. ↑  Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т. 2. — Менск, 1940.
37. 1 2 3 4  Швед В. Эвалюцыя расейскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі(1772—1863 г.) // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002.
38. 1 2 3  Крыжаноўскі М. Жывая крыніца ты, родная мова // Народная Воля. № 65—66, 1 траўня 2008 г.
39. ↑  Філатава А. Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі(канец XVIII — першая палова ХIХ ст.) Архивирано на 2 јануари 2023 г. // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.
40. ↑  Миллер А. И. Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении(вторая половина XIХ века). — СПб: Алетейя, 2000.
41. ↑  У менскім праваслаўным храме маліліся за Мураўёва-вешальніка — упершыню за сто гадоў, Радыё Свабода, 23 лістапада 2016 г.
42. ↑  Карпечанка М. Вольнае мястэчка Бялынічы // Бялыніцкая даўніна. № 1(15), кастрычнік 2007 г. С. 2—3.
43. 1 2 3 4 5 6 7  Сяргей Абламейка, Як мы сталі «сильно похожи друг на друга». Адкрыты ліст да Барыса Акуніна, Радыё Свабода, 21 красавіка 2022 г.
44. ↑  190 год таму здарылася «ашмянская разня». Расійскія войскі спалілі Ашмяны і выразалі каля 500 жыхароў, Рэгіянальная газета, 15 красавіка 2021 г.
45. ↑  Церашковіч П. Параза ці поспех? БНР у параўнанні з іншымі нацыянальнымі праектамі Усходняй Еўропы // Наша Ніва, 10 лютага 2018 г.
46. 1 2  Міхалюк Д. Рудлінг П. А. Ад Вялікага Княства Літоўскагада Беларускай Народнай Рэспублікі: ідэя беларускай дзяржаўнасці падчас нямецкай акупацыі беларускіх земляў у 1915—1919 гадах // Журнал беларускіх даследаванняў. 2014(ч. 7, № 2). С. 7.
47. 1 2  Морозова С. Сопротивление деунизации в Беларуси(1833—1839 гг.) новые источники // Современные проблемы изучения истории Церкви: Тез. докл. Междунар. науч.конф. — М.: Без изд. 2011. С. 157.
48. ↑  Морозова С. Сопротивление деунизации в Беларуси(1833—1839 гг.) новые источники // Современные проблемы изучения истории Церкви: Тез. докл. Междунар. науч.конф. — М.: Без изд. 2011. С. 157—158.
49. ↑  Морозова С. Сопротивление деунизации в Беларуси(1833—1839 гг.) новые источники // Современные проблемы изучения истории Церкви: Тез. докл. Междунар. науч.конф. — М.: Без изд. 2011. С. 158.
50. 1 2 3 4 5 6  Абламейка С. Праваслаўныя беларусы — народ без сваёй царквы, Радыё Свабода, 1 кастрычніка 2018 г.
51. ↑  Кароль М. Рэакцыя ўлады на супраціўленне пераводу з каталіцызму ў праваслаўе ў беларускіх губернях у другой палове XIX ст. // XI Машеровские чтения: материалы международной научно-практической конференции студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых, Витебск, 18 октября 2017 г. — Витебск: ВГУ имени П. М. Машерова, 2017. С. 138.
52. ↑  *Арлоў У.* Дзесяць вякоў беларускай гісторыі(862―1918): Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. / У. Арлоў, Г. Сагановіч. ― Вільня: «Наша Будучыня», 1999. С. 172—173.
53. 1 2 3  Мезенко А. М. К культурно-историческому аспекту анализа урбанонимии: судьба церковных названий в Беларуси // Весн. Віцеб. дзярж. ун-та. — 1998. — № 3. С. 65.
54. 1 2 3 4 5  Калубовіч А. Мова ў гісторыі беларускага пісьменства. Клыўлэнд, 1978.
55. ↑  Соркіна І. Гістарычная палітыка ў Гродне ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. паводле матэрыялаў архіўных фондаў мясцовай адміністрацыі // Гарадзенскі палімпсест. 2011. Асоба, грамадства, дзяржава. XV—ХХ стст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж. — Менск, 2012.
56. ↑  Алесь Суша: мова аўтарскіх тэкстаў Францыска Скарыны — старабеларуская, Sputnik Беларусь, 20 красавіка 2017 г.
57. ↑  Трафімовіч А. Лічба дня. 68% усіх кніг Скарыны знаходзяцца ў Расеі. У Беларусі — 5,4%, Радыё Свабода, 11 ліпеня 2017 г.
58. ↑  Скобла М. Мястэчка Дзярэчын // Наша Вера. № 3(9), 1999 г.
59. ↑  Абламейка С. Кананізацыя Сямашкі. Скон народу…, Радыё Свабода, 3 траўня 2012 г.
60. ↑  Лаврецкий Г. Назад в будущее // Архитектура и строительство. 12 ноября 2004 г.
61. ↑  5 кастрычніка ў Беларусі адзначаецца Дзень настаўніка, Радыё Свабода, 6 кастрычніка 2005 г.
62. ↑  Кацер М. С. Белорусская архитектура. Исторический очерк / Ин-т литературы и искусства АН БССР. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1956. С. 114, 115.
63. ↑  Чарановіч С. Ляхавіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа // Наша Вера. № 3(21), 2002 г.
64. ↑  Харэўскі С. Два стагоддзі руйнавання Горадні // Горад святога Губерта. Краязнаўчы альманах. Выпуск трэці. — Варшава, 2007
65. ↑  Как германская армия 100 лет назад вступила в Минск. Письмо немецкого солдата, TUT.BY, 5 сакавіка 2018 г.
66. ↑  Харэўскі С. Гарадзенскі палімпсэст // Наша Ніва. №39, 21 кастрычніка 2005 г.
67. ↑  Кароль М. Палітыка расійскіх улад па трансфармацыі сацыякультурнага ладшафту ў беларускіх губернях пасля паўстання 1863—1864 гг. // XIX Республиканская научно-практическая конференция молодых ученых, Брест, 12 мая 2017 г. — Брест: БрГУ, 2017. С. 183.
68. ↑  Мілаш Я. Традыцыі ўшанавання крыжа беларусамі ў канцы XIX ст. // Наша Вера. № 3(65), 2013 г.
69. ↑  Соркіна І. Палітыка царызму адносна гарадоў Беларусі ў кантэксце гістарычнай памяці і ідэнтычнасці гараджанаў // Трэці міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 3. 2014. С. 377.
70. ↑  Лепш, чым у Менску: 10 беларускіх гарадоў зь пешаходнымі вуліцамі(усе гарады з фота), Радыё Свабода, 31 жніўня 2015 г.
71. 1 2 3  Станкевіч С. Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу. — Менск: Навука і тэхніка, 1994.
72. ↑  Сталин И. Марксизм и вопросы языкознания. — Москва, 1950.
73. 1 2  Беларуская Атлянтыда: без бар’ераў. Русыфікацыя, Радыё Свабода, 13 сьнежня 2007 г.
74. ↑  Мікуліч Т. Мова і этнічная самасвядомасць. — Менск: Навука і тэхніка, 1996. С. 96.
75. ↑  Ня трапіць у палон «русского мира». У Віцебску абмеркавалі лёс беларускай дзяржаўнасьці, Радыё Свабода, 6 студзеня 2019 г.
76. ↑  Коряков Ю. Б. Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Научный руководитель — доктор филологических наук, профессор В. М. Алпатов. — Московский Государственный Университет им. М. В. Ломоносова. Филологический факультет. С. 39—40.
77. ↑  Дзьмітры Гурневіч, «Без Расеі Беларусь памрэ». Тлумачым, чаму гэта ня так, Радыё Свабода, 19 траўня 2022 г.
78. 1 2  Кастусь Лашкевич, Леонид Моряков (21.10.2010). „Как в БССР уничтожали врачей и избавлялись от больных" (руски). TUT.BY. Архивирано од изворникот на 2011-07-18. Посетено на 2023-04-12. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
79. 1 2  Катлярчук А. Прадмова да «літоўскага» нумару // Arche № 9, 2009.
80. ↑  «Мне абвяшчалі байкот». У пачатку 80-х у Менску была адна дзяўчына, якая вучылася па-беларуску. Мы яе знайшлі, Радыё Свабода, 20 студзеня 2019 г.
81. ↑  Котлярчук А. С. Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 89.
82. ↑  Кірпа С. Скарбы Нясвіжа: гісторыя стварэння і рабавання // Туризм и отдых. № 39(724), 8 кастрычніка 2009 г.
83. ↑  «Патрыярх лічыць яго асабістай святыняй і прыязджае да яго маліцца». Дзе знаходзіцца Крыж Ефрасінні Полацкай?, Наша Ніва, 9 чэрвеня 2021 г.
84. ↑  „Магчымасць вярнуць у краіну арыгінальнае выданне Статута ВКЛ з'явілася ў беларусаў". Наша Ніва. 16 траўня 2012. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
85. ↑  „Возможность вернуть в страну оригинальное издание Статута ВКЛ появилась у белорусов". БелТА. 16 траўня 2012. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
86. ↑  Наркевіч І. Квітнеюць серабром і золатам слуцкія паясы // Культура. № 21(839), 24.05.2008 — 30.05.2008 г.
87. ↑  Беницевич Н. Дворец Республики, дом «У Троицкого» и здание МВД признаны дисгармоничными, TUT.BY, 29.01.2013 г.
88. ↑  Купава М. Аршанская бажніца Апекі Маці Божай // Наша Вера. № 3(9), 1999 г.
89. ↑  Добровольский П. Замки, храмы и ратуши. Кто, когда и зачем уничтожил исторический облик крупных городов Беларуси, TUT.BY, 10 ліпеня 2017 г.
90. ↑  Хільмановіч У. Дзяржынскі і карова Архивирано на 31 јули 2021 г. Радыё Рацыя, 2018 г.
91. ↑  Трафімовіч А. (27 сьнежня 2012). „Акцябрскі, Дзяржынск… Навошта пераймяноўвалі беларускія гарады". Газэта «Аргумэнты і факты ў Беларусі». Архивирано од изворникот на 2015-10-20. Посетено на 13 лютага 2012. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
92. ↑  Лемцюгова В. Як нам вярнуць беларускія назвы? // Наша Ніва, 2 верасьня 2013 г.
93. ↑  Казакевич А. Символика места: Забывание и фрагментация «советского» в ландшафте Минска // Неприкосновенный запас: Дебаты о политике и культуре. № 6(80), 2011. С. 17—33.
94. 1 2  Гардзееў Ю. Урбананімічны дыскурс у постсавецкай Беларусі // Acta Baltico-Slavica. № 41, 2017. С. 221.
95. ↑  Синицкая Е. С. Кашляк А. И. Грахольская М. А. Влияние архитектурной среды г. Гомеля на психоэмоциональное состояние человека // Проблемы и перспективы развития современной медицины: сб. науч. ст. X Респ. науч.-практ. конф. с междунар. участием студентов и молодых ученых, Гомель, 3-4 мая 2018 г. — Гомель: ГомГМУ, 2018. С. 1087.
96. ↑  Лукашэнка: Няма больш прарасейскага чалавека ў Беларусі, чым Прэзыдэнт. Я гэта даказваю 15 гадоў, у вас зь Беларусьсю ніколі не было праблемаў, TUT.BY, 11 мая 2010 г.
97. ↑  *Frear M.* Belarus under Lukashenka. Adaptive Authoritarianism. 1st Edition. — Routledge: Taylor & Francis Group, 194 p.
98. ↑  Aliaksandar Lukashenka, Encyclopædia Britannica
99. ↑  Belarus: 20 years under dictatorship and a revolution behind the rest of Europe, The Guardian
100. ↑  Belarus strongman Lukashenka marks 25 years in power, Deutsche Welle
101. ↑  Ганна Соўсь,«У архіве пабачыла тоны лістоў за беларускую мову», Радыё Свабода, 3 чэрвеня 2019 г.
102. ↑  Навумчык С. У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР, Радыё Свабода, 15 сакавіка 2020 г.
103. 1 2  Навумчык С. Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману, Радыё Свабода, 15 красавіка 2020 г.
104. ↑  Лебедок: «Когда речь о власти ради власти, то уже не важно, кто формальный собственник», Заўтра тваёй краіны, 6 сьнежня 2021 г.
105. ↑  Пастухоў М. Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове? // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.
106. ↑  Запрудзкі С. Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.
107. ↑  Запрудзкі С. Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады // Архэ Пачатак. №1(21), 2002.
108. ↑  Навумчык С. Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным, Радыё Свабода, 12 траўня 2019 г.
109. ↑  Толкачева Е. «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР, TUT.BY, 12.05.2019 г.
110. ↑  Мартинович Д. Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум, TUT.BY, 14.05.2020 г.
111. 1 2 3  Навумчык С. «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг, Радыё Свабода, 18 красавіка 2014 г.
112. ↑  Соўсь Г. Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі, Радыё Свабода, 12 кастрычніка 2019 г.
113. ↑  Генадзь Сагановіч звольнены // Наша Ніва, 1 ліпеня 2005 г.
114. ↑  З Гродзенскага медуніверсітэта звольнены беларускамоўны прафесар Астроўскі // Наша Ніва, 28 чэрвеня 2014 г.
115. ↑  Генадзь Семянчук: «Чыстка ў Гродзенскім універсітэце — гэта антыдзяржаўная дзейнасць» // Наша Ніва, 31 студзеня 2015 г.
116. ↑  Хільмановіч У. Вайна з кнігамі Архивирано на 24 ноември 2020 г. Радыё Рацыя, 2017 г.
117. ↑  У Гродзенскім універсітэце звольненая гісторык Іна Соркіна, TUT.BY, 12 студзеня 2014 г.
118. ↑  Адкрыты ліст вялікай групы гісторыкаў і простых людзей у абарону звольненага дацэнта Чарнякевіча: «Ацэнку будзем ставіць мы» // Наша Ніва, 5 кастрычніка 2012 г.
119. ↑  Выкладчыка Гродзенскага ўніверсітэта звальняюць за казку пра Пагоню // Наша Ніва, 8 кастрычніка 2012 г.
120. ↑  Гуштын А. Рэферэндум-1995. Права на беларускую мову, NAVINY.BY, 13 траўня 2015 г.
121. ↑  „Улада цемры". Зянон Пазьняк. 9 сакавіка 2008. Архивирано од изворникот на 2023-03-25. Посетено на 5 траўня 2016. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
122. ↑  Місюкевіч Ю. Беларусаў стала больш, але яны русіфікуюцца // Наша Ніва, 8 верасьня 2010 г.
123. ↑  Вынікі перапісу насельніцтва: для 53% насельніцтва беларуская мова — родная, Радыё Свабода, 8 верасьня 2010 г.
124. ↑  Яшчэ пра вынікі перапісу насельніцтва ў Беларусі Архивирано на 10 мај 2021 г. // Архэ Пачатак. 13 верасьня 2010 г.
125. ↑  *Дракахруст Ю.* Хто ў Беларусі гаворыць па-беларуску, TUT.BY, 15 студзеня 2019 г.
126. ↑  Газэта «Салідарнасьць» (23 лютага 2009). „Экспэрты ЮНЭСКА лічаць, што беларуская мова знаходзіцца ў небясьпецы". Белазар. Посетено на 10 красавіка 2013. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
127. ↑  Rudkouski P. Soft Belarusianisation. The ideology of Belarus in the era of the Russian-Ukrainian conflict // OSW COMMENTARY. Nr. 253. 3.11.2017. P. 1—6.
128. ↑  Макей: «Мяккай беларусізацыі» няма, гэта проста норма. Што ён сказаў у інтэрвію Tut.by — максымальна сьцісла, Радыё Свабода, 3 верасьня 2018 г.
129. ↑  Памочнік прэзідэнта: Беларусы лічаць галоўнай пагрозай для краіны страту беларускай мовы // Наша Ніва, 16 кастрычніка 2014 г.
130. ↑  Гомель. Пікет па зборы подпісаў кандыдата ў прэзыдэнты Ціханоўскай. Ч. 1. 29:26 // Жывы этэр на YouTube
131. ↑  «15 сутак за томік Купалы». Як у Менску судзяць пэнсіянэрак, якія ў электрычцы чыталі беларускіх клясыкаў, Радыё Свабода, 2 сакавіка 2021 г.
132. ↑  «Трэба пакараць людзей, якія тварылі бясчынствы». Выйшла з 20 сутак пэнсіянэрка, якую асудзілі за кнігу Быкава, Радыё Свабода, 23 сакавіка 2021 г.
133. ↑  «Дастаў усіх сваёй беларускай мовай»,— пэнсіянэра арыштавалі на 15 дзён і правяраюць на датычнасьць да фінансаваньня пратэстаў, Радыё Свабода, 23 красавіка 2021 г.
134. ↑  Кохно М. В Минске судили хозяйку квартиры за занавески с белорусским орнаментом на балконе 14-го этажа, TUT.BY, 4.05.2021 г.
135. ↑  ТБМ патрабуе спыніць перасьлед зьняволеных за ўжываньне беларускай мовы ў турмах, Радыё Свабода, 17 чэрвеня 2021 г.
136. ↑  «Мова 404». Выйшла кніга пра дыскрымінацыю беларускамоўных у Беларусі, Радыё Свабода, 3 лістапада 2021 г.
137. ↑  Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе, Радыё Свабода, 17 верасьня 2021 г.
138. ↑  Вярхоўны суд ліквідаваў ЗБС «Бацькаўшчына», Радыё Свабода, 24 верасьня 2021 г.
139. ↑  Вярхоўны суд ліквідаваў Саюз беларускіх пісьменьнікаў, які дзейнічае з 1934 году, Радыё Свабода, 1 кастрычніка 2021 г.
140. ↑  Вярхоўны суд ліквідаваў Таварыства беларускай мовы, Радыё Свабода, 8 лістапада 2021 г.
141. ↑  Лукашэнка прызнаў, што расейская мова разьвіваецца ў Беларусі на шкоду беларускай, Радыё Свабода, 2 сьнежня 2021 г.
142. ↑  Кніга па-беларуску стала «рэальнай пагрозай дзяржаўнаму парадку». Нямецкі гісторык пра перасьлед кнігавыданьня ў Беларусі, Радыё Свабода, 20 траўня 2022 г.
143. ↑  Аняменьне. З кронікі зьнішчэньня беларускай мовы. — Вільня, 2000.
144. ↑  Наша слова. № 28(1231), 15 ліпеня 2015 г.
145. ↑  *Bekus N.* Chapter 15. Paradoxes of Political and Linguistic Russification // Struggle over Identity. The Official and the Alternative «Belarusianness». — Budapest, 2013. P. 151—155.
146. ↑  Сергій Оснач. Мовна складова гібридної війни, Портал мовної політики
147. ↑  Російська пропаганда про події в Україні: тенденції 2014—2016 років, ГО «Детектор медіа»
148. ↑  Війна між Україною і Росією. Мовно-культурний фронт, Радіо Свобода
149. ↑  Казахстанцы отвергли попытки вмешательства российской Государственной Думы в решения по закону о языке, Caravanserai (руски)
150. ↑  Радыё «Рацыя» (4 верасьня 2002). „Рыхтуецца чарговая правакацыя". Tut.by. Архивирано од изворникот на 2016-03-05. Посетено на 22 лістапада 2017. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
151. ↑  „Беларускі экзархат". Беларуская праваслаўная царква. 22 чэрвеня 2015. Посетено на 5 жніўня 2017. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
152. 1 2  Гезгала С. Тэолаг, блізкі да патрыярха Кірыла, рэзка крытыкуе намер БПЦ прасіць самакіраванасці // Наша Ніва, 19 сьнежня 2014 г.
153. ↑  Мітрапаліт Павел ня мае і ня будзе атрымліваць беларускага грамадзянства, хоць абавязаны, Радыё Свабода, 7 кастрычніка 2016 г.
154. ↑  Мітрапаліт Павел: «Тэма самакіраванасці БПЦ здымаецца з парадку дня» // Наша Ніва, 18 студзеня 2015 г.
155. 1 2 3 4 5  Калеснічэнка Н. Даследаванне: На беларускай мове ў дзяржаўных ВНУ навучаецца 291 студэнт!, Заўтра тваёй краіны, 15 лютага 2019 г.
156. ↑  Русіфікацыя нарастае: па-беларуску навучаецца кожны сёмы школьнік і толькі 1 з 670 студэнтаў, Наша Ніва, 12 лютага 2014 г.
157. ↑  Страшныя лічбы русіфікацыі: з 2010 года колькасць беларускамоўных вучняў зменшылася на 43 тысячы, беларускамоўнае студэнцтва практычна ліквідаванае, Наша Ніва, 4 ліпеня 2015 г.
158. ↑  Марціновіч Я. Моўная катастрофа: за 10 гадоў колькасць беларускамоўных школьнікаў скарацілася ўдвая // Наша Ніва, 31 траўня 2017 г.
159. ↑  Алег Трусаў: Скарачэнне беларускамоўных школ можа прывесці да выраджэння нацыі // Берасьцейская вясна
160. ↑  Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?, TUT.BY, 22 жніўня 2011 г.
161. ↑  Інфаграфіка: толькі 19% школьнікаў навучаюцца па-беларуску, у Менску — 2%, НАСТАЎНІК.INFO, 1 верасьня 2011 г.
162. 1 2 3  Студзінская І. Вучыцца на роднай мове. 8 фактаў пра беларускія школы, Радыё Свабода, 21 лютага 2018 г.
163. ↑  13,3% беларусаў дэкларуе, што не ўмее чытаць па-беларуску, Белсат, 21 лютага 2019 г.
164. ↑  Мікрараён ДУА «Сярэдняя школа № 190 г. Мінска» Архивирано на 17 декември 2019 г. Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Сярэдняя школа №190 г. Мінска»
165. ↑  Жыровіцкую школу Качанава перавяла на расейскую мову Архивирано на 2 октомври 2021 г. Беларускае Радыё Рацыя, 2 кастрычніка 2021 г.
166. ↑  Студзінская І. Беларускамоўных школьнікаў усё меней, па-беларуску навучаецца 0,1% студэнтаў, Радыё Свабода, 30 сьнежня 2015 г.
167. 1 2  Севярынец Г. Чым я магу адказаць на пагрозу інтэграцыі? Перавучыцца на беларускага філёляга, Радыё Свабода, 17 верасьня 2019 г.
168. ↑  Янкойць М. Як выгнаць Маскву з галавы? Перагледзьце праграму літаратуры ў школе! // Наша Ніва, 26 верасьня 2015 г.
169. ↑  Гісторыю Беларусі збіраюцца выкладаць на рускай мове, TUT.BY, 7 жніўня 2006 г.
170. ↑  Ігар Карней, Уладзь Грыдзін, «Партызанская школа». Як Коласаўскі ліцэй пражыў 15 гадоў у падпольлі, Радыё Свабода, 17 кастрычніка 2018 г.
171. ↑  Коласаўскі ліцэй: 10 гадоў настальгіі, Budzma.org, 25 чэрвеня 2013 г.
172. ↑  Карюхина Т. Чаму лектары, якія «нелегальна» вучылі праграмістаў па-беларуску, адмаўляюць абвінавачванні, dev.by, 19.03.2018 г.
173. ↑  «Дапытвалі 6 гадзін». ДФР не верыць, што праграмістаў можна вучыць бясплатна, dev.by, 15.06.2018 г.
174. ↑  Чысткі ў Магілёўскім універсітэце: прымусілі сысці ўжо трох беларускамоўных выкладчыкаў, Наша Ніва, 10 чэрвеня 2021 г.
175. ↑  Сіўко Ф. Допіс з Віцебска: У энцыклапедыю «Культура Беларусі» ўключылі звесткі толькі пра рускамоўных пісьменнікаў з саюза Чаргінца // Наша Ніва, 10 жніўня 2017 г.
176. ↑  Панкавец З. Адэпт «рускага свету» атрымаў беларускую Нацыянальную літаратурную прэмію // Наша Ніва, 4 верасьня 2017 г.
177. ↑  Номинантами Первой национальной литературной премии стали 6 авторов, БЕЛТА, 6 верасьня 2015 г.
178. ↑  Лічба дня: 11% кніг, якія выходзяць у краіне, выдаюцца на беларускай мове, Эўрарадыё, 3 лютага 2015 г.
179. ↑  „Беларускую мову лічаць роднай 5 млн. 58 тыс. жыхароў Беларусі". Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 20 лютага 2012. Посетено на 10 лістапада 2013. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)
180. ↑  „Беларускую мову лічаць роднай 5 млн. 58 тыс. жыхароў Беларусі". Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 20 лютага 2012. Архивирано од изворникот на 2023-03-26. Посетено на 30 верасьня 2016. Проверете ги датумските вредности во: `|access-date=, |date=` (help)CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
181. ↑  *Пальчыс В.* Золотые купола. Как БПЦ меняет памятники архитектуры Беларуси, 1863x.com (руски)
182. ↑  Інтэлектуалы: Не дапусціце варварства з царквой у Навагрудку! // Наша Ніва, 10 лістапада 2008 г.
183. ↑  Глеб Лабадзенка. Хроніка знішчэння беларускай архітэктуры Рускай Праваслаўнай Царквой, 20 жніўня 2015.
184. ↑  Супраць «маскоўскіх цыбулін» на беларускіх цэрквах пачалі зьбіраць подпісы, Радыё Свабода, 2 траўня 2018 г.
185. ↑  Дашчынскі А. Чаму на беларускія храмы нацягваюць залатыя «цыбуліны»?, Радыё Свабода, 14 траўня 2018 г.
186. ↑  Арабей В. Вобразна-стылістычныя рашэнні сучасных прыходскіх храмаў Беларускай праваслаўнай царквы(вопыт 1991—2013 гадоў) // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия F. 2013.
187. ↑  Лычавко А. Какие здания снесли в столице три наших «мэра»: Круши, ломай, воруй гусей, The Village, 18 студзеня 2018 г.
188. ↑  Страчаны палац на Падоле, HARODNIA.COM
189. ↑  Ценность, о которой не знали. 10 лет назад в Гродно разрушили здание XVI в. HRODNA.LIFE, 8.08.2018 г.
190. ↑  В Гродно разрушен флигель дворца вице-администратора XVIII века(руски), NAVINY.BY, 2 жніўня 2007 г.
191. ↑  У Горадні зносяць флігель XVIIІ стагодзьдзя // Наша Ніва, 19 ліпеня 2007 г.
192. ↑  ЕС обнародовал черный список из 12 человек и 29 компаний, TUT.BY, 25.03.2012 г.
193. ↑  Абламейка С. «Дом Чыжа» як маніфэст, Радыё Свабода, 12 траўня 2016 г.
194. ↑  «Это откровенный архитектурный ляп»: Я живу в «доме Чижа», The Village, 17.07.2017 г.
195. ↑  У Мінску пачалі руйнаваць будынак першай электрастанцыі, Эўрарадыё, TUT.BY, 1 сакавіка 2011 г.
196. ↑  По факту сноса первой минской электростанции может быть возбуждено уголовное дело(руски), EJ.BY
197. ↑  В Гродно стало на три старых здания меньше, s13.ru, 7 красавіка 2018 г. (руски)
198. ↑  Ночью в центре Гродно сносили здание, которому больше 100 лет(добавлено видео) // Вечерний Гродно, 26 красавіка 2014 г.
199. ↑  В центре Гродно снесли историческое здание XIX века(руски), GRODNO24.COM, 26 красавіка 2014 г.
200. ↑  Фотофакт: в Гродно приступили к сносу здания начала прошлого века. На его месте появится элитная новостройка (руски), S13.RU, 26 верасьня 2016 г.
201. ↑  Историческое здание на К. Маркса в Гродно снесли окончательно из-за плохого состояния (руски), GRODNO.IN, 18 студзеня 2016 г.
202. ↑  «Гэты горад не для жыхароў, а для бізнэсу». Каб забудоўваць праспэкт Незалежнасьці, улады не намінуюць яго ў сьпіс UNESCO, Радыё Свабода, 2018 г.
203. ↑  У Баранавічах знясуць стогадовы будынак даходнага дома, каб пабудаваць краму // Наша Ніва, 7 красавіка 2016 г.
204. ↑  Будынак на Гандлёвай канчаткова зруйнаваны(фота), TUT.BY, 12 ліпеня 2018 г.
205. ↑  Теперь все ясно. Зачем Митрополит Павел просит снести исторические здания в центре Минска, Citydog.by. 12 красавіка 2016 г. (руски)
206. ↑  Бюст Сталина убрали от православной часовни на «Линии Сталина», TUT.BY, 7 ліпеня 2015 г.
207. ↑  У прысутнасьці Лукашэнкі адкрылі «лінію Сталіна», Радыё Свабода, 30 чэрвень 2005 г.
208. ↑  26 траўня ў Менску на тэрыторыі Вайсковай акадэміі адкрыты помнік Феліксу Дзяржынскаму, Вясна
209. ↑  Ці патрэбны ў Менску помнік Дзяржынскаму?, Радыё Свабода, 26 траўня 2006 г.
210. ↑  Бартосік З. Нашто ў Крайску бюст расейскаму цару?, Радыё Свабода, 31 ліпень 2014 г.
211. ↑  У Віцебску адкрылі помнік патрыярху Маскоўскаму Алексію ІІ, Наша Ніва, 7 красавіка 2013 г.
212. ↑  Краўцэвіч: Помнік Аляксандру Неўскаму ў Віцебску — гэта экспансія «русского мира», Радыё Свабода, 20 чэрвень 2016 г.
213. ↑  Валошын Я. Акадэмія навук супраць помніка Неўскаму ў Віцебску, TUT.BY, 15 чэрвеня 2010 г.
214. ↑  Лукашук З. Скандальны верш на бюсьце Пушкіна зацьверджаны магілёўскімі чыноўнікамі, Эўрапейскае радыё для Беларусі, 8 чэрвеня 2015 г.
215. ↑  Верш «Клеветникам России» зьнялі зь бюсту Пушкіна ў Магілёве // Наша Ніва, 12 чэрвеня 2015 г.
216. ↑  Недаверкаў М. Група моладзі сарвала адкрыццё помніка Леніну каля МТЗ ФОТА, ВІДЭА // Наша Ніва, 7 лістапада 2016 г.
217. ↑  Шуневіч адкрыў у Мінску помнік царскаму паліцэйскаму з сабачкам, Наша Ніва, 2 сакавіка 2017 г.
218. ↑  Трафімовіч А. «Ня наш гарадавы» — першае «міністэрства ўнутраных спраў» зьявілася ў беларусаў у ХVIII стагодзьдзі, Радыё Свабода, 4 сакавіка 2017 г.
219. ↑  Соколова О. М. Культуроним Минска в произведениях художественной культуры Новейшего времени // Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў. — №1(25). — 2016. — С. 46.
220. ↑  Пад Магілёвам паставілі помнік расейскаму генэралу-славянафілу, рэдактару «Русского міра», Наша Ніва, 12 чэрвеня 2017 г.
221. ↑  На дом, дзе жыла Магдалена Радзівіл, павесілі шыльду пра супрацоўнікаў ОГПУ, Радыё Свабода, 23 чэрвень 2017 г.
222. ↑  У Брэсце паставілі помнік дэсантніку з расійскага мультфільма ФОТЫ // Наша Ніва, 31 ліпеня 2018 г.
223. ↑  На новай «трыумфальнай арцы» ў Магілёве павесілі ордэн Леніна // Наша Ніва, 15 верасьня 2018 г.
224. ↑  У Мінску рэканструююць помнік Калініну за $60 тысяч. Бо стары згніў // Наша Ніва, 15 лістапада 2018 г.
225. ↑  У гродзенскай гімназіі ўрачыста адкрылі помнік Дзяржынскаму // Наша Ніва, 13 сьнежня 2018 г.
226. ↑  Маханькоў М. Якуція: народ, якому ўдалося зноў стаць большасцю на ўласнай зямлі // Наша Ніва, 2 верасьня 2017 г.
227. ↑  Маханькоў М. Як паспяхова супрацьстаяць русіфікацыі: прыклад Чувашыі // Наша Ніва, 5 жніўня 2017 г.
228. ↑  Всесильна ли пропаганда?(руски), Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных дасьледаваньняў(НІСЭПД)
229. ↑  Зюганаў падзякаваў Лукашэнку за трансляцыю ў Беларусі расійскіх тэлеканалаў // Наша Ніва, 5 верасьня 2017 г.
230. ↑  Беларуская служба Радыё Свабода: учора, сёньня, заўтра, Радыё Свабода, 20 кастрычніка 2003 г.
231. ↑  Лыч Л. Беларуская мова як аб’ект дзяржаўнай дыскрымінацыі // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.
232. ↑  Валошын Я. Бітва за роднае слова(частка 1) // Звязда. № 254, 28 снежня 2010. С. 3.
233. ↑  У Беларусі забароненыя этыкеткі на беларускай мове? // Наша Ніва, 6 студзеня 2015 г.
234. ↑  Панкавец З. СТБ 1100—2016: улады забілі яшчэ адзін цвік у труну беларушчыны // Наша Ніва, 27 лютага 2017 г.
235. ↑  „Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus" (англиски). Предлошка:Артыкул у іншым разьдзеле. Архивирано од изворникот на 2021-10-26. Посетено на 2021-10-26.
236. ↑  Врангель Н. Е. Воспоминания: От крепостного права до большевиков. — М.: Новое литературное обозрение, 2003.

Надворешни врски
----------------

* Генадзь Лыч, Леанід Лыч (11.01.2008). „Паміж двух агнёў: Урокі гісторыі". Мы — нацыя!. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help); Надворешна врска во `|publisher=` (help)
* Ніна Баршчэўская. „Русыфікацыя беларускае мовы ў асьвятленьні газэты «Беларус»". Kamunikat.org. Архивирано од изворникот на 2015-10-20. Посетено на 2023-04-12.
* Вячорка В. Як дэсаветызаваць назвы менскіх вуліцаў і пляцаў?, Радыё Свабода, 12 лістапада 2014 г.
* Як улада Лукашэнкі выкараняла беларускую мову. 10 фактаў і прыкладаў з гісторыі, Радыё Свабода, 26 студзеня 2022 г.
* Павел Добровольский (11.07.2017). „Замки, храмы и ратуши. Кто, когда и зачем уничтожил исторический облик крупных городов Беларуси" (руски). TUT.BY. Архивирано од изворникот на 2018-09-24. Посетено на 2023-04-12. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
* Павел Добровольский (10.04.2017). „Семь белорусских городов, которые выглядели гораздо красивее" (руски). TUT.BY. Архивирано од изворникот на 2020-09-28. Посетено на 2023-04-12. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
* Сяргей Абламейка, Як мы сталі «сильно похожи друг на друга». Адкрыты ліст да Барыса Акуніна, Радыё Свабода, 21 красавіка 2022 г.
* Дзьмітры Гурневіч, Колькі Расея павінна заплаціць беларусам за стагодзьдзі войнаў, зьдзекі і акупацыю, Радыё Свабода, 12 верасьня 2022 г.