*Свештеникот стар верник Никита Пустосвјат се расправа со патријархот Јоаким за прашања на верата.* Слика од Василиј Перов (1880)
**Раскол** (руски: *раскол*) е поделба на Руската православна црква во две фракции, официјална црква и движењето „Старите верници" од средината на 17 век. Тоа било предизвикано од реформите на патријархот Никон во 1653 година, кои имале за цел да воспостават униформност помеѓу грчката и руската црковна практика.

Терминот е етимолошки поврзано со семејното име на Родион Расколников, главниот јунак на добро познатиот роман „*Злосторство и казна*" на Достоевски.

Црковни реформи и реакција на нив
---------------------------------

Членовите на влијателен круг наречени Зелоти на побожноста (Кружок ревнителей благочестия) се залагал за прочистување на руската православна вера. Тие настојувале да го реформираат московското општество, приближувајќи го на христијанските вредности и да ги подобрат црковните практики. Како последица на тоа, тие исто така биле ангажирани во отстранување на алтернативни верзии и исправка на книгите за божествената служба. Највлијателни членови на овој круг биле протерејите Аввакум, Иван Неронов, Стефан Вонифатијев, Фјодор Ртишчев и, кога сè уште бил архиепископ во Новгород, самиот Никон, идниот патријарх.

Со поддршка од рускиот цар Алексеј Михаилович, патријархот Никон го започнал процесот на исправка на руските божествени служби во согласност со нивните современи грчки колеги и измени во некои од ритуалите (знакот на два прста на крстот бил заменет со оној со три прста, „алелуја "требало да се изговара трипати наместо два и сл.) Овие иновации наишле на отпор и од свештенството и од народот, кои ја оспорувале легитимноста и исправноста на овие реформи, повикувајќи се на теолошките традиции и на источните православни црковни правила. Игнорирајќи ги овие протести, реформите биле одобрени од црковните синоди во 1654–1655 година. Во 1653–1656 година, Печатарскиот двор под Епифани Славинецки започнал да произведува корегирани верзии на ново преведени книги за божествена служба.

Традиционално, широко распространето гледиште за овие реформи е дека тие влијаат само на надворешната ритуалистичка страна на руската православна вера и дека овие промени се сметаат за голем настан од религиозниот руски народ. Сепак, овие реформи, освен нивното самоволие, воспоставија радикално различни односи помеѓу црквата и верниците. Наскоро станало очигледно дека Никон ја искористил оваа реформа заради централизација на црквата и зајакнување на сопствениот авторитет. Насилното воведување на новите книги и ритуали на божествената служба од страна на Никон предизвика голема оддалеченост помеѓу Зелотите на побожноста и Никон. Некои од нејзините членови се залагаа за старата вера и се спротивставуваа на реформите и постапките на патријархот.

Аввакум и Даниел прво му се обратиле на царот да го официјализираат крстот со два прста и се поклониле за време на божествените служби и проповеди. Потоа, тие се обиделе да му докажат на свештенството дека исправувањето на книгите во согласност со грчките стандарди ја осквернува чистата вера затоа што грчката црква отстапила од „античката побожност" и ги печатела своите божествени книги во католичките печатници и дека биле изложени на римокатолички влијанија. Иван Неронов зборувл за зајакнување на авторитетот на патријархот и побара демократизација на црковното управување. Овој конфликт меѓу Никон и бранителите на старата вера се свртел на полошо и наскоро Аввакум, Иван Неронов и другите ќе бидат прогонувани и на крајот погубени во 1682 година.

 Детали за сликата *Бојарија Морозова* од Василиј Суриков, што го прикажува апсењето на Феодосија Морозова од страна на Никонците во 1671 година. Таа држи два прста кренати, покажувајќи го стариот начин на правење на Крстниот знак: со два прста, отколку со три.
Случајот што го донесоа бранителите на старата вера, најде многу приврзаници меѓу различните слоеви на руското општество, што би го родило движењето Раскол. Дел од старата вера, нискорангирани свештеници протестираа против зголемувањето на феудалното угнетување, кое доаѓаше од црковните водачи. Некои членови на високото свештенство се приклучија на движењето Раскол поради нивното незадоволство од аспирациите на Никон и самоволието на неговите реформски цркви.

Некои од нив, како епископот Павле од Коломна, архиепископот Александар од Вјатка (како и голем број манастири, како што е познатиот Соловетски манастир ж), се залагаа за старата вера; епископот Павле на крајот беше погубен заради верност кон старите обреди. Бојарија Феодосија Морозова, нејзината сестра принцезата Урусова и некои други дворјани отворено ги поддржуваа или тајно сочувствуваа со бранителите на старата вера.

Обединувањето на ваквите хетерогени сили против она што стана „официјална црква" веројатно може да се објасни со малку контрадикторната идеологија на движењето Раскол. Извесно идеализирање и зачувување на традиционалните вредности и старите традиции, критички став кон иновациите, зачувување на националната оригиналност и прифаќање (од радикални елементи) на мачеништвото во име на старата вера како единствен пат кон спасението беа испреплетени со критиката на феудализмот и кметство. Различни социјални слоеви беа привлечени од различни страни на оваа идеологија.

Најрадикалните апологети на Расколот проповедаа за приближување кон Армагедон и доаѓање на антихристовото, царското и патријархското обожавање на сатаната, кои идеи ќе најдат широк одговор кај рускиот народ, сочувствувајќи со идеологијата на овие најрадикални апологети. Движењето Раскол така стана авангарда на конзервативната и истовремено демократска опозиција.

Востанија и прогонства
----------------------

Движењето Раскол се здобило со сила по црковниот собор во 1666–67 година, која ги анатемизираше бранителите на старата вера како еретици и донесувалп одлуки во врска со нивната казна. Особено членовите на нискосвештенството, кои ги прекинале односите со црквата, станале водачи на опозицијата. Пропагандата на поделбата со црквата во име на зачувување на православната вера како што постоеле сè додека реформите не биле главниот постулат на нивната идеологија. Најдраматичните манифестации на Раскол вклучуваа практикување на таканаречената *огненија крешенија* (огненные крещения или крштевање со оган) или самозапалување, практикувано од најрадикалните елементи во движењето на старите верници, кои сметаа дека крајот на светот бил близу.

 *Московскиот војвода кој го симнува востанието во манастирот Соловецки*. Рано цртан лубок од 19 век, припишан на Михаил Григориев.
Старите верници наскоро ќе се поделат на различни деноминации, Поповци и Беспоповци. Привлечени од проповедањата на идеолозите од Раскол, многу луѓе, главно селани, занаетчии и козаци, избегале во густите шуми на Северна Русија и регионот на Волга, јужните граници на Русија, Сибир, па дури и во странство, каде што би ги организирале сопствените општини. Ова било масовно иселување на обичните руски луѓе, кои одбиле да ги следат новите црковни ритуали. Во 1681 година, владата забележала зголемување кај „непријателите на црквата", особено во Сибир. Со активна поддршка од Руската православна црква, таа започнала да ги прогонува таканаречените *расколники* (раскольники), т.е. „расколничари".

Во 1670-тите - 1680-тите, изложеноста на одредени социјални пороци во руското општество добило особено значење во идеологијата на Раскол. Некои од извинувачите на Раскол, како што се Аввакум и неговите избраници во затворот во Пустозиорск, имале тенденција да оправдаат некои востанија, толкувајќи ги како Божја казна за црковните и царските власти за нивните дела Некои од приврзаниците на старите верници учествувале во бунтот на Степан Разин во 1670-1671 година, иако ова востание не се смета за бунт на старите верници, а самиот Стенка Разин имал силно антиеклестички ставови. Поддржувачите на старата вера играа важна улога во востанието во Москва од 1682 година. Многу од членовите на старата вера мигрирале на запад, барајќи засолниште во Полско-литванскиот заедница, што им овозможи слободно да ја практикуваат својата вера.

Кон крајот на 17-ти - почетокот на 18-от век, најрадикалните елементи на движењето Раскол заминале во рецесија откако стана очигледно дека реформите не можат да се вратат. Внатрешната политика на Петар Велики го олеснила прогонот на старите верници. Царот, сепак, им наметнала повисоки даноци. За време на владеењето на Кетрин Велика, старите верници кои избегале во странство дури биле охрабрени да се вратат во својата татковина. Сепак, позицијата на старите верници во Русија остана нелегална сè до 1905 година.

Сцена од времето на Расколот, од Сергеј Иванов
Расколот сè уште постои, а со тоа и одреден антагонизам помеѓу Руската православна црква на Московската патријаршија и Старите верници, иако на официјално ниво и двете страни се согласија за мирен соживот. Од црковна и теолошка гледна точка, Расколот останува крајно контроверзно прашање и една од најтрагичните епизоди на руската историја.

Користена литература
--------------------

* Cherniavsky, M (1955), „The Reception of the Council of Florence in Moscow", *Church History* (article), **XXIV**: 147–57.
* Crummey, Robert O (1970), *The Old Believers & The World of Antichrist; The Vyg Community & The Russian State*, Wisconsin UP.
* Gill, T (1959), *The Council of Florence*, Cambridge.
* Shevchenko, I (1955), „Ideological Repercussions of the Council of Florence", *Church History* (article), **XXIV**: 291–323, doi:10.2307/3162002, JSTOR 3162002.
* Zenkovsky, Serge A (1957), „The ideology of the Denisov brothers", *Harvard Slavic Studies*, **III**: 49–66.
* ——— (1956), „The Old Believer Avvakum", *Indiana Slavic Studies*, **I**: 1–51.
* ——— (1967) [1960], *Pan-Turkism and Islam in Russia*, Harvard UP
* ——— (1957), „The Russian Schism", *Russian Review*, **XVI** (4): 37–58, doi:10.2307/125748, JSTOR 125748.
* Голубинский (Golubinskij), ЕЕ (1900), *История русской церкви*, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* ——— (1905), *К нашей полимике со старообрядцами*, ЧОИДР (ČOIDR) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* Дмитрев (Dmitrev, AD) (1937), *Инквизиция в России*, Москва (Moscow) : ГАИЗ (State anti-religious publishing) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help)
* Зеньковский, СА (Zenkovskij, SA) (2006), *Русское старообрядчество*, I, II, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* Каптерев, НФ (Kapterev, NF) (1913), *Патриарх Никон и его противники в деле исправления церковныx обрядов*, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* ——— (1914), *Характер отношений России к православному востоку в XVI и XVII вв*, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* Карташов, АВ (Kartašov, AV) (1959), *Очерки по иситории русской церкви*, Париж (Paris) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* Ключевский, ИП (Ključevskij, IP) (1956–59), *Сочинения*, I–VIII, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).
* Кутузов, БП (Kutuzov, BP) (2003), *Церковная "реформа" XVII века*, Москва (Moscow) Занемарен непознатиот параметар `|trans_title=` (help).