**Нисаланд** (/nɪˈæsəlænd, naɪˈæsə-/) бил британски протекторат сместен во Африка кој бил основан во 1907 година кога поранешниот британски протекторат Централна Африка го променил своето име. Помеѓу 1953 и 1963 година, Нјасаланд бил дел од Федерацијата на Родезија и Нјасаланд. По распуштањето на Федерацијата, Нјасаланд станал независна од Британија на 6 јули 1964 година и била преименувана во Малави.

Историјата на Нисаланд била обележана со масовното губење на африканските комунални земји во раниот колонијален период. Во јануари 1915 година, пречесниот Џон Чилембве организирал обид за бунт во знак на протест против дискриминацијата на Африканците. Колонијалните власти преиспитале некои од нивните политики. Од 1930-тите, растечката класа на образована африканска елита, многумина образовани во Обединетото Кралство, станала политички активна и гласна за стекнување независност. Тие основале здруженија,а по 1944 година и Африканскиот конгрес на Нисаланд (НАК).

Кога Нјасаланд бил принуден да стапи во Федерација со Јужна и Северна Родезија во 1953 година, имало пораст на граѓански немири, бидејќи тоа било длабоко непопуларно меѓу луѓето на територијата. Неуспехот на НАК да го спречи ова предизвикало негов колапс. Наскоро, една помлада и поборбена генерација го оживеала НАЦ. Тие го поканиле Хестингс Банда да се врати во земјата и да ја доведе до независност како Малави во 1964 година.

Историско население
-------------------

Домородните жители на Нјасаланд, 1911 година
Сите 75 европски жители на Блантаер, 1897 година
Пописот од 1911 година бил првиот откако протекторатот бил преименуван во Нјасаланд. Населението според овој попис било: Африканци, класифицирани како „домородци": 969183, Европејци 766, Азијци 481. Во март 1920 година Европејците броеле 1 015, а Азијците 515. Бројот на Африканците бил проценет (1919) на 561 600 мажи и 664 400 жени, вкупно 1 226 000. Блантајр, главниот град, имал околу 300 европски жители. Бројот на жители на Европејците секогаш бил мал, само 1 948 во 1945 година. До 1960 година нивниот број се искачил на околу 9 500, но тие се намалија потоа по борбата за независност. Мал бил и бројот на етнички азиски жители, од кои многумина биле трговци.

Категоријата „домородци" била голема, но немала општа дефиниција за поимот. Во судскиот случај во Нјасаланд од 1929 година, судијата изјавил дека: „Домородец значи родум од Африка кој не е од европска или азиска раса или потекло; сите останати не се домородци. Расата или потеклото на една личност не зависи од тоа каде е роден. Расата зависи од крвта во вените. За разлика од Европејците со британско потекло, домородците од Нисаланд немале британско државјанство според законот за британско државјанство, но имаа помал статус на британско заштитено лице. Терминот „домородец" се користел во сите колонијални пописи до и вклучувајќи ја 1945 година.

Податоците од пописот од колонијалните пописи и првиот попис по независноста во табелата подолу покажуваат население кое се зголемило доста брзо. *Де факто* населението ги брои оние што се жители; *де јуре* популациите вклучуваат отсутни работници мигранти кои давале адреси во Малави како нивен постојан дом.

| година | Де факто население | Де јуре население | Годишен пораст |
| --- | --- | --- | --- |
| 1901 година | 736.724 |  |  |
| 1911 година | 969.183 |  | 2,8% |
| 1921 година | 1.199.934 |  | 2,2% |
| 1926 година | 1.280.885 | 1.290.885 | 1,5% |
| 1931 година | 1.569.888 | 1.599.888 | 4,4% |
| 1945 година | 2.044.707 | 2.178.013+ | 2,2% |
| 1966 година | 4.020.724 | 4.286.724+ | 3,3% |

@добиено од де јуре популацијата со одземање на оние за кои се знае дека се во странство.

+произлезено од де факто населението со додавање на оние за кои се знае дека се во странство.

Извор: *Финален извештај од пописот на Малави во 1966 година,* Зомба, 1968 година.

Колонијалните пописи биле непрецизни: оние од 1901 и 1911 година го проценуваа африканското население врз основа на даночните записи од колиби, а возрасните мажи кои неплаќаа данок (до 10% од вкупниот број) останаа неевидентирани. Пописите од 1921, 1926 и 1931 година не направиле поединечни пребројувања на африканското население, веројатно потценети отсутни и недоволно пребројани во оддалечените области. Пописот од 1945 година бил подобар, но сепак не веродостоен запис на африканското население. Сите пописи од 1921, 1931 и 1945 година го забележале бројот на имигранти од Мозамбик. Оние спроведени пред 1945 година можеби значително го потпишувале бројот на Африканци, а исто така и целосниот обем на емиграција на работна сила надвор од Нјасаланд.

Во текот на целиот колонијален период и до денес, густината на руралното население во Нјасаланд/Малави е меѓу највисоките во суб-сахарска Африка. Иако населението се зголемило доста брзо, двојно се зголемило меѓу 1901 и 1931 година, високата смртност на доенчиња и смртните случаи од тропски болести го ограничила природниот прираст на не повеќе од 1 до 2 проценти годишно. Се чини дека остатокот од зголемувањето е резултат на имиграцијата од Мозамбик. Од 1931 до 1945 година, природниот прираст се удвоил, веројатно преку подобрени медицински услуги, а смртноста на доенчињата постепено се намалувала. Иако имиграцијата продолжила во текот на колонијалниот период, таа била помалку значаен фактор.

Пописот од 1921 година навел 108 204 *„Ангуру"* (имигранти од Мозамбик што зборуваат Ломве). Веројатно е дека голем број од оние кои биле наведени под други племенски имиња ја преминале границата и од Мозамбик. Исто така, веројатно е дека бројот на имигранти од племенски групи за кои се верувало дека припаѓаат на околните територии, главно Мозамбик и Северна Родезија, се удвоил помеѓу 1921 и 1931 година. Најголем дел од ова големо миграциско движење се случило по 1926 година. Популацијата *на Ангуру* дополнително се зголемила за повеќе од 60 проценти помеѓу 1931 и 1945 година. Пописот од 1966 година забележал 283 854 Африканци родени во странство, од кои околу 70 отсто родени во Мозамбик.

Оваа внатрешна имиграција на семејства била донекаде избалансирана со надворешната работна емиграција, главно од мажи, во Јужна Родезија и Јужна Африка. Развојот на Нјасаланд веројатно бил негативно погоден од одливот на работници во други земји. Владата на Нјасаланд проценила дека 58 000 возрасни мажи работеле надвор од Нјасаланд во 1935 година. Само пописот на Јужна Родезија од 1931 година забележал 54 000 мажи Африканци од Нисаланд, така што претходната проценка веројатно го потценувала вкупниот број работници во другите земји. Било проценува дека во 1937 година над 90 000 возрасни мажи биле работници мигранти: се сметало дека една четвртина од нив не биле во контакт со своите семејства повеќе од пет години.

До 1945 година се знаело дека речиси 124 000 возрасни мажи и речиси 9 500 возрасни жени биле отсутни, исклучувајќи ги оние кои не биле во контакт со нивните семејства. Голем дел од работниците мигранти потекнувале од руралните северни и централни региони: во 1937 година, од 91 000 Африканци кои биле евидентирани како отсутни, помалку од 11 000 биле од областите на југ, каде што имало повеќе работни места. Работната миграција продолжила до и по независноста. Се проценува дека во 1963 година, околу 170 000 мажи биле отсутни и работеле во странство: 120 000 во Јужна Родезија, 30 000 во Јужна Африка и 20 000 во Замбија.

Администрација
--------------

### Централно

Карта на Нјасаланд од 1935 година
Карта на федерацијата на Родезија и Нјасаланд
Во периодот од 1907 до 1953 година, Нјасаланд бил предмет на директен надзор и контрола од страна на Колонијалната канцеларија и парламентот на Обединетото Кралство. Нејзината администрација била предводена од гувернер, назначен од британската влада и одговорен пред Колонијалната канцеларија. Бидејќи на Нисаланд и требало финансиска поддршка преку грантови и заеми, гувернерите исто така известуваа до Министерството за финансии на НВ за финансиски прашања. Од 1953 до крајот на 1963 година, Нјасаланд бил дел од Федерацијата на Родезија и Нјасаланд, која не била целосно независна држава бидејќи била уставно подредена на британската влада. Нјасаланд остана протекторат и неговите гувернери ги задржаа одговорностите за локалната администрација, работничките и синдикатите, африканското основно и средно образование, африканското земјоделство и шумарство и внатрешната полиција.

Поголемиот дел од поранешните овластувања на гувернерите биле префрлени на Федералната влада. Таа имала единствена одговорност за надворешните работи, одбраната, имиграцијата, високото образование, транспортот, работните места и главните аспекти на економската политика, како и доминантната улога во здравството, индустрискиот развој и електричната енергија. Колонијалната канцеларија ја задржала крајната моќ над африканските работи и африканската сопственост на земјиштето. Федерацијата била формално распуштена на 31 декември 1963 година во исто време независноста на Нјасаланд била утврдена за 6 јули 1964 година.

Повеќето гувернери го поминувале најголемиот дел од својата кариера на туѓи територии, но им помагале раководителите на сектори кои го поминале својот работен век во Нисаланд. Некои од овие високи функционери седеле и во двата совети кои ги советувале гувернерите. Законодавниот совет бил формиран само од службеници во 1907 година за да ги советува гувернерите за законодавството. Од 1909 година било додадено малцинство од номинирани „неофицијални" членови. До 1961 година, гувернерот имал право да стави вето на секоја уредба донесена од Законодавниот совет. Извршниот совет бил помал орган кој советуваше за политика. Таа била формирана само од функционери до 1949 година, кога на осум функционери биле додадени двајца номинирани бели „неофицијални" членови.

Составот на Законодавниот совет постепено станувал порепрезентативен. Во 1930 година, нејзините шест „неофицијални" членови повеќе не биле номинирани од гувернерот, туку биле избрани од страна на здружението што ги претставувало белите жардинери и бизнисмени. До 1949 година, африканските интереси ги застапувал еден бел мисионер. Таа година гувернерот назначил тројца Африканци и еден Азиец да им се придружат на шест бели „неофицијални" и 10 официјални членови.

Од 1955 година, биле избрани нејзините шест бели „неофицијални" членови; биле номинирани пет Африканци (но не и Азијци). Само во 1961 година сите места во Законодавниот совет биле пополнети со избори: Конгресната партија на Малави освои 22 од 28 места. Партијата била номинирана и за седум од 10 места во Извршниот совет.

### Локално

Протекторатот бил поделен на области од 1892 година, со собирач на приходи (подоцна наречен Окружен комесар задолжен за секоја од нив). Првично имало околу десетина области, но бројот се зголемил на дваесетина по независноста. 12-те инкасатори и 26-те асистенти во 1907 година биле одговорни за наплата на даноците и царините на Хат. Тие имале и судски одговорности како судии, иако малкумина имаа некаква правна обука. Од 1920 година, окружните комесари известувале до тројца провинциски комесари за северните, централните и јужните провинции. Тие пак се пријавиле кај главниот секретар во Зомба. Бројот на окружните комесари и нивните помошници полека се зголемил на 51 во 1937 година и околу 120 во 1961 година.

Во многу делови на протекторатот имало малку силни поглавари. На почетокот Британците се обиделе да ги избегнат овластувањата на постојните началници кои биле моќни, минимизирајќи ги во корист на директното владеење од страна на собирачите. Од 1912 година, Колекционерите можеле да номинираат главни поглавари и селски началници како локални посредници помеѓу администрацијата на протекторатот и локалното население, во рана форма на индиректно владеење. Секој собирач можел да одреди какви овластувања да им додели на раководителите во неговиот округ. Некои ги назначија постоечките традиционални началници како главни раководители, кои имаа значителна власт на локално ниво.

Друга верзија на индиректно владеење била воведена во 1933 година. Владата ги овластила началниците и нивните совети како автохтони власти, но тие имале малку реални овластувања и малку пари да ги спроведуваат. Матичните власти можеле да формираат родни судови за да решаваат случаи според локалното обичајно право. Но, Сер Чарлс Голдинг, гувернер од 1924 до 1929 година, верувал дека системот на традиционални началници бил во распаѓање и не може да се потпре. Матичните судови немале јурисдикција над имотите во европска сопственост. Тие биле предмет на надзор на окружните комесари и генерално биле користени од колонијалната администрација за спроведување на непопуларни земјоделски правила. Тие се занимавале со огромниот дел од граѓанските спорови во протекторатот.

Од 1902 година, Британците го воспоставиле англиското право како официјален правен кодекс и формирале Висок суд според англискиот модел, со главен судија и други судии. Жалбите биле сослушани од Апелациониот суд на Источна Африка во Занзибар. Обичајното право било дозволено (но не и задолжително) во случаите во кои биле вклучени Африканци, доколку мајчиното право или обичај не биле одвратни со англиските правни принципи. Редот најпрво го одржувале војниците на Кралските африкански пушки, од кои некои биле испратени да им помагаат на окружните комесари или од слабо обучена полиција регрутирана од окружните комесари. Во 1922 година била формирана подобро обучена централна колонијална полиција, но во 1945 година имало само 500 полицајци.

По Втората светска војна, владата ги зголемила трошоците за полицијата и ги проширила своите сили во руралните области. Училиште за полициска обука било отворено во 1952 година, полициската работна сила се зголемила на 750 до 1959 година и била формирани нови единици (Специјалниот огранок и Полициските мобилни сили за контрола на немири). Овие промени се покажале како недоволни кога се случија големи нарушувања во 1959 година, бидејќи поддршката за независност почнала да расте. Владата прогласила вонредна состојба, а воените сили биле донесени од Родезија и Тангањика. Полициската работна сила брзо се проширила на околу 3.000 преку регрутирање и обука. Откако Конгресната партија на Малави ја презела власта во 1962 година, таа ја наследила колонијалната полиција од 3 000, вклучувајќи и британски високи офицери.

Земјиште
--------

### Приватно

Европското стекнување и сопственост на големи површини земја претставувало голем социјален и политички проблем за протекторатот, бидејќи Африканците сè повеќе го предизвикувале ова преземање на нивната земја. Помеѓу 1892 и 1894 година, 3 705 255 хектари, речиси 1,5 милиони хектари или 15% од вкупната површина на Протекторатот, биле отуѓени како имоти во европска сопственост преку колонијалното доделување на сертификати за побарување. Од нив, 2 702 379 милиони хектари, над 1 милион хектари, на северот на протекторатот биле купени од страна на британската компанија за Јужна Африка заради нејзиниот минерален потенцијал, но тој никогаш не бил претворен во плантажи. Но, голем дел од преостанатата земја, околу 867.000 хектари, или над 350.000 хектари имот, вклучувал голем дел од најдобрите обработливи површини во висорамнините Шире, кои биле најгусто населен дел од земјата и каде Африканците се потпираа на земјоделството за егзистенција.

Првиот комесар на протекторатот, Сер Хари Џонстон, се надевал дека Висорамнините Шајри ќе станат област за големи европски населби. Подоцна сметал дека е премногу нездраво. Тој признал дека има големо африканско население кое бара доволно земјиште за сопствена употреба, иако неговите наследници не го делеле овој став. Дополнителните отуѓувања на земјиштето биле многу помали. Околу 250.000 хектари од поранешните земјишта на круната биле продадени како слободна сопственост или изнајмени, а речиси 400.000 хектари повеќе, првично во Сертификати за побарување, биле продадени или изнајмени во стопанства чија просечна големина била околу 1.000 хектари. Многу од нив биле помали фарми управувани од Европејци кои дојдоа во Нјасаланд по Првата светска војна за да одгледуваат тутун.

Уште во 1920 година, Комисија за земјиште формирана од властите во Нијасаланд предложила дополнително отуѓување на земјиштето, за да се промовира развојот на мали до средни европски насади, од 700 000 хектари круна земја за која Комисијата рекла дека се достапни откога тогашните и идните потреби на африканскиот народ биле задоволени. Овој план бил отфрлен од Колонијалната канцеларија.

Голем дел од најдоброто земјиште во висорамнините Шире било отуѓено од Европејците во крајот на 19 век. Од повеќе од 860.000 хектари имот во висорамнините Шире, само една четвртина било земјиште со слаб квалитет. Останатите 660.000 хектари биле во области со поплодни почви, кои имале вкупна површина од околу 1,3 милиони хектари во висорамнините Шире. Но, два големи појаси, едниот од градот Зомба до Блантир-Лимбе, вториот од Лимбе до градот Тиоло, биле речиси целосно имоти. Во овие две значајни области, земјата траст за Африканците била ретка и следствено пренаселена.

Во раните години на протекторатот, малку од земјиштето на имотите било засадено со растенија. Доселениците сакале работна сила и ги охрабриле постоечките африкански жители да останат на неразвиеното земјиште. Според Л. Вајт, до 1880-тите, големи области на висорамнините Шире можеби станале недоволно населени поради борби или напади на робови. Токму овие речиси празни и неодбранливи области ги барале Европејците во 1880-тите и 1890-тите. Малкумина Африканци живееле на имоти во тоа време. Откако Европејците го вовеле барањето за плаќање кирија од страна на земјоделците-закупци, многу Африканци ги напуштиле имотите. Поранешните африкански жители кои избегале во поодбранливи области обично избегнувале да се вратат за да се населат на имоти.

Новите работници (често т.н. мигранти *„Ангуру"* од Мозамбик) биле охрабрувани да се преселат на имоти и да одгледуваат свои култури, но од нив се барало да плаќаат кирија. Во раните години, ќиријата обично се исплаќала со труд од два месеци годишно, според системот познат како *тангата.* Подоцна, многу сопственици барале подолг период на работа за да ја платат „киријата". Во 1911 година се проценува дека околу 9% од Африканците на протекторатот живееле на имоти: во 1945 година, тоа било околу 10%..Овие имоти сочинувале 5% од земјата по површина, но околу 15% од вкупното обработливо земјиште. Се проценува дека имотите имаат прилично ниско население во однос на квалитетот на нивната земја.

Три големи компании за недвижнини ги задржале сопствениците на земјиште во Хајлендс Шире. Британската Централна Африканска компанија некогаш поседувала 350.000 хектари, но пред 1928 година продала или изнајмила 50.000 хектари. Задржала два големи блока земја, секој од околу 100.000 хектари, во висорамнините Шире. Остатокот од неговите имоти биле во или во близина на долината Шире. Од доцните 1920-ти, таа добивала парични кирии од африкански станари на преполни и ненадгледувани имоти. AL Bruce Estates Ltd(АЛ Брус Естејтс Лтд) поседувала 160.000 хектари, главно во единечниот имот Магомеро во областите Зомба и Чираџулу. Пред 1940-тите, таа имала продадено малку од својата земја и претпочитала директно да ја одгледува. До 1948 година имотот во голема мера бил доделен на станари, кои ги произведувале сите негови посеви. Blantyre и East Africa Ltd некогаш поседувале 157.000 хектари во областите Блантјар и Зомба, но продажбата на мали жардинери го намалила ова на 91.500 хектари до 1925 година. До околу 1930 година, таа ги продавала родовите на своите станари, но потоа барала парични кирии.

Земјината комисија од 1920 година, исто така, ја разгледала ситуацијата на Африканците кои живеат на приватни имоти и предложила на сите станари да им се даде одредена сигурност на владеењето. Освен постарите или вдовиците, сите станари плаќале кирии во готово преку труд или со продавање на земјоделски култури на сопственикот, но нивото на киријата би било регулирано. Овие предлози биле донесени во 1928 година, откако пописот од 1926 година покажал дека над 115.000 Африканци (10% од населението) живееле на имот.

Пред 1928 година, годишната кирија била 6 шилинзи (30 пени). По 1928 година, максималните парични кирии биле утврдени на 1 фунти за парцела од 8 хектари, иако некои имоти наплаќале помалку. „Еквивалентните" кирии во натура барале испорака на посеви во вредност од 30 до 50 шилинзи наместо 1 фунта готовина, за да се обесхрабри оваа опција. Сопствениците на имот можеле да протеруваат до 10% од нивните станари на секои пет години без да покажат каква било причина, и можеле да протераат машки деца на жители на возраст од 16 години и да одбијат да дозволат населување на сопрузите на ќерките на жителите. Целта била да се спречи пренатрупаноста, но немало доволно земјиште за преселување на протераните.

### Реформи

Од 1938 година, управата на протекторатот почнала да купува мали количини недоволно искористено недвижно земјиште за преселување на иселените. Овие набавки биле недоволни и во 1942 година стотици Африканци во областа Блантјар на кои им биле доставени известувања за откажување, одбиле да заминат бидејќи немало друга земја за нив. Две години подоцна истата тешкотија се појавила во густо населениот округ Чоло, чиешто земјиште сочинуваше две третини приватни имоти.

Во 1946 година, владата на Нјасаланд назначила комисија, Комисијата на Абрахамс (исто така позната како Комисија за земјиште) за да ги испита прашањата за земјиштето по немирите и немирите од станарите на имотите во европска сопственост во 1943 и 1945 година. Имало само еден член, Сер Сидни Абрахамс, кој предложил владата на Нјасаланд да ги откупи сите неискористени или недоволно искористени слободна сопственост на имотите во европска сопственост, кои би станале кралско земјиште, достапно за африканските земјоделци. На Африканците на имотите требало да им се понуди избор да останат на имотот како работници или станари или да се преселат во земјата на круната. Овие предлози биле целосно спроведени до 1952 година.

Земјоделска економија
---------------------

Иако Нјасаланд има минерални ресурси, особено јаглен, тие не биле експлоатирани во колонијалните времиња. Без економски минерални ресурси, економијата на протекторатот морала да се заснова на земјоделство, но во 1907 година повеќето од неговите шители биле егзистенцијални земјоделци. Од средината до крајот на 19 век, маниока, ориз, грав и просо се одгледувале во долината Шире, пченка, маниока, слатки компири и сорго во висорамнините Шире, а маниока, просо и кикирики долж бреговите на езерото Нијаса (сега езерото Малави). Овие култури продолжиле да бидат основна храна во текот на колонијалниот период, иако со помалку просо и повеќе пченка. Нашироко се одгледувало тутун и локална сорта на памук.

### Глад

Сезонската глад била вообичаена во предколонијалното и раното колонијално време, бидејќи селаните земјоделци одгледувале храна за потребите на нивните семејства, со само мали вишок за складирање, размена за добиток или префрлање на зависни лица. Гладта често се поврзувала со војување, како во големата глад на југот на земјата во 1863 година. Една теорија за африканските гладови од колонијалната ера е дека колонијализмот доведел до сиромаштија со експропријација на земјиштето за готовински култури или принудувајќи ги земјоделците да ги одгледуваат (намалувајќи ја нивната способност да произведуваат храна), недоволно плаќаат за нивните посеви, наплатувајќи кирии за експроприраните земји и произволно оданочувајќи ги (намалување на нивната способност за купување храна). Воведувањето на пазарна економија еродирало неколку претколонијални стратегии за преживување, како што се одгледување секундарни култури во случај главната да пропадне, собирање дива храна или барање поддршка од семејството или пријателите и на крајот создало поткласа на хронично неухранети сиромашни.

Транспорт
---------

Чунси Меипелс на езерото Nyasa
Од времето на експедицијата на Ливингстон во 1859 година, водните патишта Замбеси, реката Шире и езерото Нјаса се сметале за најзгодниот начин на транспорт за Нјасаланд. Системите Замбеси-Долен Шире и Горен Шире-Езеро Нјаса биле одделени на 80 километри (50 милји) на непроодни падови и брзаци во Средниот Шајр што ја спречило континуираната пловидба. Главните економски центри на протекторатот во Блантир и во висорамнините Шире биле 40 километри (25 милји) од Шире, а транспортот на стоката од таа река се одвивал со неефикасна и скапа носачина или количка со волови. До 1914 година, мали речни паробродови кои носеле 100 тони или помалку оперирале помеѓу британската концесија на Чинде на устието на Замбези и Долна Шајр, околу 290 километри (180 милји). Британската влада добила 99-годишен закуп на локација за океанско пристаниште во Чинде, каде што патниците се префрлале на речните пароброди од бродовите на Union-Castle Line и германската линија Источна Африка до 1914 година, кога услугата била прекината. Услугата Union-Castle била обновена помеѓу 1918 и 1922 година кога пристаништето во Чинде било оштетено од циклон.

Патиштата во раниот протекторат биле малку повеќе од патеки, едвај проодни во влажната сезона. Патишта погодни за моторни возила биле развиени во јужната половина на протекторатот во 1920-тите и го замениле главниот превозот, но во северната половина постоеле неколку патишта за сите временски до доцните 1930-ти, па моторниот транспорт бил концентриран на југот. Патувањето на патиштата станувало алтернатива на железницата, но владините регулативи дизајнирани да ја промовираат употребата на железницата го попречиле овој развој. Кога било завршено проширувањето на северната железница, не успеало да се спроведат предлозите за изградба на клучка за патен сообраќај во Салима и подобрување на патиштата во централната провинција за да се помогне во развојот на Централна Нјасаланд и Источна Замбија. Патниот транспорт останал недоволно развиен и по независноста, имало малку асфалтирани патишта.

Воздушниот транспорт започнал во 1934 година со неделна услуга на Родезијан и Нјасаланд Ервејс од авионска патека во Чилека до Солсбери, зголемена на двапати неделно во 1937 година. Блантајр (Чилека) исто така бил поврзан со Беира од 1935 година. Сите летови биле прекинати во 1940 година, но во 1946 година, Централно афричката авиокоорпорација поддржана од владите на Јужна Родезија, Северна Родезија и Нјасаланд ги обновила услугите. Нејзината услуга од Салисбери до Блантајр била проширена до Најроби, додадена била услугата Блантајр- Лилонгве - Лусака, а внатрешните услуги течеле до Салима и Каронга. Поранешниот огранок на корпорацијата Нисаланд станал Ер Малави во 1964 година.

Национализам
------------

Црквата на Џон Чилембве, индустриската мисија Провиденс, била заземена и уништена од владините сили во 1915 година.
Првите протести против колонијалното владеење дошле од два извора. Прво, независните африкански цркви ја отфрлиле европската мисионерска контрола и, преку вач товр и други групи, промовирале милениумски доктрини кои властите ги сметале за бунтни. Второ, Африканците образовани во мисии или во странство барале социјален, економски и политички напредок преку доброволни „домородни здруженија". Двете движења биле генерално мирни, но насилното востание во 1915 година од страна на Џон Чилембве го изразило и религиозниот радикализам и фрустрацијата на образованите Африканци, како и гневот поради африканските жртви во Првата светска војна.

Независност
-----------

Лидерите на Банда и на Конгресната партија започнале кампања за директна акција против федерацијата, за итни уставни промени и евентуална независност. Бидејќи ова вклучувало отпор кон Федералните директиви за земјоделски практики, протестите биле широко распространети и понекогаш насилни. Во јануари 1958 година, Банда ги претставил предлозите на Конгресот за уставна реформа на гувернерот, сер Роберт Армитаж. Овие биле за африканско мнозинство во Законодавниот совет и барем за дел со неафриканците во Извршниот совет.

Гувернерот ги отфрлил предлозите, а овој прекин на уставните разговори довело до барања во Конгресот за ескалација на антивладините протести и понасилни дејствија. Како што поддржувачите на Конгресот станале понасилни и лидерите на Конгресот давале сè позапаливи изјави, Армитаж одлучи да не отстапува, но се подготвил за масовни апсења. На 21 февруари, европските трупи на полкот Родезија биле пренесени во Нјасаланд, а во наредните деновите, полицијата или војниците пукале врз бунтовниците на неколку места, што довело до четворица смртни случаи.

Одлучувајќи да изврши широко распространети апсења што ја покриваат речиси целата конгресна организација, Армитаж бил под влијание на извештајот добиен од полицијата од информатор на состанокот на лидерите на Конгресот на кој, шефот на специјалниот огранок тврдел дека недискриминирачкото убивање на Европејците и Азијците, а за Африканци кои се противеле на Конгресот бил планиран, таканаречениот „заговор за убиство". Нема докази дека постоел некаков формален план, а владата на Нјасаланд не презела итна акција против Банда или други лидери на Конгресот, но продолжила да преговара со нив до крајот на февруари.

Во дебатата во Долниот дом на 3 март 1959 година, денот кога била прогласена вонредна состојба, Алан Ленокс-Бојд, колонијалниот секретар, изјавил дека е јасно од добиените информации дека Конгресот планирал широко распространето убиство на Европејци, Азијците и умерените Африканци, всушност се планирало масакр. Ова било првото јавно спомнување на заговор за убиство, а подоцна во истата дебата, државниот министер во Колонијалната канцеларија, Џулијан Амери, го засилил она што Ленокс-Бојд го кашал со разговор за „аговор за убиство" и „масакр на кениско ниво".

Најсилната критика подоцна упатена од страна на Комисијата Девлин била во врска со „заговорот за убиство", во чие постоење се сомневал, и ја осудил употребата што ја направила и владата на Нијасаланд и британската влада во обидот да ја оправдаат итната состојба, а во исто време да признае дека прогласувањето на вонредна состојба било „оправдано во секој случај". Комисијата, исто така, објавила дека Банда не знаел за запаливите разговори на некои активисти на Конгресот за напад на Европејци.

На 3 март 1959 година, сер Роберт Армитаж, како гувернер на Нјасаланд, прогласил вонредна состојба на целиот протекторат и во полициски и воен потфат што ја нарекол Операција Изгрејсонце, го уапсил д-р Хестингс Банда нејзиниот претседател и други членови на неговиот комитете за извршна власт, како и над стотина локални партиски функционери. Африканскиот конгрес во Нисаланд бил забранет следниот ден. Уапсените биле притворени без судење, а вкупниот број приведени конечно се искачил на над 1 300. Над 2.000 други биле затворени за прекршоци поврзани со вонредната состојба, вклучително и немири и криминална штета. Наведената цел на овие мерки била да се дозволи на владата на Нисаланд да го врати законот и редот по зголеменото беззаконие по враќањето на д-р Банда. Наместо веднаш да се смири ситуацијата, во вонредната состојба што следела, загинале 51 Африканец, а многу други биле ранети.

Од нив, 20 биле убиени во заливот Нхата, каде што биле задржани приведените во северниот регион пред да бидат префрлени на југ. Еден локален водач на Конгресот охрабрил голема толпа да се соберат, за да обезбеди ослободување на затворениците. Војниците кои требало да пристигнат во градот рано на 3 март доцнеле и кога пристигнале, окружниот комесар, кој почувствувал дека ситуацијата била надвор од контрола, им наредил да пукаат. До 19 март се случиле уште 12 смртни случаи, главно кога војниците на кралскиот полк Родезија или Кралевите африкански пушки пукале врз бунтовниците. Остатокот од 51 официјално регистрирана смрт биле во воени операции во северниот регион. НАЦ, кој бил забранет во 1958 година, било повторно формиран како Конгресна партија на Малави во 1959 година.

По вонредната состојба, комисијата предводена од лордот Девлин ги открила неуспесите на администрацијата на Нисаланд. Комисијата утврдила дека прогласувањето на вонредна состојба е неопходно за да се воспостави ред и да се спречи спуштање во анархија, но ги критикувала случаите на незаконска употреба на сила од страна на полицијата и војниците, вклучувајќи палење куќи, уништување имот и тепање. Тој го отфрлил постоењето на каков било „заговор за убиство", но истакнл:

>  Утврдивме дека насилното дејствување требаше да се усвои како политика, дека треба да се прават прекршувања на законот и дека на обидите на Владата да го спроведе треба да се спротивстави со насилство. Понатаму откривме дека се зборувало за тепање и убивање Европејци, но не и за ладнокрвни убиства или убиства.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Според извештајот се заклучило дека администрацијата на Нјасаланд ја изгубила поддршката од африканскиот народ на Нјасаланд, забележувајќи го нивното речиси универзално отфрлање на Федерацијата. Конечно, тој сугерирал дека британската влада треба да преговара со африканските лидери за уставната иднина на земјата. Извештајот на Комисијата Девлин бил единствениот пример на британски судија кој испитувал дали дејствијата на колонијалната администрација во потиснување на несогласувањето биле соодветни. Заклучоците на Девлин дека била употребена прекумерна сила и дека Нјасаланд била „полициска држава" предизвикаа политички метеж. Неговиот извештај во голема мера бил отфрлен и вонредната состојба траела до јуни 1960 година.

На почетокот, британската влада се обидела да ја смири ситуацијата со номинирање на дополнителни африкански членови (кои не биле поддржувачи на Конгресната партија на Малави) во Законодавниот совет. Наскоро одлучила дека Федерацијата на Родезија и Нјасаланд не може да се одржи. Тој бил формално распуштен на 31 декември 1963 година, но некаде пред ова престанл да биде релевантен за Нјасаланд. Тој, исто така, одлучил дека Нјасаланд и Северна Родезија треба да добијат одговорна влада под владеење на мнозинството. Банда бил ослободен во април 1960 година и бил поканет во Лондон да разговара за предлозите за одговорна влада.

По огромната победа на Конгресната партија на Малави на изборите во август 1961 година, Банда и четворица други членови или поддржувачи на Конгресната партија на Малави се приклучиле на Извршниот совет како избрани министри заедно со пет функционери. По уставната конференција во Лондон во 1962 година, Нјасаланд постигнал внатрешна самоуправа со Банда како премиер во февруари 1963 година. Целосната независност била постигната на 6 јули 1964 година со Банда како премиер, а земјата станала Република Малави, република во рамките на Комонвелтот, на 6 јули 1966 година, со Банда како претседател.

Наводи
------

1. ↑  „The British Empire in 1924". *The British Empire*. Посетено на 7 November 2017.
2. ↑  „Nyasaland definition and meaning | Collins English Dictionary". *Collins English Dictionary*. Посетено на 2022-02-03.
3. 1 2 3   Cana, Frank Richardson (1922). „Nyasaland Protectorate". *Енциклопедија Британика*. **31** (12.. изд.). стр. 1165–1166.
4. 1 2  C Joon-Hai Lee, (2005).
5. 1 2  R Kuczynski, (1949).
6. 1 2  Nyasaland Superintendent of the Census, (1946).
7. 1 2  R. I. Rotberg, (2000).
8. ↑  UK Government, (1938).
9. 1 2 3 4 5 6  J G Pike, (1969).
10. ↑  G. H. Baxter and P. W. Hodgens, (1957).
11. 1 2  C. G. Rosberg Jnr. (1956).
12. ↑  Z. Kadzimira (1971), Constitutional Changes in Malawi, 1891–1965, Zomba, University of Malawi History Conference 1967, pp. 82–3
13. 1 2 3 4 5 6 7 8  R. I. Rotberg, (1965).
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  J McCracken, (2012).
15. ↑  J McCraken, (2012).
16. ↑  A C Ross, (2009).
17. ↑  Z. Kadzimira (1971), *Constitutional Changes in Malawi, 1891–1965,* p. 82.
18. ↑  M. Deflem, "Law Enforcement in British Colonial Africa", Blog, August 1994
19. 1 2 3  B. Pachai, (1978).
20. ↑  R Palmer, (1985).
21. ↑  Nyasaland Protectorate, (I920) *Report of a Commission to enquire into and report upon certain matters connected with the occupation of land in the Nyasaland Protectorate,* Zomba: Government Printer, pp. 33–4, 88.
22. ↑  R I Rotberg, (1965).
23. 1 2 3  L White, (1987).
24. ↑  Nyasaland Protectorate, (1927).
25. ↑  Nyasaland Protectorate, (1946).
26. ↑  Nyasaland Protectorate (1929) *Report of the Lands Officer on Land Alienations,* Zomba, Government Printer.
27. ↑  Nyasaland Protectorate (1935) *Report of Committee Enquiring into Emigrant Labour,* Zomba 1936, Government Printer.
28. ↑  B Pachai, (1973).
29. ↑  Nyasaland Protectorate,(1928).
30. ↑  R Palmer, (1986).
31. ↑  S Tenney and N K Humphreys, (2011).
32. ↑  British Geological Survey (1989) Review of lower Karoo coal basins and coal resources development with particular reference to northern Malawi. www.bgs.ac.uk/research/international/dfid-kar/WC89021\_col.pd
33. ↑  P. T. Terry (1961) African Agriculture in Nyasaland 1858 to 1894, The Nyasaland Journal, Vol. 14, No. 2, pp. 27–9.
34. ↑  A Sen, (1981) Poverty and Famines: An Essay on Entitlements and Deprivation, Oxford, The Clarendon Press. p. 165.
35. ↑  L. White, (1987).
36. ↑  N Ball, (1976).
37. ↑  J Perry, (1969).
38. ↑  UK Colonial Office, (1938) Report of the Commission Appointed to Enquire into the Financial Position and Further Development of Nyasaland, London, HMSO, pp. 109–12, 292–5.
39. ↑  The Birth of an Airline: the Establishment of Rhodesian and Nyasaland Airways, Rhodesiana No. 21,
40. ↑  The Story of Central African Airways 1946–61,
41. ↑  C Baker, (1998).
42. 1 2  C Baker (2007).
43. 1 2  C Baker, (2007).
44. ↑  C Baker, (1997).
45. ↑  C Parkinson, (2007) Bills of Rights and Decolonization, The Emergence of Domestic Human Rights Instruments in Britain's Overseas Territories, Oxford University Press, p. 36. ISBN 978-0-19-923193-5

Надворешни врски
----------------

* Cana, Frank Richardson (1922). „Nyasaland Protectorate". *Енциклопедија Британика*. **31** (12.. изд.). стр. 1165–1166.
* „British Central Africa". *Encyclopædia Britannica*. **4** (11. изд.). 1911. стр. 595–598.
* The British Empire – Nyasaland