**Хегра** (старогрчки: *Ἕγρα*), познат на муслиманите како **ел-Хиџр** (арап. **ٱلْحِجْر**), познат и како **Мадаин Салих** (арап. **مَدَائِن صَالِح**) — археолошки локалитет лоциран во областа ел-Ула  во провинцијата Медина во регионот Хиџаз, Саудиска Арабија. Поголемиот дел од остатоците потекнуваат од Набатејското Кралство (1 век од н.е.). Локалитетот го сочинува најјужниот и вториот по големина град на кралството по Петра (денес во Јордан), неговиот главен град. Може да се пронајдат и траги од лихјанитската и римската окупација пред и по владеењето на Набатејците, соодветно.

Куранот  го става населувањето на областа од народот Тамуди за време на деновите на пророкот Салих, помеѓу оние на Нух (Ное) и Худ од една страна, и оние на Ибрахим (Аврам) и Муса (Мојсеј) од друга страна. Меѓутоа, дефинитивната историска хронологија не може да се добие преку редоследот на стиховите поради фактот што поглавјата од Куранот (сура) се занимаваат со различни теми во нехронолошки редослед. Според Куранот, Тамудите биле казнети од Бога за нивното идолопоклонство, погодени од земјотрес и громови. Така, местото заработило репутација на проколнато место - слика која националната влада се обидува да ја надмине додека се обидува да го развие Мадаин Салих за нејзиниот потенцијал за туризам.

Во 2008 година, УНЕСКО го прогласил Мадаин Салих за светско наследство, со што станало првото светско наследство на Саудиска Арабија. Избран е поради неговите добро сочувани остатоци од доцната антика, особено 131-те монументални гробници со исечени карпи, со нивните детално украсени фасади, на Набатејското Кралство.

Име
---

Неговата долга историја и мноштвото култури кои го окупираат местото произвеле неколку имиња. Наводите на Страбон и други медитерански писатели го користат името Хегра (старогрчки: *Ἔγρα*) за набатејскиот локалитетот. Употребата на Мадаин Салих се однесува на (пророкот) Салих, испратен до античките Арапи, име и идентитет што може да потекнуваат од библиската фигура *Метусалах* (хебрејски: מְתוּשֶׁלַח „Човек со копје" или „Смрт на мечот")

Зборот *hgr* (Хегра) на статуа во египетски стил на персискиот крал Дариј
Иако Хегра долго време не била толку важна како Дедан, странците изгледа ја нарекувале оазата Хегра. На пример, познатата статуа на ахеменидскиот крал Дариј Велики направена во Египет и подигната во Суза ги нарекува Арапите *хгр*.

Местоположба
------------

Археолошкиот локалитет Хегра се наоѓа на 20 километри северно од градот ел-Ула, 400 километри северозападно од Медина и километри југоисточно од Петра, Јордан. Истахри напишал во неговите *Патеки на царствата* (مسالك الممالك):

>  ел-Хиџр е мало село. Припаѓа на Вади ел-Гура и се наоѓа на еднодневно патување во планините. Тоа беше татковина на Тамудијанците. Ги видов тие планини и нивните резби. Нивните куќи се слични на нашите, но се врежани во планините, кои се нарекуваат Итлиб. Изгледа како да се континуиран опсег, но тие се одвоени и имаат песочни дини околу нив. Можете да стигнете до врвот на планините, но ова е исклучително заморно. Бунарот на Тамудијанците кој се споменува во Светиот Куран се наоѓа во средината на планините.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
>

Историја
--------

### Преддеданитска ера

#### Во Куранот

Според Куранот, местото ел-Хиџр било населено од племето Темуди, кое „(за себе земало) палати од неговите рамнини и од планините, домовите". [Куран 7:73-79] [Куран 11:61-69] [Куран 15:80-84] Племето паднало на обожавање на идоли и угнетувањето станало распространето. Пророкот Салих, на кого често му се припишува името на местото *Мадаин Салих*, ги повикал Тамудите да се покаат. Тамудите го занемариле предупредувањето и наместо тоа му заповедале на Салих да ја повика бремената камила од задниот дел на планината. И така бремена камила била испратена кај луѓето од задниот дел на планината, како доказ за божествената мисија на Салих.

Според Куранот и преданието, Тамуд постоел многу порано отколку што сугерирал натписот од Саргон II од 715 п.н.е. Меѓутоа, неодамнешните истражувања во исламските проучувања тврдат дека дефинитивна хронологија на Темуд не може да се постигне од куранскиот контекст и дека овој наратив не „*прикажува континуирана историја на античкиот народ, бидејќи тие не се во генеалошко наследување, ниту комуникација еден со друг*".

Роберт Г. Хојланд сугерира дека нивното име подоцна било усвоено од други нови групи кои го населувале регионот Мадаин Салих по исчезнувањето на првобитниот народ на Тамуд. Овој предлог е исто така поддржан од нарацијата на Абдула ибн Омар и анализата на Ибн Катир кои известуваат дека луѓето го нарекувале регионот на Темуд *ел-Хиџр*, додека провинцијата Мадаин Салих ја нарекувале *Арх Тамуд* „Земја на Тамуд" и *Бејт*. *Темуд* (куќата на Темуд). Значи, терминот „Тамуд" не се применувал на групите што живееле во Мадаин Салих, како што се Лихијаните и Набатејците, туку на самиот регион, и според класичните извори, било договорено дека единствената преостаната група од староседелците на Тамуд е племето Бану Такиф кое го населувало градот Таиф јужно од Мека.

#### Натписи на карпите

Неодамнешната археолошка работа открила бројни карпести списи и слики не само на планината Атлеб, туку и низ централна Арабија. Тие датираат помеѓу шестиот век п.н.е. и четвртиот век од нашата ера и се означени како Тамудски. „Тамудик" билоимето измислено од научниците од деветнаесеттиот век за овој голем број натписи кои сè уште не биле соодветно проучени.

### Лихијански/деданитски период

Археолошките траги на пештерската уметност на песочниците и епиграфските натписи, кои експертите ги сметаат за лихијанско писмо, на врвот на планината Атлеб, во близина на Хегра (Мадаин Салих), се датирани во 3-2 век п.н.е. што укажува на раното човечко населување на областа, која има пристапен извор на слатка вода и плодна почва. Населбата на Лихјаните станала трговски центар, со стоки од исток, север и југ кои се спојуваат во локалитетот.

### Набатејски период

 Мирото било еден од луксузните предмети што морало да помине низ територијата на Набатеј за да се тргува на друго место.
Широкото населување на локалитетот се случило во текот на 1 век од нашата ера, кога дошло под власт на набатејскиот крал Аретас IV Филопатрис (ел-Харит IV) (9 п.н.е. – 40 н.е.), кој ја направил Хегра (Мада'), во Салих вториот главен град на кралството, по Петра на север. Местото уживало огромно движење за урбанизација, претворајќи го во град. Карактеристично за набатејската архитектура во карпи, геологијата на Хегра (Мадаин Салих) обезбедило совршено место за резба на монументални структури, со набатејски скрипти испишани на нивните фасади. Набатејците развиле и земјоделство во оаза — копајќи бунари и резервоари за дождовница во карпите и резбање места за обожавање во изданоци од песочник. Слични структури биле прикажани и во други набатејски населби, почнувајќи од јужна Сирија (регион) на север, одејќи на југ до Негев и надолу до непосредната област на Хиџаз. Најистакната и најголемата од нив е Петра.

На раскрсницата на трговијата, Набатејското кралство процветало, држејќи монопол за трговија со темјан, миро и зачини. Хегра била сместена на копнената караванска рута и поврзана со пристаништето Егра Коме на Црвеното Море. Хегра, како што била позната меѓу Набатејците, го достигнала својот врв како главна станица на главниот трговски пат север-југ.

### Римски период

Во 106 н.е. Набатејското кралство било припоено од современото Римско Царство. Хиџаз, кој ја опфаќа Хегра, станал дел од римската провинција Арабија.

{{Цитат|Регионот Хиџаз бил интегриран во Римска провинција Арабија во 106 н.е. Монументален римски епиграф од 175–177 н.е. неодамна беше откриен во ел-Хиџр (тогаш наречен „Хиџр" и сега Мадаин Салих).
Локалитетот е на рамнина во подножјето на базалтната висорамнина која формира дел од Хиџаските планини. Под западните и северозападните делови на локацијата, до водната маса може да се стигне на длабочина од 20 метри. Поставката е забележлива по пустинскиот пејзаж, обележан со изданоци од песочник со различни големини и висини.

 

Археолошките остатоци на Мадаин Салих често се споредуваат со оние на Петра (горе), главниот град Набатеја кој се наоѓа на 500км северозападно од Мадаин Салих.„Каср ел-Фарид" (арапски: قَصْر ٱلْفَرِيْد, Предлошка:Lit.) е најголемата гробница на археолошкиот локалитет.
 Римски натпис Хегра посветен на царот Марко Аврелиј
Трговската маршрута се префрлила од копнената оска север-југ на Арапскиот Полуостров кон поморската рута низ Црвеното Море. Така, Хегра како центар на трговија почнала да опаѓа, што довело до нејзино напуштање. Поддржано од недостатокот на подоцнежни случувања засновани на археолошки студии, експертите претпоставуваат дека локалитетот ги изгубил сите свои урбани функции почнувајќи од доцната антика (главно поради процесот на опустинување). Во 1960-тите и 1970-тите, биле откриени докази дека римските легии на Трајан го окупирале Мадаин Салих во североисточна Арабија, зголемувајќи го проширувањето на провинцијата Арабија Петреа на Римјаните во Арабија.

Историјата на Хегра, од падот на Римското Царство до појавата на исламот, останува непозната. Местото било само спорадично споменувано од патници и аџии кои патувале до Мека во следните векови. Хегра служела како станица по должината на рутата на Хаџ, обезбедувајќи резерви и вода за аџиите. Меѓу извештаите е и описот направен од патникот од 14 век , Ибн Батута, забележувајќи ги гробниците на Хегра со црвен камен, дотогаш познат како „ел-Хиџр". Сепак, тој не ги спомнал човечките активности таму.

### Османлиски период

Отоманската тврдина Хаџ во Мадаин Салих, 1907 година
Отоманското Царство ја анектирала западна Арабија од Мамелуците до 1517 година. Во раните отомански извештаи за патот Хаџ меѓу Дамаск и Мека, Хегра (Мадаин Салих) не се споменува, сè до 1672 година, кога турскиот патник Евлија Челебија забележал дека караванот поминувал низ местото наречено „*Абјар Салих*" каде што имало остатоците од седум градови. Повторно се споменува од патникот Муртада ибн Алаван како место за одмор на рутата наречена „ел-Мадаин. Помеѓу 1744 и 1757 година, била изградена тврдина во ел-Хиџр по наредба на отоманскиот гувернер на Дамаск, Асад Паша ел-Азм. Била изградена и цистерна која се снабдувала со голем бунар во тврдината, а местото служело како еднодневна станица за аџиите каде што можеле да купат стоки како што се урми, лимони и портокали. Тој бил дел од серијата утврдувања изградени за да се заштити патот за аџилак до Мека.

Според истражувањата на ел-Ансари, османлискиот замок бил пронајден во близина на населбата која датира од 1600 година од нашата ера во 1984 година 

Шпанска карта на железницата Хиџаз што поминувала низ Мадаин Салих
По откривањето на Петра од страна на швајцарскиот истражувач Јохан Лудвиг Буркхард во 1812 година, Чарлс Монтагу Доути, англиски патник, слушнал за слично место во близина на Хегра (Мадаин Салих), утврден отомански град кој се наоѓал на патот Хаџ од Дамаск. Со цел да пристапи до местото, Доути се придружил на караванот кон Хаџ и стигнал до местото на урнатините во 1876 година, запишувајќи ја посетата во неговиот дневник кој бил објавен како *Патувања во Арабија Десерта*. Доути ја опишал османлиската тврдина, каде што престојувал два месеци, и забележал дека бедуинските племиња имале постојан логор веднаш надвор од зградата.

Во 19 век, имало извештаи дека постојните бунари и земјоделството на ел-Хиџр периодично ги користеле доселениците од блиското село Тајма. Ова продолжило до 20 век, кога била изградена железницата Хиџаз што минувала низ локацијата (1901–08) по наредба на отоманскиот султан Абдул Хамид II за да ги поврзе Дамаск и Ерусалим на северозапад со Медина и Мека, оттука олеснување на аџилакот до второто и за политичко и економски консолидирање на отоманската администрација на центрите на исламската вера. Била изградена станица северно од ел-Хиџр за одржување на локомотиви и канцеларии и студентски домови за персоналот на железницата. Железницата обезбедиила поголема пристапност до локацијата. Сепак, ова била уништено во локалниот бунт за време на Првата светска војна. И покрај тоа, неколку археолошки истражувања продолжиле да се спроведуваат на локалитетот почнувајќи од периодот на Првата светска војна до формирањето на Кралство Саудиска Арабија во 1930-тите до 1960-тите. Железничката станица, исто така, била обновена и денес вклучува 16 згради и неколку делови од возниот парк.

До крајот на 1960-тите, владата на Саудиска Арабија смислила програма за воведување на седентарен начин на живот на номадските бедуински племиња кои ја населуваат областа. Било предложено тие да се населат во ел-Хиџр, повторно да ги користат веќе постоечките бунари и земјоделски карактеристики на локацијата. Меѓутоа, официјалната идентификација на ел-Хиџр како археолошко наоѓалиште во 1972 година довело до преселување на бедуините кон север, надвор од границата на местото. Ова, исто така, вклучувало развој на ново земјоделско земјиште и свежо ископани бунари, со што се зачувала состојбата на ел-Хиџр.

Тековен развој
--------------

Во 1962 година, биле откриени примери на многу натписи и ја обновиле археолошката проценка на Хиџр (Мадаин Салих) од Винет и Рид. Иако локалитетот ел-Хиџр бил прогласен за археолошко богатство во раните 1970-ти, оттогаш биле спроведени неколку истражувања. Мирдад живеел овде кратко време и пишувал известувања за регионот од 1977 година. Хили студирал овде во 1985 година и напишал книга за натписите на Хиџр (Мадаин Салих) во 1993 година

Забраната за почитување на предмети/артефакти резултирала со минимални археолошки активности. Овие конзервативни мерки почнале да се намалуваат почнувајќи од 2000 година, кога Саудиска Арабија поканила експедиции да вршат археолошки истражувања како дел од владиниот притисок за промовирање на заштитата на културното наследство и туризмот. Археолошкиот локалитет бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО во 2008 година. Понови археолошки студии на областа се направени како дел од напорите за документирање и зачувување на локалитетите на наследство пред да се отвори областа за поголем туризам.

Архитектура
-----------

Набатејската локација Хегра била изградена околу станбена зона и нејзината оаза во текот на 1 век од нашата ера. Излезите од песочник биле издлабени за да се изгради некрополата. Зачувани се вкупно четири некрополи, на кои имало 131 монументални гробници издлабени во карпа, распоредени на 13.4 километри, многумина со испишани набатејски епиграфи на нивните фасади:

| Некропола | Местоположба | Период на изградба | Забележителни карактеристики |
| --- | --- | --- | --- |
| *Џабал ел-Махџар* | Север | *нема информации* | Гробници биле исечени на источната и западната страна на четири паралелни карпи. Декорациите на фасадите се мали по големина. |
| *Каср ел Валад* | *нема информации* | 0–58 н.е | Вклучува 31 гробници украсени со фини натписи, како и уметнички елементи како птици, човечки лица и имагинарни суштества. Ги содржи најмонументалните гробници исечени во карпа, вклучувајќи ја и најголемата фасада со димензии 16 метарs (52 ст) високо. |
| Областа В | Југоисточен | 16–61 н.е | Се состои од еден изолиран излив кој содржи 19 исечени гробници. На фасадите не биле издлабени украси. |
| *Џабал ел-Хурајмат* | Југозапад | 7–73 н.е | Најголемиот од четирите, кој се состои од бројни излети разделени со песочни зони, иако само осум од нив имаат исечени гробници, вкупно 48 во количина. Лошиот квалитет на песочник и изложеноста на преовладувачките ветрови резултирале со лоша состојба на конзервација на повеќето фасади. |

Неспоменички погребни места, вкупно 2.000, се исто така дел од местото. Повнимателно набљудување на фасадите укажува на социјалниот статус на закопаната личност - големината и украсот на структурата го одразуваат богатството на личноста. Некои фасади имаат плочи на врвот на влезовите кои обезбедувале информации за сопствениците на гробовите, верскиот систем и ѕидарите кои ги издлабиле. Многу гробници укажуваат на воени чинови, што ги натерало археолозите да шпекулираат дека локацијата некогаш била воена база Набатеја, наменета за заштита на трговските активности на населбата.

Набатејското кралство не се наоѓало само на раскрсницата на трговијата, туку и на културата. Ова се рефлектира во различните мотиви на фасадните украси, позајмувајќи ги стилските елементи од Асирија, Феникија, Египет и хеленистичка Александрија, во комбинација со родниот уметнички стил. Римските украси и латинските писма, исто така, фигурирале на троглодитските гробници кога територијата била припоена од Римското Царство. За разлика од елаборираните екстериери, внатрешноста на карпестите структури се тешки и обични.

Религиозна област, позната како „*Џабал Итлиб* ", се наоѓа североисточно од локацијата. Се верува дека првично бил посветен на набатејското божество Душара. Тесен коридор, долг 40 метри помеѓу високите карпи и потсетува на Сик во Петра, води до салата на *Диванот*, советска комора на муслимани или правен суд. Мали верски светилишта со натписи исто така биле исечени во карпата во близина.

Станбениот простор се наоѓа во средината на рамнината, далеку од изданијата. Примарниот материјал за градба на куќите и заградниот ѕид била калта исушена на сонце. Остануваат неколку остатоци од станбената област.

Водата се снабдува од 130 бунари, сместени во западниот и северозападниот дел на местото, каде водената маса била на длабочина од само 20 метри. Бунарите, со пречник од 4-7 метри, биле исечени во карпата, иако некои, ископани во лабава земја, морале да се зацврстат со песочник.

Важност
-------

Археолошкиот локалитет се наоѓа во сушна средина. Сувата клима, недостатокот на преселување по напуштањето на локацијата и преовладувачките локални верувања за локалитетот довеле до извонредна состојба на зачувување на ел-Хиџр, обезбедувајќи опширна слика за начинот на живот на Набатеј. Мислејќи да го одбележи јужниот дел на Набатејското кралство, земјоделството на оазата на Ал-Хиџр и постоечките бунари ги прикажуваат неопходните адаптации направени од Набатејците во даденото опкружување - неговата значително различна населба е втора по големина меѓу Набатејското кралство, дополнувајќи го тоа на попознатиот археолошки локалитет Петра во Јордан. Локацијата на локацијата на раскрсницата на трговијата, како и различните јазици, писма и уметнички стилови рефлектирани во фасадите на неговите монументални гробници дополнително го издвојуваат од другите археолошки локалитети. Тој уредно го доби прекарот „Главниот град на спомениците" меѓу 4.000 археолошки локалитети во Саудиска Арабија.

Наводи
------

1. ↑  Stephanus of Byzantium, Ethnica, §E260.11
2. ↑  Strabo, Geography, § 16.4.24
3. 1 2  [Куран 15:80]
4. ↑  „Mada'in Saleh - Arabian Rock Art Heritage" (англиски). Посетено на 2022-12-03.
5. ↑  Marjory Woodfield (21 April 2017). „Saudi Arabia's silent desert city". BBC News.
6. 1 2  [Куран 7:73]
7. 1 2  [Куран 11:61]
8. 1 2  [Куран 26:141]
9. 1 2  [Куран 54:23]
10. 1 2  [Куран 89:6]
11. 1 2  [Куран 91:11]
12. ↑  Asad, M. „The Message of the Quran, 1982. [Note] Surah 17:2 briefly discusses Moses, followed by 17:3 dealing with Noah. Then Surah 17:59 deals with the Thamud, 17:61 deals with Adam's creation". Архивирано од изворникот на 2019-12-22. Посетено на 2023-12-05.
13. ↑  Wood, Graeme (2022-03-03). „Absolute Power". *The Atlantic* (англиски). Посетено на 2022-03-10.
14. ↑  „Buried stories: the tombs of Hegra". *Travel* (англиски). 2022-07-05. Архивирано од изворникот на July 1, 2022. Посетено на 2022-12-03.
15. ↑  Centre, UNESCO World Heritage. „Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)". *whc.unesco.org* (англиски). Посетено на 2018-11-23.
16. ↑  Strabo, Geography, 16.4.24
17. ↑  Stephanus of Byzantium, Ethnica, E260.11
18. ↑  Klein, Reuven Chaim (2019-10-22). „Bereishis: The Sword of Methusaleh". *Times of Israel*. Посетено на 2019-10-22.
19. ↑  „Hegra - Livius". *www.livius.org*. Посетено на 2023-03-14.
20. ↑  „AlUla the place of heritage for the world". *experiencealula.com*. Архивирано од изворникот на 2020-05-11. Посетено на 2020-06-12.
21. ↑  „Mada'in Salih, a Nabataean town in north west Arabia: analysis and interpretation of the excavation 1986-1990".
22. 1 2  „HISTORY: Explanation of the Verses". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*]
23. ↑  M. Th. Houtsma et al. eds. *E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936*
24. ↑  Angelika Neuwirth, Ali Aghaei, Tolou Khademalsharieh, Nicolai Sinai. „Corpus Coranicum: Sure 15: Egra (al-Ḥiǧr)". [Transl.] What applies to the narrative sequence in Q:51 also applies to those in Q:15: Although the narratives (of Thamud) form a series together with the story of Noah and Pharaoh and establish a cross-temporal connection, they do not depict a continuous history of the ancient people, because these are not in any genealogical succession, nor do they interact with one another. [Original] Was für die Erzählsequenz in Q 51 gilt, trifft auch für die in Q 15 zu: Obwohl die Erzählungen zusammen mit der Geschichte von Noah und Pharao eine Serie bilden und einen zeitübergreifenden Zusammenhang herstellen, bilden sie doch keine kontinuierliche Geschichte der alten Völkerschaften ab, denn diese stehen untereinander in keiner genealogischen Sukzession, auch treten sie in keine Interaktion ein.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
25. ↑  Hoyland, Robert G. (2001). *Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam*. Routledge. стр. 69. ISBN 0415195349.
26. ↑  Sahih al-Bukhari, Narrated: ʿAbdullah ibn ʿUmar, Hadiths: 2116 & 3379
27. ↑  Ibn Kathir (2003). *Al-Bidâya wa-l-Nihâya ("The Beginning and the End") Vol.1*. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya. стр. 159.
28. ↑  The New Encyclopædia Britannica: Macropædia Volume 13. USA: Encyclopædia Britannica, Inc. 1995. Page: 818
29. ↑  Encyclopædia Britannica, Under the Category of: History of Arabia, the Section of: Dedān and Al-Ḥijr
30. ↑  The Detailed History of Arabs before Islam, Prof. Jawwad Ali, Volume: 15, Page: 301
31. ↑  The Historical Record of Ibn Khaldon, Volume: 2, Page: 641
32. ↑  Kitab Al-Aghani, Abu Al-Faraj Al-Asfahani, Volume: 4, Page: 74
33. ↑  dan. „The Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia - Home". *krc.orient.ox.ac.uk*. Посетено на 2016-07-15.
34. 1 2 3 4  „HISTORY: Creation of Al-Hijr". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*][*мртва врска*]
35. 1 2 3 4  „HISTORY: Madain Salih". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2013-02-20.[*мртва врска*][*мртва врска*]
36. ↑  „Hegra: A carved phenomenon envisioning the past". *www.visitsaudi.com* (англиски). Посетено на 2022-12-03.
37. 1 2  „ICOMOS Evaluation of Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih) World Heritage Nomination" (PDF). World Heritage Center. Посетено на 2009-09-16.
38. 1 2 3  „HISTORY: Fall of Al-Hegra". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*][*мртва врска*]
39. 1 2 3 4 5 6  Petersen 2012, p. 146.
40. ↑  „Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia | ExperienceAlUla.com". *experiencealula.com*. Архивирано од изворникот на 2020-06-03. Посетено на 2020-06-23.
41. ↑  Keith, Lauren. „Hegra, an Ancient City in Saudi Arabia Untouched for Millennia, Makes Its Public Debut". *Smithsonian Magazine* (англиски). Посетено на 2022-12-03.
42. ↑  „HISTORY: Al-Hijr". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*]
43. 1 2  „HISTORY: Tourist sites in Madain Salih". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*]
44. ↑  „HISTORY: Expansion of the Nabataeans". *Historical Madain Salih*. Посетено на 2014-04-07.[*мртва врска*]

Понатамошно читање
------------------

* Abdul Rahman Ansary; Ḥusayn Abu Al-Ḥassān (2001). *The civilization of two cities: Al-ʻUlā & Madāʼin Sāliḥ*. Riyadh: Dar Al-Qawafil. ISBN 9960-9301-0-6. ISBN 978-9960-9301-0-7
* Mohammed Babelli (2003). *Mada'in Salih*. Riyadh: Desert Publisher. ISBN 978-603-00-2777-4. (I./2003, II./2005, III./2006, IV./2009.)

Надворешни врски
----------------

* Поднесување на листата за светско наследство
* Истражете го Хиџр: Археолошкиот локалитет Ал-Хиџр (Мадаин Салих) во збирката на УНЕСКО на Уметност и култура на Google
* ExperienceAlUla.com (Официјална веб-страница за туризам)
* Фото галерија на nabataea.net
* Фотографии од маврискиот фотограф Зубејр Куремун
* Историско чудо од Мохамед Нофал
* Скриениот град на Саудиска Арабија[*мртва врска*] од Franc

e24

* Мадаин Салах: Проколнатиот град на Саудиска Арабија
* Откривање на тајните на мистериозната цивилизација во Саудиска Арабија – BBC
* „Археолозите од Саудиска Арабија Ал Ула ги откопаа првите припитомени кучиња во Заливот. Копањето во Хегра откри остатоци од човечки суштества и кучиња кои датираат од пред 6.000 години. „Националните вести", 25 март 2021 година.

### Видеа

* Патот до Мадаин Салих
* Круг во Мадаин Салих : Дел 1 – Дел 2 – Дел 3 – Дел 4