**Ситуацијата со човековите права на Крим** значително се влошила откако Руската Федерација воспоставила контрола над полуостровот во 2014 година. Од 2016 година, Генералното собрание на ОН годишно усвојува резолуции за состојбата со човековите права на Крим, барајќи од Руската Федерација, како држава-окупатор, да престане да ги дискриминира своите жители, да ги ослободи незаконски осудените и да обезбеди пристап до полуостровот за мониторинг на мисијата на ООН . Невладината организација Фридом Хаус го класифицирала Крим како една од најнеслободните територии на Земјата во однос на степенот на почитување на граѓанските слободи и политичките права, каде нивното ниво е споредливо со Саудиска Арабија и Централноафриканската Република .

Историја
--------

 Извештај на Комисијата за безбедност и соработка во Европа (САД) за кршење на човековите права на Крим, 2016 година
Според Уставот на Автономната Република Крим, кој стапил на сила во 1999 година, правата и слободите на човекот и граѓанинот на полуостровот се утврдени и гарантирани со Уставот на Украина и законите на Украина и, во согласност со нив, со Уставот на Автономната Република Крим .

Пред анексијата на Крим од Русија во март 2014 година, ситуацијата со човековите права на полуостровот практично не се разликувала од остатокот на Украина. Жителите на Крим уживале слобода на говор и слобода на собирање, а на Крим работеле разни медиуми и јавни организации. За време на протестите на Евромајдан од ноември 2013 година до февруари 2014 година, состојбата со правата не претрпела значителни промени. Меѓутоа, со воспоставувањето на руска контрола над полуостровот, било забележано влошување на состојбата со почитувањето на човековите права. Со Законот на Украина „За обезбедување на правата и слободите на граѓаните и правниот режим на привремено окупираната територија на Украина", усвоен на 15 април 2014 година од Врховната Рада на Украина, целата одговорност за кршењето на човековите права на полуостровот во врска со окупацијата бил доделен на Руската Федерација .

Според ООН за 2021 година, од окупацијата на Крим, биле документирани 43 случаи на присилно исчезнување (39 мажи и 4 жени), 11 лица се воделе како исчезнати, 1 лице е убиено по киднапирањето, 1 лице останало во притвор, а биле 30 жртви на киднапирање, иако биле ослободени, но не добиле надомест. Годишниот преглед „Слобода во светот", составен од невладината организација Фридом Хаус, го идентификува Крим како „*одвоена територија*". Почнувајќи од 2022 година, Крим имал статус на „неслободен" на рангирањето на „Слобода во светот" во однос на граѓанските слободи и политички права и бил рангиран на 12-то место во светот, во друштво со Саудиска Арабија и Централноафриканската Република.

Ситуацијата со човековите права е комплицирана поради отсуството на постојани меѓународни мониторинг мисии. Претставниците на различни меѓународни организации, вклучително и ООН, не можат да се договорат за вакви посети со руското Министерство за надворешни работи, бидејќи тоа би значело признавање на руската јурисдикција на Крим. Сепак, изолирани посети на активисти за човекови права на Крим имало. Во 2014 година, Кримскиот полуостровот бил посетен од комесарот за човекови права на Советот на Европа Нил Муижниекс, во 2016 година од мисијата на Советот на Европа предводена од специјалниот претставник Џерард Студман, во 2018 година од група активисти за човекови права од Украина, Азербејџан и Белорусија со учество на Информативниот центар за човекови права (Украина), Фондацијата „Куќа за човекови права" (Норвешка) и организацијата за човекови права „Човек во потреба" (Чешка)  .

Од 2016 година, Генералното собрание на ОН годишно усвојува резолуција „*Состојбата на човековите права во Автономната Република Крим и градот Севастопол (Украина)*", барајќи Руската Федерација, како држава окупатор, да престане да ги дискриминира жителите на Крим, особено Кримските Татари и Украинци, да ги ослободи незаконски осудените лица и да обезбеди пристап до полуостровот за набљудувачката мисија на ОН. Од 2021 година, Руската Федерација не имплементирала 97% од препораките испратени до неа од Канцеларијата на Високиот комесаријат за човекови права на Обединетите нации (OHCHR). Други меѓународни организации, особено Парламентарното собрание на ОБСЕ , Европскиот парламент  и Советот на Европа , исто така, ја осудиле Руската Федерација за кршење на човековите права на Крим.

Откако Руската Федерација воспоставила контрола над полуостровот, повеќето организации за човекови права го напуштиле . Во исто време, проектите CrimeaSOS, „Дом за човекови права „Крим" (кој вклучува организации што го напуштиле Крим: Регионален центар за човекови права, Севастопол; Центар за граѓанско образование „Алменда", Јалта; „Кримска група за човекови права", како и Центарот за човекови права ЗМИНА) , Кримскиот Татарски Ресурсен центар. Од 2022 година, „*Кримската група за човекови права*" е прогласена како непожелна организација во Руската Федерација. Покрај тоа, во 2015 година, Советот на Федерацијата го вклучил неформалниот проект „*Кримска теренска мисија за човекови права*" (на чело со Андреј Јуров) во „*патриотскиот забранет список*", во која се наведени организации чии активности може да се сметаат за непожелни во Руската Федерација .

Според руското законодавство, околу десетина јавни организации кои декларирале ориентација за човекови права продолжиле да работат. Меѓу таквите организации била и Фондацијата за човекови права „Храмов" основана во 2009 година од козачкиот атаман Виталиј Храмов. Во 2011 година, Храмов бил осуден на парична казна за поттикнување непријателство кон кримските Татари, а подоцна бил протеран од Украина. Кримската организација за човекови права „*Прашање на честа*" исто така била подложена на пререгистрација, чија главна цел е да им помогне на жителите на полуостровот кои одбиваат да платат заеми земени од украинските банки пред 2014 година. Покрај тоа, во 2014 година, за спроведување на проектот „*Недржавен центар за бесплатна правна помош*", добил паричен грант во износ од 1,75 милиони рубли од „*Конгресот за заштита на човековите права и слободи „Мир"* ".

 Кримскиот народен правобранител Људмила Лубина и шефот на Крим, Сергеј Аксјонов
Руските власти на полуостровот воспоставиле функција комесар за човекови права во Република Крим. Пред ова, прашањата за човековите права ги решавал во име на државата Комесарот на Врховната Рада на Украина за човекови права. Народниот правобранител го именува кримскиот парламент со мандат од пет години. Људмила Лубина станала првиот народен правобранител на Крим, а во 2019 година на оваа позиција била назначена Лариса Опанасиук . Активностите на Лубина се карактеризирале со тоа што таа го негирала фактот за масовни политички репресии на Крим, а во своите годишни извештаи таа сведочела само за поплаки од жителите, главно во областа на социјалните и имотните права . Дополнително, новите власти на полуостровот воспоставиле позиции на правобранители за правата на децата и за заштита на правата на претприемачите. Во Севастопол, кој е посебен предмет на Руската Федерација, за народен правобранител бил избран шефот на центарот за заштита на семејството Русичи и детството, Павел Буцај. Од 2020 година, Народниот правобранител на Крим имал и 32 јавни помошници во различни региони на полуостровот .

По целосната инвазија на Русија на Украина во 2022 година, шефот на Крим, Сергеј Аксјонов, повикал на казнување на жителите за поддршка на Украина или за пеење на украински песни. Во овој поглед, „културата на осудување" против луѓето со антивоени ставови значително се зголемила на Крим. Се развила практиката на јавно извинување на приведените неистомисленици. Видеата со извинување често се прават под притисок на безбедносните сили, а потоа се објавуваат во официјални или провладини кримски медиуми   .

Политички и граѓански права
---------------------------

### Државјанство

 Членот на Меџлисот, Ахтем Чијгоз со украински пасош, 2017 година
Руската Федерација автоматски ги признала сите жители на полуостровот кои биле на територијата на Автономната Република Крим и градот Севастопол од 18 март 2014 година како државјани на Руската Федерација. Жителите на полуостровот кои сакале да одбијат да им доделат руско државјанство добиле еден месец да се известат за ова. Покрај тоа, и покрај краткиот временски интервал за одбивање, постапката била комплицирана поради фактот што само четири одделенија биле достапни за оваа постапка на целиот Крим. На пет дена пред истекот на овој период биле отворени дополнителни канцеларии во уште три града. Жителите на Крим кои не добиле руски пасош или го одбиле, имале право да добијат дозвола за престој за да продолжат да живеат на полуостровот. Оние кои не добиле дозвола за престој се сметале за странски државјани, а според рускиот закон можеле да останат на нејзината територија не повеќе од 180 дена.

Законот на Украина „*За обезбедување на правата и слободите на граѓаните и правниот режим на привремено окупираната територија на Украина*" не го признава универзалното автоматско доделување на руско државјанство на жителите на Крим. Покрај тоа, од гледна точка на украинското законодавство, добивањето руски пасош на Крим не претставува прекршување и не може да биде основа за губење на украинското државјанство.

Украинските пасоши биле признати како валидни за жителите на Крим од страна на руските власти до 1 јануари 2015 година, по што жителите кои не добиле руски пасош се сметале за странци. Вработените во државните органи и безбедносните служби, судиите морале да ги предадат своите украински пасоши. Истовремено, неофицијално истите барања биле наметнати и за вработените во училиштата и болниците. Најранливите групи кои подлежат на автоматски руски пасош биле децата лишени од родителска грижа, како и лицата во затвор .

### Слобода на говор

Откако Руската Федерација воспоставила контрола врз полуостровот, медиумите морале да се регистрираат според руските закони, како резултат на што независните медиуми практично престанале да постојат на Крим. Емитувањето на украинските телевизиски канали на територијата на полуостровот било прекинато уште пред полуостровот да биде примен во Руската Федерација .

Поддршката за враќање на Крим под украинска контрола е, според руските закони, кривично дело и може да биде казниво до три години затвор. Доколку таков повик биде искажен во медиумите или на Интернет, таквата казна може да резултира со затворска казна до пет години. Ваквите услови принудиле голем број медиуми и јавни организации да го напуштат Крим. Особено, публикациите „*Центар за истражувачко новинарство*", „*Вести од Црното Море*", „*Настани во Крим*", „ <i>Црноморска телевизија и радио компанија</i> ", „*Информативен прес центар*" и Институтот за регионален развој Таурида го напуштиле полуостровот. Во ситуација на заминување на оние кои не го поддржуваат припојувањето на Крим кон Руската Федерација, на полуостровот останале да работат само проруски медиуми и движења. Според Комитетот за заштита на новинарите, само 8% од кримските медиуми (вкупно 232) биле пререгистрирани во Роскомнадзор. Во исто време, само 3 од 13 медиуми на кримските Татари успеале да се пререгистрираат. Најголемиот кримско-татарски телевизиски канал АТР исто така не можел да ги продолжи своите активности на полуостровот .

Според кримскиот омбудсман Људмила Лубина за 2017 година, „*нема поплаки за прекршување на правата на медиумите или поединечни новинари до Комесарот за човекови права во Република Крим, како и до Министерството за внатрешна политика, информации и Комуникации на Република Крим*" .

За да објават материјали за напредокот на судските рочишта, граѓанските новинари и активисти го создадале социјалното движење „Кримска солидарност". По создавањето на движењето, биле покренати кривични случаи против 12 членови на Кримската солидарност, биле покренати административни случаи против двајца, а уште двајца биле принудени да го напуштат Крим поради репресија. Во 2015 година, судот ја осудил Зарема Усманова на парична казна од 300 илјади рубли за коментар на социјалната мрежа дека „*само криминалците, но не и професионалниот воен персонал, дозволуваат цивилите да бидат заробени од војската*". По пресудата, активистите почналњ да собираат средства за да ја исплатат, повикувајќи да се предадат само ситни монети во знак на отфрлање на судската одлука. Исто така, во 2015 година, жител на Крим бил осуден за објавување на Интернет „*изјави дека Крим не е територија на Русија и повикува на акција за заштита на Крим од руска окупација*", формирајќи „*негативен став кон акциите на Русија на Крим во 2014 година*" и „ *идејата дека територијата на Крим била илегално припоена кон Русија*"  .

### Слобода на собирање

 Проукраински митинг во Симферопол, 2014 година
Руската Федерација бара од жителите на Крим да добијат претходна дозвола за јавни собири. Всушност, Русија дозволува мирни собири единствено на граѓаните лојални на неа. Канцеларијата на Високиот комесаријат за човекови права на Обединетите нации (OHCHR) споменува случаи на кривично гонење за учество во поединечни собири, за кои, според законите на Руската Федерација, не е потребна координација со властите.

Во 2021 година, ОХЦХР документирала гонење на 46 лица (36 мажи и 10 жени) за учество во протестите на поддржувачите на рускиот опозициски политичар Алексеј Навални. За овие лица се применувале казни во вид на парични казни, поправна работа и апсење до седум дена.

### Права на етничките групи

Новата политичка и правна реалност по воспоставувањето на руската контрола врз Крим создала закани за различни национални групи, кои новите власти ги сметаат за поддршка на позицијата на Украина. Пред сè, тоа се етнички Украинци и Кримски Татари. Одлуката на Меѓународниот суд на правдата во 2017 година, кој го разгледувала случајот „*Украина против Русија*", пресудила дека Кримските Татари и Украинците на Крим се во ранлива позиција .

Во исто време, комесарот за човекови права во Република Крим, Људмила Лубина, во 2016 година изјавила дека откако Руската Федерација воспоставила контрола над полуостровот, таа не добила ниту една жалба за кршење на човековите права врз основа на етничка припадност .

#### Кримски Татари

 Поранешна зграда на Меџлис во Симферопол
 Демонстрантите со плакат „*Нема да дозволиме Меџлисот и Курултај да бидат уништени*!", Киев, 2016 година
 Активист со постер „*Слобода и правда за кримските Татари*", Минхен, 2018 година
Меџлисот на Кримските Татари се спротивставил на руската окупација на Крим, тврдејќи дека има полномошно застапување на Кримските Татари, кои, според рускиот попис од 2014 година, сочинуваат 12,13% од населението на Крим. Поради нивната проукраинска позиција, на лидерите на Меџлисот, Рефат Чубаров и Мустафа Џемилев, им бил забранет влез на „*територијата на Руската Федерација*". На 3 мај 2014 година, за време на обидот на Џемилев да се врати на полуостровот, на граничниот премин се одржал митинг од околу 2.000 Кримски Татари. Како резултат на тоа, Џемилев не можел да се врати на Крим, а 140 лица биле казнети за „*немири*" и „*нелегално преминување на границата*" во износ од 10 до 40 илјади рубли. Во 2016 година, руските власти го класифицирале Меџлисот како екстремистичка организација и го забраниле. Сепак, според одлуката на Меѓународниот суд на правдата во 2017 година, Русија морала да ја повлече одлуката за забрана на Меџлисот и да го обезбеди правото на кримските Татари на репрезентативни институции. Руската Федерација одбила да ја спроведе оваа одлука. Во септември 2021 година, Нариман Џелалов, кој останал највисоко рангирана личност во Меџлисот на полуостровот, бил уапсен под обвинение за „*помагање и поттикнување саботажа*" 

Забраната на Меџлисот имала негативно влијание врз развојот на кримската татарска заедница, бидејќи организацијата одиграла клучна улога во развојот на културата и идентитетот на Кримските Татари. Во пресрет на денот на сеќавањето на жртвите од депортацијата на Кримските Татари на 18 мај 2014 година, новата руска влада направила се што е можно за да ги забрани масовните собири. Така, два дена пред датумот, шефот на Крим Сергеј Аксјонов забранил одржување на масовни настани за периодот до 6 јуни. По анексијата на Крим, биле забележани и случаи на сквернавење на споменици и џамии, а биле извршени и претреси на активисти на кримските Татари. Од 2021 година, во затвор имало 76 Кримски Татари. Најдолга казна добил новинарот и активист за човекови права Мурлен Асамов, кој бил осуден на 19 години затвор под обвинение за тероризам и планирање да ја преземе власта. Поддржувачите на движењето Хизб ут-Тахрир, забрането во Руската Федерација, но легално работат на украинското правно поле, исто така се предмет на прогон.

Кримските Татари се загрижени и поради фактот што само 3% (6.700 студенти) од сите ученици во Крим учат на кримски татарски јазик, а 13,9% (30.475) од учениците го изучуваат кримскиот татарски јазик како редовен или изборен предмет  .

#### Украинци

 Насловната страница на единствениот весник на украински јазик на полуостровот „*Кримска Светлица*" со наслов „*На Украинците на Крим им треба државна заштита*", март 2014 г.
Институционалниот притисок врз етничките Украинци се појавува првенствено преку образовните институции и верските институции. Од 2014 година, руските власти го намалиле изучувањето на украинскиот јазик и литература во училиштата, бидејќи одделот за образование на Крим го воспоставил нивното учење како изборен предмет. Наспроти позадината на намалувањето на изучувањето на украинскиот јазик, количината на руски јазик и литература била двојно зголемена. Во овој поглед, за Украинците, кои според рускиот попис од 2014 година сочинувале 15,68% од населението на полуостровот, не останало ниту едно училиште кое работи на украински јазик. Во учебната 2020/21 година, според руските власти, на Крим 214 студенти (0,1%) учеле предмети на украински, а 4.155 студенти (1,9%) како редовен или изборен предмет украински. Во исто време, во градот Севастопол, образованието на украински е генерално отсутно .

Со воспоставувањето на руската моќ, единствениот весник на украински јазик на полуостровот, „Кримска Светлица", всушност престанал да работи. На државниот кримски телевизиски канал, од три програми на украински, останала само една, која имала 13 минути двапати неделно. Украинскиот музички театар бил преименуван во Државен академски музички театар на Република Крим. Покрај тоа, руските власти на Крим најавиле планови за преименување на различни топоними поврзани со украинската историја или култура. ОБСЕ, исто така, забележал случаи на апсења и казни за украински знамиња или знакот за трозабецот 

Наспроти ова, претставниците на руските власти на полуостровот постојано давале украинско-фобични изјави. Конкретно, претседателот на кримскиот парламент, Владимир Константинов, го изјавил фактот за тековната политика на деукраинизација на Крим: „ *И по референдумот не планиравме никакви избори за периодот на транзиција. И сега продолжуваме со изборите и исто така одиме напред, за сите украински имиња да ни излезат од глава. Во принцип, сè што е лошо за украинскиот треба да се избрише. Коцките се фрлени, а сега треба да се измијат остатоците за луѓето да немаат двојни мисли*" . Константинов наредил и отстранување на сите патокази на украински јазик. За време на отворањето на кафуле во зградата на поранешниот Мекдоналдс во Симферопол, Константинов, кога го видел натписот на украински, советувал да го отстранат, велејќи „ *Отстрани ги остатоците од Украина*"  .

Со почетокот на руската инвазија на Украина, службениците за спроведување на законот започнале репресалии против јавното изведување на украински песни.

### Права на религиозните групи

Според Комисија на САД за меѓународна верска слобода, по воспоставувањето на руската контрола врз полуостровот, околу 1% од апликациите за пререгистрација на верски здруженија на Крим биле одобрени за продолжување на правните активности во правната област на рускиот Федерација. Бидејќи членовите и водачите на украинските верски групи го поддржувале Евромајдан и се спротивставиле на руската анексија на Крим, тие станале жртви на прогон од властите или непознати напаѓачи. Претставниците на Украинската грчко-католичка црква и на Украинската православна црква на Киевската патријаршија (од 2019 година - Православната црква на Украина) биле предмет на закани и киднапирања. Парохијаните и свештеникот на украинската православна црква „Светиот маченик Климент Римски" во Севастопол, која се наоѓа на територијата на Поморската академија, биле блокирани да пристапат до просториите на храмот. За време на нападот на група мажи во униформа на руски козаци на украинска православна црква во селото Перевалноје, регионот Симферопол, биле уништени верски предмети, а полицијата одбила да прифати пријава за прекршок.

Поради притисокот од ФСБ, свештеникот на протестантската религиозна група „Армија на спасот" Руслан Зуев и рабинот на заедницата на прогресивниот јудаизам во Симферопол Михаил Капустин морале да го напуштат Крим.

Според податоците од 2020 година, биле регистрирани 32 правни случаи против верски организации или поединци за прекршоци поврзани со прозелитизам (14 протестантски, 10 муслимански, 2 еврејски, 1 католичка и 1 мормонска организација).

Во периодот 2019-2020 година, ООН забележале 7 самоволни апсења и притворања на претставници на верските малцинства, а до периодот 2020-2021 година овој број се зголемил на 33 лица (30 мажи и 3 жени). Освен тоа, 21 лице биле муслимани, а 10 поддржувачи на Јеховините сведоци. Во 22 случаи, при апсењето, приведените не биле информирани за причините за нивното апсење или за обвиненијата кои биле покренати против нив. Покрај тоа, имало поплаки за употреба на сила при апсења, подметнување докази и одземање на украински пасоши.

### Политички затвореници

Од август 2022 година, Кримската група за човекови права смета дека 127 лица во притвор биле уапсени од политички или верски причини. Од 2020 година, центарот за човекови права „Меморијал" сметал дека 59 жители на Крим, од кои повеќето биле Кримски Татари, биле политички затвореници. Во 2020 година, Кримската група за човекови права забележала 260 одлуки на руски судови за притворање жители на Крим, чии случаи организацијата сметала дека се политички мотивирани  Меѓународната организација за човекови права Амнести интернешнал прогласила голем број Кримјани како „затвореници на совеста", вклучувајќи ги Сергеј Филатов , Сервер Мустафаев , Емир-Усеин Куку. Претходно, Ахтем Чијгоз бил признат како „*затвореник на совеста*" 

За поддршка на семејствата на политичките затвореници на Крим, била создадена јавната иницијатива „*Кримско детство*" и акцијата „*Бизим Балалар*" („*Нашите деца*").

### Мачење


1. ↑  „В резолюции ООН по Крыму Россию назвали оккупантом". *BBC News Україна* (руски). 2016-11-16. Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
2. ↑  „Генассамблея ООН приняла резолюцию о защите прав человека в Крыму". *Голос Америки* (руски). 2019-12-19. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
3. ↑  „Countries and Territories". *Freedom House* (англиски). Архивирано од изворникот на 2020-10-03. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
4. ↑  „Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму" (руски). Сегодня.UA. 2014-04-15. Архивирано од изворникот на 2014-04-16. Посетено на 2014-04-15. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
5. ↑  „УВКПЧ | A/76/260: Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе, Украина". *OHCHR* (руски). 2021-08-02. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
6. ↑  Наумлюк Антон (2018-09-19). „Группа независимых правозащитников побывала в Крыму". *Радио Свобода* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
7. ↑  Кобаладзе Георгий (2016-07-05). „Ассамблея ОБСЕ приняла резолюцию о нарушении прав человека в Крыму". *Радио Свобода* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
8. ↑  „Европарламент: Россия нарушает права человека в Крыму". *Радио Свобода* (руски). 2017-10-05. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
9. ↑  „В Совете Европы осудили РФ за положение с правами человека в оккупированном Крыму". *Украинская правда* (руски). 2022-06-16. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
10. ↑  Павлова Светлана (2016-01-05). „Крымский форс-мажор". *Радио Свобода* (руски). Архивирано од изворникот на 2017-03-31. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
11. ↑  „Аналіз порушень прав людини в окупованому Криму". *crimea.suspilne.media* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
12. ↑  „В России признали нежелательной украинскую "Крымскую правозащитную группу"". *BBC News Русская служба*. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14.
13. ↑  Веселова Виктория (2019-11-25). „Без пяти минут омбудсмен". *Крым.Реалии* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
14. ↑  Стельмах Сергей (2019-08-13). „Крымский омбудсмен, который никого не защитил". *Крым.Реалии* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
15. ↑  Гончаров Алексей (2019-10-08). „Два месяца без омбудсмена: когда в Крыму появится новый уполномоченный". *РИА Новости Крым* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
16. ↑  „Лариса Опанасюк: 32 общественных помощника Уполномоченного эффективно работают на местах". *rk.gov.ru* (руски). 2020-08-07. Архивирано од изворникот на 2022-01-22. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
17. ↑  Исаева Надежда (2022-09-16). „Стукины дети. Крым отрабатывает на своих жителях культуру доносов: людей сажают за неправильную музыку, слова и даже расположение воздушных шаров". *Новая газета. Европа* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-16. Посетено на 2022-10-16. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
18. ↑  Халилов Рустем (2022-05-10). „«Я чувствовал себя униженным». Севастопольцев заставляют извиняться перед Z-армией". *Крым.Реалии* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-16. Посетено на 2022-10-16. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
19. ↑  „Комитет защиты журналистов доложил Путину о нарушениях свободы СМИ в Крыму". *РИА Новости Украина* (руски). 2015-04-30. Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
20. ↑  „Как в России преследуют за призывы вернуть Крым Украине?". *Meduza* (руски). 2016-04-19. Архивирано од изворникот на 2022-10-02. Посетено на 2022-10-02. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
21. ↑  Савицкий Александр (2017-06-13). „В Крыму можно быть свободным только по разрешению". *Deutsche Welle* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-03-01. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
22. ↑  Жуков Сергей (2019-09-30). „В ООН напомнили Кремлю о необходимости отмены запрета Меджлиса крымских татар". *Зеркало недели* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
23. ↑  „За два года в Крыму не поступило ни одной жалобы о нарушении прав по этническому признаку, — омбудсмен". *Крымское информационное агентство* (руски). 2016-11-30. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
24. ↑  „Доклад Amnesty International в ЮНЕСКО о ситуации с правами человека в Крыму". *Amnesty International* (руски). 2019-03-29. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
25. 1 2 3  Поліна Вернигор (2021-09-07). „ООН розповіла про порушення прав людини в Криму. Наступного дня ФСБ затримала кримських татар". *Заборона* (украински). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
26. ↑  „Отчет Миссии по оценке положения в области прав человека в Крыму (6–18 июля 2015 г.)". *osce.org* (руски). 2015-09-08. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
27. ↑  Семена Николай (2020-07-20). „Украинофобия как заслуга перед Кремлем". *Крым.Реалии* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
28. ↑  „Владимир Константинов: Крымчане не хотят видеть старых руководителей – грядет обновление". *c-inform.info* (руски). 2014-06-19. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
29. ↑  „Оккупанты торопятся уничтожить все украинское в Крыму". *Укринформ* (руски). 2014-06-20. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
30. ↑  „В Крыму велели убрать украинские дорожные знаки". *BBC News Русская служба* (руски). 2014-06-24. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
31. ↑  Попов Игорь (2018-11-29). „Внутренняя кухня: как работает крымский аналог McDonald's". *Forbes.ru* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
32. ↑  „Свобода мысли, совести, вероисповедания или убеждений: СРВЧИ 2015 года, Рабочая сессия 15". *Миссия США при ОБСЕ* (руски). 2015-09-29. Архивирано од изворникот на 2023-03-25. Посетено на 2022-10-16. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
33. ↑  „127 граждан Украины находятся за решеткой из-за политических преследований в Крыму — Крымская правозащитная группа". *crimeahrg.org* (руски). 2022-08-01. Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
34. ↑  Давидис Сергей (2020-06-08). „«Мемориал»: Людей в Крыму стали называть преступниками в результате аннексии". *Крымская солидарность* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
35. ↑  Каневский Дмитрий (2021-07-30). „Нарушения прав человека в аннексированном Крыму: выход есть?". *2021-06-18* (руски). Архивирано од изворникот на 2021-07-30. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help); no-break space character во `|title=` во положба 55 (help)
36. ↑  „Крымский Свидетель Иеговы приговорён к шести годам колонии". *Amnesty International* (руски). 2020-03-05. Архивирано од изворникот на 2022-10-14. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
37. ↑  „Amnesty International признала крымского активиста Мустафаева узником совести". *Крым.Реалии* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
38. ↑  „Amnesty International призывает освободить политзаключенного Эмира-Усеина Куку". *Ислам в Украине* (руски). Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
39. ↑  „Amnesty International: Ахтем Чийгоз – узник совести". *hro.org* (руски). 2017-09-12. Архивирано од изворникот на 2022-10-13. Посетено на 2022-10-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)