**Султанатот Брунеи** (јави : كسلطانن بروني) или **Брунеи** ( /b r uː ˈ n aɪ / broo-NY ) бил малајски султанат, со центар во Брунеи на северниот брег на островот Борнео во Југоисточна Азија. Брунеи станал суверена држава околу 15 век, кога значително пораснал по падот на Малака под Португалците, проширувајќи се низ крајбрежните области на Борнео и Филипините, пред да опадне во 17 и 18 век. Првиот владетел или султан на Брунеи бил муслиман. Таа станала британски протекторат во 19 век.

Историографија
--------------

Да се разбере историјата на стариот брунеиски султанат е доста тешко бидејќи тој речиси не се споменува во современите извори од своето време, како и дека има недостиг на докази за неговата природа. Не постојат локални или домородни извори за да обезбедат докази за нешто од ова. Како резултат на тоа, се потпираат кинески текстови за да се конструира историјата на раниот Брунеи. *Бони* во кинеските извори најверојатно се однесува на Западен Борнео, додека *Поли* (婆利), веројатно лоциран во Суматра, но локалните власти тврдат дека се однесува и на Брунеи.

Историја
--------

### Пресултанатска историја

Во 1300-тите, кинеските анали, *Нанхаи жи*, објавиле дека Брунеи ги нападнал или управувал со Саравак и Сабах, како и филипинските кралства: Бутуан, Сулу, Ма-и (Миндоро), Малилу (денешна Манила), Шахучонг (денес- ден Сиокон или Замбоанга), Јахен ( Отон, некогаш дел од Маџа-ас Кедатуан) и Вендулинг (денешен Минданао),  кои подоцна ќе ја вратат својата независност. На крајот таа еволуирала да се нарекува Пон-и и била вазална држава на империјата Мајапахит со јавански центар.

Во 14 век, се чини дека Брунеи бил подложен на Јава. Јаванскиот ракопис *Нагаракретагама*, напишан од Прапанка во 1365 година, го спомнува *Баруне* како вазална држава на Мајапахит, која морала да дава годишен данок од 40 кати камфор.

Откако Мајапахит го нападнал Брунеи, неговите поданички кралства на Филипините кои биле под нејзина империја, се побуниле против Брунеи, кои бил главен на поранешното кралство Сулу кое го опседнало и ограбило.

>  Нејзината (на Брунеи) сопствена империја исчезна, се чини дека се намалила во своето срце покрај заливот Брунеи. Сега му плаќаше годишен данок од 40 кати камфор на императорот Мајапахит. Но, полошо требаше да следи. 1369 година го означува апсолутниот надир на богатството на Брунеи, бидејќи во таа година неговите поранешни поданици Сулуките го отпуштија. Брунеите беа толку беспомошни, што мораше да бидат спасени од флотата Мајапахит, која ги избрка натрапниците, кои заминаа натоварени со огромен плен и земајќи ги двата скапоцени бисери.
> 
> 
> —Роберт Никол, "Brunei Rediscovered: A Survey of Early Times"
> 
> 
> 

### Проширување

По присуството на Португалците по падот на Малака, португалските трговци редовно тргувале со Брунеи од 1530 година и го опишале главниот град Брунеи како град опкружен со камен ѕид.

За време на владеењето на Болкија, петтиот султан, империјата имала контрола над крајбрежните области на северозападниот дел на Борнео (денешен Брунеи, Саравак и Сабах) и стигнала до Селудонг (денешна Манила) и архипелагот Сулу, вклучувајќи делови од островот Минданао. Во 16 век, влијанието на империјата Брунеи се проширило до делтата на реката Капуас во Западен Калимантан. Малајскиот султанат Самбас во Западен Калимантан и Султанатот Сулу на југот на Филипините особено развиле династички односи со кралската куќа Брунеи. Дури и муслиманските Раџа од Манила, Раџа Матанда на пример, имале семејни врски со султанатот Брунеи. Другите малајски султани од Понтијанак, Самаринда до Банџармасин, го третирале султанот од Брунеи како свој водач. Вистинската природа на односот на Брунеи со другите малајски султанати на крајбрежниот Борнео и архипелагот Сулу сè уште е предмет на проучување, за тоа дали станува збор за вазална држава, сојуз или само церемонијална врска. Своето влијание врз овие султанати имале и други регионални политики. На пример Султанатот Бањар (денешен Бањармасин), исто така бил под влијание на Демак во Јава. Растот на Малака како најголем југоисточен азиски претприемач во поморскиот пат на свилата довело до постепено ширење на неговото културно влијание кон исток низ островската Југоисточна Азија. Малезиската стана регионална лингва франка на трговијата и многу политики ги културираа исламските малезиски обичаи и владеење до различен степен, вклучувајќи ги Капампанганите, Тагалозите и другите крајбрежни филипински народи. Според брунејанскиот фолклор, околу 1500 година, султанот Болкија започнал успешна експедиција кон север за да го скрши монополот на Тондо како регионален потфат на кинеската трговија и ја основал Мајнила (Селуронг) преку делтата Пасиг, управувана од неговите наследници како сателит. Последователно, влијанието на Брунеја се проширило и на други места околу заливот Манила, денешен Батангас и крајбрежниот Миндоро преку поблиски трговски и политички односи, со растечка популација во странство Капампанган-Тагалог со седиште во Брунеи и пошироко во Малака во различни професии како трговци, морнари, бродоградители. платеници, гувернери и робови.  

### Одбивање

*Поврзано: Кастилска војна*
 Територијални загуби на Брунеја од 1400 до 1890 година.
Зголемената моќ на блискиот султанат Сулу настанала поради внатрешните борби меѓу брунејските благородници и кралот. Брунеи на крајот ја изгубил својата власт над Бахаус и паднал во збирка речни територии управувани од полуавтономни поглавари. 

До крајот на 17 век, Брунеи влегол во период на опаѓање предизвикан од внатрешните судири околу кралското наследство, колонијалното ширење на европските сили и пиратеријата. Империјата изгубила голем дел од својата територија поради доаѓањето на западните сили како што се Шпанците на Филипините, Холанѓаните во јужен Борнео и Британците во Лабуан, Саравак и Северен Борнео. До 1725 година, многу од брунејските патишта за снабдување биле преземени од султанатот Сулу. 

Во 1888 година, султанот Хашим Џалилул Алам Акамадин апелирал до Британците да престанат со понатамошното навлегување. Истата година, Британците потпишале „Договор за заштита" и го направиле Брунеи британски протекторат, кој траел до 1984 година, кога Брунеи стекнал независност.

Владата
-------

Султанатот бил поделен на три традиционални земјишни системи познати како *кераџаан* (сопственост на круната), *курипан* (службена сопственост) и *тулин* (наследна приватна сопственост).

Наводи
------

1. ↑  Hussainmiya 2010, стр. 67.
2. ↑  „Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines" (PDF). *Journal of East Asian Cultural Interaction Studies*. **1**: 256. 2008-03-31.
3. ↑  Ptak, Roderich (1998). „From Quanzhou to the Sulu Zone and beyond: Questions Related to the Early Fourteenth Century". *Journal of Southeast Asian Studies*. **29** (2): 280. doi:10.1017/S002246340000744X. JSTOR 20072046.
4. ↑  Pigafetta, Antonio (1969) [1524]. *First voyage round the world* (англиски). Преведено од J.A. Robertson. Manila: Filipiniana Book Guild.
5. ↑  Scott, William H. (1994). *Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society* (English). Katipunan Ave, Quezon City: Ateneo de Manila University Press. стр. 192. ISBN 971-550-135-4.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
6. ↑  Andaya, Barbara Watson (1982). *A History of Malaysia* (англиски). New York: St. Martin's Press. стр. 76–77. ISBN 978-0-312-38120-2.
7. ↑  de Vienne, Marie-Sybille (2015). *Brunei: From the Age of Commerce to the 21st Century*. National University of Singapore Press. стр. 39–74. ISBN 9789971698188.

Извори
------

 

* Holt, P. M.; Lambton, Ann K. S.; Lewis, Bernard (1977). *The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29137-8.
* Brunei Museum Journal (1986). *The Brunei Museum Journal*. The Museum of Brunei Darussalam.
* McArthur, M.S.H.; Horton, A.V.M. (1987). *Report on Brunei in 1904*. Athens, Ohio: Ohio University Center for International Studies, Center for Southeast Asian Studies. ISBN 0-896-80135-7.
* Herbert, Patricia; Milner, Anthony Crothers (1989). *South-East Asia: Languages and Literatures : a Select Guide*. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-1267-6.
* Jamil Al-Sufri, Awang Mohd. Zain (1990). *Tarsilah Brunei: sejarah awal dan perkembangan Islam* (Malay). Department of Historical Centre of Ministry of Culture, Youth and Sports of Brunei Darussalam.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
* Awang Abdul Aziz bin Awang Juned (1992). *Islam di Brunei: zaman pemerintahan Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzuddin Waddaulah, Sultan dan Yang Di-Pertuan Negara Brunei Darussalam* (Malay). Department of History of Brunei Darussalam.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
* Lach, Donald F. (1994). *Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-46732-0.
* Jamil Al-Sufri, Awang Mohd. Zain (2000). *Tarsilah Brunei: The Early History of Brunei Up to 1432 AD*. Department of Historical Centre of Ministry of Culture, Youth and Sports of Brunei Darussalam. ISBN 978-99917-34-03-3.
* Lea, David; Milward, Colette (2001). *A Political Chronology of South-East Asia and Oceania*. Psychology Press. ISBN 978-1-85743-117-9.
* Eur (2002). *The Far East and Australasia 2003*. Psychology Press. ISBN 978-1-85743-133-9.
* Bala, Bilcher (2005). *Thalassocracy: a history of the medieval Sultanate of Brunei Darussalam*. School of Social Sciences, Universiti Malaysia Sabah. ISBN 978-983-2643-74-6.
* Hicks, Nigel (2007). *The Philippines*. New Holland Publishers. ISBN 978-1-84537-663-5.
* Abdul Majid, Harun (2007). *Rebellion in Brunei: The 1962 Revolt, Imperialism, Confrontation and Oil*. I.B.Tauris. ISBN 978-1-84511-423-7.
* Yunos, Rozan (2008). „The Sultan who thwarted Rajah Brooke". The Brunei Times. Архивирано од изворникот на 30 September 2015.
* Suyatno (2008). „Naskah Nagarakretagama" (Indonesian). National Library of Indonesia. Архивирано од изворникот на 23 мај 2017. Посетено на 27 октомври 2014.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
* *History for Brunei Darussalam: Sharing our Past*. Curriculum Development Department, Ministry of Education of Brunei Darussalam. 2009. ISBN 978-99917-2-372-3.
* Sidhu, Jatswan S. (2009). *Historical Dictionary of Brunei Darussalam*. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7078-9.
* Hussainmiya, B. A. (2010). „The Malay Identity in Brunei Darussalam and Sri Lanka" (PDF). Universiti Brunei Darussalam. Архивирано од изворникот (PDF) на 29 October 2014.
* Oxford Business Group (2011). *The Report: Sabah*. Oxford Business Group. ISBN 978-1-907065-36-1.
* Church, Peter (2012). *A Short History of South-East Asia*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-35044-7.
* Saunders, Graham (2013). *A History of Brunei*. Taylor & Francis. ISBN 978-1-136-87401-7.
* Welman, Frans (2013). *Borneo Trilogy Brunei: Vol 1*. Booksmango. ISBN 978-616-222-235-1.
* Kurz, Johannes L. (2014). „Boni in Chinese Sources: Translations of Relevant Texts from the Song to the Qing Dynasties" (PDF). *Universiti Brunei Darussalam*. National University of Singapore. Архивирано од изворникот (PDF) на 22 May 2014.
* Andaya, Barbara Watson; Andaya, Leonard Y. (2015). *A History of Early Modern Southeast Asia, 1400–1830*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88992-6.
* CIA Factbook (2017). „The World Factbook – Brunei". Central Intelligence Agency.
* World Atlas (2017). „Brunei Darussalam". World Atlas.

Поврзано
--------

* Историски атлас: Историја на Брунеи
* Проширување на границите на Саравак вклучувајќи територијални придобивки од Султанатот Брунеи
* Британските договори во врска со Северен Борнео, вклучително и договор за цесија од Султанатот Брунеи