**Тајфус**, познат и како **тифусна треска**, е група на заразни заболувања кои вклучуваат епидемичен тифус, мелез тифус и мурински тифус. Најчести симптоми се треска, главоболка и осип. Обично, симптомите се појавуваат една до две недели по изложеноста.

Болестите се предизвикани од специфичен вид бактериска инфекција. Епидемичниот тифус се должи на *Rickettsia prowazekii* распространет од вошки на телото, мелез тифусот се должи на *Orientia tsutsugamushi* распространета од чигерите, а муринскиот тифус се должи на *Rickettsia typhi* раширен од болви .

Во моментов нема вакцина која е комерцијално достапна. Превенцијата е со намалување на изложеноста со организмите кои ја шират болеста. Третманот е со антибиотик доксициклин. Епидемичниот тифус генерално се појавува при избув на епидемија кога се присутни лоши санитарни услови. Мелез тифусот се јавува во Југоисточна Азија, Јапонија и Северна Австралија. Муринскиот тифус се јавува во тропските и суптропските области во светот.

Тифусот најрано е опишан уште од 1528 година. Името потекнува од грчкиот *тафос* (τύπος) што значи магливост, опишувајќи ја состојбата на заразените.

Знаци и симптоми
----------------

Овие знаци и симптоми се однесуваат на епидемичниот тифус, бидејќи е најважен од групата болести на тифус.

Знаците и симптомите започнуваат со ненадеен почеток на треска и други симптоми слични на грип околу една до две недели откако е заразен организмот. Пет до девет дена по започнувањето на симптомите, обично започнува да се појавува осип по телото и се шири до екстремитетите. Овој осип на крајот се шири низ поголемиот дел од телото, поштедувајќи го лицето, дланките и стапалата. Знаците на менингоенцефалитис започнуваат со осипот и продолжуваат во втората или третата недела. Другите знаци на менингоенцефалитис вклучуваат чувствителност на светлина ( фотофобија ), променет ментален статус ( делириум ) или кома. Нетретираните случаи често се фатални.

Причини
-------

Повеќе болести го вклучуваат зборот "тифус" во нивните описи. Видови вклучуваат:

| Состојба | Бактерија | Резервоар / вектор | Белешки |
| --- | --- | --- | --- |
| Епидемичен тифус од вошки | *Rickettsia prowazekii* | Голема вошка | Кога се користи терминот „тифус" без појаснување, ова е обично опишаната состојба. Историските наводи на „тифус" сега генерално се сметаат за вакви услови. |
| Мурински тифус или „ендемски тифус" | *Rickettsia typhi* | Болви на стаорци |  |
| Мелез тифус | *Оrientia tsutsugamushi* | Крлежи на луѓе или глодачи |  |
| Треска | Рикеции забележана група на треска | Крлежи | Вклучува треска со бутониза, тифус на крлежи и други варијанти. |

Превенција
----------

Заклучно со 2019 година, ниту една вакцина не е достапна во комерцијална основа. Во развој е вакцина за мелез тифус позната како вакцина за мелез тифус .

Третман
-------

Американското здружение за јавно здравје препорачува третман врз основа на клинички наоди и пред да се потврди дијагнозата. Без третман, смрт може да се појави кај 10% до 60% од луѓето со епидемичен тифус, при што луѓето со над 60 години имаат најголем ризик од смрт.   Во ерата на антибиотиците, смртта е невообичаена ако е даден доксициклин. Во една студија на 60 лица хоспитализирани со епидемичен тифус, никој не починал кога му било дадено доксициклин или хлорамфеникол. Некои луѓе исто така може да имаат потреба од кислород и интравенски течности.

Епидемиологија
--------------

Според Светската здравствена организација, сегашната стапка на смртност од тифус е околу еден на 5.000.000 луѓе годишно.

Денес постојат само неколку области на епидемичен тифус. Од крајот на 20. век, случаи се забележани во Бурунди, Руанда, Етиопија, Алжир и неколку области во Јужна и Средна Америка.

Освен два случаи, сите случаи на епидемичен тифус во САД се случиле источно од реката Мисисипи. Едно испитување на група случаи во Пенсилванија заклучило дека изворот на инфекцијата се летечките верверички. Центрите за контрола и спречување на болести имаат документирано само 47 случаи од 1976 до 2010 година. Појава на болвата - носител на муринскиот тифус била идентификувана во центарот на Лос Анџелес, Калифорнија, во октомври 2018 година

Историја
--------

### Среден век

Првиот сигурен опис на болеста се појавува во 1489 година од н.е. за време на шпанската опсада на База против Маврите за време на војната во Гранада (1482–1492). Овие извештаи вклучуваат описи на треска; црвени дамки над рацете, грбот и градите; дефицит на внимание, паѓање во делириум; гангренозни рани и придружниот мирис на гнило месо. За време на опсадата, Шпанците изгубиле 3.000 мажи на бојното поле, но дополнителни 17.000 умреле од тифус.

### 19 век

За време на повлекувањето на Наполеон од Москва во 1812 година, повеќе француски војници починале од тифус отколку што биле убиени од Русите .

Голема епидемија се случила во Ирска помеѓу 1816 и 1819 година, за време на гладот предизвикан од светското намалување на температурата позната како Годината без лето. Загинале околу 100 000 луѓе. Тифусот повторно се појавил кон крајот на 1830-тите, а уште една голема епидемија на тифус се случила за време на Големиот глад во Ирска помеѓу 1846 и 1849 година. Ирскиот тифус се раширил во Англија, каде понекогаш била нарекувана „ирска треска". Умирале луѓе од сите социјални класи, бидејќи вошките биле ендемски и неизбежни, но особено биле погодени пониските социјални страти.

### 20 век

Во 1922 година, епидемијата на тифус го достигнала својот врв на советската територија, со околу 25 до 30 милиони случаи во Русија. Иако тифусот ја опустошил Полска со околу 4   пријавени милиони случаи, напорите да се спречи ширењето на болеста во таа земја во голема мерка успеале во 1921 година преку обидите на пионерите за јавно здравје како што се Хелејн Спароу и Рудолф Вајгл. Во Русија за време на граѓанската војна меѓу Белата и Црвените армија, од тифус умреле околу 3 милиони луѓе, главно цивили. []

За време на Втората светска војна, многу германски воени сили по загубата кај Сталинград починале од тифус. Сликите на масовни гробови, вклучувајќи луѓе кои починале од тифус, може да се видат на снимките снимени во концентрациониот логор Берген-Белсен. Меѓу илјадници затвореници во концентрационите логори, како Терезиенштат и Берген-Белсен, кои починале од тифус биле и Ана Франк, на 15-годишна возраст и нејзината сестра Маргот, на возраст од 19 години. Големите епидемии во повоениот хаос во Европа биле спречени само од широко распространетата употреба на новооткриениот ДДТ за убивање на вошки на милиони бегалци и раселени лица.  

  

* Чарлс Никол ја добил Нобеловата награда за медицина од 1928 година за неговата идентификација на вошки како причинител на епидемиски тифус.Чарлс Никол ја добил Нобеловата награда за медицина од 1928 година за неговата идентификација на вошки како причинител на епидемиски тифус.
* Американски војник демонстрира опрема за распрскување рачно на ДДТ. ДДТ се користел за контрола на ширењето на вошки кои носат тифус.Американски војник демонстрира опрема за распрскување рачно на ДДТ. ДДТ се користел за контрола на ширењето на вошки кои носат тифус.
* Работник за граѓански јавни услуги распоредува отров за стаорци поради контрола на тифус во Галфпорт, Мисисипи, околу 1945 година.Работник за граѓански јавни услуги распоредува отров за стаорци поради контрола на тифус во Галфпорт, Мисисипи, околу 1945 година.

### 21 век

Почнувајќи од 2018 година, избувнувањето на тифус се шири низ округот на Лос Анџелес, а најпогодени се бездомниците. Во 2019 година, градскиот адвокат Елизабет Гринвуд открила дека и таа е заразена со тифус како резултат на каснување од болви во нејзината канцеларија во градското собрание во Лос Анџелес, што резултирало со нејзино лекување.

Тифусот како мотив во уметноста и во популарната култура
--------------------------------------------------------

* „Тифусари" — песна на македонскиот поет Славко Јаневски.

Наводи
------

1. 1 2 3 4  „Typhus Fevers". *www.cdc.gov* (англиски). 7 March 2017. Архивирано од изворникот на 26 March 2017. Посетено на 26 March 2017.
2. 1 2 3  „Information for Health Care Providers". *www.cdc.gov* (англиски). 7 March 2017. Архивирано од изворникот на 27 March 2017. Посетено на 26 March 2017.
3. 1 2  „Epidemic Typhus". *www.cdc.gov* (англиски). 7 March 2017. Архивирано од изворникот на 26 March 2017. Посетено на 27 March 2017.
4. 1 2  „Scrub Typhus". *www.cdc.gov* (англиски). 7 March 2017. Архивирано од изворникот на 26 March 2017. Посетено на 26 March 2017.
5. 1 2  „Murine Typhus". *www.cdc.gov* (англиски). Архивирано од изворникот на 26 March 2017. Посетено на 26 March 2017.
6. ↑  „WHO | Typhus". *www.who.int*. May 1997. Архивирано од изворникот на 27 March 2017. Посетено на 26 March 2017.
7. ↑  Bennett, John E.; Dolin, Raphael; Blaser, Martin J. (2014). *Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases E-Book* (англиски). Elsevier Health Sciences. стр. 2217. ISBN 9780323263733. Архивирано од изворникот на 2017-09-10.
8. ↑  Levinson, Warren (2010). *Review of Medical Microbiology and Immunology* (11. изд.). McGraw Hill. ISBN 9780071700283.
9. ↑  Gary R. Mullen; Lance A. Durden (27 September 2002). *Medical and Veterinary Entomology*. Academic Press. стр. 58–. ISBN 978-0-08-053607-1. Архивирано од изворникот на 10 September 2017.
10. ↑  Eremeeva, Marina E; Gregory A Dasch. „Rickettsial (Spotted & Typhus Fevers) & Related Infections (Anaplasmosis & Ehrlichiosis)". CDC Centers for Disease Control and Prevention. Архивирано од изворникот на 17 May 2014. Посетено на 15 May 2014.
11. ↑  Chattopadhyay, S; Richards, AL (2007). „Scrub typhus vaccines: past history and recent developments". *Human Vaccines*. **3** (3): 73–80. doi:10.4161/hv.3.3.4009. PMID 17375000.
12. ↑  Heymann, David (2015). *Control of communicable diseases manual : an official report of the American Public Health Association*. Washington, DC: APHA Press, an imprint of the American Public Health Association. стр. 661–668. ISBN 9780875530185.
13. ↑  MATOSSIAN RM, THADDEUS J, GARABEDIAN GA (1963). „Outbreak of epidemic typhus in the northern region of Saudi Arabia". *Am J Trop Med Hyg*. **12**: 82–90. doi:10.4269/ajtmh.1963.12.82. PMID 13933690.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
14. ↑  Raoult, D (1997). „Jail fever (epidemic typhus) outbreak in Burundi". *Emerg Infect Dis*. **3** (3): 357–60. doi:10.3201/eid0303.970313. PMC 2627627. PMID 9284381.
15. ↑  Mokrani (2004). „Reemerging threat of epidemic typhus in Algeria". *J Clin Microbiol*. **42** (8): 3898–900. doi:10.1128/jcm.42.8.3898-3900.2004. PMC 497610. PMID 15297561.
16. ↑  „Epidemic typhus risk in Rwandan refugee camps". *Wkly Epidemiol Rec*. **69** (34): 259. 1994. PMID 7947074.
17. ↑  Perine, PL (1992). „A clinico-epidemiological study of epidemic typhus in Africa". *Clin Infect Dis*. **14** (5): 1149–58. doi:10.1093/clinids/14.5.1149. PMID 1600020.
18. ↑  Chapman, A (2009). „Cluster of sylvatic epidemic typhus cases associated with flying squirrels, 2004–2006". *Emerg Infect Dis*. **15** (7): 1005–11. doi:10.3201/eid1507.081305. PMC 2744229. PMID 19624912.
19. ↑  McQuiston, JH (2010). „Brill-Zinsser disease in a patient following infection with sylvatic epidemic typhus associated with flying squirrels". *Clin Infect Dis*. **51** (6): 712–5. doi:10.1086/655891. PMID 20687836.
20. ↑  CBS Los Angeles: "Downtown LA Hit With Outbreak Of Flea-Borne Typhus," , October 4, 2018.
21. ↑  Zinsser, Hans (1960). *Rats, Lice and History*. Bantam Classic. стр. 186.
22. ↑  Paul Weindling. *International Health Organisations and Movements, 1918–1939*. Cambridge University Press 1995, p. 99.
23. ↑  Andrew W. Artenstein. *Vaccines: A Biography*. Springer 2010, p. 250
24. ↑  David G. Rempel. *A Mennonite Family in Tsarist Russia and the Soviet Union, 1789–1923*. University of Toronto Press 2011, p. 249
25. ↑  „Trials of War Criminals Before the Nurenberg Military Tribunal" (PDF). *Volume 1*. US. Government Printing Office. 1949. стр. 508–511. Архивирано од изворникот (PDF) на 4 March 2016. Посетено на 19 May 2015.
26. ↑  Grover, Joel; Corral, Amy. „Typhus Epidemic Worsens in Los Angeles". *NBC Southern California* (англиски). Посетено на 9 February 2019.
27. ↑  Smith, Dakota. „L.A. City Hall, overrun with rats, might remove all carpets amid typhus fears". *latimes.com*.
28. ↑  Service, City News. „Amid Typhus Outbreak, LA City Hall Carpets May Be Ripped Out". *NBC Southern California* (англиски). Посетено на 12 February 2019.
29. ↑  Славко Јаневски, *Глуви команди*. Мисла, Скопје, 1966, стр. 15-16.

Надворешни врски
----------------