**Верската слобода во Грузија** е предвидена со уставот, законите и политиките на земјата. Во пракса, грузиската влада генерално ја почитува верската слобода; сепак, Грузиската православна црква ужива привилегиран статус во однос на правните и даночните прашања, вклученоста во јавните училишта и имотните спорови. Имало напори од страна на приватни граѓани, претставници на локалната власт и водачите на локалната грузиска православна црква да ги малтретираат и прогонуваат членовите на малцинските верски групи и да се мешаат во нивните богослужбени активности; и покрај повиците за толеранција и почитување на плурализмот од страна на владините водачи, грузиската централна влада не била успешна во спречувањето на вакви инциденти.

Историја
--------

 Света Нина од Кападокија
Христијанството е доминантна религиозна група на територијата што ја опфаќа денешна Грузија кое се појавило во најмалку четвртиот век н.е. кога, според верувањата, Свњета Нина, ќерка на римски генерал, проповедала во Картли (денешна источна и јужна Грузија; исто така познат како Иберија) и била одговорна за преобраќањето на кралот и кралицата и нивното семејство. Христијанството во Картли првично било организирано под јурисдикција на црквата во Антиохија, но кон крајот на 5 век, за градот Мцхета бил назначен католикос (главен епископ), што на црквата во кралството и дава одреден степен на локална автономија. Обединетото грузиско кралство - кое ги сочинувало и Картли и Колхида (денешна западна Грузија) - се формирало до 1008 година под Баграт III. Во 1010 година, црквата во обединетото Кралство Грузија станала автокефална (самоуправна), а нејзиниот католикос (Мелхиседек I) бил издигнат на ранг на патријарх и ја добил официјалната титула католикос-патријарх на цела Грузија.

 Кетеван од Мукрани
Од 13-ти до 18-ти век, Грузија била многупати нападната од Монголите, Османлиите (Турците) и Сафавидите (Персијците), а Кралството Грузија се распарчило до крајот на 15 век. Значаен христијански маченик од овој период бил Кетеван од Мукрани, кралица која била мачена до смрт во 1624 година, откако ги одбила барањата на сафавидскиот владетел (Абас I) да се откаже од христијанството и да премине во ислам.

Во 1801 година, кралствата на денешна источна и централна Грузија биле окупирани и припоени од Руското Царство. Руските власти го укинале независниот статус на грузиската црква и го ставиле регионот под Руската православна црква; употребата на грузискиот јазик во литургијата бил забранет, а многу црковни згради во Грузија биле обезличени и пропаднале. Грузиската православна црква (ГПЦ) повторно ја потврдила својата автокефалност по соборувањето на царот Николај II во 1917 година, но грузиската црква била подложена на повторно малтретирање во 1920-тите и 1930-тите од новосоздадениот Советски Сојуз, за време на владеењето на советскиот, роден од Грузија лидер, Јосиф Сталин.

 Илија II
Како дел од напорите на Сталин да го обедини советското граѓанство против нацистичката закана за време на Втората светска војна, прогонството на религијата спонзорирано од државата било донекаде олеснето, а независноста на ГПЦ од руската црква повторно била формално признаена во 1943 година. Ограничувањата на верските организации се вратиле по крајот на војната, а општата корупција што го погодило раководството на Грузиската ССР во раните 1970-ти ги погодило и црковните службеници во Грузија. Кога Илија Втори станал патријарх на ГПЦ во 1977 година, тој се преселил да ја подмлади црквата, раководејќи со реновирањето на запуштените цркви, како и изградбата на нови цркви. ГПЦ се приклучила на Светскиот совет на црквите (ССЦ) во 1962 година, а Илија II бил претседател на ССЦ помеѓу 1979 и 1983 година 

Моќта и престижот на ГПЦ во грузиското општество значително се зголемиле по поставувањето на Илија Втори за патријарх во 1977 година. Во 1990 година, Цариградската Вселенска Патријаршија („првата меѓу еднаквите" на источните православни прелати) формално ја признала автокефалноста на ГПЦ и ја потврдила титулата католикос-патријарх на цела Грузија на Илија II.

Закон и политика
----------------

Членот 9 од сегашниот Устав на Грузија предвидува целосна слобода на верување и вероисповед. Таа, исто така, ја признава „*посебната улога ... во историјата на Грузија*" на Грузиската православна црква, но предвидува дека ГПЦ ќе биде независна од државата. Посебен Конкордат (правен договор) помеѓу грузиската држава и ГПЦ бил ратификуван во 2002 година, давајќи ѝ на ГПЦ посебен правен статус и права што не им се дадени на другите религиозни групи - вклучително и правен имунитет за грузискиот православен патријарх, ослободување од воена служба за ГПЦ свештенството и консултативната улога во образованието и другите аспекти на владата.

Во 2003 година, обидот на Римокатоличката црква да преговара за сопствен конкордат со Грузија пропаднал откако владата попуштила под притисокот од раководството на ГПЦ и јавните демонстрации за кои се вели дека биле организирани од ГПЦ. Во јули 2011 година, грузискиот парламент донел закон со кој им се дозволува на верските организации да се регистрираат како „*правни субјекти на јавното право*", статус поблизок до оној што го има ГПЦ; Раководството на ГПЦ го критикувал овој предложен закон и направила неуспешен напор да влијае на парламентот да не го усвои, предвидувајќи дека „*законот наскоро ќе предизвика негативни последици, а за него ќе одговара државата*". Пред оваа промена во 2011 година, на религиозните групи различни од ГПЦ им било дозволено да се регистрираат само како „*некомерцијални правни лица од приватното право*" - статус (сличен на оној на добротворна фондација или невладина организација) што некои цркви го сметале за неприфатлив и одбиле да го аплицира за. Јавната дебата за новиот закон вклучувал загриженост дека Ерменската апостолска црква (ААЦ) ќе го искористи новиот, подобрен статус за да ги обнови предизвиците во врска со сопственоста на бројни цркви за кои тврдат и ГПЦ и ААЦ.

Многу други цркви, освен ГПЦ, доживеале потешкотии во нивните обиди да го вратат имотот што бил конфискуван за време на репресијата врз религијата од советската ера - особено во случаите кога споровите за имотот вклучувале спротивставени барања од страна на ГПЦ и други религиозни групи. Во текот на 2012 година, претставници на римокатоличката и ерменската апостолска црква сугерирале дека грузиските владини функционери вклучени во решавањето на имотните спорови се плашат да не ги навредат православните конституенти доколку пресудат во корист на другите цркви и против ГПЦ. Исто така, во 2012 година биле пријавени случаи кога на Јеховините сведоци им биле одбиени алтернативите за воената служба (која тие одбиле да ја извршуваат поради совест); на адвентистите од седмиот ден им се одбиени алтернативни датуми за училишни испити закажани за сабота; и на муслиманите и на Евреите не им се оневозможува обожување објекти или сместување специфични за верата во затворите.

Во 2012 година, грузискиот претседател Михаил Саакашвили дал јавни изјави во кои ги препознава религиозните придонеси на римокатолиците, ерменските апостолци и азербејџанските муслимани, велејќи дека е „*горд што правиме обединета држава во која претставниците на сите култури, конфесии и етнички припадност се чувствуваат себеси како рамноправни деца на земјата*". Подоцна истата година, новоизбраниот премиер Бидзина Иванишвили се состанал со еврејските групи, славејќи го Шабат и Ханука и изјавил дека е „*посветен да ја направи Грузија место каде што сите Грузијци, без разлика на нивната вера, ќе бидат третирани подеднакво и со почит*".

### Абхазија

За спорниот регион Абхазија Грузија тврди дека е дел од нејзината суверена територија, но тој е целосно надвор од ефективната контрола на Грузија (и наместо тоа управуван од *де факто* сепаратистичка влада) од раните 1990-ти. По руско-грузиската војна во 2008 година, Абхазија добила формално признавање како независна држава од Русија и мал број други нации, иако Обединетите нации (ОН) и поголемиот дел од меѓународната заедница сè уште ја сметаат за дел од Грузија. Како последица на војната со Грузија од 1992 до 1993 година, повеќето етнички Грузијци кои првично живееле во Абхазија биле или протерани или убиени.

Приближно 60% од Абхазијците се идентификуваат себеси како христијани - повеќето се или православни или ерменски апостолски приврзаници. ГПЦ ја изгубила ефективната контрола врз црковните операции во Абхазија, а организацискиот вакуум го пополнил новата Абхазиска православна црква, која е призната од владата на Абхазија, но не и од ГПЦ или Руската православна црква, кои сè уште сметаат дека црквата во Абхазија треба да биде под јурисдикција на ГПЦ.

На римокатолиците, баптистите и лутераните им било дозволено да дејствуваат во Абхазија. Јеховините сведоци се официјално забранети, но заедниците на Јеховините сведоци во некои делови на Абхазија можеле да воспостават работни односи со локалните власти и со тоа можеле да одржат некои состаноци. ГПЦ не можела да работи во Абхазија, а грузиските владини претставници се пожалиле на елиминацијата на грузиските архитектонски елементи за време на напорите за реставрација на абхазиските власти на црквите и манастирите за кои историската тврдина на ГПЦ имала.

### Цхинвали

На спорниот регион Цхинвали претендира и Грузија, но голем дел од Јужна Осетија бил под *де факто* контрола на сепаратистичката влада по војната од 1991 до 1992 година. Војната на Грузија со Русија во 2008 година ја оставило територијата целосно под сепаратистичка контрола, а Јужна Осетија последователно била призната како независна држава од Русија и мал број други нации, но не и од ОН или од поголемиот дел од меѓународната заедница.

ГПЦ доживела мешање од „*владата на Јужна Осетија*", која ги забранила православните служби во неколку етнички грузиски села. Јеховините сведоци во „Јужна Осетија" не се официјално признати и биле малтретирани.

Општествени ставови
-------------------

Огромното мнозинство од современото грузиско население се идентификува како припадник на Грузиската православна црква (ГПЦ) - помеѓу 83 и 86 проценти од населението, според различни анкети. Муслиманите претставуваат 9-10% од населението, а приврзаниците на Ерменската апостолска црква сочинуваат околу 4%. Исто така, има многу помал број следбеници на разни други религии, вклучително и римокатолици, Евреи и бројни нетрадиционални неодамнешни пристигнувања во Грузија (како што се баптисти, пентекосталисти, Јеховини сведоци, адвентисти од седмиот ден и светци од подоцнежните дни). Верската припадност е силно поврзана со етничката припадност, при што повеќето етнички Грузијци се поврзани со ГПЦ. Околу 45% од грузиското население посетува некакви верски служби барем еднаш месечно.

Малцинските верски групи некои Грузијци ги гледаат како закана за грузискиот национален идентитет, културните вредности и ГПЦ. Помеѓу 1999 и 2002 година, следбениците на отфрлениот поранешен свештеник на ГПЦ, Василиј Мкалавишвили, ги нападнале собранијата на Јеховините сведоци и баптистите во Тбилиси. Во текот на 2012 година, некои собранија на муслимани и Јеховини сведоци пријавиле физички пресметки и вербални закани, некои во кои биле вклучени локални свештеници од ГПЦ и нивните парохијани. Во 2011 година, осум членови на православните фундаменталистички групи биле осудени на затвор за упад во телевизиска станица и напад на учесници во ток-шоу за верски слободи; сепак, по парламентарните избори во октомври 2012 година и транзицијата кон нова влада, овие лица биле преквалификувани како „*затвореници на совеста*" и биле ослободени како дел од општа амнестија.

Во септември 2013 година, патријархот Илија II - ја одржал својата неделна проповед во катедралата Света Троица во Тбилиси - изјавувајќи дека „*правата се добри и се потребни и правата треба да се заштитат*", и дека поретко се признава дека „*исто така и мнозинството мора да биде заштитено*", и дека „*често мнозинството е поугнетено од малцинството*".

### Муслимани

Етничките Азербејџани, од кои повеќето се муслимани, го сочинуваат мнозинството од населението во југоисточниот грузиски регион Квемо Картли. Други муслимански групи вклучуваат етнички Грузијци во Аџарија (автономен регион во југозападниот дел на земјата) и Чеченци на североисток.

Во ноември 2012 година, муслиманите во заедницата во западна Грузија биле спречени да се соберат на молитва од страна на православните свештеници и жителите на градот; локалниот свештеник рекол дека локалните жители „*нема да дозволат никакви минариња и масовни молитви во ова село*", а полицијата не интервенирала. Во јули 2013 година, на муслиманите во едно источно грузиско село им биле прекинати службите и покрај напорите за помирување од страна на владините претставници и личното барање за толеранција од страна на патријархот Илија II, поглаварот на ГПЦ, кој го осудил угнетувањето на муслиманите и рекол дека тој самиот пораснал во едно домаќинство во кое имало муслимани.

Во август 2013 година, владините власти расклопиле и отстраниле минаре од 24 метри од џамија во Чела (село во југозападна Грузија), откако членовите на околната заедница изнеле приговори. Запленувањето на минарето, наводно, било поттикнато од тврдењата дека металот од кој е формиран можеби не бил соодветно пријавен за царински цели кога бил увезен од Турција. Поради протестите против акцијата на муслиманските жители на селото, полицијата наводно претепала шест жители и уапсила единаесет. За разлика од некои други заедници со мешавина од муслимански и православни жители, немало никакви протести против џамијата или нејзиното минаре од страна на жителите на Чела. Минарето на крајот било вратено во џамијата и било повторно поставено кон крајот на ноември 2013 година

Други контроверзии
------------------

### *Најдобра телевизиска програма на Грузијците*

Во јануари 2009 година се појавила контроверзност околу телевизиската програма на Грузискиот јавен радиодифузер (ГЈД), *Сакартвелос Диди Атеули* (грузиски: საქართველოს დიდი ათეული; „Големата десетка на Грузија" или „Најдобрите Грузијци") — шоу кое ги поканува гледачите да ги одберат најдобрите историски личности во Грузија преку гласање преку телефон, пораки и специјална веб-страница (www.bestgeorgians.ge). Списокот на претенденти вклучувал над десетина поединци кои се признати како светци од Грузиската православна црква (вклучувајќи го, на пример, кралот Давид Градителот); службениците на црквата јавно се спротивставиле на вклучувањето и на религиозните и на световните личности во натпреварот, како и на идејата гледачите да ги постават светците во редот на рангирањето.

На 16 јануари 2009 година, редовното емитување на *Диди Атеули* било заменето со дебата помеѓу претставниците на црквата, нивните поддржувачи и противниците на ставот на црквата. За време на емисијата, претседателот на одборот на доверители на ГЈД, Леван Гахеладзе, објавил дека поделениот одбор гласал за суспендирање на шоуто во очекување на дополнително разгледување. Коментарите на доверителите и критичарите откриле длабоки поделби меѓу поддржувачите и противниците на ставот на црквата - некои го осудувале мешањето на црквата, други изјавиле дека не можат да ги игнорираат инсистирањата на црковните водачи, а еден член на одборот изјавил дека „*Мислењето на патријархот [Илија II] е за мене е поважно од законот*".

На 22 јануари, ГЈД објавила дека *Диди Атеули* ќе продолжи, при што и светците и световните личности ќе останат на натпреварот, но дека конечната листа од десет нема да биде рангирана, туку ќе биде објавена по азбучен ред. Изјавата објавена од ГЈД се обидела да ја минимизира контроверзноста како „*вештачка*", сугерирајќи дека „*некој сака да ја прикаже Црквата како цензор*" со цел да ги одврати црковните службеници да зборуваат за идните прашања.

### Видеа

Во есента 2009 година имало улични демонстрации и други знаци на јавен гнев откако било откриено дека Теа Тутбериџе, поранешна активистка во протестната група Кмара во времето на Револуцијата на розите и водечка фигура во конзервативниот Институт за слобода, дистрибуира видеа со кои се навредува патријархот Илија Втори. Тутбериџе не тврдела дека ги направила видеата (грузиски: მამა ბუასილი) - но таа ги промовирала преку нејзината Фејсбук страница. Министерството за внатрешни работи уапсила две лица поради видеото, но подоцна признала дека немало кривично дело. Тутбериџе подоцна ја обвинила црквата за соработка со КГБ под советско владеење.

### Насилство во ТВ студио

На 7 мај 2010 година, телевизиско ток-шоу во живо на ТВ Кавкасија, во кое биле вклучени водачи на тврдокорните православни христијански групи и нивни противници, дегенерира во прозивки и на крајот целосно пропаднало откако учесниците решиле да ја напуштат дебатата и го напуштиле студиото. По невообичаено долга реклама пауза, водителот на програмата објавил дека пред студиото дошло до тепачка меѓу спротивставените страни. Неколку минути подоцна, неколку членови на една од тврдокорните православни групи - вклучително и свештеници - влегле во студиото и го обвиниле водителот на програмата дека направил провокација. Полицијата пристигнала и уапсила неколку лица. Еден опозициски политичар во студиото посочил дека тврдокорните групи „*не би се осмелиле да прават вакви работи без поддршка од властите*"; член на една од православните групи, од друга страна, го обвинил Институтот Либерти (тинк-тенк усогласен со владата) за „*промовирање на антирелигиозна идеологија*". Лицата кои биле уапсени во овој инцидент подоцна биле ослободени од затвор по резолуција на грузискиот парламент во јануари 2013 година, со која тие и многу други биле прогласени за политички затвореници.

### Насилство против хомосексуалноста

На 17 мај 2013 година, во центарот на Тбилиси се одржал митинг по повод Меѓународниот ден против хомофобијата, бифобијата и трансфобијата. И покрај присуството на над 2.000 полицајци, учесниците на настанот биле нападнати од илјадници контра-демонстранти - вклучително и свештеници од ГПЦ - кои ги пробиле полициските линии. Свештениците и членовите на ГПЦ, комуницирајќи преку социјалните мрежи, протестирале против планираниот настан и најавиле дека планираат да го спречат неговото одржување.

Дебатата за инцидентот се проширила надвор од правата на ЛГБТ и прераснала во поширока дискусија за улогата на ГПЦ во грузиското општество. На 24 мај, неколку стотици демонстранти се собрале во паркот во центарот на Тбилиси со транспаренти на кои пишувало „*Не на теократијата" и „Не на темнината*"; паралелна контра-демонстрација носела транспарент со кој се повикува на забрана на „*пропаганда на сексуална неправда и непристојност*".

Двајца свештеници на ГПЦ биле меѓу уапсените во врска со нападот на митингот на 17 мај. Обвиненијата против еден од нив подоцна биле отфрлени откако градскиот суд во Тбилиси пресудил дека нема доволно докази за да се докаже неговата вина.

Патријархот Илија Втори, кој на 16-ти мај објавил изјава во која ги повикал властите да го откажат собирот, го критикувал движењето за правата на хомосексуалците и изјавил дека хомосексуалноста е грев и „*не треба да се пропагира*". Сепак, по настаните од 17 мај, патријархот се обидел да се дистанцира себеси и ГПЦ од насилството, изјавувајќи дека свештениците кои се противат на демонстрациите се однесувале „*неучтиво*" и апелирал на смиреност. Претседателот на грузискиот парламент, Давит Усупашвили, посочил дека повикот на Илија II до властите да го забранат митингот послужил како охрабрување за контра-демонстрантите.

Грузискиот претседател Михаил Саакашвили и премиерот Бидзина Иванишвили го осудиле насилството врз митингот против хомофобијата. Иванишвили изјавил дека инцидентот нема ниту грузиски ниту христијански карактер, дека властите ќе ги изведат пред лицето на правдата оние „*кои повикуваа на насилство и оние што прибегнуваат кон насилство*", и дека секој член на свештенството што го прекршил законот треба да биде „*одговорен пред законот како и секој друг граѓанин*". Саакашвили изјавил дека насилството од 17 мај покажало дека грузиската држава се соочува со „*закана од теократија*", но дека Грузија никогаш нема да има „*широк проблем со религиозниот фундаментализам*" и дека „*ниту една институција, вклучително и Православната црква, не е заинтересирана за насилство*".

Наводи
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  „International Religious Freedom Report for 2012: Georgia". United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. Посетено на 21 July 2013.
2. ↑  Ioselian, Platon I. (1866). *A Short History of the Georgian Church*. Translated by Rev. S. C. Malan. London: Saunders, Otley & Co. стр. 17–24. Посетено на 31 December 2013.
3. 1 2  Grdzelidze, Tamara. "Georgia, Patriarchal Orthodox Church of". In McGuckin, John Anthony, уред. (2011). *The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity*. Chichester, UK: Blackwell Publishing Ltd. стр. 273. ISBN 978-1-4051-8539-4. Посетено на 1 January 2014.
4. ↑  Lordkipanidze, Mariam D.; Hewitt, George B. (1987). *Georgia in the XI–XII Centuries*. Tbilisi: Ganatleba Publishers. стр. 43.
5. ↑  Rapp, Stephen H. Jr. "Georgian Christianity". In Parry, Ken, уред. (2010). *The Blackwell Companion to Eastern Christianity*. Ghichester, UK: Blackwell Publishing Ltd. стр. 148–149. ISBN 978-0-631-23423-4. Посетено на 31 December 2013.
6. ↑  Rayfield, Donald (2012). *Edge of Empires: A History of Georgia*. London: Reaktion Books Ltd. стр. 192. ISBN 978-1-78023-030-6. Посетено на 31 December 2013.
7. ↑  Rapp (2010), p. 150.
8. ↑  Rapp (2010), p. 151.
9. 1 2  Rapp (2010), p. 152.
10. ↑  Grdzelidze (2011), p. 274.
11. ↑  „Constitution of Georgia (in English)" (PDF). Parliament of Georgia. Посетено на 23 July 2013.
12. ↑  „Georgia: Catholics fail to break Orthodox monopoly". Forum 18. 25 September 2003. Посетено на 23 July 2013.
13. ↑  „Brethren in Christ, Divided". *Civil Georgia*. 29 September 2003. Посетено на 26 August 2013.
14. ↑  „Georgia adopts a new law on the status of religious organizations". Human Rights House Network. 26 September 2011. Архивирано од изворникот на 2016-06-01. Посетено на 21 July 2013.
15. ↑  „International Religious Freedom Report 2007: Georgia". United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. Посетено на 23 July 2013.
16. ↑  „Georgia: Religious minorities still second-class faiths?". Forum 18. 25 November 2005. Посетено на 23 July 2013.
17. ↑  „Georgia: Church-State Dispute in Tbilisi Exposes Anti-Armenian Undertones". EurasiaNet. 15 July 2011. Посетено на 29 August 2013.
18. ↑  „Abkhazia profile". *BBC News*. 12 November 2013. Посетено на 3 January 2014.
19. ↑  Krylov, Alexander (17 March 2004). ЕДИНАЯ ВЕРА АБХАЗСКИХ 'ХРИСТИАН' И 'МУСУЛЬМАН': Особенности религиозного сознания в современной Абхазии [Common Faith of Abkhaz 'Christians' and 'Moslems': Features of religious consciousness in modern Abkhazia] (руски). Credo.Ru. Посетено на 3 January 2014.
20. ↑  „Abkhazia: Breakaway Church Confronts Its Own Breakaway Bid". EurasiaNet.org. 16 September 2011. Посетено на 3 January 2014.
21. ↑  Donaldson, Robert H.; Nogee, Joseph L. (2009). *The Foreign Policy of Russia: Changing Systems, Enduring Interests* (4. изд.). Armonk, NY: M. E. Sharpe. стр. 183. ISBN 978-0-7656-2280-8. Посетено на 3 January 2014.
22. ↑  „South Ossetia Profile". *BBC News*. 17 October 2013. Посетено на 3 January 2014.
23. ↑  „Nations in Transit 2013: Georgia". Freedom House. Посетено на 25 July 2013.
24. 1 2  „Georgian National Study, November 9–21, 2012" (PDF). International Republican Institute. Посетено на 25 July 2013.
25. ↑  „First branch created in Republic of Georgia". LDS Church News. 10 August 2002. Посетено на 1 January 2014.
26. ↑  „Georgia: Two leaders of religious violence finally sentenced – but what about the others?". Forum 18. 1 February 2005. Посетено на 22 August 2013.
27. ↑  „Political Prisoners Released as Amnesty Goes into Force". *Civil Georgia*. 13 January 2013. Посетено на 29 August 2013.
28. ↑  „Georgian Church Leader: 'Often Majority is More Oppressed Than Minority'". *Civil Georgia*. 16 September 2013. Посетено на 11 October 2013.
29. ↑  „Friday prayer disrupted again in Kakheti village". Democracy & Freedom Watch. 13 July 2013. Посетено на 25 July 2013.
30. ↑  „Authorities Remove Minaret Forcibly, Sparking Muslim Community's Protest". *Civil Georgia*. 26 August 2013. Архивирано од изворникот на 2023-04-20. Посетено на 26 August 2013.
31. ↑  „Minaret back up in Georgian village Chela". Democracy & Freedom Watch. 28 November 2013. Посетено на 1 January 2014.
32. ↑  „Georgia TV show sparks holy row". *BBC News*. 22 January 2009. Посетено на 29 August 2013.
33. ↑  „Public TV Show in Limbo after Church Meddling". *Civil Georgia*. 17 January 2009. Посетено на 29 August 2013.
34. ↑  „Public TV Changes Show Format to Allay Controversy". *Civil Georgia*. 23 January 2009. Посетено на 29 August 2013.
35. ↑  „BBC Monitoring report on Tea Tutberidze and the Patriarch". Georgian International Media Centre. 21 October 2009. Архивирано од изворникот на 2010-08-16. Посетено на 29 August 2013.
36. ↑  „Georgia: Free-Speech Debate Swirls in Tbilisi over Patriarch Parody". EurasiaNet. 1 November 2009. Посетено на 29 August 2013.
37. ↑  „Tea Tutberidze and allies launch new attack on Catholicos Patriarch". Georgian International Media Centre. 3 December 2009. Архивирано од изворникот на 2010-03-31. Посетено на 29 August 2013.
38. ↑  „Radical Orthodox Christian Group Stirs Fistfight in TV Station". *Civil Georgia*. 8 May 2010. Посетено на 29 August 2013.
39. ↑  „Ivanishvili Condemns Violence". *Civil Georgia*. 17 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
40. ↑  „Gay rights protesters driven out of Tbilisi, many injured". Democracy & Freedom Watch. 17 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
41. ↑  „'No to Theocracy' Rally Amid Counter Demo". *Civil Georgia*. 24 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
42. ↑  „Georgian court acquits priest accused of anti gay violence". Democracy & Freedom Watch. 3 August 2013. Посетено на 29 August 2013.
43. ↑  „Patriarch Calls for Calm After Orthodox Groups Thwart Gay Rights Rally". *Civil Georgia*. 17 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
44. ↑  „Patriarch Regrets Clergy's 'Impolite' Actions in May 17 Events". *Civil Georgia*. 23 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
45. ↑  „Usupashvili Denounces Patriarch's Statement Made on the Eve of Anti-Homophobia Rally". *Civil Georgia*. 21 May 2013. Посетено на 29 August 2013.
46. ↑  „PM Vows Perpetrators of May 17 Violence will be Prosecuted". 21 May 2013. Посетено на 29 August 2013.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Верска слобода во Европа |
| --- |
|  |
| Суверени  држави | 
* Австрија
* Азербејџан
* Албанија
* Андора
* Белгија
* Белорусија
* Босна и Херцеговина
* Бугарија
* Германија
* Грузија
* Грција
* Данска
* Ерменија
* Естонија
* Ирска
* Исланд
* Италија
* Казахстан
* Кипар
* Латвија
* Литванија
* Лихтенштајн
* Луксембург
* Македонија
* Малта
* Молдавија
* Монако
* Норвешка
* Обединето Кралство
	+ Англија
	+ Велс
	+ Северна Ирска
	+ Шкотска
* Полска
* Португалија
* Романија
* Русија
* Сан Марино
* Словачка
* Словенија
* Србија
* Турција
* Украина
* Унгарија
* Финска
* Франција
* Холандија
* Хрватска
* Црна Гора
* Чешка
* Шведска
* Швајцарија
* Шпанија

 |
|  |
| Делумнопризнаени | 
* Абхазија
* Јужна Осетија
* Косово
* Нагорно-Карабах
* Приднестровие
* Северен Кипар

 |
|  |
| Зависни  и др. територии | 
* Гернзи
* Гибралтар
* Ман
* Оланд
* Фарски Острови
* Џерси
* Шпицбершки Острови

 |
|  |
| Други целини | 

 |

 |