**Војводство Саксо-Витенберг** (германски: *Herzogtum Sachsen-Wittenberg*) — средновековно војводство на Светото Римско Царство со центар во Витенберг, кое се појавило по распаѓањето на матичниот војводство Саксонија. Асканските војводи преовладувале во добивањето на саксонското изборно достоинство сè додека нивното војводство конечно не било издигнато во Изборно Кнежевство Саксонија со златната була од 1356 година.

Историја
--------

### Асканска борба за Саксонија

Истфалскиот гроф Ото од Баленштет (р. 1123), предок на Домот на Асканија, се оженил со Елика, ќерка на војводата Магнус од Саксонија од дом на Билунг. Бидејќи машката линија Билунг исчезнала по смртта на Магнус во 1106 година, Ото се надевал дека ќе го наследи, но кралот Хајнрих V од Германија го навредил грофот Лотар од Суплинбург. За време на следниот долгорочен спор помеѓу Хенри и Лотар, Ото успеал да ја добие титулата саксонски (анти)војвода, иако само за кратко време во 1122 година.

 Војводство на Саксонија околу 1000 година, карта од Вилијам Роберт Шеферд
Лотар бил избран за крал на Римјаните во 1125 година, а во 1134 година му го доделил на синот на Ото, Албрехт Мечката, Саксонскиот северен марш. По неговата смрт во 1137 година, Албрехт повторно се стремел кон Саксонското војводство, кое сепак паднало во рацете на зетот на Лотар, Хенри Гордиот од баварската куќа на Велф. Албрехт склучил договор со подемот на Домот на Хоенштауфен: Тој го поддржал наследството на Конрад Хоенштауфен како германски крал, кој пак го лишил неговиот ривал од Велф, Хенри Гордиот од Саксонското Војводство во 1138 година и му го дал на Албрехт. Меѓутоа, неговото владеење било силно оспорено од локалното благородништво и во 1142 година Албрехт конечно морал да поднесе оставка како војвода во корист на синот на Хенри Гордиот, Хенри Лавот. Албрехт подоцна учествувал во Вендиската крстоносна војна од 1147 година и во 1157 година го основал Маргрофството Бранденбург. Починал во 1170 година.

Третата шанса за Асканајците дошла, кога во 1180 година амбициозниот Хенри Лавот бил соборен како саксонски војвода од страна на царот Фридрих Барбароса. Фридрих ја поделил Саксонија меѓу своите сојузници на повеќе од десетина непосредни територии. Меѓу поддржувачите, архиепископот Филип од Келн добил најголем удел како новосоздаденото Војводство Вестфалија. Саксонската војводска титула преминала на најмладиот син на покојниот Албрехт, грофот Бернхард од Баленштет, кој сепак владеел само со малите, претежно истофалски рабови на старото војводство.

### Анхалт, Витенберг и Лауенбург

Војводата Бернард умрел во 1212 година и неговите два преживеани синови го поделиле саксонското наследство: постариот Хенри ги зел старите аскански алодијални поседи околу Баленштет каде што ја основал асканската област Анхалт, додека неговиот помлад брат Албрехт I ја наследил титулата војвода од Саксонија и задржал три територијално неповрзани истофалски имоти на реката Елба околу градовите Витенберг и Белциг, како и северното владеење на Лауенбург со Амт Нојхаус и Ленд Хаделн во вливот на Елба.

По смртта на Албрехт I во 1260 година заедно владееле неговите двајца наследници, Јован I и неговиот помлад брат Албрехт II. Во 1269, 1272 и 1282 година тие постепено ги поделиле своите управни надлежности во тогашните три територијално неповрзани саксонски области (Хаделн, Лауенбург и Витенберг), со што подготвиле поделба, при што Албрехт II, Бурграв од Магдебург од 1269 година, се концентрирал на територијата на Витенберг. Тој ја зацврстил својата позиција со тоа што се оженил со Агнес, ќерката на Рудолф од Хабсбург, која ја избрал за крал на Римјаните во 1273 година. Откако војводата Јован I поднел оставка во 1282 година во корист на неговите три малолетни синови Ерик I, Јован II и Албрехт III, по што следела неговата смрт три години подоцна, тројцата браќа и нивниот вујко Албрехт II го продолжиле заедничкото владеење како саксонски војводи.

По смртта на маркгравот Хенри III од Мајсен во 1288 година, војводата Албрехт II се пријавил кај неговиот свекор, кралот Рудолф I за навлегување на неговиот син и наследник Рудолф со палатинот на Саксонската област на реката Унштрут, што следело долготраен спор со желниот клан на Домот на Ветин. Обидите на Албрехт да обезбеди наследство во земјите на изумрените грофови на Брена биле поуспешни: кога нивните феуди биле вратени на Царството во 1290 година. Откако умрел кралот Рудолф, Албрехт II со неговите сè уште малолетни внуци на 27 април 1292 година го искористил саксонскиот изборен глас, избирајќи го Адолф од Насау, шурата на архиепископот Зигфрид II од Келн. Епископот заедно со кралот Венцеслав II од Бохемија успеале да го наведат Албрехт II да го избере Адолф; тој потпишал изборен пакт на 29 ноември 1291 година во кој тврдел дека ќе гласа исто како и Венцеслав. Во 1295 година, Албрехт II повторно можел да ја зголеми својата саксонска територија, кога ја стекнал грофовијата Гомерн.

### Војводство Витенберг

Последниот документ, во кој се споменува заедничката влада на Албрехт II со неговите внуци како саксонски колеги војводи, датира од 1295 година. Дефинитивна поделба на Војводството Саксонија на Саксо-Лауенбург, заедно со браќата Албрехт III, Ерик I и Јован II и Саксо-Витенберг, управуван од Албрехт II се одржало пред 20 септември 1296 година. Како посебна територија на браќата се споменуваат Вирланд, Саделбанде (Земја на Лауенбург), Земја Рацебург, Земја Дарзинг (денешен Амт Нојхаус ) и Земја Хаделн. Војводата Албрехт II ги примил витенбершките земји околу истоимениот град Брена и Гомерн. Така тој станал основач на асканската линија на Саксо-Витенберг.

Кога Рудолф го наследил својот татко Албрехт II како војвода од Саксо-Витенберг во 1298 година, тој и војводите од Саксо-Лауенбург ривалски ја барале саксонската изборна привилегија. По убиството на неговиот зет, кралот Албрехт I во 1308 година, тој гласал за грофот Хенри од Луксембург. Во 1314 година и двете војводства учествувале во двојниот избор на германските кралеви, Фридрих III, *убавиот* од Домот на Хабсбург и неговиот братучед Вителсбах Луј IV, *Баварецот*. Луј добил пет од седумте гласови, од архиепископот-изборник Болдвин од Трир, легитимниот крал Јован од Бохемија, војводата Јован II од Саксо-Лауенбург, претендент на изборната моќ на саксонскиот принц, надбискупот Петар од Мајнц и братучедот на Албрехт, Валдемар од Бранденбург. Фридрих добил на истите избори четири од седумте гласови, при што соборениот крал Хенри од Бохемија, нелегитимно ја преземал изборната власт, архиепископот Хенри II од Келн, братот на Луј, грофот Рудолф I од Пфалц и војводата Рудолф I од Саксо-Витенберг, подеднакво практикувајќи го саксонското изборно достоинство.

Сепак, само Луј Баварецот, коизбран со гласот на Саксо-Лауенбург, конечно се наметнал како цар по битката кај Милдорф во 1322 година со Договорот од Траусниц на 13 март 1325 година. Како очигледен противник, војводата Рудолф I не успеал со своите претензии кон Бранденбург откако лозата на неговите асканиски братучеди изумрела во 1319 година. Рудолф I за возврат се здружил со ривалскиот Дом на Луксембург. Тој го поддржал грофот Чарлс IV од Луксембург како анти-крал на Луј IV и поради тоа исклучиво го добил саксонското изборно достоинство со златната була од 1356 година, со што го занемарил Саксо-Лауенбург. Тогаш Саксо-Витенберг станал познат како Изборно Кнежевство Саксонија (*Курсаксен*).

Саксонскиот *Куркреис*, по 1554 г
Кога асканската лоза во Изборно Кнежевство Саксонија изумрела во 1422 година, асканскиот војвода Ерик V од Саксо-Лауенбург не успеал да го потврди своето наследство во Витенберг. Кралот Сигизмунд му го доделил електоратот на маркгрофот Фридрих IV од Мајсен од Домот на Ветин, кој ги обединил Мајсен и саксонските земји на Витенберг под негова власт. Тој ја презел изборната титула и со тоа ја префрлил покраината Саксонија по реката Елба во неговата резиденција во Мајсен. Неговите земји биле наречени и „Горна Саксонија" за да се разликуваат од територијата на средновековното војводство, подоцнежната Долна Саксонија. Територијата на поранешна Саксонија-Витенберг станала позната како *Куркреис* („Изборна област"). Со поделбата на Саксонскиот електорат според Договорот од Лајпциг од 1485 година, земјите на Витенберг, вклучувајќи го и изборното достоинство, му паднале на Ернест од Ветин.

Наводи
------



1. 1 2  Cordula Bornefeld, "Die Herzöge von Sachsen-Lauenburg", in: *Die Fürsten des Landes: Herzöge und Grafen von Schleswig, Holstein und Lauenburg* [De slevigske hertuger; German], Carsten Porskrog Rasmussen (ed.) on behalf of the Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte, Neumünster: Wachholtz, 2008, pp. 373-389, here p. 375. ISBN 978-3-529-02606-5