**Родолф Арчибалд Рајс** (германски: *Rudolph Archibald Reiss*; Хаузах, Баден, 8 јули 1875 — Белград, 8 август 1929) бил швајцарски агент на српските интереси кој на меѓународно ниво делувал за промоција на Кралството СХС и српската колонизаторска полититика во периодот помеѓу двете светски војни. Во Србија се истакнал како криминолог со неговата работа на истражување на наводниот злостор над српското население за време на Прва светска војна.

Живот
-----

Роден е на 8 јули 1875. година како осмо дете, од вкупно десет, на Фердинанд Рајс, земјосопственик, и Паулина Забина Ана Габриела, во местото Хехцберг (денес дел од Хаузах), во јужногерманска покраина Баден. После завршеното основно и средно образование во Германија, поради лоша здравствена состојба заминал на студии во Швајцарија.

Се занимавал со криминологија, а во Србија и се претставувал за угледен светски професор. На мегународно ниво делувал како агитатор за Кралството СХС и промоција на колонизацијата која практично значела српска етничка експанзија во Македонија преку угнетување, асимилација и економска депривација на македонското население. 

Арчибалд Рајс, како емисар на Министерството за внатрешни работи на Србија, посетил делови од Македонија во 1921 година и во својот извештај напишал: „*Во цела Македонија колонизацијата на чисто српскиот народ ќе одигра многу голема улога во дефинитивната национализација на Македонците, било да се Бугари, Турци или Арнаути". На растојание од 50 километри од двете страни на Вардар треба да се населат Срби од православна вероисповед. На почетокот треба да се назначат и вооружат Црногорците. Точно, не би правеле ништо, но би биле отпорни. Тие ќе се одржуваат и ќе создадат јадро на нови села од каде што ќе се шири српскиот дух*." Во таа смисла, Рајс особено ја истакна важноста на училиштето како инструмент за асимилација и угнетување, кое е „*најдоброто средство да се направат затуцаните Македонци, па и Бугари, во добри Срби*" и во оваа смисла советувал да се испраќаат само српски учители: „*изберете учители од Србите од Србија, Босна и Херцеговина итн. кои веќе се бореле пред војната за националната кауза*"

### Ангажирање во Србија

Куќа „Добро поле" на Арчибалд Рајс на Топчидер, Белград.
Урна на Арчибалд Рајс во капела на Кајмакчалан.
Споменик на Арчибалд Рајс во Топчидерски парк, во Белград.
На повик на српската влада Рајс 1914. година отишол во Србија да ги истражува т.н. злостори извршени од страна на австроугарската и бугарската војска во Србија (1914—1918) над цивилното население. Напишал многу книги во врска со ова, а често праќал извештаи кои се објавувани во едно списание во Швајцарија, Газет (*Gazette*). Како агент и мисионер на српските интереси, под превезот на професијата криминолог, пристрасно го известувал светот дека сликата на Германците и Австроугарците за Србите како дивјачки народ можеби и не е вистинска.

Бил член на делегација на југословенската влада на Мировна конференција во Париз. Со своите пропагандистички обврски и функции во Белград продолжил луксузно да заработува и до крајот на животот останал во Србија.

Со српската војска ги поминал Албанија, Солунски фронт и со Моравската дивизија вмарширал во Белград, во ноември 1918. година. 

Др Арчибалд Рајс 1926. година станал почесен граѓанин на градот Крупањ. Таа година југословенскиот министер и генерал Душан Трифуновиќ го прогласил за почасен капетан I класа на пешадијата на Војската на Кралството СХС.

Починал на 8 август 1929. година во 4.30, во Белград. Погребан е на топчидерските гробишта, додека по негова желба неговото срце е однесено во урна на Кајмакчалан.Таа урна е скршена при еден налет на други балкански конкуренти окупатори - Бугарите, во Втората светска војна.

Дела
----

Пред крај на животот го објавил својот воен дневник во книгата под наслов *Што сум видел и проживеал во големите денови*(1928). Пред тоа, 1924. година ги објавува *Писмата од српско-македонски фронт* (1916—1918). Како свој посмртен аманет на српскиот народ го оставил необјавениот ракопис на книгата „Чујте Срби!", на француски јазик, во оригинал *-{Ecoutez les Serbes!}-*. Оваа книга е завршена на 1 јуни 1928. година, а 2004. година е печатена во голем тираж и делена бесплатно. Заслуги за ова имале фондацијата „Др Арчибалд Рајс" од Белград и Шабачко-ваљевска епархија.

2014. објавена е и книга „Др Арчибалд Рајс - Воени извештаи од Србија и од Солунски фронт - необјавени текстови на српски јазик".

За него 2014. година е снимен документарен филм „Чујте Срби!: Арчибалд Рајс во Србија 1914-2014".

Наводи
------

1. ↑  „2/2013 НАЦИОНАЛНИ АСПЕКТ ДЕБАТЕ О АГРАРНОЈ РЕФОРМИ И КОЛОНИЗАЦИЈИ У КРАЉЕВИНИ СХС (1919–1920. ГОДИНЕ). - Токови Историје". *tokovi.istorije.rs*. Посетено на 2023-12-10.
2. ↑  Бестијалност каква Европа не видела (РТС, 1. јун 2014)
3. ↑  Политика, бр. 6.615 од петка 24. септембра 1926. стр. 5
4. ↑  Политика, бр. 7.638 од петка 9 августа 1929, насловна страна
5. ↑  „Чујте Срби (прва половина на книгата)". Архивирано од изворникот на 2009-10-10. Посетено на 2015-06-14.
6. ↑  „Чујте Срби (друга половина на книгата)". Архивирано од изворникот на 2009-10-11. Посетено на 2015-06-14.
7. ↑  Книга со необјавених текстови на Арчибалд Рајс на српски јазик („Блиц", 8. септембар 2014)
8. ↑  Cujte Srbi!: Arcibald Rajs u Srbiji 1914-2014. IMDB

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* WorldCat
* VIAF: 38345421
* LCCN: n85100925
* ISNI: 0000 0001 2320 5074
* GND: 119088320
* SUDOC: 031457649
* BNF: cb12266963v (податоци)
* HDS: 027224
* NKC: skuk0004756
* RKD: 412954

 |

 |