**Ромските рути** се основани во 2007 година за да се поттикне проучување на европското наследство и култура. Проектот е основан од Европската унија и заврши во 2013 година. Главната цел на ромската рута беше да се пробие „културната бариера" меѓу Ромите и не-Ромите. Ромите се многу осамена група во Европа, а повеќето европски земји имаат „дискриминација" кон Ромите. Дискриминацијата во повеќето европски земји исто така спречува културата на Ромите да се шири низ целиот свет. Преку Ромската рута, Европската унија се надева дека ќе ги промени условите за живот на Ромите и ќе ја подобри културната комуникација на Ромите кон светот.

Историја
--------

Миграциската рута на Ромите
Ромската култура е единствена култура, но се пренесува само меѓу Ромите. За да се подигне свеста кај надворешниот свет и да се поправат односите помеѓу Ромите и не-Ромите, Европската унија воспостави програма за културна комуникација наречена Ромска рута. Четирите цели на Европската унија воспоставени во овој културен проект се следните: 1. Публицизирање на ромското наследство и култура; 2 Развој на културата на ромското наследство во светот; 3 Резонирање и создавање дијалог помеѓу ромската култура и надворешната култура; 4 Подобрување на имиџот на Ромите и помогне во надминување на „културната бариера" помеѓу Ромите и не-Ромите. Пред овој културен проект, меѓу ромската култура и надворешниот свет постоеше јаз. Главната причина за културниот јаз е расната дискриминација, поради што нема меѓусебно познавање на културата на Ромите и надворешниот свет. Со Ромската рута се прави напор да се надмине расната дискриминација преку поврзување на заедниците Роми (Цигани) / Роми со надворешниот свет.

### Директор

Менаџер на проект: Лалаж Грунди 

Претставник на Ромите: Ен Вилсон

Ромска култура
--------------

### Роми

Знаме на ромскиот народ
Ромите (исто така наречени Цигани) се едни од најголемите европски етнички малцинства кои мигрирале во Европа во период од повеќе од 1.000 години. Според Фондот за деца на Обединетите нации (УНИЦЕФ), речиси 12 до 15 милиони (70% од Ромите) сè уште живеат во Источна Европа. Според податоците на Тајм, 1 милион Роми живеат во САД.

### Вера

Ромите немаат унифицирана вера, бидејќи мислат дека тие се „многуте ѕвезди расфрлани пред Бога". Ромите се расфрлани низ целиот свет, а нивните верски убедувања зависат главно од верите на нивната земја. Но, Ромите имаат свои правила на живот, кои се нарекуваат „Рромамо". Ромите веруваат дека „Рромамо" го претставува нивниот поглед кон светот.

### Јазик и култура

Ромите имаат свој единствен јазик и култура, а „Ромите" е збор создаден од самите Роми. Јазикот на Ромите припаѓа на индоарискиот јазик, што е гранка на индоевропските јазици. Бидејќи Ромите живеат во различни делови на светот, тие имаат и различни дијалекти.

### Предрасуди за Ромите

„Цигани" е друго име со кое Европејците ги нарекуваат Ромите, затоа што Европејците сметале дека „Цигани" е „Египќани". Но, Ромите сметале дека зборот „Цигани" има значење на дискриминација и затоа не го признаваат ова име. Поради единствената култура на Ромите, тие се предмет на дискриминација и прогон од страна на другите култури. Многу Европејци веруваат дека стапката на криминал кај Ромите е превисока и не ги сакаат Ромите. Ромите исто така веруваат дека Европејците ги дискриминираат и поради тоа не сакаат да се дружат со Европејците.

### Ромска организација

#### Група за поддршка на Ромите (РСГ)

Групата за поддршка на Ромите е основана во 1998 година и претставува непрофитна организација што им помага на Ромите. Во минатото, Ромите биле секогаш дискриминирани од луѓе од други региони, што резултирало во тежок живот за Ромите. Со цел да се подобри животот на Ромите, некои Роми одлучија да формираат Група за поддршка на Ромите.

Историја на развој
------------------

### Директор

 Г-ѓа Ливиа Јарока
Г-ѓа Ливија Јарока, Ромка со делумно романско потекло, беше унгарска политичарка. Г-ѓа Ливиа Јарока беше назначена од Унгарија за втора Ром (но прва Ромка) во Европскиот парламент во јуни 2004 година.

Во 2005 година, девет земји (Република Бугарија, Република Хрватска, Чешка, Унгарија, Република Северна Македонија, Црна Гора, Романија, Србија и Словачка ) ја започнаа „ Декадата за вклучување на Ромите" за елиминирање на предрасудите кон Ромите и подобрување на животот на Ромите. Г-ѓа Ливија Јарока (Европски парламент) и „Декадата за вклучување на Ромите" ги претставуваат основите за формирање на Ромските рути.

### Подготовки во рана фаза

Ромите се најдобриот публицист во однос на ширењето на културата на Ромите. Но, пред започнувањето на овој културен проект, Ромите не сакаа да ја споделуваат сопствената култура со надворешниот свет. Тие сметале дека луѓето од другите раси секогаш ги дискриминираат и затоа не сакале да комуницираат со надворешниот свет. Преку постојаните напори на Европската унија и низата културни активности, Ромите се согласија да учествуваат во овој културен проект.

#### Културен музеј за Ромите

 Симболот на Советот на округот Сари
Советот на округот Сари (Велика Британија) е главниот музеј за Ромската рута. Помошни музеи се Византискиот и христијанскиот музеј, Словенскиот етнографски музеј (Словенија), Центарот за документирање и култура на германски Синти и Роми (Германија), Здружението за рурален, еколошки и културен туризам (Романија).

### Партнери

Од крајот на овој проект, Европската унија создаде заеднички проект за развој на ромската култура со пет земји. Иницијатор е Европската унија, а се обезбедува помош за ромските заедници. Партнери на културниот проект се Германија, Грција, Република Словенија, Романија и Обединетото Кралство.

#### Германија и Ромската рута

 Центар за документација и култура на Ромите и Синтите во срцето на стариот град Хајделберг
Центарот за документација и култура на германските Синти и Роми е основан во Германија во 1980-тите и официјално отворен за јавноста во 1997 година. Центарот за документација и културата на германските Синти и Роми евидентира приказни за Ромите и злосторствата за прогонство на Ромите од страна на нацистите. Германија е посветена кон пропагандата на Центарот за документација и култура на германските Синти и Роми со цел да ги поддржи Ромските рути, овозможувајќи им на повеќе Германци да ја разберат и да научат повеќе за ромската култура.

#### Грција и Ромската рута

 Византискиот и христијанскиот музеј
Ромите имаат долга историја во Грција. Според документите, Ромите влегле во Грција во 1384 година и се населиле во Грција. Овој историски момент претставува прв важен настан на кој Ромите биле евидентирани во Европа. Под влијание на грчката култура, некои од јазиците во ромската култура се многу слични на грчкиот јазик. Во 1970-тите, на сите Роми кои сè уште живееле во Грција им било дозволено да добијат грчко државјанство. Сепак, поради долгорочната дискриминација на Европејците и единствената култура на Ромите (тие сè уште комуницирале со своите врсници на нивниот јазик), не го научиле грчкиот јазик. Грците сметаат дека има многу висока неписменост кај Ромите. Грција верува дека тие не можат да комуницираат со Ромите, што според Грците, кај Ромите има многу висока стапка на неписменост. За Грците, дискриминацијата кон Ромите е „нормална". Според Панајоте Димитрас, кој е шеф на Хелсиншкиот Монитор, „Грчкото општество се однесува расистички, а се преправа дека не е расистичко".

Ромите се најетничко малцинство во Грција, но нема дефинитивна студија за бројот на Ромите, религијата итн. Исто така, има голем број проблеми во секојдневниот живот на повеќето Роми поради „дискриминацијата". Со цел да се подобри состојбата на Ромите во Грција, ЕУ и Грција заеднички ја спроведоа активноста (Ромска рута). Со цел да ја поддржи Грција, ЕУ инвестираше многу пари за грчката влада. Сепак, соработката меѓу Грција и ЕУ не постигна добри резултати. Бидејќи Европејците „вообичаено" ги дискриминираат Ромите, грчката влада не ги искористи средствата инвестирани од ЕУ за Ромите. Единствено што вреди да се напомене е дека грчката влада потроши само 80.000 евра за да ги истражи потребите за домување на Ромите во Грција во рок од три години.

Иако грчката влада не е многу формална во овој културен проект, Византискиот и христијанскиот музеј сепак помогна во однос на завршување на определени активности. Византискиот и христијанскиот музеј беше домаќин на низа настани што привлекоа припадници на ромските заедници во музејот. Уметничката форма на овој културен проект главно се однесува на проекции на филмови, културни конференции, образовни изложби и обука на млади Роми како неформални „медијатори" меѓу заедниците и музеите. На овој начин, Византискиот музеј и Европската унија го разбија концептот на Ромите за „културна ексклузивност". На крајот, Ромите беа подготвени да ја споделат својата култура со другите.

#### Словенија и Ромската рута

Словенечки етнографски музеј
Покрај привлекувањето повеќе Словенци за да дознаат повеќе за ромската култура, словенечкиот етнографски музеј (Словенија) воспостави и партнерство со владата. Република Словенија смета дека ромската култура е важен дел од разновидниот состав на европската култура. Сепак, овој факт ретко се потврдува. Република Словенија верува дека тие имаат одговорност да дадат придонес во проектот „Ромски рути". Со цел да се реализира проектот Ромска рута, Република Словенија одлучи да го зајакне образованието за Ромите за човекови права. Република Словенија беше домаќин на две средби за ромските рути. Првиот состанок беше „Тркалезната маса за состојбата на малцинствата во Словенија и Словенците што живеат во странство" на 16 јуни 2009 година во замокот Брдо кај Крањ. Вториот состанок беше „Состанок за започнување и партнерство на Проектот„ Европски пат на културата и наследството на Ромите", одржан на 7 и 8 октомври 2009 година во Лендава и Каменци.

##### Тркалезна маса за состојбата на малцинствата во Словенија и Словенците кои живеат во странство

Иницијатор на состанокот е словенечкото претседателство со Комитетот на министри на Советот на Европа, канцеларијата на Владата на Република Словенија за Словенците во странство и канцеларијата на Владата на Република Словенија за национални малцинства. Учесниците се претставници, експерти и политичари од малцинските заедници. Овој состанок е првиот состанок на словенечката влада на кој се дискутира за малцинските прашања со јавноста. На оваа средба главно се дискутира за состојбата на етничките малцинства и како да се искористи нивното политичко влијание за подобрување на животот на малцинските луѓе. На оваа средба, владините претставници првично поставија две цели: заштита на правата на италијанското и унгарското малцинство и формирање на ромска заедница за Ромите во Словенија. Премиерот на Република Словенија, Борут Пахор истакна дека словенечката влада треба да продолжи да бара најисправна политика за малцинства и да им помогне да го подобрат животот.

##### Состанок за започнување и партнерство на Проектот „Европски пат на културата и наследството на Ромите"

Проектот „Европски пат на ромската култура и наследство" е настан инициран од словенечката влада заедно со Европската унија како одговор на Ромската рута, а целта на овој проект е да се надмине културната поделба помеѓу Ромите и не-Ромите и да им се овозможи на двете страни слободно да ги пренесуваат своите соодветни култури. На оваа средба, словенечката влада се надева дека ќе ги искористи Ромите, кои живеат во Прекмурје, како почетна точка за овој настан. Словенечката влада посочи дека овој настан не е корисен само за Ромите, туку има и за Словенија. Дискриминацијата на една нација не треба да биде пракса за словенечките граѓани, но мора да се каже дека Ромите се дискриминирани од луѓе од сите европски земји. Словенечката влада се надева дека народот на Словенија може да ги спроведе ваквите идеи.

#### Романија и Ромската рута

Здружението за рурален, еколошки и културен туризам (Романија) исто така презеде активности за да охрабри повеќе луѓе да ја разберат ромската култура и да комуницираат со Ромите.

#### Обединетото Кралство и Ромската рута

 Брегзит
Ромите се исто така едно од најобесправените малцинства во Обединетото Кралство. Во пописот на Обединетото Кралство не се зема сериозно бројот на Роми во Обединетото Кралство, за кои се проценува дека се најмалку 200.000. Ромите се исто така ограничени во секој аспект на британскиот живот, како што се домувањето и образованието, а ромската и британската култура не се мешаат. Со цел ширење на ромската култура во Обединетото Кралство, Европската унија и британската влада исто така усвоија некои активности. Советот на округот Сари (Велика Британија), главниот одговорен музеј за Ромската рута, ги зголеми напорите за публицитет на музејот да привлече повеќе Британци да ја разберат ромската култура. Но, животот и културата на Ромите се пред повторно опаѓање без помошта на Европската унија (Брегзит).

Достигнување
------------

### Завршна конференција

На 15 март 2012 година, Центарот за документирање и култура на германските Синти и Роми ( претседател на Централниот совет на германски Синти и Роми: Романи Роуз) го одржа последниот состанок на овој културен проект.

На состанокот, земјите соработници и Европската унија ги објавија придобивките од овој проект и го прославија успехот во развојот на културата и наследството на Ромите. На пример: успешен младински летен камп им помага на Ромите и не-Ромите да ја надминат културната бариера.

Тие сметаат дека овој културен настан бил многу успешен кај ромската заедница и дека успешно ја развиле културата надвор од Атина и Атика. Лидерите на културниот проект на Ромската рута и Европската унија се надеваат дека преку следните проекти и понатаму ќе се пренесуваат културните придобивки во другите делови на Грција.

### Постигнување на Ромската рута

Придобивките од овој културен проект за Ромите се очигледни. Прво, Ромската рута им помагаше на луѓето во некои европски земји да отстранат некои предрасуди кон Ромите. Неспорно е дека многу земји имале предрасуди кон Ромите со векови, а предрасудите не можат целосно да се отстранат само со овој културен проект. Ромската рута е само почеток, а лидерите на Ромската рута се надеваат дека европските земји можат да одлучат да продолжат да им помагаат на своите државјани да ги намалат своите предрасуди кон Ромите. Второ, Ромската рута успешно отвори мост за културна размена меѓу Ромите и не-Ромите. Свет со повеќе култури е прекрасен свет, но луѓето кои создаваат повеќе култури не треба да бидат заклучени во нивната сопствена култура. Лицето кое ја разбира „заедничката култура" може да ужива во убавината што ја носи мултикултурализмот.

ЕУ го направи првиот и многу важен чекор за културната размена помеѓу Ромите и не-Ромите. Во следниот културен проект за Ромите, ќе може да се постигнат уште поголеми достигнувања.

Наводи
------

1. ↑  „Greece - Roma Routes". *www.ne-mo.org* (англиски). Архивирано од изворникот на 2019-05-12. Посетено на 15 May 2019.
2. ↑  „Spain: Report on Discrimination and Roma Community – Equinet" (англиски). Архивирано од изворникот на 2019-06-07. Посетено на 7 June 2019.
3. ↑  „Roma". *equality.uk.com*. Архивирано од изворникот на 2020-02-14. Посетено на 6 June 2019.
4. ↑  „Roma Cultural Route" (PDF). Посетено на 15 May 2019.
5. ↑  „Roma Routes" (PDF). Посетено на 15 May 2019.
6. ↑  „Romani People: Culture & History". *Study.com* (англиски). Посетено на 16 May 2019.
7. ↑  Bradford, Alina; January 16, Live Science Contributor |; ET, 2017 05:33pm. „Roma Culture: Customs, Traditions & Beliefs". *Live Science*. Посетено на 16 May 2019.
8. ↑  Freeman, Roxy (2010-04-22). „Roma culture beyond the stereotypes | Roxy Freeman". *The Guardian* (англиски). ISSN 0261-3077. Посетено на 16 May 2019.
9. ↑  „Romani language and alphabet". *www.omniglot.com*. Посетено на 16 May 2019.
10. ↑  „Roma (Gypsies) in Prewar Europe". *encyclopedia.ushmm.org* (англиски). Посетено на 7 June 2019.
11. ↑  „How Europe Gets Roma Culture And Identity Wrong • Social Europe". *Social Europe* (англиски). 2018-04-30. Посетено на 6 June 2019.
12. ↑  „The Roma Support Group". *The Tavistock Institute* (англиски). Архивирано од изворникот на 2023-01-23. Посетено на 6 June 2019.
13. ↑  „History". *ROMA SUPPORT GROUP* (англиски). Посетено на 16 May 2019.
14. ↑  „Livia Jaroka". *Martens Centre* (англиски). Архивирано од изворникот на 2019-05-12. Посетено на 16 May 2019.
15. ↑  Sándor, János; Kósa, Zsigmond; Boruzs, Klára; Boros, Julianna; Tokaji, Ildikó; McKee, Martin; Ádány, Róza (September 2017). „The decade of Roma Inclusion: did it make a difference to health and use of health care services?". *International Journal of Public Health* (англиски). **62** (7): 803–815. doi:10.1007/s00038-017-0954-9. ISSN 1661-8556. PMC 5585300. PMID 28357445.
16. ↑  „Roma Integration 2020 | Roma Decade and the EU". *www.rcc.int* (англиски). Посетено на 16 May 2019.
17. ↑  Surrey County Council, County Hall. „Gypsy, Roma and Traveller History Month". *www.surreycc.gov.uk*. Посетено на 7 June 2019.
18. ↑  „Byzantine and Christian Museum". *www.byzantinemuseum.gr*. Посетено на 7 June 2019.
19. ↑  „Sinti und Roma - Heidelberg". *www.sintiundroma.de*. Посетено на 6 June 2019.
20. ↑  „Sinti und Roma - About us". *www.sintiundroma.de*. Посетено на 6 June 2019.
21. ↑  „Documentation and Cultural Centre of German Sinti and Roma". *Travellers Times* (англиски). Посетено на 16 May 2019.
22. ↑  „The Situation of the Roma in Greece". *www.domresearchcenter.com*. Архивирано од изворникот на 2019-11-11. Посетено на 31 May 2019.
23. ↑  Krithari, Elvira (2018-09-16). „Roma In Greece: Another Story Of Invisibility". *Medium*. Посетено на 7 June 2019.
24. ↑  „Roma Routes". *Creative Europe Desk Slovenia* (англиски). Посетено на 7 June 2019.
25. ↑  „Event: "European Route of Roma Culture and Heritage"| Ministry of Foreign Affairs". *www.mzz.gov.si*. Архивирано од изворникот на 2019-05-12. Посетено на 6 June 2019.
26. ↑  „Round table on the situation of minorities in Slovenia and Slovenes living abroad, Brdo pri Kranju, 16 June 2009". *www.uszs.gov.si* (англиски). Архивирано од изворникот на 2019-05-17. Посетено на 16 May 2019.
27. ↑  „Advisory committee on the framework convention for the protection of National Minorities" (PDF). Посетено на 6 June 2019.
28. ↑  „Event: "European Route of Roma Culture and Heritage" | Ministry of Foreign Affairs". *www.mzz.gov.si*. Архивирано од изворникот на 2019-05-12. Посетено на 16 May 2019.
29. ↑  „Take the European Route of Roma Culture and Heritage! Kamenci, Slovenia". *Vimeo* (англиски). Посетено на 31 May 2019.
30. ↑  Iorio, Monica; Corsale, Andrea (April 2010). „Rural tourism and livelihood strategies in Romania". *Journal of Rural Studies*. **26** (2): 152–162. doi:10.1016/j.jrurstud.2009.10.006. ISSN 0743-0167.
31. ↑  „Before you make another offhand remark about Travellers, read this". *The Independent* (англиски). 2016-08-02. Посетено на 6 June 2019.
32. ↑  Perraudin, Frances (2018-07-02). „Roma communities fear deportation in post-Brexit Britain". *The Guardian* (англиски). ISSN 0261-3077. Посетено на 6 June 2019.
33. ↑  „Roma Routes Final Conference". *Exploring Surrey's Past* (англиски). Посетено на 16 May 2019.