**Генетската историја на Британските Острови** е предмет на истражување во поширокото поле на генетиката на човечката популација. Се развила паралелно со технологиите за тестирање на ДНК способни да ги идентификуваат генетските сличности и разлики помеѓу современата и античката популација. Заклучоците од популациската генетика во однос на Британските Острови, пак, се потпираат и придонесуваат за поширокото поле на разбирање на историјата на човечката окупација на областа, дополнувајќи ја работата во лингвистиката, археологијата, историјата и генеалогијата.

Истражувањето во врска со најважните патишта на миграција на Британските Острови е предмет на дебата. Освен најочигледната рута преку најтесната точка на Ла Манш во Кент, другите правци можеби биле важни во текот на милениумите, вклучувајќи копнен мост во периодот на мезолитот, како и поморски врски по должината на бреговите на Атлантикот.

Најчесто се оспоруваат периодите на најважните миграции. Неолитското воведување на земјоделски технологии од континентална Европа често се предлага како период на големи промени на Британските Острови. Таквата технологија или би можеле да ја научат локалното население од мал број имигранти или би можела да биде воведена од колонисти кои значително го промениле населението.

Други потенцијално важни историски периоди на миграција кои биле предмет на разгледување на ова поле вклучуваат воведување на келтски јазици и технологии (во бронзеното и железното време), римскиот период, периодот на англо-саксонскиот прилив, периодот на Викинзите, Норманска инвазија од 1066 година и периодот на европските верски војни.

Историја на истражување
-----------------------

Раните истражувања на Лујџи Кавали-Сфорца користеле полиморфизми од протеините пронајдени во човечката крв (како што се крвните групи ABO, крвните антигени резус, HLA локусите, имуноглобулините, изоензимите G6PD, меѓу другото).  Еден од трајните предлози на ова проучување во однос на Европа е дека во поголемиот дел од континентот поголемиот дел од генетската разновидност може најдобро да се објасни преку имиграцијата што доаѓа од југоисток кон северозапад или со други зборови од Блискиот Исток кон Велика Британија и Ирска. Кавали-Сфорца предложил во тоа време дека пронајдокот на земјоделството може да биде најдоброто објаснување за ова.

Со доаѓањето на ДНК анализата, од современите популации биле земени примероци за митохондриска ДНК за проучување на женската линија на потекло и ДНК на хромозомот Y за проучување на машкото потекло. За разлика од земање примероци од големи размери во автосомната ДНК, Y ДНК и митохондриската ДНК претставуваат специфични типови на генетско потекло и затоа можат да рефлектираат само одредени аспекти на минатото човечко движење. Подоцнежните проекти почнале да користат автосомна ДНК за да соберат поцелосна слика за геномот на поединецот. За Велика Британија, главните истражувачки проекти насочени кон собирање податоци го вклучуваат проектот Оксфордски генетски атлас (ОГАП) и од неодамна *Луѓето од Британските Острови*, исто така поврзани со Оксфорд. 

Поради тешкотијата за моделирање на придонесите на историските миграциски настани кон современите популации, базирани чисто на современи генетски податоци, таквите проучувања често значително се разликувале во нивните заклучоци. Една рана студија на Y ДНК проценила целосна генетска замена од англо-саксонците,  додека друга тврди дека е невозможно да се направи разлика помеѓу придонесите на англосаксонците и викинзите и дека придонесот на вторите можеби бил дури и поголем.  Третата студија тврдела дека нема влијание на Викинзите врз британското население надвор од Оркниските Острови. Стивен Опенхајмер и Брајан Сајкс, во меѓувреме, тврделе дека поголемиот дел од ДНК на Британските Острови потекнува од праисториска миграција од Пиринејскиот Полуостров и дека последователните инвазии имале мал генетски придонес.  

Во последната деценија, подобрените технологии за екстракција на античка ДНК им овозможиле на истражувачите подетално да ги проучуваат генетските влијанија на овие миграции. Ова довело до сериозно оспорување на заклучоците на Опенхајмер и Сајкс за потеклото на Британците, бидејќи подоцнежните истражувања покажале дека поголемиот дел од ДНК на поголемиот дел од континентална Европа, вклучително и Британија и Ирска, на крајот потекнува од степските напаѓачи од исток наместо Иберија.   Ова истражување, исто така, сугерирало дека последователните миграции, како онаа на англо-саксонците, имале големи генетски ефекти (иако овие ефекти варираат од место до место).

Анализи на нуклеарна и античка ДНК
----------------------------------

### Палеолитско население

По последниот глацијален максимум, постојат докази за повторно населување на Британија и Ирска за време на доцниот горен палеолит во околу 13.500 п.н.е. Човечки скелетни остатоци од овој период се ретки. Тие вклучуваат жена од пештерата Гоф, поединец кој е генетски сличен на ооединец стар околу 15.000 години ('Goyet-Q2') од Гојетската пештера, Белгија. Женката од пештерата Гоф поседувала мтДНК U8a, која се наоѓа кај неколку поединци од магдалениската култура во Европа, но не и кај други рани антички поединци од Британија. Кај втор поединец од пештерата на Кендрик, било откриено е дека мажот од 12.000 п.н.е. е генетски сличен на кластерот Вилабруна, исто така познат како потекло од западните ловци-собирачи. Ова потекло се среќава кај подоцнежните поединци од британскиот мезолит. мтДНК U5a2 на поединецот од пештерата Кендриков е исто така пронајдена во неколку примероци од британскиот мезолит. 

### Мезолитско население

Мезолитските Британци биле тесно поврзани со другите мезолитски луѓе низ Западна Европа. Оваа популација веројатно имала сини или зелени очи,  лактозна интолеранција, темна коса и темна до многу темна кожа.  

### Земјоделци од континенталниот неолитски период

Промените на неолитот на Британските острови (ок. 4,000 п.с.) поминале заедно со значителна промена на населението. Неолитските индивидуи биле блиски до ибериските и централноевропските популации од раниот и средниот неолит, моделирани како да имаат околу 75% потекло од земјоделците од Анадолија, а остатокот доаѓа од западните ловци-собирачи (WHG) во континентална Европа. Ова сугерира дека земјоделството било донесено на Британските Острови по море од северозападна континентална Европа, од население кое било, или станало во следните генерации, релативно големо. Во некои региони, индивидуите од британскиот неолит имале мала количина (околу 10%) од вишокот потекло на западните ловци-собирачи во споредба со иберските фармери од раниот неолит, што сугерира дека има дополнителен проток на гени од британските мезолитски ловци-собирачи во новодојдената популација фармери: Неолитските индивидуи од Велс немаат забележлива мешавина на локални западни гени на ловци-собирачи, оние од Југоисточна Англија и Шкотска покажуваат највисока дополнителна мешавина на локални гени на западни ловци-собирачи, а оние од Југозападна и Централна Англија се средни. 

### Бронзено доба и култура на ѕвонести пехари

 Ширењето на бронзеното време на пасторалистичкото потекло на Јамнаја. Културата Јамнаја се поистоветува со доцните прото-индоевропејци.
Според Олалде и неговите соработници (2018), ширењето на култура на ѕвонести пехари во Британија од областа на долната Рајна во раното бронзено доба вовела високи нивоа на степски промени, што резултирало со речиси целосна промена на локалниот генетски базен во рок од неколку векови, заменувајќи околу 90% од локалните лоза произлезени од неолитот помеѓу 2.400 п.н.е. и 2.000 п.н.е. Овие луѓе кои ја изложувале културата веројатно биле изданок на културата на линеарна керамика, бидејќи имале мал генетски афинитет со ибериската култура. Со големата компонента добиена од степски, тие имаа помал дел од континенталната неолитска и западна ловец-собирач ДНК. Современите Британци и Ирци веројатно потекнуваат поголем дел од своето потекло од оваа популација на културата на Бикер. Според генетичарот Дејвид Рајх, јужна Британија забележала зголемување на неолитската ДНК околу железното време до римскиот период, што може да се припише на повторното оживување на домородното население од неолитот или на миграциите на келтското железно време или римскиот период. 

Едно претходно истражување проценило дека современата англиска популација потекнува нешто повеќе од половина од нивното потекло од комбинација на потекло од неолитот и западниот ловец-собирач, при што елементот добиен од степски (како Јамнаја) го сочинува остатокот. Откриено е дека Шкотска има повеќе степски и повеќе западни ловци собирачи од Англија. Овие пропорции се слични на другите популации од северозападна Европа. 

### Англосаксонци

 Јужна Велика Британија во 600 н.е. по англо-саксонската населба, покажувајќи ја поделбата на Англија на повеќе ситни кралства.
Истражувачите користеле античка ДНК за да ја утврдат природата на англо-саксонската населба, како и нејзиното влијание врз современото население на Британските Острови.

Едно иследување од 2016 година, користејќи ДНК од железното време и англо-саксонскиот период, пронајдена на гробници во Кембриџшир, пресметала дека десет примероци од современиот источен англиски јазик имале 38% англо-саксонско потекло во просек, додека десет примероци од Велс и Шкотска имале по 30% англо-саксонско потекло, со големо статистички распространување во сите случаи. Сепак, авторите забележале дека сличноста забележана помеѓу различните групи на примероци веројатно се должи на поновата внатрешна миграција.

Друго иследување од 2016 година, спроведено со употреба на докази од погребувања пронајдени во северна Англија, покажало дека значајна генетска разлика била присутна кај телата од железното време и римскиот период од една страна и англосаксонскиот период од друга страна. Било утврдено дека примероците од денешен Велс се слични на оние од железното време и римските погребувања, додека примероците од поголемиот дел од современа Англија, особено Источна Англија, биле поблиску до погребувањето од англо-саксонската ера. Било утврдено дека ова покажува „длабоко влијание" од англо-саксонските миграции врз современиот англиски генски базен, иако во студијата не биле дадени конкретни проценти. 

Третата студија ги комбинирала античките податоци од двете претходни студии и ги споредила со голем број современи примероци од цела Британија и Ирска. Оваа студија заклучила дека современото јужно, централно и источно англиско население имало „*претежно англосаксонско потекло*", додека оние од северна и југозападна Англија имале поголем степен на домородно потекло. 

Студијата од 2022 година, конкретно фокусирана на прашањето за англо-саксонската населба, зема примерок од 460 поединци од северозападна Европа, датирани од средновековниот период. Студијата заклучила дека во источна Англија, голема имиграција, вклучително и мажи и жени, се случила во постримскиот период, при што до 76% од потеклото на овие поединци потекнува од областа на брегот на Северното Море на континентална Европа. Авторите, исто така, забележале дека иако голем дел од потеклото на денешните Англичани потекнува од настанот на англо-саксонската миграција, тој е разреден со подоцнежната миграција од извор на население сличен на оној од Франција од железното време. 

### Викинзи

 Скандинавски населби (зелено) и миграција
Историските и топонимските докази укажуваат на значителна миграција на Викинзите во многу делови на северна Британија; сепак, особено во случајот со данските доселеници, диференцирањето на нивниот генетски придонес кон современите популации од оној на англосаксонците предизвикало тешкотии.

Проучувањето објавено во 2020 година, кое користело античка ДНК од целиот свет на Викинзите покрај современите податоци, забележало дека древните примероци од Данска покажале сличности со примероците и од современа Данска и од современа Англија. Иако поголемиот дел од оваа сличност се припишува на претходното населување на англо-саксонците, авторите на студијата забележале дека британското население исто така имало мала количина на потекло „*како шведско*" кое било присутно кај данските Викинзи, но веројатно немало да биде поврзани со англосаксонците. Од ова, било пресметано дека современа англиско население има приближно 6% данско потекло на Викинзите, со шкотско и ирско население до 16%. Дополнително, било откриено дека популациите од сите области на Британија и Ирска имаат 3-4% потекло од норвешките Викинзи. 

### Ирско население

Проучувањето објавено во 2015 година, користејќи податоци од неолитот и бронзеното доба, покажало значителна генетска разлика меѓу поединците во текот на двата периода, што се толкува како резултат на миграција од понтичките степи. Поединците од вториот период, со значајно степско потекло, покажале силни сличности со современите ирски групи на население. Студијата заклучила дека „*овие наоди заедно укажуваат на воспоставување на централни аспекти на ирскиот геном пред 4.000 години*". 

Друга студија, користејќи современи автосомни податоци, открила голем степен на генетска сличност помеѓу популациите од североисточна Ирска, јужна Шкотска и Камбрија. Ова се толкува како одраз на наследството на Плантажата во Алстер во 17 век.

Хаплогрупи
----------

### Митохондриска ДНК

Брајан Сајкс ги подредил митохондриските резултати во дванаесет хаплогрупи за различни региони на островите:

* Хаплогрупа Х
* Хаплогрупа I
* Хаплогрупа Ј
* Хаплогрупа Т
* Хаплогрупа V
* Хаплогрупа В
* Хаплогрупа X
* Хаплогрупа U

... и во рамките на U...

* Хаплогрупа U2
* Хаплогрупа U3
* Хаплогрупа U4
* Хаплогрупа U5

Сајкс открил дека шемата на мајчината хаплогрупа била слична низ цела Англија, но со посебен тренд од исток и север кон запад и југ. Малите хаплогрупи главно биле пронајдени на истокот на Англија. Сајкс открил дека хаплогрупата H е доминантна во Ирска и Велс, иако биле пронајдени неколку разлики помеѓу северниот, средниот и јужниот дел на Велс - постоела поблиска врска помеѓу северниот и средниот Велс отколку што било со југот. 

Проучувањата за античка ДНК покажале дека древните Британци и англосаксонските доселеници носеле различни мтДНК хаплогрупи, иако типот H бил вообичаен и кај двете. 

### ДНК на хромозомот Y

Сајкс, исто така, назначил пет главни хаплогрупи на Y-ДНК за различни региони на Британија и Ирска. 

* Хаплогрупа R1b
* Хаплогрупа R1a
* Хаплогрупа I
* Хаплогрупа E1b1b
* Хаплогрупа Ј

**Хаплогрупата R1b** е доминантна низ Западна Европа. Иако некогаш се сметала за лоза што ги поврзува Британија и Ирска со Иберија, каде што е исто така вообичаена, денес се верува дека и R1b и R1a влегле во Европа преку индоевропски мигранти кои најверојатно потекнуваат од Црното Море; R1a и R1b сега се најчестите хаплотипови во Европа.

Една вообичаена подклада R1b во Британија е R1b-U106, која ги достигнува своите највисоки фреквенции во областите на Северното Море, како што се јужна и источна Англија, Холандија и Данска. Поради својата распространетост, оваа подклада често се поврзува со англосаксонските миграции.  Античка ДНК покажала дека била присутна и во римска Британија, веројатно меѓу потомците на германските платеници.

Во Ирска, Шкотска, Велс и северозападна Англија доминира R1b-L21, кој исто така се наоѓа во северозападна Франција (Британија), северниот брег на Шпанија (Галиција) и западна Норвешка.  Оваа лоза често се поврзува со историските Келти, бидејќи повеќето од регионите каде што е доминантна имале значително присуство на келтски јазик во современиот период и се поврзуваат со келтскиот културен идентитет во денешно време.  Била присутна и меѓу келтските Британци во источна Англија пред инвазијата на англо-саксоните и викинзите, како и римските војници во Јорк кои биле со староседелско потекло. 

Постојат различни помали и географски добро дефинирани Y-ДНК хаплогрупи под R1b во Западна Европа.

**Хаплогрупата R1a**, близок братучед на R1b, е најчеста во Источна Европа. Во Британија, таа е поврзана со скандинавската имиграција за време на периодите на населување на Викинзите. 25% од мажите во Норвешка припаѓаат на оваа хаплогрупа; таа е многу почеста во Норвешка отколку во остатокот од Скандинавија. Околу 9% од сите шкотски мажи припаѓаат на норвешката подклада R1a, која достигнува врв со над 30% во Шетланд и Оркниските Острови. 

**Хаплогрупата I** е групација на неколку прилично далечно поврзани лози. Во рамките на Британија, најчестата подклада е I1, која исто така често се јавува во северозападна континентална Европа и јужна Скандинавија, и затоа е поврзана со населувањето на Англо-саксонците и Викинзите.  Било утврдено дека англосаксонскиот маж од северна Англија кој умрел помеѓу седмиот и десеттиот век припаѓал на хаплогрупата I1.

**Хаплогрупите E1b1b и J** во Европа се сметаат за маркери на неолитските движења од Блискиот Исток до Јужна Европа и веројатно во Северна Европа од таму. Овие хаплогрупи најчесто се наоѓаат во Јужна Европа и Северна Африка. И двете се ретки во Северна Европа; E1b1b се наоѓа кај 1% од норвешките мажи, 1,5% кај шкотските, 2% кај англиските, 2,5% кај данските, 3% кај шведските и 5,5% кај германските. Својот врв во Европа го достигнува во Косово со 47,5% и Грција со 30%. 

### Невообичаени Y хаплогрупи

Генетичарите откриле дека седум мажи со презимето Ревис, кои потекнуваат од Јоркшир, носат генетски потпис кој претходно бил пронајден единствено кај луѓе со западно африканско потекло. Сите мажи припаѓале на хаплогрупата А1а (М31), подклада на хаплогрупата А за која генетичарите веруваат дека потекнува од Источна или Јужна Африка.  Мажите не се сметаат за фенотипски Африканци и нема документи, анегдотски докази или усни традиции кои сугерираат дека семејството Ревис има африканско потекло. Се претпоставува дека присуството на оваа хаплогрупа може да потекнува од римскиот период кога се знае дека и Африканците и Римјаните со африканско потекло се населиле во Британија. Според Брајан Сајкс, „*иако Римјаните владееле од 43 до 410 година, тие оставиле мал генетски отпечаток".* Генетиката на некои видливо бели (европски) луѓе во Англија сугерира дека тие *„потекнуваат од северноафрикански, блискоисточни и римски кланови*". 

Генетичарите покажале дека поранешниот американски претседател Томас Џеферсон, кој можеби бил со велшко потекло, заедно со уште двајца Британци од 85 Британци со презиме Џеферсон, го носат реткиот маркер на Y хромозомот Т (порано наречен К2). Ова обично се наоѓа во Источна Африка и Блискиот Исток. Хаплогрупата Т е исклучително ретка во Европа, но филогенетската мрежна анализа на нејзиниот хаплотип Y-STR (кратко тандемско повторување) покажува дека таа е најтесно поврзана со египетски хаплотип Т, но присуството на расфрлани и разновидни европски хаплотипови во мрежата е сепак конзистентно со џеферсоновата линија која припаѓа на древен и редок домороден европски тип.

Наводи
------

1. ↑  Cavalli-Sforza 1997
2. ↑  „Home – People of the British Isles". *www.peopleofthebritishisles.org*. Архивирано од изворникот на 1 June 2010. Посетено на 30 August 2010.
3. ↑  Weale, Michael E.; Weiss, Deborah A.; Jager, Rolf F.; Bradman, Neil; Thomas, Mark G. (2002). „Y Chromosome Evidence for Anglo-Saxon Mass Migration". *Molecular Biology and Evolution*. **19** (7): 1008–1021. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a004160. PMID 12082121. Архивирано од изворникот на 2 June 2020. Посетено на 20 May 2020.
4. ↑  „A Y Chromosome Census of the British Isles" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 7 June 2020. Посетено на 20 May 2020.
5. ↑  Sykes 2006
6. ↑  Oppenheimer 2006
7. ↑  Olalde и др. 2018
8. ↑  Novembre и др. 2008; Lao и др. 2008
9. ↑  Charlton, Sophy; Brace, Selina; Hajdinjak, Mateja; Kearney, Rebecca; Booth, Thomas; Reade, Hazel; Tripp, Jennifer A.; Sayle, Kerry L.; Grimm, Sonja B. (2022). „Dual ancestries and ecologies of the Late Glacial Palaeolithic in Britain". *Nature Ecology & Evolution* (англиски). **6** (11): 1658–1668. doi:10.1038/s41559-022-01883-z. ISSN 2397-334X. PMC 9630104 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 36280785 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help).
10. ↑  „Dark Skin, Blue Eyes: Genes Paint 7,000-Year-Old European's Picture". *NBC News*. 26 January 2014.
11. ↑  Lotzof, Kerry. „Cheddar Man". *Natural History Museum*. Архивирано од изворникот на 22 September 2022. Посетено на 2 December 2019.
12. ↑  „Cheddar Man FAQ". *www.nhm.ac.uk*. Архивирано од изворникот на 13 March 2018. Посетено на 18 March 2018.; Walsh и др. 2017
13. ↑  Brace, Selina; Diekmann, Yoan; Booth, Thomas J.; Faltyskova, Zuzana; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Ferry, Matthew; Michel, Megan; Oppenheimer, Jonas (2019), „Population Replacement in Early Neolithic Britain", *Nature Ecology & Evolution*, **3** (5): 765–771, doi:10.1038/s41559-019-0871-9, PMC 6520225, PMID 30988490
14. ↑  Rincon, Paul (11 April 2018). „Study targets British DNA mystery". *BBC News*. Архивирано од изворникот на 2 February 2019. Посетено на 1 February 2019.
15. ↑  Haak, Wolfgang; Lazaridis, Iosif; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Llamas, Bastien; Brandt, Guido; Nordenfelt, Susanne; Harney, Eadaoin (2015). „Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe". *Nature*. **522** (7555): 207–211. arXiv:1502.02783. Bibcode:2015Natur.522..207H. doi:10.1038/nature14317. PMC 5048219. PMID 25731166.CS1-одржување: display-автори (link)
16. ↑  Ross P. Byrne, Rui Martiniano, Lara M. Cassidy, Matthew Carrigan, Garrett Hellenthal, Orla Hardiman, Daniel G. Bradley, Russell McLaughlin: "Insular Celtic population structure and genomic footprints of migration" (2018)
17. ↑  Margaryan, A. Lawson, D.J. Sikora, M. et al. Population genomics of the Viking world. Nature 585, 390–396 (2020). (See supplemental note 11)
18. ↑  Ross P. Byrne, Rui Martiniano, Lara M. Cassidy, Matthew Carrigan, Garrett Hellenthal, Orla Hardiman, Daniel G. Bradley, and Russell L. McLaughlin, "Insular Celtic population structure and genomic footprints of migration," 25 January 2018,
19. ↑  Schiffels, S. and Sayer, D. (2017) "Investigating Anglo-Saxon migration history with ancient and modern DNA," H.H. Meller, F. Daim, J. Frause and R. Risch (eds) Migration and Integration form Prehistory to the Middle Ages. Tagungen Des Landesmuseums Für Vorgeschichte Halle, Saale
20. ↑  ISOGG, Copyright 2018 by. „ISOGG 2018 Y-DNA Haplogroup Tree". *www.isogg.org*. Архивирано од изворникот на 30 March 2019. Посетено на 30 August 2010.
21. ↑  „Genetic Genealogy". *www.ramsdale.org*. Архивирано од изворникот на 17 May 2021. Посетено на 20 August 2020.
22. ↑  Balaresque и др. 2010; Myres и др. 2011; Cruciani и др. 2011
23. ↑  Joe Flood, "The phylogenealogy of R-L21: four and a half millennia of expansion and redistribution"
24. ↑  Bowden и др. 2008
25. ↑  „ISOGG 2011 Y-DNA Haplogroup I". Isogg.org. Архивирано од изворникот на 26 November 2009. Посетено на 16 September 2011.
26. ↑  Cruciani и др. 2007
27. ↑  King и др. 2007a
28. ↑  King и др. 2007b
29. ↑  Mendez, Fernando L.; Karafet, Tatiana M.; Krahn, Thomas; Ostrer, Harry; Soodyall, Himla; Hammer, Michael F. (February 2011). „Increased Resolution of Y Chromosome Haplogroup T Defines Relationships among Populations of the Near East, Europe, and Africa". *Human Biology*. **83** (1): 39–53. doi:10.3378/027.083.0103. ISSN 0018-7143. PMID 21453003. Архивирано од изворникот на 23 April 2023. Посетено на 21 April 2022.

Извори
------

* Balaresque, P.; Bowden, G.R.; Adams, S.M.; Ho-Yee, L; King, King; Rosser, Z.H.; Goodwin, J.; Moisan, J.P.; Richard, C.; Millward, A.; Demaine, A.G.; Barbujani, G.; Prevderè, C.; Wilson, I.J.; Tyler-Smith, C.; Jobling, M.A. (2010). „A predominantly Neolithic origin for European paternal lineages". *PLOS Biology*. **8** (1): e1000285. doi:10.1371/journal.pbio.1000285. PMC 2799514. PMID 20087410.
* Bowden, G.; Balaresque, P.; King, T.E.; Hansen, Z.; Lee, A.C.; Pergl-Wilson, G.; Hurley, E.; Roberts, S.J.; Waite, S.J.; Jesch, J.; Jones, A.L.; Thomas, M.G.; Harding, S.E.; Jobling, M.A. (2008). „Excavating past population structures by surname-based sampling: the genetic legacy of the Vikings in northwest England". *Molecular Biology and Evolution*. **25** (2): 301–309. doi:10.1093/molbev/msm255. PMC 2628767. PMID 18032405.
* Cavalli-Sforza, L.L. (1997). „Genes, peoples and languages". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **94** (15): 7719–7724. Bibcode:1997PNAS...94.7719C. doi:10.1073/pnas.94.15.7719. PMC 33682. PMID 9223254.
* Cruciani, F.; La Fratta, R.; Trombetta, B.; Santolamazza, P.; Sellitto, D.; Beraud-Colomb, E.; Dugoujon, J.; Crivellaro, F.; Benincasa, T.; Pascone, R.; Moral, P.; Watson, E.; Melegh, B.; Barbujani, G.; Fuselli, S.; Vona, G.; Zagradisnik, B.; Assum, G.; Brdicka, R.; Kozlov, A.I.; Efremov, G.D.; Coppa, A.; Novelletto, A.; Scozzari, R. (2007). „Tracing past human male movements in northern/eastern Africa and western Eurasia: new clues from Y-chromosomal haplogroups E-M78 and J-M12". *Molecular Biology and Evolution*. **24** (6): 1300–1311. doi:10.1093/molbev/msm049. PMID 17351267.
* Cruciani, F.; Trombetta, B.; Antonelli, C.; Pascone, R.; Valesini, G.; Scalzi, V.; Vona, G.; Melegh, B.; Zagradisnik, B.; Assum, G.; Efremov, G.D.; Sellitto, D.; Scozzari, R. (2011). „Strong intra- and inter-continental differentiation revealed by Y chromosome SNPs M269, U106 and U152". *Forensic Science International: Genetics*. **5** (3): e49–e52. doi:10.1016/j.fsigen.2010.07.006. hdl:11573/226727. PMID 20732840.
* King, T.E.; Parkin, E.J.; Swinfield, G.; Cruciani, F.; Scozzari, R.; Rosa, A.; Lim, S.-K.; Xue, Y.; Tyler-Smith, C.; Jobling, M.A. (2007a). „Africans in Yorkshire? The deepest-rooting clade of the Y phylogeny within an English genealogy". *European Journal of Human Genetics*. **15** (3): 288–293. doi:10.1038/sj.ejhg.5201771. PMC 2590664. PMID 17245408.
* King, T.E.; Bowden, G.R.; Balaresque, P.L.; Adams, S.M.; Shanks, M.E.; Jobling, M.A. (2007b). „Thomas Jefferson's Y chromosome belongs to a rare European lineage". *American Journal of Physical Anthropology*. **132** (4): 584–589. doi:10.1002/ajpa.20557. PMID 17274013.
* Lao, O.; Lu, T.T.; Nothnagel, M.; Junge, O.; Freitag-Wolf, S.; Caliebe, A.; Balascakova, M.; Bertranpetit, J.; Bindoff, L.A.; Comas, D.; Holmlund, G.; Kouvatsi, A.; Macek, M.; Mollet, I.; Parson, W.; Palo, J.; Ploski, R.; Sajantila, A.; Tagliabracci, A.; Gether, U.; Werge, T.; Rivadeneira, F.; Hofman, A.; Uitterlinden, A.G.; Gieger, C.; Wichmann, H.; Rüther, A.; Schreiber, S.; Becker, C.; Nürnberg, P.; Nelson, M.R.; Krawczak, M.; Kayser, M. (2008). „Correlation between genetic and geographic structure in Europe". *Current Biology*. **18** (16): 1241–1248. doi:10.1016/j.cub.2008.07.049. PMID 18691889. S2CID 16945780.
* Myres, N.M.; Rootsi, S.; Lin, A.A.; Järve, M.; King, R.J.; Kutuev, I.; Cabrera, V.M.; Khusnutdinova, E.K.; Pshenichnov, A.; Yunusbayev, B.; Balanovsky, O.; Balanovska, E.; Rudan, P.; Baldovic, M.; Herrera, R.J.; Chiaroni, J.; Di Cristofaro, J.; Villems, R.; Kivisild, T.; Underhill, P.A. (2011). „A major Y-chromosome haplogroup R1b Holocene effect in Central and Western Europe". *European Journal of Human Genetics*. **19** (1): 95–101. doi:10.1038/ejhg.2010.146. PMC 3039512. PMID 20736979.
* Novembre, J.; Johnson, T.; Bryc, K.; Kutalik, Z.; Boyko, A.R.; Auton, A.; Indap, A.; King, K.S.; Bergmann, S.; Nelson, M.R.; Stephens, M.; Bustamante, C.D. (2008). „Genes mirror geography within Europe". *Nature*. **456** (7218): 98–101. Bibcode:2008Natur.456...98N. doi:10.1038/nature07331. PMC 2735096. PMID 18758442.
* Olalde, I.; Brace, S.; Allentoft, M.E.; Armit, I.; Kristiansen, K.; Rohland, N.; Mallick, S.; Booth, T.; Szécsényi-Nagy, A.; Mittnik, A.; Altena, E.; Lipson, M.; Lazaridis, I.; Patterson, N.J.; Broomandkhoshbacht, N.; Diekmann, Y.; Faltyskova, Z.; Fernandes, D.M.; Ferry, M.; Harney, E.; de Knijff, P.; Michel, M.; Oppenheimer, J.; Stewardson, K.; Barclay, A.; Alt, K.W.; Avilés Fernández, A.; Bánffy, E.; Bernabò-Brea, M.; и др. (2018). „The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe". *Nature*. **555** (7695): 190–196. Bibcode:2018Natur.555..190O. doi:10.1038/nature25738. PMC 5973796. PMID 29466337.
* Oppenheimer, S. (2006). *The Origins of the British: a Genetic Detective Story*. Constable and Robinson. ISBN 978-1-84529-158-7.
* Sykes, B. (2006). *The Blood of the Isles*. Bantam Press. ISBN 978-0-593-05652-3.
* Walsh, S.; Chaitanya, L.; Breslin, K.; Muralidharan, C.; Bronikowska, A.; Pospiech, E.; Koller, J.; Kovatsi, L.; Wollstein, A.; Branicki, W.; Fan, L; Kayser, M. (2017). „Global skin colour prediction from DNA". *Human Genetics*. **136** (7): 847–863. doi:10.1007/s00439-017-1808-5. PMC 5487854. PMID 28500464.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Човечка генетика |
| --- |
|  |
| Sub-topics | 
* Човечки геном
	+ Проект за човечкиот геном
* Човечка еволутивна генетика
	+ Човечко-шимпанзики предок
	+ Неандерталска генетика
		- Проект за неандерталскиот геном
	+ Времеплов
* Генетска варијација
	+ Распространетост на крвната група по земја
	+ Генеалошки ДНК тест
	+ Генетска генеалогија
	+ Раса и генетика
	+ Неодамнешна еволуција
	+ ДНК проект на презиме
* Генетско подобрување

 |
|  |
| Генетска историја по регион | 
* Африка
	+ Северна Африка
	+ Западна Африка
	+ Централна Африка
	+ Источна Африка
	+ Јужна Африка
	+ Африканска дијаспора
* Јужна Азија
	+ Индија
* Блиски Исток
	+ Рани анадолски фармери
* Кавказ
	+ Кавкаски ловец-собирач
* Европа
	+ Западен ловец-собирач
	+ Британски Острови
	+ Иберија
	+ Италија
	+ Источен ловец-собирач
* Централна Азија
	+ Античка Северноевроазија
* Источна Азија
	+ Античка североисточна Азија
	+ Антички палео-сибир
	+ Кина
* Југоисточна Азија
	+ Тајланд
* Америка
	+ - Античка Берингија

 |
|  |
| Популациона генетика по група | 
* Европа
	+ Баскијци
	+ Бошњаци
	+ Бугари
	+ Хрвати
	+ Романци
	+ Руси
	+ Лапонци
	+ Срби
* Азери
* Евреи
* Турци
* МЕНА
	+ Арапи
	+ Египќани
	+ Мароканци
* Јужна Азија
	+ Гуџарати
	+ Синхалези
	+ Тамили (Шри Ланка)
* Источна Азија
	+ Хански Кинези
	+ Јапонци
* Југоисточна Азија
	+ Филипинци
* Потсахарска Африка
	+ Хуту/Тутси

 |
|  |
| 
* Категорија**Категорија**

 |

 |