**АДХД** е ментално, бихевиористичко и невроразвојно нарушување кое се одликува со невнимание, прекумерна енергија, хипер-фиксација и импулсивност кои се несоодветни за возраста. Некои лица со АДХД, исто така, покажуваат тешкотии во регулирањето на емоциите или проблеми со извршната функција. За да се постави дијагноза, симптомите треба да бидат присутни повеќе од шест месеци и да предизвикаат проблеми во најмалку два услови (во училиште, дом, работа или рекреативни активности). Кај децата, проблемите може да резултираат со лоши училишни перформанси. Многу луѓе со АДХД имаат задржано вниманието за задачи што ги сметаат за интересни или наградувачки, познато како хиперфокус.

Во повеќето случаи, прецизната причина е непозната. Се проценува дека генетските фактори сочинуваат околу 75% од ризикот. Токсините и инфекциите за време на бременоста може да бидат еколошки ризици. Се чини дека не е поврзано со стилот на родителство или дисциплина. Тоа влијае на околу 5-7% од децата кога се дијагностицираат преку критериумите DSM-IV и 1-2% кога се дијагностицираат преку критериумите ICD-10. Од 2019 година, се проценува дека влијае на 84.7 милиони луѓе на глобално ниво. АДХД се дијагностицира приближно двапати почесто кај машките отколку кај женските. Околу 30-50% од луѓето дијагностицирани во детството продолжуваат да имаат симптоми и во зрелоста, а помеѓу 2-5% од возрасните на целиот свет ја имаат оваа состојба. Кај возрасните, може да се појави внатрешен немир наместо хиперактивност.

Препораките за управување со АДХД варираат во зависност од земјата и обично вклучуваат комбинација на лекови, советување и промени во животниот стил. Канадските и американските упатства препорачуваат лекови и бихевиорална терапија заедно, освен кај деца од предучилишна возраст за кои третманот од прва линија е само бихевиорална терапија. За деца и адолесценти постари од 5 години, третманот со стимуланси е ефикасен најмалку 24 месеци; сепак, за некои може да има потенцијално сериозни несакани ефекти.

АДХД, неговата дијагноза и нејзиниот третман се сметаат за контроверзни од 1970-тите и понатаму. Контроверзиите вклучуваат лекари, наставници, родители и медиуми. Темите вклучуваат причините за АДХД и употреба на стимулативни лекови во нејзиниот третман. Повеќето даватели на здравствени услуги го прифаќаат АДХД како вистинска дијагноза кај деца и возрасни, а дебатата во научната заедница главно се фокусира на тоа како се дијагностицира и третира. Состојбата беше официјално позната како **дефицит/нарушување на вниманието** (**АДД**) од 1980 до 1987 година, а пред 1980 -тите, беше позната како **хиперкинетичка реакција на детството**.

Знаци и симптоми
----------------

Невнимание, хиперактивност, нарушувачко однесување и импулсивност се вообичаени симптоми кај АДХД. Академските тешкотии се чести, како и проблемите со врските со други луѓе. Симптомите може да бидат тешко дефинирани, бидејќи е тешко да се повлече линија каде што завршуваат нормалните нивоа на невнимание, хиперактивност и импулсивност и каде започнуваат значителни нивоа кои бараат интервенции.

Според петтото издание на *Дијагностички и статистички прирачник за ментални нарушувања* (ДСМ-5), симптомите мора да бидат присутни шест месеци или повеќе до степен што е многу поголем од другите на иста возраст. Ова бара најмалку 6 симптоми на невнимание или хиперактивност/импулсивност за лица под 17 години и најмалку 5 за оние на и над 17 години. Симптомите мора да го попречат или намалат квалитетот на функционирање во најмалку два услови (социјални, училишни, работни или домашни). Дополнително, неколку симптоми мора да биле присутни пред дванаесетгодишна возраст.

### Поттипови

АДХД е поделено на три основни типови: претежно невнимателни (АДХД-ПИ или АДХД-И), претежно хиперактивно-импулсивни (АДХД-ПХ или АДХД-ХИ) и комбиниран тип (АДХД-Ц).

Табелата "Симптоми на ДСМ-5" ги наведува симптомите за АДХД-I и АДХД-ХИ. Симптомите што можат подобро да се објаснат со друга психијатриска или медицинска состојба што ги има поединецот, не се сметаат за симптоми на АДХД за тоа лице.

Симптоми на ДСМ-5 | Презентации | Симптоми |
| --- | --- |
| Невнимателен | 6 или повеќе од следниве симптоми кај деца и 5 или повеќе кај возрасни, со исклучок на ситуации кога овие симптоми се подобро објаснети со друга психијатриска или медицинска состојба:

* Често не ги прегледува деталите или прави безгрижни грешки
* Честопати има тешкотии да го задржи фокусот на една задача или активност
* Честопати се чини дека не слуша кога се зборува, вклучително и кога нема очигледно одвлекување на вниманието
* Честопати не завршува со следење на упатствата, не успевајќи да ги заврши задачите
* Честопати се бори да организира задачи и активности, да ги исполни роковите и да ги одржува своите работи во ред
* Често не сака да се вклучи во задачи за кои е потребно постојано внимание
* Често губи предмети, вклучувајќи ги и оние потребни за задачи
* Често лесно се одвлекува од ирелевантни работи, вклучувајки и мисли кај возрасни и тинејџери
* Често ги заборава секојдневните активности, или заборава додека ги завршува
 |
| Хиперактивно-импулсивно | 6 или повеќе од следниве симптоми кај деца и 5 или повеќе кај возрасни, со исклучок на ситуации кога овие симптоми се подобро објаснети со друга психијатриска или медицинска состојба:

* Често се нервира/тресе на седиштето
* Честопати има проблеми да седи мирно за време на вечера, домашна работа, на работа, итн.
* Често трча наоколу во несоодветни ситуации. Кај возрасните и тинејџерите, ова може да биде присутно како немир.
* Честопати не може тивко да се вклучи во слободни активности или игра.
* Честопати се чини дека е во постојано движење или е непријатно кога не е во движење.
* Честопати зборува премногу.
* Често одговара на прашање пред да заврши, или ги завршува речениците на луѓето.
* Честопати не сака да го чека својот ред.
* Често прекинува или навлегува на разговори, или користи работи на луѓе без да праша.
 |
| Комбинирано | Исполнете ги критериумите и за невнимателен и за хиперактивно-импулсивен АДХД. |

Женските со АДХД имаат тенденција да покажуваат помалку симптоми на хиперактивност и импулсивност но повеќе симптоми на невнимание. Симптомите на хиперактивност имаат тенденција да исчезнат со возраста и да се претворат во внатрешен немир кај тинејџерите и возрасните. Иако не е наведен како официјален симптом за оваа состојба, емоционалната дисрегулација генерално се подразбира како вообичаен симптом на АДХД.

Луѓето со АДХД од сите возрасти се со поголема шанса да имаат проблеми со социјалните вештини, како што се социјална интеракција и формирање и одржување пријателства. Ова важи за сите презентации. Околу 50% од децата и адолесцентите со АДХД доживуваат социјално отфрлање од нивните врсници во споредба со 10-15% кои немаат АДХД. Луѓето со дефицит на внимание се склони да имаат потешкотии во обработката на вербалниот и невербалниот јазик што може негативно да влијае на социјалната интеракција. Тие, исто така, може да се оддалечат за време на разговорите, да ги пропуштат социјалните знаци и да имаат проблеми со учењето на социјалните вештини.

Тешкотиите во управувањето со гневот се почести кај децата со АДХД  како и слабиот ракопис  и доцнење во говорот, јазикот и моторниот развој. Иако предизвикува значителни тешкотии, многу деца со АДХД имаат распон на внимание еднаков или поголем од оној на другите деца за задачи и предмети што ги сметаат за интересни.

### Коморбидитети

Кај децата, АДХД се јавува со други нарушувања околу две третини од времето.

Други невро-развојни состојби се вообичаени коморбидитети. Спектарот на аутизам (АСН) влијае на социјалните вештини, способноста за комуникација, однесување и интереси. Од 2013 година, DSM-5 овозможува да се дијагностицира индивидуа и со АСН и со АДХД. Пронајдени се потешкотии во учењето кај околу 20-30% од децата со АДХД. Пречки во учењето може да вклучуваат развојни нарушувања на говорот и јазикот и нарушувања на академските вештини. АДХД, сепак, не се смета за попреченост во учењето, но многу често предизвикува академски тешкотии. Интелектуалните попречености  и Туретов синдром  се исто така чести.

АДХД често е коморбиден со нарушувања кои покажуваат нарушувачка и импулсна контрола во однесувањето. Пореметување на однесување (ЦД) се јавува кај околу 25% од адолесцентите со АДХД. Се одликува со агресија, уништување имот, измама, кражба и прекршување на правилата. Адолесцентите со АДХД кои исто така имаат ЦД имаат поголема веројатност да развијат асоцијално растројство на личноста во зрелоста. Сликата на мозокот поддржува дека ЦД и АДХД се одделни состојби, при што нарушувањата во однесувањето покажале дека ја намалуваат големината на темпоралниот лобус и лимбичкиот систем и ја зголемуваат големината на орбитофронталниот кортекс, додека АДХД ги намалува поврзувањата во малиот мозок и префронталниот кортекс.

Анксиозноста и нарушувањата на расположението се чести коморбидитети.Откриено е дека анксиозните нарушувања се јавуваат почесто кај АДХД популацијата. Ова исто така важи и за нарушувања на расположението (особено биполарно растројство и депресивно растројство ). Момчињата со дијагностициран комбиниран поттип АДХД имаат поголема веројатност да имаат нарушување на расположението. Возрасните и децата со АДХД понекогаш имаат и биполарно растројство, кое бара внимателна проценка за прецизно дијагностицирање и лекување на двете состојби.

Нарушувања на сонот и АДХД најчесто постојат. Тие исто така може да се појават како несакан ефект на лекови што се користат за лекување на АДХД. Кај децата со АДХД, несоницата е најчестото нарушување на спиењето со претпочитан третман за бихевиорална терапија. Проблемите со започнувањето на спиење се вообичаени кај лицата со АДХД, но честопати тие спијат длабоко и имаат значителни тешкотии да станат наутро. Мелатонин понекогаш се користи кај деца кои имаат несоница. Луѓето со АДХД, исто така, имаат зголемен ризик од постојано мокрење во кревет.

### Ризик од самоубиство

Систематски прегледи спроведени во 2017 и 2020 година најдоа силен доказ дека АДХД е поврзан со зголемен ризик на самоубиство кај сите возрасни групи. Потенцијалните причини вклучуваат поврзаност на АДХД со функционално оштетување, негативни социјални, образовни и професионални исходи и финансиска неволја. Мета-анализа во 2019 година посочи значајна поврзаност помеѓу АДХД и однесување на самоубиствен спектар (обиди за самоубиство, идеи, планови и завршени самоубиства); Во испитуваните студии, преваленцата на обиди за самоубиство кај лица со АДХД беше 18,9%, во споредба со 9,3% кај лица без АДХД, и наодите беа значително реплицирани меѓу студиите прилагодени за други варијабли. Сепак, односот помеѓу АДХД и однесувањето на самоубиствениот спектар останува нејасно поради мешани наоди во индивидуалните студии и комплицирачкото влијание на коморбидни психијатриски нарушувања. Нема јасни податоци дали постои директна врска помеѓу АДХД и самоубиство или дали АДХД го зголемува ризикот од самоубиство преку коморбидитети.

Причини
-------

Генерално се тврди дека АДХД е резултат на невролошка дисфункција во процеси поврзани со производство или употреба на допамин и норепинефрин во различни структури на мозокот, но нема потврдени причини. Може да вклучува интеракции помеѓу генетиката и околината.

### Генетика

Двојни студии покажуваат дека нарушувањето често се наследува од родителите, при што генетиката одредува околу 75% од случаите кај децата и 35% до 75% од случаите кај возрасните. Браќа и сестри на деца со АДХД имаат три до четири пати поголема веројатност да развијат АДХД отколку браќата и сестрите на деца без АДХД.



1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  American Psychiatric Association (2013). *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders* (5. изд.). Arlington: American Psychiatric Publishing. стр. 59–65. ISBN 978-0-89042-555-8.
2. ↑  „ICD-11 – 6A05 Attention deficit hyperactivity disorder". *icd.who.int*. Посетено на 23 June 2018.
3. ↑  NIMH (2013). „Attention Deficit Hyperactivity Disorder (Easy-to-Read)". National Institute of Mental Health. Архивирано од изворникот на 14 April 2016. Посетено на 17 April 2016.
4. ↑  „Does Bad Parenting Cause ADHD?". *WebMD*.
5. ↑  Institute for Health Metrics and Evaluation (17 October 2020). „Global Burden of Disease Study 2019: Attention-deficit/hyperactivity disorder—Level 3 cause" (PDF). *The Lancet*. **396** (10258).
6. 1 2  „European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD". *BMC Psychiatry*. **10**: 67. September 2010. doi:10.1186/1471-244X-10-67. PMC 2942810. PMID 20815868.
7. ↑  „Underdiagnosis of attention-deficit/hyperactivity disorder in adult patients: a review of the literature". *The Primary Care Companion for CNS Disorders*. **16** (3). 2014. doi:10.4088/PCC.13r01600. PMC 4195639. PMID 25317367. Reports indicate that ADHD affects 2.5%–5% of adults in the general population,5–8 compared with 5%–7% of children.9,10 ... However, fewer than 20% of adults with ADHD are currently diagnosed and/or treated by psychiatrists.7,15,16
8. ↑  „Attention Deficit Hyperactivity Disorder". *National Institute of Mental Health*. March 2016. Архивирано од изворникот на 23 July 2016. Посетено на 5 March 2016.
9. ↑  „Canadian ADHD Practice Guidelines" (PDF). *Canadian ADHD Resource Alliance*. Посетено на 4 February 2011.
10. ↑  „Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Recommendations". Centers for Disease Control and Prevention. 24 June 2015. Архивирано од изворникот на 7 July 2015. Посетено на 13 July 2015.
11. ↑  Wolraich, ML; Hagan JF, Jr; Allan, C; Chan, E; Davison, D; Earls, M; Evans, SW; Flinn, SK; Froehlich, T (October 2019). „Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents". *Pediatrics*. **144** (4): e20192528. doi:10.1542/peds.2019-2528. PMC 7067282. PMID 31570648.
12. ↑  Kemper, Alex R.; Maslow, Gary R.; Hill, Sherika; Namdari, Behrouz; Allen LaPointe, Nancy M.; Goode, Adam P.; Coeytaux, Remy R.; Befus, Deanna; Kosinski, Andrzej S. (2018-01-25). „Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Treatment in Children and Adolescents". *Agency for Healthcare Research and Quality* (англиски). doi:10.23970/ahrqepccer203.
13. ↑  National Collaborating Centre for Mental Health (2009). *Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management of ADHD in Children, Young People and Adults*. NICE Clinical Guidelines. **72**. Leicester: British Psychological Society. ISBN 978-1-85433-471-8. Архивирано од изворникот на 13 January 2016 – преку NCBI Bookshelf.
14. ↑  „Effect of treatment modality on long-term outcomes in attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review". *PLOS ONE*. **10** (2): e0116407. February 2015. Bibcode:2015PLoSO..1016407A. doi:10.1371/journal.pone.0116407. PMC 4340791. PMID 25714373.CS1-одржување: display-автори (link)
15. ↑  „The long-term outcomes of interventions for the management of attention-deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: a systematic review of randomized controlled trials". *Psychology Research and Behavior Management*. **6**: 87–99. September 2013. doi:10.2147/PRBM.S49114. PMC 3785407. PMID 24082796. Results suggest there is moderate-to-high-level evidence that combined pharmacological and behavioral interventions, and pharmacological interventions alone can be effective in managing the core ADHD symptoms and academic performance at 14 months. However, the effect size may decrease beyond this period. ... Only one paper examining outcomes beyond 36 months met the review criteria. ... There is high level evidence suggesting that pharmacological treatment can have a major beneficial effect on the core symptoms of ADHD (hyperactivity, inattention, and impulsivity) in approximately 80% of cases compared with placebo controls, in the short term.22
16. ↑  „Efficacy and safety limitations of attention-deficit hyperactivity disorder pharmacotherapy in children and adults". *CNS Drugs*. 23 Suppl 1: 21–31. 2009. doi:10.2165/00023210-200923000-00004. PMID 19621975.
17. ↑  Silver LB (2004). *Attention-deficit/hyperactivity disorder* (3. изд.). American Psychiatric Publishing. стр. 4–7. ISBN 978-1-58562-131-6.
18. ↑  „Attention deficit/hyperactivity disorder: complexities and controversies". *Current Opinion in Pediatrics*. **18** (2): 189–95. April 2006. doi:10.1097/01.mop.0000193302.70882.70. PMID 16601502.
19. 1 2  „Diagnosis and management of attention deficit hyperactivity disorder in primary care for school-age children and adolescents". 2012. стр. 79. Архивирано од изворникот на 1 March 2013. Посетено на 10 October 2012.
20. ↑  CDC (6 January 2016), *Facts About ADHD*, Centers for Disease Control and Prevention, Архивирано од изворникот на 22 March 2016, Посетено на 20 March 2016
21. 1 2  Ramsay JR (2007). *Cognitive behavioral therapy for adult ADHD*. Routledge. стр. 4, 25–26. ISBN 978-0-415-95501-0.
22. ↑  „A meta-analytic review of gender differences in ADHD". *Journal of Attention Disorders*. **5** (3): 143–54. January 2002. doi:10.1177/108705470200500302. PMID 11911007.
23. ↑  „Emotional dysregulation in adult ADHD: What is the empirical evidence?". *Expert Review of Neurotherapeutics*. **12** (10): 1241–51. October 2012. doi:10.1586/ern.12.109. PMID 23082740.
24. ↑  „Social competence and friendship formation in adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder". *Adolescent Medicine*. **19** (2): 278–99, x. August 2008. PMID 18822833.
25. ↑  „ADHD Anger Management Directory". Webmd.com. Архивирано од изворникот на 5 November 2013. Посетено на 17 January 2014.
26. ↑  „Handwriting performance in children with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)". *Journal of Child Neurology*. **23** (4): 399–406. April 2008. doi:10.1177/0883073807309244. PMID 18401033.
27. ↑  „F90 Hyperkinetic disorders", *International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision*, World Health Organisation, 2010, Архивирано од изворникот на 2 November 2014, Посетено на 2 November 2014
28. ↑  „Language disturbances in ADHD". *Epidemiology and Psychiatric Sciences*. **20** (4): 311–5. December 2011. doi:10.1017/S2045796011000527. PMID 22201208.
29. 1 2  „[The school child with ADHD]" [The school child with ADHD] (PDF). *Therapeutische Umschau* (германски). **69** (8): 467–73. August 2012. doi:10.1024/0040-5930/a000316. PMID 22851461.
30. 1 2  „ADHD Symptoms". *nhs.uk*. 20 October 2017. Посетено на 15 May 2018.
31. 1 2  Bailey, Eileen. „ADHD and Learning Disabilities: How can you help your child cope with ADHD and subsequent Learning Difficulties? There is a way". Remedy Health Media, LLC. Архивирано од изворникот на 3 December 2013. Посетено на 15 November 2013.
32. ↑  „Evaluation and diagnosis of attention deficit hyperactivity disorder in children". *Uptodate*. Wolters Kluwer Health. 5 December 2007. Архивирано од изворникот на 5 June 2009. Посетено на 12 September 2008.
33. ↑  „Continuity of aggressive antisocial behavior from childhood to adulthood: The question of phenotype definition" (PDF). *International Journal of Law and Psychiatry*. **32** (4): 224–34. 2009. doi:10.1016/j.ijlp.2009.04.004. PMID 19428109.
34. 1 2  „Understanding attention-deficit/hyperactivity disorder from childhood to adulthood". *Postgraduate Medicine*. **122** (5): 97–109. September 2010. doi:10.3810/pgm.2010.09.2206. PMC 3724232. PMID 20861593.
35. ↑  „[Bipolar disorder and attention deficit/hyperactivity disorder in adults: differential diagnosis or comorbidity]". *Revue Médicale Suisse* (француски). **7** (297): 1219–22. June 2011. PMID 21717696.
36. ↑  „The intersection of attention-deficit/hyperactivity disorder and substance abuse". *Current Opinion in Psychiatry*. **24** (4): 280–5. July 2011. doi:10.1097/YCO.0b013e328345c956. PMC 3435098. PMID 21483267.
37. ↑  „A framework for the assessment and treatment of sleep problems in children with attention-deficit/hyperactivity disorder". *Pediatric Clinics of North America*. **58** (3): 667–83. June 2011. doi:10.1016/j.pcl.2011.03.004. PMID 21600348.
38. ↑  „Attention-deficit/hyperactivity disorder and sleep disorders in children". *The Medical Clinics of North America*. **94** (3): 615–32. May 2010. doi:10.1016/j.mcna.2010.03.008. PMID 20451036.
39. ↑  „ADD/ADHD and Impaired Executive Function in Clinical Practice". *Current Psychiatry Reports*. **10** (5): 407–11. October 2008. doi:10.1007/s11920-008-0065-7. PMID 18803914.
40. 1 2  Septier, Mathilde; Stordeur, Coline; Zhang, Junhua; Delorme, Richard; Cortese, Samuele (August 2019). „Association between suicidal spectrum behaviors and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A systematic review and meta-analysis". *Neuroscience & Biobehavioral Reviews*. **103**: 109–118. doi:10.1016/j.neubiorev.2019.05.022. ISSN 0149-7634. PMID 31129238.
41. ↑  Beauchaine, Theodore P.; Ben-David, Itzhak; Bos, Marieke (September 2020). „ADHD, financial distress, and suicide in adulthood: A population study". *Science Advances*. **6** (40): eaba1551. Bibcode:2020SciA....6.1551B. doi:10.1126/sciadv.aba1551. PMC 7527218 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 32998893. eaba1551.
42. ↑  Garas, Peter; Balazs, Judit (21 December 2020). „Long-Term Suicide Risk of Children and Adolescents With Attention Deficit and Hyperactivity Disorder—A Systematic Review". *Frontiers in Psychiatry*. **11**: 15–17. doi:10.3389/fpsyt.2020.557909. PMC 7779592 Проверете ја вредноста `|pmc=` (help). PMID 33408650 Проверете ја вредноста `|pmid=` (help). 557909.
43. 1 2  Millichap, J. Gordon (2010). „Chapter 2: Causative Factors". *Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook: A Physician's Guide to ADHD* (2. изд.). New York, NY: Springer Science. стр. 26. doi:10.1007/978-104419-1397-5 (неактивно 31 May 2021). ISBN 978-1-4419-1396-8. LCCN 2009938108.
44. 1 2  „What have we learnt about the causes of ADHD?". *Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines*. **54** (1): 3–16. January 2013. doi:10.1111/j.1469-7610.2012.02611.x. PMC 3572580. PMID 22963644.
45. ↑  Scerif, Gaia; Baker, Kate (2015). „Annual Research Review: Rare genotypes and childhood psychopathology - uncovering diverse developmental mechanisms of ADHD risk". *Journal of Child Psychology and Psychiatry*. **56** (3): 251–273. doi:10.1111/jcpp.12374. PMID 25494546.
46. ↑  Brikell, Isabell; Kuja-Halkola, Ralf; Larsson, Henrik (2015-06-30). „Heritability of attention-deficit hyperactivity disorder in adults". *American Journal of Medical Genetics Part B: Neuropsychiatric Genetics*. **168** (6): 406–413. doi:10.1002/ajmg.b.32335. ISSN 1552-4841. PMID 26129777.
47. ↑  Nolen-Hoeksema S (2013). *Abnormal Psychology* (Sixth. изд.). стр. 267. ISBN 978-0-07-803538-8.