|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Култура наАзербејџан |
| --- |
|  |
| Јазик **·**  Азбука **·**  Литература **·**  Архитектура **·**  Кујна **·**  Музика **·**  Уметност **·**  Теписи |  |

 |

Азербејџан е мултикултурна и мултирелигиозна земја и секуларна земја. Членот 48 од Уставот на Азербејџан наведува дека правото на слобода и правото на луѓето од сите вери можат да ја изберат и да ја практикуваат својата религија без ограничување. Членот 18 од Уставот на Азербејџан вели дека религијата дејствува одвоено од државните работи и владата. Луѓето од сите верувања се еднакви пред законот и пропагандата на која било религија, вклучувајќи го и исламот, иако мнозинството од населението е муслиманско, сè уште е строго забрането како случај на контрадикторен хуманизам.

Верска демографија
------------------

Земјата има површина од 33,436 квадратни метри  и население од 9,8 милиони  (2017). Немало веродостојни статистички податоци за членството во одредени религиозни групи; сепак, според официјалните бројки, приближно 96 отсто од населението се муслимани. Остатокот од населението го сочинуваат главно руски православни верници, ерменски апостолски верници (од кои речиси сите живеат во отцепениот регион Нагорно-Карабах), Евреи и неверници. Меѓу муслиманското мнозинство, верското почитување е релативно ниско, а муслиманскиот идентитет има тенденција да се заснова повеќе на култура и етничка припадност отколку на религија. Според Државниот комитет за работа со верски здруженија, муслиманското население е приближно 65 отсто шиити и 35 отсто сунити;  традиционално, разликите не се дефинираат остро. Во извештајот од 2016 година, Стејт департментот на Соединетите Американски Држави ја наведува бројката како 65 отсто шиити и 35 отсто сунити за 2011 година.

Огромното мнозинство христијани се руски православни верници. Според Стејт департментот на САД, нивниот „*идентитет, како и оној на муслиманите, има тенденција да се заснова исто толку на културата и етничката припадност како и на религијата*". Христијаните се концентрирани во урбаните области на Баку, кој е главен град на нацијата, и Сумгајит, нејзиниот трет по големина град.

Од вкупното еврејско население од околу 15.000, огромното мнозинство живее во Баку. Многу помали заедници постојат во Губа во селото и општината наречени Црвен град и на други места. Во земјата има пет до шест рабини и шест синагоги.

Шиитите, сунитите, руските православни христијани и Евреите се сметаат за „*традиционални*" религиозни групи во земјата. Мали групи на лутерани, римокатолици, баптисти, молокани (стари верници), адвентисти од седмиот ден и следбеници на бахаи верата се присутни повеќе од 100 години.

Во последната деценија, голем број религиозни групи кои се сметаат за странски или „*нетрадиционални*" воспоставиле присуство, вклучително и „вахабисти" и салафисти муслимани, пентекостални и евангелистички христијани, Јеховини сведоци и Харе Кришна.

Во Баку имало значителни иселенички христијански и муслимански заедници; властите генерално им дозволиле на овие групи слободно да се ја практикуваат својата вера.

Статус на верска слобода
------------------------

### Правна и политичка рамка

Уставот предвидува дека лицата од сите вери можат да ја изберат и да ја практикуваат својата вера без ограничување. Според Уставот, секое лице има право да избере и да ја промени сопствената религиозна припадност и убедување (вклучувајќи го и атеизмот), да се приклучи или да основа религиозна група по свој избор и да ја практикува својата религија. Законот за верска слобода изречно и забранува на Владата да се меша во верските активности на кој било поединец или група; сепак, постојат исклучоци, вклучително и случаи кога активноста на религиозна група „*го загрозува јавниот ред и стабилност*".

Голем број законски одредби и овозможуваат на Владата да ги регулира верските групи. Условот за верските организации во Азербејџан да се регистрираат преку Државниот комитет за верски здруженија на Република Азербејџан (ДЛВЗА) е според законот прифатен на 21 јуни 2001 година. Откако биле усвоени измените на Законот за слобода на вероисповед (8 мај 2009 година), процесот на регистрација бил изменет и веќе регистрираните организации овојпат морало повторно да се регистрираат преку ДЛВЗА. Овој процес му овозможува на ДЛВЗА да го следи процесот на регистрација; и доколку е потребно, да аплицира до судовите да ги прекинат активностите на религиозните групи. Регистрацијата се обработува врз основа на местото кое што е наведено во апликацијата. Кога има каква било промена на седиштето на организацијата, треба да се пријави до ДЛВЗА и да се направат соодветни измени во процесот на регистрација. По регистрирањето преку ДЛВЗА, верските групи добиваат права да функционираат како правно лице, да имаат банкарска сметка и да изнајмуваат имот. Организациите кои не успеале да се регистрираат може да се прогласат за нелегални и да им биде забрането да функционираат.

Од 2001 година религиозните групи мора да се регистрираат во ДЛВЗА. ДЛВЗА има широки овластувања за регистрација и објавување, увоз и дистрибуција на верска литература и може да ги суспендира активностите на религиозните групи кои го прекршуваат законот.

Некои религиозни групи доживеале потешкотии со неодобрување на регистрацијата според *Меѓународниот извештај за религиозна слобода* од 2015 година, кога апликациите биле одбиени според законодавството. Кога сите потребни документи соодветно организирани се презентираат до одговорниот субјект, регистрацијата се извршува. Доколку дејствијата, предметите или упатствата на религиозните групи се противат на законодавството на Азербејџан, или неговата повелба и другите документи се во спротивност со законите или содржат лажни информации, тогаш регистрацијата на тие групи може да биде одбиена од одговорните органи. Верските групи имаат право да се жалат на неодобрувањето на регистрацијата до судовите.

Според ДЛВЗА, таа регистрирала 48 нови групи од мај 2006 година до јуни 2007 година и не одбила ниту една апликација. Сите новорегистрирани групи биле муслимански заедници. ДЛВЗА објавила вкупно 392 регистрирани верски заедници во земјата.

Според законот за верски слободи, политичките партии не можат да се занимаваат со верска активност, а на верските водачи им е забрането да бараат јавни функции. Верските објекти не смеат да се користат за политички цели.

Законот за верски слободи, кој го спроведува Владата, им забранува на странците да прозелитираат .

Регистрираните муслимански организации се подредени на Кавкаскиот муслимански одбор (ЦМБ), муфтија од советско време што назначува муслимански свештеници во џамиите, периодично ги следи проповедите и организира годишен аџилак во Мека. Муслиманските верски групи мора да добијат писмо за одобрување пред да можат да бидат регистрирани од ДЛВЗА. Некои муслимански верски водачи се спротивставиле на нивното мешање.

Веронауката не е задолжителна, а нема верска наставна програма за јавните основни и средни училишта; сепак, не постои ограничување за наставата по веронаука во државните училишта.

### Ограничувања на верските слободи

Од петте главни баптистички цркви, три се успешно регистрирани; сепак, во текот на извештајниот период, ДЛВЗА повторно ги отфрлила барањата на баптистичките цркви во Алијабад (која бара регистрација 15 години) и Нефтчала. Баптистите изјавиле дека нотарот во Алијабад одбил да ги прегледа документите за регистрација на заедницата.

Во декември 2006 година, претставници на ДЛВЗА, наводно, рекле на заедницата на Божјото собрание во Баку дека ќе мора однапред да ја известат за состаноците за да бидат регистрирани. Божјите собранија известиле дека неколку пати се обиделе да ги регистрираат своите цркви во Баку и Сумгајит - последниот во јануари 2007 година - но не добиле одговор од ДЛВЗА. Претставник на Божјото собрание се состанал со претставници на ДЛВЗА во мај и јуни 2007 година за да го унапреди процесот на регистрација, но ДЛВЗА изјавила дека сè уште ја испитува апликацијата. Во јуни полицијата се вмешала и во еден од црковните собири во Баку.

Џума џамија останала затворена од јуни 2004 година; на имамот на џамијата сè уште не му било дозволено да патува во странство на крајот од извештајниот период.

Во мај 2007 година, шефот на ДЛВЗА, Хидајат Орујов изјавил дека само 9 од 49 џамии во Губа биле регистрирани. Локалните коментатори објавиле дека салафистите биле особено активни во северните региони на земјата Губа и Качмаз.

Законот за верска слобода експлицитно забранува верско прозелитирање од странци, а Владата строго го спровела тоа. Владата била загрижена за исламските мисионерски групи (претежно ирански и вахаби) кои дејствуваат во земјата и, како и во претходните години, ги ограничила нивните активности.

Некои муслимани се пожалиле на наводната неселективна употреба на терминот „*вахаби*" од страна на ДЛВЗА за да се фрли сенка врз побожните муслимани. Локалните протестантски христијани, исто така, тврделе дека претседателот на ДЛВЗА, Орујов, навредливо ги нарекува нивните организации како „*секти*".

Во мај 2007 година, судот во Баку осудил новинар и уредник на весникот *Санат* под обвинение за „*поттикнување верска омраза*". Новинарот добил 3 години затвор, а уредникот 4 години. Новинарот напишал напис, објавен во ноември 2006 година, тврдејќи дека исламските вредности го забавуваат развојот на земјата.

Законот дозволува производство и ширење на верска литература со одобрение на ДЛВЗА; само верската литература, која промовира верска нетолеранција, дискриминација и радикални религиозни идеи е ограничена да увезува во земјата од страна на ДЛВЗА.

Владата го регулира патувањето заради веронаука. Потенцијалните патници мора да добијат дозвола или да се регистрираат во ДЛВЗА или Министерството за образование да заминат во странство за религиозни студии.

Не е потребна верска легитимација во пасошите или другите лични документи. Сепак, Центарот за заштита на совеста и верските слободи објавил дека властите им забраниле на муслиманките да носат шамии на фотографиите од пасошот и другите официјални лични документи.

Некои локални власти продолжиле да ги обесхрабруваат муслиманките да носат шамии во училиштата.

Официјалната веб-страница на Јеховините сведоци на 23 март 2015 година објавила дека „*религиозната нетолеранција ескалира во Азербејџан бидејќи органите за спроведување на законот наметнуваат високи казни за Јеховините сведоци и ги затвораат".* Во него се додава*: „Властите кривично ги гонат Сведоците затоа што се состанувале за да се поклонат и што разговарале со другите за нивните верувања*".  ]

Извештаите во печатот покажале дека Ерменската апостолска црква уживала посебен статус во регионот Нагорно-Карабах. Главно муслиманското, етничко азербејџанско население во Нагорно-Карабах и седумте окупирани територии го напуштиле регионот за време на судирот со Ерменија во 1990-тите и останале неспособни да се вратат во овие области.

Во текот на извештајниот период, според локалните контакти и печатот, имало неколку инциденти со апсење на вахабисти од страна на полицијата, а понекогаш и одземање оружје и литература, особено во северните региони Губа, Хачмаз, Гакс и Закатала. Во април 2007 година, на пример, полицијата уапсила 16 наводни радикални салафисти во Хачмаз.

Во 2019 година, Комисијата на Соединетите Американски Држави за меѓународна верска слобода известила за апсење на 77 лица означени како „*шиитски* *екстремисти*", од кои 48 се сметале за политички затвореници од бранителите на човековите права, тие исто така објавиле дека на судските сослушувања во текот на годината, овие лица сведочеле дека полицијата и другите службеници ги мачеле за да изнудат лажни признанија. Локалните групи за човекови права изјавиле дека владата продолжила физички да малтретира, апси и затвора верски активисти. Властите накратко приведувале, казнувале или предупредувале поединци за одржување неовластени верски состаноци; бидејќи барањата на владата за законска регистрација биле неостварливи за заедниците со помалку од 50 членови. Владата го контролира увозот, дистрибуцијата и продажбата на верски материјали. Судовите казниле поединци за неовластена продажба или дистрибуција на верски материјали.

Претставниците на граѓанското општество изјавиле дека граѓаните продолжуваат да ги толерираат „*традиционалните*" малцински религиозни групи (т.е. историските во земјата), вклучувајќи ги Евреите, руските православни христијани и католиците; сепак, на групите кои се сметаат за „*нетрадиционални*" често се гледаа со сомнеж и недоверба.

### Антисемитизам

Антисемитизмот е една форма на национална нетолеранција, изразена како непријателски став кон Евреите како етничка или религиозна група. Во Азербејџан не е забележан антисемитизам. Низ вековите, на територијата на Азербејџан живееле различни етнички и јазични групи Евреи: Планински Евреи, Ашкенази Евреи, Кримчаци, Курдски Евреи и Грузиски Евреи. Во 19 век, мнозинството од еврејското население на Азербејџан биле Планински Евреи, во 20 век мнозинството биле Ашкенази.

Главниот еврејски центар бил градот Губа, каде во 1835 година имало 5492 Евреи (од кои 2718 луѓе се концентрирани во еврејскиот кварт); Во 1866 година во градот живееле 6282 Евреи. Во селата Варташен и Муџи имало и релативно големи заедници на планински Евреи. Во 1864 година, во селото Варташен (од 1990 година - Огуз), мнозинството од населението биле Евреи. Во 1886 година живееле 1400 Евреи, имало три молитвени куќи, два Талмуд-Хуни со 40 ученици. Познато е дека вкупниот број на писмени кои знаат да ја читаат Тора изнесувал 70 луѓе, меѓу нив имало и пет Евреи кои биле наречени рабини. Во 1917 година во Баку бил објавен неделникот „*Kavkazer Vochenblat*" (на јидиш), во 1917-1918 година - неделникот „Кавкаски еврејски хералд". Во 1919 година весникот „*Тобуши сабхи*" (на хебрејско-татарски јазик) излегувал некое време. Со конечното воспоставување на советската власт (април 1920 година), независниот еврејски печат престанал да постои. Од 1922 година, весникот *Корсох* бил објавен во главниот град на Азербејџан на хебрејско-татарски јазик - орган на Кавкаскиот комитет на Еврејската комунистичка партија и нејзината младинска организација. Во 1990-тите, имало две синагоги во Баку (Планински Евреи и Ашкенази), како и синагоги на планински Евреи во Губа и Огуз и синагога во Приволноје. Во септември 1993 година, во Баку се одржал семинар на рабини од Азербејџан, Грузија и Дагестан. Во 1994 година таму била отворена јешива. Во 1997 година, во Баку била отворена синагога на грузиски Евреи. Во почетокот на 2000-тите во предградијата на Губа, имало три синагоги на Планинските Евреи, а функционирала и јешива. Од 1999 година, во Баку работи верско еврејско средно училиште. Според податоците од 1994 година, хебрејскиот јазик се изучувал на универзитетот и во две средни училишта во главниот град. Курсевите за хебрејски јазик биле спроведени во Баку, Губа и Огуз. Претставници на Еврејската агенција и наставници од Израел дале голема помош во организирањето на часовите; Меѓу студентите на курсевите имало и не-Евреи. Пред присутните бил еврејски ансамбл за камерна музика, детски хор, танцов ансамбл. Локалното радио и телевизија редовно емитува записи од израелската поп музика.

Раководството на Азербејџан се обидува да воспостави политички и економски врски со Израел. Дипломатските односи биле воспоставени во 1993 година. На 11 мај 1994 година, вршителот на должноста на државата Израел во Азербејџан, Елиезер Јотват, му ги предал акредитивните писма на претседателот Хејдар Алијев. Во август 1999 година, израелската парламентарна делегација била во официјална посета на Азербејџан. Обемот на извозот од Израел во Азербејџан во 1993 година изнесува 545 илјади долари, увозот - дванаесет илјади; Во 1994 година, извозот и увозот значително се зголемиле.

### Подобрувања на верската слобода

Некои религиозни групи во земјата пријавиле подобрувања во нивната способност да функционираат слободно. Неколку цркви посочиле дека ја добиле или очекувале да ја добијат нивната регистрација, можеле да увезуваат верска литература и се состанувале без мешање на владата.

Владата го промовира меѓуверското разбирање. ДКВЗА повикува водачи на различни верски заедници во неколку наврати за да ги решат споровите приватно и обезбедува форуми за претставниците кои ја посетиле, да разговараат за верски прашања со верските личности. ДКВЗА редовно организира неколку семинари, конференции и регионални состаноци за верската слобода и толеранција. На 26-27 април 2007 година, Азербејџан бил домаќин на меѓународната конференција за „*Улогата на медиумите во развојот на толеранцијата и меѓусебното разбирање*" како членка на Организацијата на исламската конференција.

Во мај 2007 година започнала изградбата на нов еврејски образовен комплекс. Властите, исто така, резервирале едно крило на училиште во Баку за секуларни и верски часови за 200 еврејски ученици.

Азербејџанската влада континуирано доделува финансиска поддршка за различни верски групи. Последната распределба била одредена меѓу Кавкаската муслиманска канцеларија, Архиепископот на Баку и Руската православна црква, Заедницата на Планинските Евреи во Баку, Заедницата на европските Евреи во Баку, Апостолската префектура на Римокатоличката црква во Азербејџан и христијанската заедница Албан-Уди. од Претседателскиот резервен фонд за 2018 година според Претседателскиот указ од 11 јуни 2018 година

Меѓурелигиски активности
------------------------

Владата на Азербејџан промовира верска толеранција преку организирање меѓурелигиски настани, финансиски поддржувајќи работилници поврзани со ова прашање. Владата организирала голем број регионални конференции со цел да се поттикне верската толеранција и да се бори против верскиот радикализам. Азербејџан бил домаќин на Седмиот Глобален форум на Сојузот на цивилизации на Обединетите нации.

Папата Франциск го посетил Азербејџан во октомври 2016 година  и јавно ги изразил своите позитивни мислења за меѓуверскиот дијалог и верската толеранција во земјата.

ДКВЗА организира конференции, дијалози, јавни настани, обуки и семинари поврзани со религиозни прашања со учество на претставници од различни вери. Евроазискиот регионален центар на младинскиот форум на исламската конференција е една од организациите кои поддржуваат вакви активности заедно со ДКВЗА.

На 15 март 2017 година во Баку се одржал меѓународна конференција на тема „*Исламска солидарност – предизвик на времето*" во организација на Кавкаскиот муслимански одбор, ДКВЗА, Меѓународниот центар за мултикултурализам во Баку и Националната академија на науките на Азербејџан.

Семинарот на тема „*Мултикултурализам и меѓурелигиска толеранција: Искуството на Азербејџан и неговото значење за Европа*" бил организиран од Институтот за безбедносна и развојна политика, Меѓународниот мултикултуралистички центар Баку и Амбасадата на Азербејџан во Шведска на 18 ноември 2015 година.

Без разлика што има тековен судир меѓу Ерменија и Азербејџан, во Азербејџан се промовира верска и етничка толеранција. Затоа, Католикосот на сите Ерменци Карекин II го посетил Баку за да учествува на самитот на светските верски лидери. Тој бил и во Ерменската црква во центарот на Баку за време на неговата посета. Овој настан има историско значење, бидејќи било првпат ерменски верски водач да го посети Баку откако биле окупирани териториите на Азербејџан.

Самитот на светските верски лидери се одржал во Баку на 1 јуни 2010 година инициран од Одборот на муслиманите од Кавказ и организиран од Меѓурелигискиот совет на ЗНД. На настанот учествувале претставници на будистички, христијански, еврејски и муслимански групи, како и меѓународни организации, меѓу кои и Кирил I, патријарх московски и на цела Русија, и Карекин II, католикосот на сите Ерменци. На крајот од конференцијата, била потпишана завршна декларација со која се покануваат верските водачи да ги прошират своите активности во промовирањето на мирот и отфрлањето на радикализмот, екстремистичките идеологии, агресивниот сепаратизам и тероризмот.

Општествени злоупотреби и дискриминација
----------------------------------------

Имало некои извештаи за општествена злоупотреба или дискриминација врз основа на религиозно верување или практика. Имало народни предрасуди против муслиманите кои преминуваат во други вери и непријателство кон групите кои прозелитизираат, особено евангелистичките христијански и другите мисионерски групи. Ова било нагласено со нерешениот судир за Нагорно-Карабах.

Непријателството меѓу Ерменците и Азербејџанците, засилено со конфликтот во Нагорно-Карабах, останало силно. Во оние области на земјата контролирани од Ерменците, сите етнички Азери побегнале, а џамиите кои не биле уништени останале неактивни. Непријателството кон етничките Ерменци на друго место во земјата ги принудило повеќето од нив да побегнат помеѓу 1988 и 1990 година, а сите ерменски цркви, од кои многу биле оштетени во етничките немири што се случиле пред повеќе од една деценија, останале затворени. Како последица на тоа, околу 10.000 до 30.000 етнички Ерменци кои накратко останале не биле во можност да присуствуваат на богослужбите во нивните традиционални места за богослужба и морале да го сокријат својот идентитет. Поради недостаток на физичка безбедност, скоро сите преостанати Ерменци подоцна побегнале.

На крајот на периодот на известување, Јеховините сведоци во Баку изјавиле дека не можат да ја користат зградата што ја изнајмиле за религиозни состаноци откако потпишале договор за изнајмување во септември 2006 година. Според Јеховините сведоци, локалните жители ангажирале приватно обезбедување за да го спречат нивниот пристап до имотот на 21 септември 2006 година, а локалната полиција ја известила групата на 24 септември дека нема да можат да одржуваат состаноци во просторот поради жалбите на жителите. На 17 април 2007 година, наводно, четворица мажи упаднале во зградата и нападнале двајца Јеховини сведоци. Групата известила дека локалната полиција одбила да го истражи инцидентот и покрај тоа што напаѓачите биле идентификувани.

Како и во претходните периоди на известување, весниците и телевизиските преноси прикажувале „*нетрадиционални*" религиозни групи како закани за идентитетот на нацијата и како поткопување на традициите на земјата на меѓуверска хармонија, што доведе до локално вознемирување.

Во текот на извештајниот период, написи критички настроени кон вахабизмот и кон христијанските мисионери се појавиле во весниците, а еден телевизиски канал емитувал „*излагања*" на христијанските црковни служби.

Непријателство, исто така, постоело и кон странската (најчесто иранска) муслиманска мисионерска активност, која многумина ја сметале за обид за ширење на политичкиот ислам, а со тоа и како закана за стабилноста и мирот. Медиумите биле насочени кон некои муслимански заедници за кои Владата тврдела дека биле вклучени во нелегални активности.

На 11 април 2007 година, неидентификувани лица фрлиле запален предмет низ прозорецот на новоизградената Римокатоличка црква во Баку. Свештеникот на црквата јавно изјавил дека инцидентот е речиси сигурно криминален и им се заблагодарил на локалните власти што го истражуваат случајот.

### Сузбивање на шиитската религиозност

И покрај тоа што е земја со мнозинство шиити, владејачкиот режим на Илхам Алијев редовно и агресивно го спроведува секуларизмот; На Азербејџанците им е забрането да учат во странски хауза, на Азербејџанките се обесхрабрени и им се забранува задолжително исламско покривање, алкохол како пиво и вино се произведуваат домашно и редовно се консумираат, годишните комеморации на Ашура се под надзор и често се забранети.

Поврзано
--------

* Религија во Азербејџан
* Човекови права во Азербејџан
* Државен комитет за работа со верски организации на Република Азербејџан

Наводи
------

1. ↑  „Religion in Azerbaijan" (PDF). Азербејџан е секуларна земја, во член 48 од нејзиниот Устав се гарантира слободата на обожавање на сите групи. Секој има право да избере која било вера, да прифати која било религија или да не практикува ниту една религија, да го изрази своето мислење за религијата и да ја шири. Според ставовите 1-3 од член 18 од Уставот, религијата дејствува одвоено од власта, секоја религија е еднаква пред законот и забранета е пропаганда на религии, ублажување на човековата личност и спротивност на принципите на хуманизмот. Во исто време, државниот систем на образование е исто така секуларен. Законот на Република Азербејџан (1992) „*За слободата на вера*" го обезбедува правото на секое човечко суштество да го определи и изрази своето мислење за религијата и да го изврши ова право.
2. 1 2  „In Focus — Azerbaijan: A living example of unity in diversity". *In Focus — Magazine of the UNESCO International Bureau of Education*. Посетено на 2021-09-20.
3. ↑
4. ↑  „Religion in Azerbaijan" (PDF). Приближно 95% од населението на Азербејџан се муслимани. Остатокот од населението се придржува кон други вери или не е религиозно, иако тие не се официјално застапени. Кај муслиманското мнозинство, верското почитување варира и муслиманскиот идентитет има тенденција да се заснова повеќе на културата и етничката припадност, а не на религијата. Муслиманското население е приближно 85% шиити и 15% сунити; разликите традиционално не се остро дефинирани. Други традиционални религии или верувања што ги следат многумина во земјата се православниот сунитски ислам, Руската православна црква и разни христијански секти. Традиционално селата околу Баку и регионот Ленкоран се сметаат за упориште на шиизмот. Во некои северни региони, населени се сунити
5. ↑  James Ciment, Immanuel Ness (1999). *Encyclopedia of Global Population and Demographics*. стр. 173. ISBN 978-1135950743. Архивирано од изворникот на 2022-04-08. Посетено на October 30, 2017.CS1-одржување: бот: непознат статус на изворната URL (link)
6. ↑  „UNdata | country profile | Azerbaijan". *data.un.org*. Посетено на 2017-10-30.
7. ↑  „Population of Azerbaijan". *The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan* (англиски). Посетено на 2017-10-30.
8. ↑  „International Religious Freedom Report for 2016". *www.state.gov* (англиски). Посетено на 2017-10-30.
9. 1 2  „The Constitution of the Republic of Azerbaijan". *en.president.az*. Посетено на 2017-10-09. Article 48
10. ↑  „Law on Freedom of Religious belief of the Republic of Azerbaijan". *www.e-qanun.az* (азербејџански). Архивирано од изворникот на 2017-10-09. Посетено на 2017-10-09.
11. ↑  „Decree On the establishment of the State Committee for Work with Religious Organizations of the Republic of Azerbaijan". *scwra.gov.az* (азербејџански). Посетено на 2017-10-31.
12. ↑  „Amendments and additions to the Law of the Republic of Azerbaijan "On freedom of religion" (08.05.2009)". *www.meclis.gov.az*. Посетено на 2017-10-30.
13. ↑  „International Religious Freedom Report for 2015". *www.state.gov* (англиски). Архивирано од изворникот на 2017-08-16. Посетено на 2017-10-30.
14. ↑  „Azerbaijan's Religious Intolerance Against Jehovah's Witnesses".
15. 1 2  Public Domain *One or more of the preceding sentences, кој е во јавна сопственост**:* „Azerbaijan". *United States Department of State* (англиски). Посетено на 2020-11-25.
16. ↑  „Azerbaijan Virtual Jewish History Tour".
17. ↑  „Мехрибан Алиева приняла участие в закладке фундамента здания школы для еврейских детей". June 2007.
18. ↑  Ihsanoglu, Ekmeleddin (2010). *The Islamic World in the New Century: The Organisation of the Islamic Conference*. Hurst Publishers. стр. 164. ISBN 9781849040631.
19. ↑  „Order of the President of the Republic of Azerbaijan on providing financial assistance to religious organizations in Azerbaijan". *president.az* (азербејџански). Посетено на 2018-06-18.
20. ↑  „Azerbaijani president allocates financial aid to religious organizations". *APA Information Agency* (англиски). Архивирано од изворникот на 2018-06-18. Посетено на 2018-06-18.
21. ↑  „Pope Francis visits oil-rich Azerbaijan | News | DW | 02.10.2016". *Deutsche Welle* (англиски). Посетено на 2017-10-30.
22. ↑  „Reply of Azerbaijani delegation on the matters that allegedly stated to be of concern in Azerbaijan". *OSCE*. 8 October 2008. Посетено на 2017-10-30.
23. ↑  „Russian Orthodox Church delegation attends interreligious forum in Baku | The Russian Orthodox Church". *mospat.ru* (англиски). Посетено на 2017-10-30.
24. ↑  „A Summary of the Seminar "Multiculturalism and Inter-religious Tolerance: The Experience of Azerbaijan and its Significance for Europe"". *Institute for Security and Development Policy* (англиски). Посетено на 2017-10-30.
25. ↑  „Interfaith in Baku". *The European Azerbaijan Society*. Архивирано од изворникот на 2017-11-07. Посетено на 2017-10-30.
26. ↑  Kucera, Joshua (20 Sep 2018). „Azerbaijani Shias gather for Ashura, under close watch from the state". *eurasianet*. Посетено на 1 October 2020.
27. ↑  Murad, Ismayilov (17 Jul 2019). „Исламскиот радикализам што никогаш не бил: Исламскиот дискурс како продолжение на потрагата на елитата за легитимација. Азербејџан во фокусот". *Journal of Eurasian Studies*. **10** (2): 183–196. doi:10.1177/1879366519863167.

Надворешни врски
----------------

* Биро за демократија, човекови права и труд на САД. Азербејџан: Извештај за меѓународна верска слобода 2007 година. *Оваа статија вклучува текст од овој извор, кој е во јавна сопственост.*
* Форум 18 Истражување за верските слободи, септември 2008 година
* Статија на Форум18 .

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Верска слобода во Европа |
| --- |
|  |
| Суверени  држави | 
* Австрија
* Азербејџан
* Албанија
* Андора
* Белгија
* Белорусија
* Босна и Херцеговина
* Бугарија
* Германија
* Грузија
* Грција
* Данска
* Ерменија
* Естонија
* Ирска
* Исланд
* Италија
* Казахстан
* Кипар
* Латвија
* Литванија
* Лихтенштајн
* Луксембург
* Македонија
* Малта
* Молдавија
* Монако
* Норвешка
* Обединето Кралство
	+ Англија
	+ Велс
	+ Северна Ирска
	+ Шкотска
* Полска
* Португалија
* Романија
* Русија
* Сан Марино
* Словачка
* Словенија
* Србија
* Турција
* Украина
* Унгарија
* Финска
* Франција
* Холандија
* Хрватска
* Црна Гора
* Чешка
* Шведска
* Швајцарија
* Шпанија

 |
|  |
| Делумнопризнаени | 
* Абхазија
* Јужна Осетија
* Косово
* Нагорно-Карабах
* Приднестровие
* Северен Кипар

 |
|  |
| Зависни  и др. територии | 
* Гернзи
* Гибралтар
* Ман
* Оланд
* Фарски Острови
* Џерси
* Шпицбершки Острови

 |
|  |
| Други целини | 

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * п
* р
* у
Верска слобода во Азија |
| --- |
|  |
| Независнидржави | 

Авганистан **·** 
Азербејџан1 **·** 
Бангладеш **·** 
Бахреин **·** 
Брунеј **·** 
Бутан **·** 
Виетнам **·** 
Грузија4 **·** 
Египет4 **·** 
Ерменија1 **·** 
Израел **·** 
Индија **·** 
Индонезија **·** 
Ирак **·** 
Иран **·** 
Источен Тимор3 **·** 
Јапонија **·** 
Јемен **·** 
Камбоџа **·** 
Јордан **·** 
Казахстан4 **·** 
Катар **·** 
Кина **·** 
Киргистан **·** 
Северна Кореја **·** 
Јужна Кореја **·** 
Кувајт **·** 
Кипар1 **·** 
Лаос **·** 
Либан **·** 
Малезија **·** 
Малдиви **·** 
Мјанмар2 **·** 
Монголија **·** 
Непал **·** 
Обединети Арапски Емирати **·** 
Оман **·** 
Пакистан **·** 
Русија4 **·** 
Саудиска Арабија **·** 
Сингапур **·** 
Сирија **·** 
Таџикистан **·** 
Тајланд **·** 
Турција4 **·** 
Туркменистан **·** 
Узбекистан **·** 
Филипини **·** 
Шри Ланка
 |
|  |
| Непризнаени држави | 

Абхазија1 **·** 
Нагорно-Карабах **·** 
Северен Кипар **·** 
Држава Палестина **·** 
Република Кина (Тајван) **·** 
Јужна Осетија1 **·** 
 |
|  |
| Зависни територии | 

Акротири и Декелија **·** 
Божиќен Остров **·** 
Британска Индоокеанска Територија **·** 
Кокосови Острови **·** 
Хонгконг **·** 
Макао
 |
|  |
| 1 Понекогаш вклучена во Европа.  2 Позната и како Бурма.  3 Понекогаш вклучена во Океанија.  4 Трансконтинентална држава.  |

 |