**Пергам** или **Пергамон** (грчки: Πέργαμον), или неговиот современ грчки облик **Пергамос** (Πέργαμος),   — богат и моќен антички грчки град во Мизија. Се наоѓа на 26 километри од современото крајбрежје на Егејското Море на гребенот на северната страна на реката Бакирчај и северозападно од современиот град Бергама, Турција.

За време на хеленистичкиот период, станал главен град на Кралството Пергамон во 281–133 година пр. н. е. под династијата Аталиди, која го претворил во еден од главните културни центри на грчкиот свет. Сè уште може да се видат многу остатоци од неговите споменици, а особено ремек-делото на Пергамонскиот олтар. Пергамон бил најсеверната од седумте цркви во Азија наведени во новозаветната Книга на Откровението.

Градот е центриран на 335 метровската висока меса од андезит, која ја образувала неговата акропола. Оваа меса нагло паѓа на северната, западната и источната страна, но три природни тераси на јужната страна обезбедуваат пат до врвот. Западно од акрополата, низ градот тече реката Селин (денешна Бергамачај), додека на исток минува реката Цетиус (денешна Кестелчај).

Пергам бил додаден на списокот на светско наследство на УНЕСКО во 2014 година.

Местоположба
------------

 Урнатините на античкиот град Пергам
Пергам лежи на северниот раб на рамнината Кајкус во историскиот регион Мизија во северозападниот дел на Турција. Реката Кајкус на овој момент ги пробива околните планини и ридови и тече во широк лак на југозапад. Во подножјето на планинскиот венец на север, помеѓу реките Селин и Цетиус, се наоѓа масивот Пергам кој се издига на 335 метри надморска височина. Местото се наоѓа на само 26 км од морето, но рамнината не е отворена за морето, бидејќи патот е блокиран од масивот Карадаг. Како резултат на тоа, областа има силно внатрешен карактер. Во хеленистичко време, градот Елаја на устието на Кајкус служел како пристаниште во Пергам. Климата е медитеранска со сушен период од мај до август, како што е вообичаено за должината на западниот брег на Мала Азија.

Долината е претежно составена од вулкански карпи, особено андезит, а масивот Пергам се состои исто така од андезит. Масивот е широк околу еден километар и околу 5,5 км долг од север кон југ. Се состои од широка, издолжена основа и релативно мал врв - горниот град. Страната свртена кон реката Цетиус е остра карпа, додека страната свртена кон Селинус е малку груба. На северната страна, карпата формира карпа широка 70 метри. На југоисток од овој бран, кој е познат како „*Градината на кралицата*", масивот ја достигнува својата најголема височина и наеднаш се откинува веднаш на исток. Горниот град се протега уште 250 метри на југ, но останува многу тесен, со ширина од само 150 метри. На јужниот крај масивот постепено паѓа на исток и југ, проширувајќи се на околу 350 метри и потоа се спушта кон рамнината кон југозапад.

Историја
--------

### Предхеленистички период

Населбата на Пергам може да се открие уште во архајскиот период, благодарение на скромните археолошки наоди, особено фрагменти од керамика увезени од запад, особено од источна Грција и Коринт, кои датираат од крајот на 8 век п.н.е. Не може да се докаже порано живеалиште во бронзеното време, иако во околината биле откриени камени алатки од бронзеното време.

Најраното спомнување на Пергам во литературните извори доаѓа од *Анабаза* на Ксенофон, бидејќи маршот на Десетте илјади под команда на Ксенофон завршил во Пергамон во 400/399 п.н.е. Ксенофон, кој го нарекува градот Пергамос, му ги предал останатите грчки трупи (околу 5.000 луѓе според Диодор) на Тиброн, кој планирал експедиција против персиските сатрапи Тисафернес и Фарнабаз, на оваа место во март 399 п.н.е. Во тоа време Пергам бил во сопственост на семејството Гонгилоси од Еретрија, кои се засолниле во Мала Азија и ја добиле територијата на Пергам од Ксеркс I, а Ксенофон бил домаќин од неговата вдовица Хелада.

Во 362 п.н.е. Оронтес, сатрап на Мизија, го користел Пергам како своја база за неуспешен бунт против Персија. Единствено во времето на Александар Македонски градот и околината биле отстранети од персиска контрола. Малку се трагите од предхеленистичкиот град, бидејќи во наредниот период теренот бил длабоко променет и изградбата на широки тераси вклучувала отстранување на речиси сите претходни градби. Делови од храмот на Атина, како и ѕидовите и темелите на олтарот во светилиштето на Деметра, датираат од четвртиот век.

* Можни монети на грчкиот владетел Гонгилос, со персиска капа на задната страна, како владетел на Пергам за Ахеменидското Царство. Пергам, Мизија, околу 450 п.н.е. Името на градот ΠΕΡΓ („PERG"), се појавува за прв пат на оваа монета и е првиот доказ за името на градот.Можни монети на грчкиот владетел Гонгилос, со персиска капа на задната страна, како владетел на Пергам за Ахеменидското Царство. Пергам, Мизија, околу 450 п.н.е. Името на градот ΠΕΡΓ („PERG"), се појавува за прв пат на оваа монета и е првиот доказ за името на градот.
* Монета на Оронтес, ахеменидскиот сатрап од Мизија (вклучувајќи го и Пергам), Адрамитејон. Околу 357-352 п.н.еМонета на Оронтес, ахеменидскиот сатрап од Мизија (вклучувајќи го и Пергам), Адрамитејон. Околу 357-352 п.н.е

### Хеленистички период

Слика на Филетаер на монета на Евмен I
*Кралство Пергам*, прикажано во својот најголем обем во 188 г п.н.е
Портрет на глава во природна големина, веројатно на Атал I Сотер
Лизимах, кралот на Тракија, го освоил во 301 година п.н.е. а градот бил проширен од неговиот поручник Филетаер. Во 281 п.н.е. кралството Тракија пропаднало и Филетаер станал независен владетел, основајќи ја династијата Аталиди. Неговото семејство владеело со Пергам од 281 до 133 п.н.е.: Филетаер 281–263; Евмен I 263–241; Атал I 241–197; Евмен II 197–159; Атал II 159–138; и Атал III 138–133. Филетаер го контролирал единствено Пергам и неговата непосредна околина, но градот добил многу нова територија под Евмен I. Особено, по битката кај Сард во 261 п.н.е. против Антиох I, Евмен можел да ја присвои областа до брегот и на некој начин во внатрешноста. И покрај ова зголемување на неговиот домен, Еумен не зел кралска титула. Во 238 година, неговиот наследник Атал I ги победил Галатјаните, на кои Пергам им оддаде почит за време на Евмен I. Потоа, Атал се прогласил за водач на целосно независно Пергаменско кралство.

Аталидите станале едни од најлојалните поддржувачи на Рим во хеленистичкиот свет. Атал I се здружил со Рим против Филип V Македонски, за време на првата и втората македонска војна. Во Римско-селевкидската војна, Пергам се приклучил на римската коалиција против Антиох III и бил награден со речиси сите поранешни селевкидски домени во Мала Азија со мирот на Апамеја во 188 п.н.е. Така, териториите на кралството го достигнале својот најголем обем. Евмен II повторно го поддржал Рим во Третата македонска војна, но Римјаните слушнале гласини дека тој водел тајни преговори со нивниот противник Персеј Македонски. На оваа основа, Рим негирал каква било награда за Пергам и се обидел да го замени Евмен со идниот Атал II, кој одбил да соработува. Овие инциденти го чиниле Пергамон неговиот привилегиран статус кај Римјаните, кои не му дале дополнителни територии.

Сепак, под браќата Евмен II и Атал II, Пергам го достигнал својот врв и бил повторно изграден во монументални размери. Ги задржал истите димензии долг интервал по неговото основање од Филетаер, опфаќајќи 21 хектари површина. По 188 година п.н.е. бил изграден масивен нов градски ѕид, кој бил долг 4 километри и опфаќал површина од приближно 90 хектари. Целта на Аталидите била да се создаде втора Атина, културен и уметнички центар на грчкиот свет. Тие го преуредиле својот Акропол по акрополот во Атина, а библиотеката во Пергам била позната како втора по Александриската библиотека. Пергам исто така бил процутен центар за производство на пергамент, чие име значи „*од Пергамон*". И покрај оваа етимологија, пергаментот се користел во Мала Азија долго пред подемот на градот; приказната дека бил измислен од Пергамените, за да се заобиколи монополот на Птоломејците за производство на папирус, не е точна. Преживеаните епиграфски документи покажуваат како Аталидите го поддржувале растот на градовите со испраќање на вешти занаетчии и со ослободување даноци. Тие им дозволиле на грчките-држави во нивните домени да ја задржат номиналната независност и испратиле подароци до грчките културни места како Делфи, Делос и Атина. Двајцата браќа Евмен II и Атал II ја покажале најпрепознатливата карактеристика на Аталидите: изразено чувство за семејство без ривалство или интриги - ретко меѓу хеленистичките династии. Атал II го носел епитетот „Филаделфос", „*оној што го сака својот брат*", а неговите односи со Евмен II биле споредувани со хармонијата меѓу митските браќа Клеобис и Битон.

Кога Атал III починал без наследник во 133 г п.н.е. тој го оставил целиот Пергам на Рим. Ова било оспорено од Аристоник, кој тврдел дека е брат на Атал III и водел вооружено востание против Римјаните со помош на Блосиј, познат стоички филозоф. Извесен период уживал во успех, победувајќи го и убивајќи го римскиот конзул П. Лицин Крас и неговата војска, но бил поразен во 129 п.н.е. од конзулот М. Перперна. Аталидското кралство било поделено помеѓу Рим, Понт и Кападокија, при што најголемиот дел од неговата територија станала новата римска провинција Азија. Самиот град бил прогласен за слободен и накратко служел како главен град на провинцијата, пред оваа разлика да биде пренесена во Ефес.

### Римски период

 Митридат VI, портрет во Лувр
Во 88 п.н.е. Митридат VI Еупатор го направил Пергам свое седиште во неговата прва војна против Рим, во која бил поразен. Победничките Римјани го лишиле Пергам од сите негови придобивки и од неговиот статус на слободен град. Од тој момент, градот требало да плати данок и да ги смести и снабдува римските трупи, а имотот на голем дел од жителите бил конфискуван. Увезената пергамена стока била меѓу луксузот во кој уживал Лукулус. Членовите на пергаменската аристократија, особено Диодор Паспар во 70-тите п.н.е. го користеле сопствениот имот за да одржуваат добри односи со Рим, дејствувајќи како донатори за развојот на градот. Бројни почесни натписи укажуваат на делото на Паспар и на неговата исклучителна положба во Пергам во тоа време.

Пергам сè уште останал познат град и бил седиште на *конвентус* (регионално собрание). Неговиот неокорат, доделен од Август, била првата манифестација на царскиот култ во провинцијата Азија. Плиниј Постариот се однесувал на градот како најважен во провинцијата  и локалната аристократија продолжила да ги достигнува највисоките кругови на моќ во 1 век од нашата ера, како Аулус Јулиј Квадрат, кој бил конзул во 94 и 105 година.

 Пергам во римската провинција Азија, 90 п.н.е
Сепак, дури за време на Трајан и неговите наследници се случил сеопфатен редизајн и ремоделирање, со изградба на римски „*нов град*" во основата на акрополот. Градот бил првиот во провинцијата кој добил втор неокорат, од Трајан во 113/4 година. Адријан го подигнал градот на рангот на метропола во 123 година и со тоа го издигнал над неговите локални ривали, Ефес и Смирна. Била спроведена амбициозна градежна програма: биле изградени масивни храмови, стадион, театар, огромен форум и амфитеатар. Покрај тоа, на границите на градот, светилиштето на Асклепиј (богот на лекувањето) било проширено во раскошна бања. Ова светилиште растело во слава и се сметало за еден од најпознатите лековити центри на римскиот свет.

Макета на акрополата во Пергамон, што ја прикажува ситуацијата во 2 век од нашата ера
Во средината на II век Пергамон бил еден од најголемите градови во покраината и имал околу 200.000 жители. Гален, најпознатиот лекар од антиката, освен Хипократ, бил роден во Пергамон и ја добил својата рана обука на Асклепионот. На почетокот на III век Каракала му доделил на градот трет неокорат, но веќе дошло до пад на градот. Економската сила на Пергам пропаднала за време на кризата во Третиот век, бидејќи градот бил тешко оштетен во земјотрес во 262 година и бил ограбен од Готите набргу потоа. Во доцната антика, тој доживеал ограничено економско закрепнување.

### Византиски период

Во 663/4 година, Пергам за прв пат бил окупиран преку нападите на Арапите. Како резултат на тековната арапска закана, областа на населување се повлекла до акрополата, која царот Констанс II (вл. 641–668) утврдил  со ѕид изграден од сполија и со висина од 6 метри.

За време на средновизантискиот период, градот бил дел од Тракиската тема и од времето на Лав VI Мудриот (вл. 886–912) од Темата Самос. Изворите од VII век сведочат за ерменска заедница во Пергам, веројатно формирана од бегалци од муслиманските освојувања; оваа заедница го создала царот Филипик (вл. 711–713). Во 716 година, Пергам повторно бил ограбен од војските на Маслама ибн Абд ел-Малик. Повторно бил обновен и зацврстен откако Арапите ја напуштиле опсадата на Цариград во 717–718 година.

Пергам страдал од инвазијата на Селџуците на западна Анадолија по битката кај Манцикерт во 1071 година. Нападите во 1109 и 1113 година во голема мера го уништиле градот, кој само бил обновен од страна на царот Мануил I Комнин (вл. 1143–1180), околу 1170 г. Најверојатно станал главен град на новата тема на Неокастра, основана од Мануил. Под Исак II Ангел (вл. 1185–1195), локалната метропола била промовирана во митрополитска епископија, откако претходно била суфраганска епархија на Ефеската митрополија.

По ограбувањето на Цариград во 1204 година за време на Четвртата крстоносна војна, Пергам станал дел од Никејското Царство. Кога царот Теодор II Ласкарис (вл. 1254–1285) го посетил Пергам во 1250 година, му ја покажале куќата на Гален, но видел дека театарот бил уништен и, освен ѕидовите на кои им обрнал одредено внимание, само сводовите над Селин му се чинеле вредни за внимание. Спомениците на Аталидите и Римјаните во тоа време биле ограбени и во урнатини.

Со ширењето на анадолските бејлики, Пергам бил впиен во бејликот на Карасидите кратко по 1300 година, а потоа бил освоен од османлискиот бејлик. Османлискиот султан Мурат III имал две големи урни од алабастер пренесени од урнатините на Пергам и поставени на двете страни од наосот во Света Софија во Истанбул.

Пергам во митот
---------------

 Основање на Пергам: приказ од Телефос на олтарот Пергамон
Пергам, кој го следел своето основање до Телеф, синот на Херакле, не се споменува во грчкиот мит или еп од архаичниот или класичниот период. Меѓутоа, во епскиот циклус, митот за Телеф е веќе поврзан со областа Мизија. Во потрага по својата мајка, Телеф ја посетил Мизија по совет на пророк. Таму тој станалзет или зет на Теутра и го наследил неговото кралство Теутранија, опфаќајќи ја областа помеѓу Пергам и Кајкус. Телеф одбил да учествува во Тројанската војна, но неговиот син Еврипил се борел на страната на Тројанците. Овој материјал бил обработен во голем број трагедии, како што се „ *Миси"* на Есхил, „*Алеада* "на Софокле и „ *Телеф* и *Авге"* на Еврипид, но се чини дека Пергам немал никаква улога во ниту една од нив.

Така, од една страна, Еврипил, кој морал да бил дел од династичката линија како резултат на присвојувањето на митот, не бил споменат во химната испеана во чест на Телеф во Асклепион. Инаку, се смета дека не му се обрнало внимание. Но, жителите на градот му принесувале жртви на Телеф  и гробот на неговата мајка Ауге се наоѓал во Пергам во близина на Кајкус. Така, Пергам влегол во тројанскиот епски циклус, а неговиот владетел се вели дека бил Аркадиец кој се борел со Телеф против Агамемнон кога слетал во Кајкус, го помешал со Троја и почнал да ја опустошува земјата.

Од друга страна, приказната била поврзана со основањето на градот со уште еден мит – оној за Пергам, истоимениот херој на градот. Тој, исто така, припаѓал на поширокиот циклус на митови поврзани со Тројанската војна како внук на Ахил преку неговиот татко Неоптолем и на Етион од Теба преку неговата мајка Андромаха (наложница на Неоптолем по смртта на Хектор од Троја). Со неговата мајка, се вели дека побегнал во Мизија каде го убил владетелот на Теутранија и му го дал на градот своето име. Таму и изградил херон (светилиште) за мајка си по нејзината смрт. Во помалку херојска верзија, Гринос, синот на Еврипил, именувал град по него во знак на благодарност за услугата. Овие митски врски се смета дека се доцни и не се посведочени пред 3 век п.н.е. Улогата на Пергам останала подредена, иако тој добил одредено култно обожавање. Почнувајќи од римскиот период, неговиот лик се појавува на граѓанска кованица и се вели дека имал светилиште во градот. И покрај тоа, тој обезбедил дополнителна, намерно направена врска со светот на хомерскиот еп. Митридат VI бил прославен во градот како нов Пергам.

Меѓутоа, за Аталидите, очигледно генеалошката врска со Херакле била клучна, бидејќи сите други хеленистички династии одамна воспоставиле такви врски: Птоломејците директно се извлекле од Херакле, Антигонидите го вметнале Херакле во нивните семејно стебло во времето на владеењето на Филип V најдоцна на крајот на 3 век п.н.е. и Селевкидите тврделе дека потекнуваат од Аполон. Сите овие тврдења го црпат своето значење од Александар Македонски, кој тврдел дека потекнува од Херакле, преку неговиот татко Филип II.

Во нивната конструктивна адаптација на митот, Аталидите застанале во рамките на традицијата на другите, постари хеленистички династии, кои се легитимирале преку божественото потекло и настојувале да го зголемат сопствениот престиж. Жителите на Пергам со ентузијазам го следеле нивното водство и почнале да се нарекуваат *Телефидаи* (Τηλεφίδαι) и се однесува на самиот Пергам во поетските регистри како „*Телефиски град*" (Τήλεφις πόλις).

Истражување и ископување
------------------------

 Кристијан Вилберг: *Областа за ископување на Пергамонскиот олтар*. Скица од 1879 година.
Првото спомнување на Пергам во пишаните записи по античко време доаѓа од 13 век. Започнувајќи со Сирјако де Пициколиво 15 век, сè повеќе патници го посетувале местото и ги објавувале своите извештаи за него. Клучниот опис е оној на Томас Смит, кој го посетил Левант во 1668 година и пренел детален опис на Пергам, на кој големите патници од 17 век Џејкоб Спон и Џорџ Вилер можеле да додадат ништо значајно во своите извештаи.

Кон крајот на 18 век, овие посети биле засилени со научна (особено античка историска) желба за истражување, олицетворена од Марија-Габриел-Флорен-Август де Шоазел-Гуфие, патник во Мала Азија и француски амбасадор во Високата порта во Истанбул од 1784 до 1791 година. На почетокот на 19 век, Чарлс Роберт Кокерел направил детален извештај, а Ото Магнус фон Стакелберг направил важни скици. Правилен опис на повеќе страници со планови, височини и погледи на градот и неговите урнатини првпат го изработил Чарлс Тексиер кога го објавил вториот том од неговиот *Опис на минијатурата на Азијата*.

Во 1864–5, германскиот инженер Карл Хуман за прв пат го посетил Пергам. За изградбата на патот од Пергам до Дикили за кој има преземено плански работи и топографски студии, се вратил во 1869 година и почнал интензивно да се фокусира на наследството на градот. Во 1871 година, тој организирал мала експедиција таму под водство на Ернст Куртиус. Како резултат на оваа кратка, но интензивна истрага, биле откриени два фрагменти од голем фриз и пренесени на детална анализа во Берлин, каде што добиле одреден интерес, но не многу. Не е јасно кој ги поврзал овие фрагменти со Големиот олтар во Пергам спомнат од Луциј Ампелиј. Меѓутоа, кога археологот Александар Конзе го презел раководството на одделот за античка скулптура во Кралските музеи во Берлин, тој брзо иницирал програма за ископување и заштита на спомениците поврзани со скулптурата, за кои имало широко сомневање дека го вклучуваат Големиот олтар.

 Долната агора во 1902 година, за време на ископувањата
Како резултат на овие напори, на Карл Хуман, кој вршел ископувања на ниско ниво во Пергам претходните неколку години и го открил на пример архитравниот натпис на Храмот на Деметра во 1875 година, му било доверено извршување на работата во областа на олтарот на Зевс во 1878 година, каде што продолжил да работи до 1886 година. Со одобрение на Отоманското Царство, релјефите откриени таму биле пренесени во Берлин, каде за нив бил отворен Пергамскиот музеј во 1907 година. Работата ја продолжил Конзе, кој се стремел кон најцелосно можно изложување и истражување на историскиот град и цитаделата што било можно. Го следел архитектонскиот историчар Вилхелм Дорпфелд од 1900 до 1911 година, кој бил одговорен за најважните откритија. Под негово раководство биле изнесени на виделина Долната Агора, Куќата на Аталос, Гимназијата и Светилиштето на Деметра.

Ископувањата биле прекинати со Првата светска војна и биле обновени дури во 1927 година под водство на Теодор Виганд, кој останал на оваа функција до 1939 година. Тој се концентрирал на понатамошно ископување на горниот град, Асклепиеон и Црвената базилика. Втората светска војна, исто така, предизвикала прекин во работата во Пергам, кој траел до 1957 година. Од 1957 до 1968 година, Ерих Бохрингер работел особено на Асклепиеон, но исто така извршил важна работа на долниот град како целина и извршил анкета, што го зголемило знаењето за селата што го опкружува градот. Во 1971 година, по кратка пауза, Волфганг Радт го наследил како водач на ископувањата и го насочил фокусот на истражувањето на станбените згради на Пергам, но и на техничките прашања, како што е системот за управување со водите на градот кој поддржувал население од 200.000 неговата висина. Спровел и конзерваторски проекти кои биле од витално значење за одржување на материјалните остатоци од Пергам. Од 2006 година, ископувањата ги води Феликс Пирсон.

Повеќето од наодите од ископувањата во Пергам пред Првата светска војна биле однесени во музејот Пергамскиот музеј во Берлин, а помал дел отишол во Археолошкиот музеј во Истанбул откако бил отворен во 1891 година. По Првата светска војна бил отворен Музејот Бергама, кој ги добил сите откриени наоди оттогаш.

Во мај 2022 година, археолозите објавиле откритие на 1.800 години стар добро сочуван мозаик на подот со геометриски шари околу Црвената базилика.

Главни знаменитости
-------------------

### Горен Акропол

#### Пергамонски олтар

 Големиот олтар на Пергамон, изложен во Пергамскиот музеј во Берлин, Германија
Најпознатата градба од градот е монументалниот олтар, понекогаш наречен Голем олтар, кој веројатно бил посветен на Зевс и Атина. Темелите сè уште се наоѓаат во Горниот град, но остатоците од пергамскиот фриз, кој првично го украсил, се изложени во Пергамскиот музеј во Берлин, каде што деловите од фризот однесени во Германија се поставени во делумна реконструкција.

 Темелите на олтарот
За изградбата на олтарот, потребната рамна површина е вешто креирана преку терасирање, за да се овозможи тој да биде ориентиран во однос на соседниот храм на Атина. Основата на олтарот била со димензии околу 36 x 33 метри и однадвор била украсена со детален приказ во висок релјеф на Гигантомахија, битката меѓу олимписките богови и џиновите. Фризот е висок 2,30 метри и има вкупна должина од 113 метри, што го прави вториот најдолг фриз сочуван од антиката, по фризот од Партенон во Атина. 20-метарските скалила пресечена во основата на западната страна водат до горната конструкција, која е опкружена со колонада, а се состои од колонадиран двор, одделен од скалилата со колонада. Внатрешните ѕидови на оваа колонада имале дополнителен фриз, кој го прикажува животот на Телеф, синот на Херакле и митски основач на Пергам. Овој фриз е висок околу 1,60 метри и затоа е јасно помал од надворешниот фриз.

Во новозаветната Книга на Откровението, авторот ја пофалува верата на верниците од Пергам, „*ги знам делата твои, и каде живееш, каде е престолот на сатаната*". Многу научници веруваат дека „ седиштето на сатаната" се однесува на олтарот Пергам, поради неговата сличност со џиновски престол.

#### Театар

 Театарот на Пергам, еден од најстрмните театри во светот, има капацитет од 10.000 луѓе и е изграден во 3 век п.н.е.
Добро сочуваниот Пергамски театар датира од хеленистичкиот период и имал простор за околу 10.000 луѓе, во 78 реда седишта. На височина од 36 метри, тој е најстрмниот од сите антички театри. Областа за седење (*коилон*) е поделена хоризонтално со две патеки, наречени *диазомати*, и вертикално со 0,75 метарски широки скали во седум делови во најдолниот дел на театарот и шест во средниот и горниот дел. Под театарот се наоѓа тераса со димензии 247 х 17.4 метри, која се потпирала на висок потпорен ѕид и од долгата страна била врамена со стоа. Доаѓајќи од Горниот пазар, овде можело да се влезе од зградата на кулата на јужниот крај. Оваа тераса немала простор за кружниот оркестар, што било нормално во грчкиот театар, па била изградена единствено дрвена сценска зграда која можела да се урне кога немало изведба. Така, погледот покрај терасата кон храмот на Дионис на северниот крај бил непречен. Мермерна сценска зграда била изградена дури во 1 век п.н.е. Во римскиот период биле изградени дополнителни театри, едниот во римскиот нов град, а другиот во светилиштето на Асклепиј.

#### Храм на Трајан

 Трајанеум
На највисоката точка на цитаделата се наоѓа Храмот на Трајан или Трајанеумот. Храмот се нарекува и Храм на Зевс Филиос, бидејќи и Зевс и Трајан биле обожувани во храмот, а првиот го делел храмот со вториот. Храмот се наоѓа на подиум од 2.9 метри на врвот на засводена тераса. Самиот храм бил коринтски периптероски храм, широк околу 18 метри со шест столбови на кратките страни и девет столбови на долгите страни и два реда столбови во анти. На север, областа била затворена со висока стоа, додека на западната и источната страна била опкружена со едноставни ѕидови од пепел, сè додека не биле вметнати понатамошни стои во владеењето на Адријан.

 

Провинциски монети исковани во Пергам на кои е прикажан Трајан како го дели храмот со Зевс Филиос
За време на ископувањата, во урнатините на ќелијата биле пронајдени фрагменти од статуи на Трајан и Адријан, вклучувајќи ги и нивните портретни глави, како и фрагменти од култната статуа на Зевс Филиос.

 Светилиштето на Дионис на северниот крај на театарската тераса
#### Храм на Дионис

Во Пергамон, Дионис го имал епитетот *Категемон*, „водич", и веќе бил обожаван во последната третина од 3 век п.н.е. кога Аталидите го направиле главен бог на нивната династија. Во 2 век п.н.е. Евмен II (веројатно) изградил храм за Дионис на северниот крај на терасата на театарот. Мермерниот храм се наоѓа на подиум, 4,5 метри над нивото на театарската тераса и претставувал јонски простилен храм. Портикот бил широк со четири столбови и длабок со два столбови и до него се пристапувало со скали од дваесет и пет скалила. Зачувани се единствено неколку траги од хеленистичката структура. Поголемиот дел од преживеаната градба потекнува од реконструкцијата на храмот што веројатно се случила под Каракала, или можеби под Адријан.

#### Храм на Атина

 Храмот на Атина
Најстариот храм во Пергам е светилиште на Атина од 4 век п.н.е. Тоа бил дорски периптерос храм свртен кон север со шест столбови на кратката и десет на долгата страна и ќелија поделена на две соби. Темелите, со димензии околу 12,70 x 21,80 метри, се видливи и денес. Столбовите биле високи околу 5,25 метри, пречниј од 0,75 метри, а растојанието помеѓу столбовите било 1,62 метри, така што колонадата била многу лесна за храм од овој период. Ова се совпаѓа со обликот на триглифите, кои обично се состојат од низа од два триглифи и две метопи, но наместо тоа се составени од три триглифи и три метопи. Столбовите на храмот се задржани, но не е јасно дали тоа е резултат на невнимание или некомплетност.

Двокатна стоа што го опкружува храмот од три страни била додадена под Евмен II, заедно со пропилонот во југоисточниот агол, кој сега е пронајден, главно реконструиран, во Пергамскиот музеј во Берлин. Балустрадата на горното ниво на северната и источната стоа била украсена со релјефи на кои е прикажано оружје кое ја одбележувало воената победа на Евмен II. Изградбата измешала јонски столбови и дорски триглифи (од кои преживеале пет триглифи и метопи). Во областа на светилиштето, Аталос I и Евмен II изградиле победнички споменици, особено галските посвети. Се смета дека северната стоа била местото на Библиотеката во Пергам.

#### Библиотека

Библиотеката во Пергамон беше втора по големина во античкиот грчки свет по библиотеката во Александрија, која содржела најмалку 200.000 свитоци. Местоположбата на зградата на библиотеката не е сигурна. Од ископувањата во 19 век, генерално е идентификуван со анекс на северната стоа на светилиштето Атина во Горна Цитадела, која ја изградил Евмен II. Натписите во гимназијата во кои се споменува библиотека може да укажуваат, сепак, дека зградата се наоѓала во таа област.

#### Други структури

 Реконструиран поглед на акрополот на Пергамон, Фридрих Тиерх, 1882 година
Други значајни структури кои сè уште постојат на горниот дел на акропол вклучуваат:

* Кралски палати
* Херон - светилиште каде што се поклонувале кралевите на Пергам, особено Атал I и Евмен II.
* Горна Агора
* Комплекс од римски бањи
* Диодор Паспорос херон
* Арсенал

Местото денес е лесно достапно преку гондолата Бергама Акропол од базната станица во североисточна Бергама.

### Долен Акропол

#### Гимназиум

 Гимназиски простор во близина на Горна Тераса
Голема гимназиска област била изградена во II век пред нашата ера на јужната страна на акрополот. Се состоела од три тераси, со главниот влез на југоисточниот агол на најниската тераса. Најниската и најјужната тераса е мала и речиси без згради. Таа е позната како Долна гимназија и е идентификувана како машка гимназија. Средната тераса била долга околу 250 метри и широка 70 метри во центарот. На нејзината северна страна имало двокатна сала. Во источниот дел на терасата имало мал простилен храм во коринтски стил. Покриен стадион, познат како Подрумски стадион се наоѓа помеѓу средната тераса и горната тераса.

Горната тераса била со димензии 150 x 70 метри квадратни, што ја прави најголемата од трите тераси. Се состоела од двор опкружен со стои и други структури, со димензии приближно 36 x 74 метри. Овој комплекс е идентификуван како палестра и имал сала за предавање во форма на театар надвор од северната стоа, која веројатно е од римско потекло и голема сала за банкет во центарот. Дополнителни простории со неизвесна функција биле достапни од стоите. На запад се наоѓал јонски антае храм свртен кон југ, централното светилиште на гимназиумот. Источната област била заменета со комплекс бањи во римско време. Понатамошни римски бањи биле изградени западно од јонскиот храм.

#### Светилиште на Хера

 Храмот и светилиштето на Хера од запад
Северно од горната тераса на гимназиумот се наоѓало светилиштето на Хера Базилеја („Кралицата"). Неговата структура се наоѓа на две паралелни тераси, јужната на околу 107,4 метри надморска височина и северната на околу 109,8 метри надморска височина. Храмот на Хера се наоѓал на средината на горната тераса, свртен кон југ, со екседра од 6 метри на запад и зграда чија функција е непозната на исток. Двете тераси биле поврзани со скалила од единаесет скалила широки околу 7,5 метри, кои се спуштале од предниот дел на храмот.

Храмот бил широк околу 7 метри и долг 12 метри и се наоѓал на темел со три скали. Тоа претставувал дорски тетрастилски простилен храм, со три триглифи и метопи за секој распон во таблата. Сите други градби во светилиштето биле направени од трахит, но видливиот дел од храмот бил од мермер, или барем имал мермерна обвивка. Основата на култната слика во внатрешноста на ќелијата држела три култни статуи.

Преживеаните остатоци од натписот на архитравот укажуваат дека зградата била храмот на Хера Базилеја и дека ја подигнал Атал II.

#### Светилиште на Деметра

 Светилиштето на Деметра од исток
Светилиштето Деметра зафаќало површина од 50 x 110 метри на средното ниво на јужната падина на цитаделата. Светилиштето било старо; неговата активност може да се следи во четвртиот век п.н.е.

Во светилиштето се влегувало преку пропилон од исток, кој водел до двор опкружен со стои од три страни. Во центарот на западната половина на овој двор, се наоѓал јонскиот храм на Деметра, директен антае храм, со димензии 6,45 x 12,7 метри, со трем во коринтски сти кој бил додаден во времето на Антонин Пиј. Остатокот од структурата бил од хеленистички датум, изграден во локален мермер и имал мермерен фриз украсен со букранија. На околу 9,5 метри пред зградата свртена кон исток имало олтар долг 7 метри и широк 2,3 метри. Храмот и олтарот биле изградени за Деметра од Филетаер, нејзиниот брат Евмен и нивната мајка Боа.

Во источниот дел на дворот имало повеќе од десет редови седишта поставени пред северната стоа за учесниците во мистериите на Деметра. Околу 800 иницијативи би можеле да се сместат на овие седишта.

#### Други структури

Долниот дел на Акропол ги содржи и следните структури:

* Куќата на Атал
* Долна Агора и
* портата на Евмен

### Во подножјето на Акропол

#### Светилиште на Асклепиј

 Поглед на Акропол од Светилиштето на Асклепиј
На 3 километри јужно од Акропол (на 39° 7′ 9″ северно, 27° 9′ 56″ источно), долу во долината, се наоѓа Светилиштето на Асклепиј, богот на исцелувањето. До светилиштето на Асклепиј се доаѓало по колонадиран свет пат од 820 метри. На ова место луѓето со здравствени проблеми можеле да се капат во водата на светиот извор, а во соништата на пациентите Асклепиј се појавувал во видение за да им каже како да ја излечат својата болест. Археологијата пронашла многу подароци и посвети што луѓето би ги направиле потоа, како што се мали делови од телото од теракота, кои без сомнение го претставуваат она што било исцелено. Гален, најпознатиот лекар во античкото Римско Царство и личен лекар на царот Марко Аврелиј, работел во Асклепиеон долги години..

Значајни постоечки структури во Асклепиеон вклучуваат:

* Римски театар
* Северна Стоа
* Јужна Стоа
* храм на Асклепиј
	+ во некои извори, наведени како Храмот на Зевс Асклепиј, или Храмот на Зевс Асклепиус Сотер („Сотер" е епитет што значи „спасител"), бидејќи има докази дека Луциј Фуфинус, кој го изградил храмот, го посветил на овој нов синкретички бог
* кружен центар за третман (понекогаш познат како Храмот на Телесфорот)
* подземен премин
* библиотека
* Виа Текта (или Светиот пат, која е колонадна улица што води до светилиштето)
* пропилон

#### Храмот на Серапис

Црвената базилика
Друга значајна градба на Пергам е големиот храм на египетските богови Изида и/или Серапис, познат денес како Црвена базилика (или *Кизил Авлу* на турски), околу 1 километар јужно од Акропол на (39 7' 19" N, 27 11' 1" E). Се состои од главна зграда и две кружни кули во огромен *теменос* или свето подрачје. Кулите на храмот што ја оградуваат главната зграда имале дворови со базени што се користеле за абдест на секој крај, опкружени со стоа од три страни. Предворјето на Храмот на Изида/Сарапис сè уште е поддржано од Пергамскиот мост со должина од 193 метри, најголемата подлога на мостот во антиката.

Според христијанската традиција, во 92 година свети Антипа, првиот епископ на Пергам, ракоположен од апостол Јован, бил жртва на рана пресметка меѓу верниците на Серапис и христијаните. Се вели дека гневната толпа го запалила свети Антипа жив пред храмот во дрска кадилница слична на бик, која го претставувала богот на бикот Апис. Неговото мачеништво е едно од првите запишани во христијанската историја, истакнато од самото христијанско писмо преку пораката испратена до пергамската црква во Книгата на Откровението.

Панорамски поглед на Пергам и современиот град Бергама.

Инфраструктура и домување
-------------------------

Пергам е добар пример за град кој се проширил на плански и контролиран начин.

Филетаирос го трансформирал Пергам од архаична населба во утврден град. Тој или неговиот наследник Аталос I изградиле ѕид околу целиот горен град, вклучувајќи го платото на југ, горната агора и дел од куќиштето - дополнително домување мора да се најде надвор од овие ѕидини. Поради растот на градот, улиците се прошириле и градот бил монументализиран. Под Аталос I биле направени некои мали промени во градот Филетаирос. За време на владеењето на Евмен II и Аталос II, дошло до значително проширување на градот. Била создадена нова улична мрежа и бил изграден нов градски ѕид, со монументална порта наречена Портата на Евмен, јужно од Акропол. Ѕидот, со бројни порти, сега го опкружувале целиот рид, не само горниот град и рамната област на југозапад, сè до реката Селин. Биле изградени бројни јавни згради, како и нов пазар јужно од акрополата и нова гимназија на исток. Југоисточната падина и целата западна падина на ридот биле населени и отворени со улици.

Планот на Пергам бил погоден од екстремната стрмност на локацијата. Како резултат на тоа, улиците морале да се свртат со фиба, за да може ридот да се искачи што е можно поудобно и побрзо. За изградба на згради и поставување на агорите, требало да се изврши обемна работа на карпата и тераси. Последица на растот на градот била изградбата на нови згради над старите, бидејќи немало доволно простор.

Одвоено од ова, во римско време била поставена нова област, која се состои од сосема нов град западно од реката Селин, со сета потребна инфраструктура, вклучувајќи бањи, театри, стадиони и светилишта. Овој нов римски град можел да се прошири без никакви градски ѕидини да го ограничуваат поради отсуството на надворешни закани.

### Домување

Општо земено, повеќето од хеленистичките куќи во Пергам биле поставени со мал, централно сместен и приближно квадратен двор, со соби на една или две страни од него. Главните простории често се наредени на две нивоа на северната страна од дворот. Широк премин или колонада на северната страна на дворот често се отворала кон фоајето, што овозможувал пристап до други простории. Точното распоредување север-југ на градските блокови не било можно поради топографската ситуација и претходна градба. Така големината и распоредот на собите се разликувале од куќа до куќа. Најдоцна од времето на Филетаирос, овој вид дворни куќи бил вообичаен и бил сè пораширен како што одминувало времето, но не и универзален. Некои комплекси биле дизајнирани како куќи на Простас, слични на дизајните видени во Приена. Други имале широки столбови сали пред главните простории на север. Особено во овој последниов тип често има втора приказна до која се пристапува преку скали. Во дворовите често имало цистерни кои ја доловувале дождовницата од косините покриви горе. За изградбата под Евмен II, може да се реконструира градски блок од 35 x 45 m, што е предмет на значителни варијации како резултат на теренот.

### Отворени простори

Од почетокот на владеењето на Филетаирос, граѓанските настани во Пергам биле концентрирани на Акропол. Со текот на времето, таканаречената „Горна агора" била развиена на јужниот крај од ова. Во времето на Аталос I, таму бил изграден храм на Зевс. Северно од оваа градба имало повеќекатница, која најверојатно имала функција поврзана со пазарот. Со прогресивен развој на отворениот простор, овие градби биле урнати, додека самата Горна Агора добила посилна комерцијална функција, додека сè уште бил посебен простор како резултат на храмот на Зевс. Во текот на ширењето на градот во времето на Евмен, трговскиот карактер на Горна Агора дополнително се развивал. Клучните знаци на овој развој се првенствено салите изградени под Евмен II, чии задни комори веројатно биле користени за трговија. На запад била изградена „Западната комора" која можеби служела како зграда за управа на пазарот. По овие обновувања, Горна Агора служела како центар за трговија и спектакл во градот.

Поради значителна нова градба во непосредна близина – реновирањето на Светилиштето на Атина и Пергамскиот олтар и редизајнирањето на соседната област – дизајнот и организациониот принцип на Горна Агора претрпела дополнителна промена. Неговиот карактер станал многу поспектакуларен и се фокусирал на двете нови структури кои се надвиснале над него, особено на олтарот кој бил видлив на неговата тераса одоздола бидејќи вообичаената стоа околу неа била исфрлена од дизајнот.

Долгата агора долга 80 метри и широка 55 метри била изградена во времето на Евмен II и не била значително изменета до доцната антика. Како и кај Горна Агора, правоаголната форма на агората била прилагодена на стрмниот терен. Изградбата се состоела на вкупно три нивоа. Од нив, Горното ниво и „Главното ниво" се отвораат кон централниот двор. На долното ниво имало простории само на јужната и источната страна поради наклонот на земјиштето, што низ колонада водела кон надворешноста на просторот. Целиот пазар се протегал на две нивоа со голема колона сала во центарот, која содржела мали продавници и разни простории.

### Улици и мостови

Текот на главната улица, кој се навива по ридот кон акрополот со низа вртења, е типичен за уличниот систем на Пергам. На оваа улица имало продавници и магацини. Површината на улицата се состоела од блокови од андезит широки до 5 метри, долги 1 метар и 30 cm длабоки. Улицата вклучувала систем за одводнување, кој ја носела водата надолу по падината. Бидејќи била најважната улица во градот, квалитетот на материјалот користен во нејзината изградба бил многу висок.

 Римскиот мост на Пергам
Дизајнот на градот на Филетаирос бил обликуван пред сè од посредни размислувања. Единствено под Евмен II овој пристап бил отфрлен и градскиот план започнува да покажува знаци на севкупен план. Спротивно на претходните обиди за ортогонален уличен систем, се смета дека е усвоен дизајн во облик на вентилатор за областа околу гимназиумот, со улици широки до четири метри, очигледно наменети да овозможат ефективен проток на сообраќај. За разлика од него, системот на улички на Филетаирос е создаден несистематски, иако темата сè уште е под истрага. Онаму каде што лежерноста на земјиштето го спречувало поставувањето улица, наместо тоа биле поставени мали улички како приклучоци. Според тоа, генерално, постојат големи, широки улици (*платиаи*) и мали, тесни улици што се поврзуваат (*стенопои*).

Скоро 200 метри широкиот Пергамски мост под предворјето на Црвената базилика во центарот на Бергама е најголемата подлога на мостот од антиката.

### Снабдување со вода

Жителите на Пергамон се снабдувале со вода со ефективен систем. Покрај цистерните, постоел систем од девет цевки (седум хеленистички керамички цевки и два отворени римски канали. Системот обезбедувал околу 30.000-35.000 кубни метри вода дневно.

Аквадуктот Мадрадаг претставувал керамичка цевка со пречник од 18 cm што веќе носел вода во цитаделата од извор оддалечен преку 40 километри во планините Мадрадаг на 1174 метри надморска височина во хеленистичкиот период. Нивното значење за архитектонската историја лежи во формата на последните километри од планините преку 200 метри длабоката долина до Акропол. Цевката се состоела од три канали, кои завршувале 3 км северно од цитаделата, пред да стигне до долината, и се испразнувал во базен, кој вклучувал двоен резервоар за седиментација. Овој базен бил 35 метри повисок од врвот на тврдината. Цевката од базенот до Акропол се состоела од само еден канал - оловна цевка под притисок на 200 mH2O. Водата можела да ја помине долината помеѓу базенот и тврдината со помош на овој канал под притисок. Функционирал како сад за комуникација, така што водата сама се искачувала до висината на тврдината како резултат на цевката под притисок.

Натписи
-------

Грчките натписи откриени во Пергам ги вклучуваат правилата на градските службеници, таканаречениот натпис Астиномои, кој придонел за разбирање на грчките општински закони и прописи, вклучително и како патиштата се одржувале во поправка, прописите во врска со јавната и приватната вода снабдување и тоалети.

Забележителни луѓе
------------------

* Епигон (3 век п.н.е.), грчки скулптор.
* Андроник Пергамски (2 век п.н.е.), амбасадор на Аталидите во Рим.
* Битон од Пергам (2 или 3 век п.н.е.), грчки писател и инженер.
* Хегесин од Пергам (околу 160 п.н.е.), академски филозоф.
* Сосус од Пергам (2 век п.н.е.), грчки мозаичар.
* Аполодор (1 век п.н.е.), ретор и учител на Август.
* Кратип од Пергам (1 век п.н.е.), перипатичен филозоф.
* Антипа Пергамски (1 век н.е.), христијански маченик и светител.
* Аристокле (1 век н.е.), грчки софист
* Алиј Никон (2 век н.е.), грчки архитект и градител.
* Есхрион од Пергам (2 век н.е.), лекар и учител на Гален.
* Гален (околу 129–200/216 н.е.), грчки лекар.
* Орибасиј (околу 320-403 н.е.), грчки лекар
* Едисиј (IV век), неоплатонски филозоф
* Сосипатра (IV век), неоплатонски филозоф
* Телеф, грчки граматичар

Забелешка
---------

1. ↑  Древното потекло на „Пергамос" често се претпоставувало поради неговото појавување во Библијата на кралот Јаков од 17 век (Отк. 2:12). Сепак, ова било погрешна реконструкција од англиските преведувачи и не се појавува во грчкиот текст, кој го користи ниту оригиналниот Πέργαμον (Отк. 1:11) ниту дативот Περγάμῳ (Откровение 2:12).

Наводи
------

1. ↑  „ΤΟ ΠΕΡΓΑΜΟΝ". *www.philologus.gr*. Посетено на 2020-02-26.
2. ↑  The Pergamon Altar, P. v Zaubern, Staatliche Museen zu Berlin, 1991
3. ↑  Revelation 1:11
4. ↑  *Altertümer von Pergamon*. 1.1, pp. 47–50.
5. ↑  *Altertümer von Pergamon*. 1.2, pp. 148–152.
6. ↑  Jörg Schäfer: *Hellenistische Keramik aus Pergamon*. de Gruyter, Berlin 1968, p. 14 (*Pergamenische Forschungen*. Vol. 2).
7. ↑  Kurt Bittel, "Zur ältesten Besiedlungsgeschichte der unteren Kaïkos-Ebene," in Kurt Bittel (ed.): *Kleinasien und Byzanz. Gesammelte Aufsätze zur Altertumskunde und Kunstgeschichte. Martin Schede zu seinem sechzigsten Geburtstag am 20. Oktober 1943 im Manuskript überreicht.* W. de Gruyter, Berlin 1950, pp. 17–29 (*Istanbuler Forschungen*. Vol. 17).
8. ↑  
Xenophon, *Anabasis* 7.8.8; *Hellenica* 3.1.6.
9. ↑  Xenophon, *Anabasis* 7.8.7–8.
10. ↑  *Altertümer von Pergamon*. 8.2, pp. 578–581 No. 613.
11. ↑  Dreyfus, Renée (1996). *Pergamon: The Telephos Friez from the Great Altar; [exhibition, The Metrolopitan Museum of Art, New York, N. Y. 16 January - 14 April 1996...]* (англиски). University of Texas Press. стр. 104. ISBN 9780884010890.
12. ↑   Една или повеќе од речениците погоре содржат текст од дело сега во јавна сопственост: Herbermann, Charles, уред. (1913). „Pergamus". *Catholic Encyclopedia*. Robert Appleton Company.CS1-одржување: ref=harv (link)
13. ↑  P. Green, *Alexander to Actium. The historical evolution of the Hellenistic age*, p. 168.
14. ↑  Elizabeth Kosmetatou, "The Attalids of Pergamon" in Andrew Erskine, *Companion to the Hellenistic World*. Blackwell Publishing, 2003. pp.159-174.
15. ↑  Polybius 22.20.
16. ↑  On Diodorus Pasparus, see *Altertümer von Pergamon*. 15.1, pp. 114–117.
17. ↑  Pliny, *Naturalis historia* 5.126.
18. 1 2 3
19. 1 2 3
20. ↑  E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936 - Page 526
21. ↑  Johannes Schmidt: *Telephos*. In: Wilhelm Heinrich Roscher (Hrsg.): *Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie*. Band 5, Leipzig 1924, Sp. 274–308 (Digitalisat).
22. ↑  Pausanias 3.26.10.
23. ↑  Pausanias 5.13.3.
24. ↑  Pausanias 8.4.9.
25. ↑  Pausanias 3.20.8.
26. ↑  Pausanias 1.11.2.
27. ↑  Servius, *Commentarius in Vergilii eclogas* 6.72.
28. ↑  Elizabeth Kosmetatou: *The Attalids of Pergamon*. in Andrew Erskine, *A Companion to the Hellenistic World*. Blackwell Pub. Oxford – Malden (MA) 2003, ISBN 0-631-22537-4 p. 168.
29. ↑  Christopher Prestige Jones: *New heroes in antiquity: from Achilles to Antinoos*. Harvard University Press, Cambridge (MA) 2010, ISBN 0-674-03586-0, p. 36.
30. ↑  Ulrich Huttner: *Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum*. F. Steiner, Stuttgart 1997, ISBN 3-515-07039-7, pp. 175–190.
31. ↑  Ulrich Huttner: *Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum*. F. Steiner, Stuttgart 1997, ISBN 3-515-07039-7, pp. 124-128.
32. ↑  Ulrich Huttner: *Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum.* p. 164.
33. ↑  Ulrich Huttner: *Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum.* p. 240.
34. ↑  Ulrich Huttner: *Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum.* pp. 86–124.
35. ↑  Sabine Müller, "Genealogie und Legitimation in den hellenistischen Reichen," in Hartwin Brandt, Katrin Köhler, Ulrike Siewert (ed.), *Inter- und intragenerationelle Auseinandersetzungen sowie die Bedeutung von Verwandtschaft bei Amtswechseln*. University of Bamberg Press, Bamberg 2009, ISBN 978-3-923507-59-7, pp. 61–82; Ulrich-Walter Gans: *Attalidische Herrscherbildnisse. Studien zur hellenistischen Porträtplastik Pergamons*. Harrassowitz, Wiesbaden 2006, ISBN 3-447-05430-1, pp. 108.
36. ↑  *Altertümer von Pergamon*. I 1, pp. 3–4.
37. ↑  *Altertümer von Pergamon*. I 1, pp. 5–11.
38. ↑  Charles Texier, *Description de l'Asie Mineure: faite par ordre du gouvernement français en 1833–1837; beaux-arts, monuments historiques, plans et topographie des cités antiques*. Volume 2, Paris 1849, pp. 217–237, tbl. 116–127.
39. ↑  Lucius Ampelius, *Liber memorialis* 8: *„Pergamo ara marmorea magna, alta pedes quadraginta, cum maximis sculpturis; continet autem gigantomachiam."*
40. ↑  *Altertümer von Pergamon*. I 1, pp. 13–16.
41. ↑  „Darstellung der Forschungsgeschichte seit Carl Humann auf der Website des DAI". Архивирано од изворникот на November 10, 2010. Посетено на 2010-11-10.
42. ↑  Agency, Anadolu (2022-05-30). „1,800-year-old geometric patterned mosaic found in Turkey's Pergamon". *Daily Sabah* (англиски). Посетено на 2022-08-12.
43. ↑  „1,800-year-old Geometric Patterned Mosaic Found In The Ancient Greek City Pergamon Now Modern Turkey – Greek City Times" (англиски). 2022-06-02. Посетено на 2022-08-12.
44. ↑  On the Pergamon altar, see Wolf-Dieter Heilmeyer (ed.), *Der Pergamonaltar. Die neue Präsentation nach Restaurierung des Telephosfrieses*. Wasmuth, Tübingen 1997, ISBN 3-8030-1045-4; Huberta Heres & Volker Kästner: *Der Pergamonaltar*. Zabern, Mainz 2004 ISBN 3-8053-3307-2
45. ↑  Tucker, pp. 28–29.
46. ↑  Revelation 2:13
47. ↑  Yeomans, S. *Ancient Pergamon*, *Bible History Daily* article published in 2013, accessed 10 October 2018
48. ↑  *Altertümer von Pergamon*. IV; Gottfried Gruben: *Die Tempel der Griechen*. 3rd edition. Hirmer, München 1980, pp. 439–440.
49. ↑  „The Acropolis Theater at Pergamum, Turkey". *www.whitman.edu*. Посетено на September 24, 2007.
50. ↑  Jones, C. P. (1996). „The Panhellenion". *Chiron*. Deutsches Archäologisches Institut. **26**: 33. doi:10.34780/BF9A-21F6. Посетено на 2023-09-17. The temple could actually have been for the worship of both Zeus and Hadrian with the latter as *synnaos* with the former, as Trajan shared the temple of Zeus Philios at Pergamon
51. ↑  On the Trajaneum: Jens Rohmann: *Die Kapitellproduktion der römischen Kaiserzeit in Pergamon*. W. de Gruyter, Berlin – New York 1998, ISBN 3-11-015555-9, pp. 8–38 (*Pergamenische Forschungen*. Vol. 10); *Altertümer von Pergamon*. Vol. 2; earlier research in Gottfried Gruben: *Die Tempel der Griechen*. 3rd edition. Hirmer, München 1980, pp. 434–435.
52. ↑  On Dionysus Kathegemon, see Erwin Ohlemutz: *Die Kulte und Heiligtümer der Götter in Pergamon*. Würzburg 1940, pp. 99–122.
53. ↑  Helmut Müller, "Ein neues hellenistisches Weihepigramm aus Pergamon," *Chiron* 1989, pp. 539–553.
54. ↑  Wolfgang Radt, *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 189.
55. ↑  Wolfgang Radt, *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 2005, p. 190.
56. ↑  *Altertümer von Pergamon*. II; Gottfried Gruben: *Die Tempel der Griechen*. 3. Auflage. Hirmer, München 1980, pp. 425–429.
57. ↑  *Altertümer von Pergamon*. II, p. 56–88.
58. ↑  Harald Mielsch, "Die Bibliothek und die Kunstsammlung der Könige von Pergamon," *Archäologischer Anzeiger*. 1995, pp. 765–779.
59. ↑  Kekeç 1989, p. 40.
60. ↑  Bergama (Pergamum)-Akhisar (Thyatira) Архивирано на 28 септември 2007 г. accessed September 24, 2007
61. ↑  On the Lower Terrace: *Altertümer von Pergamon*. VI, pp. 5–6, 19–27.
62. ↑  *Altertümer von Pergamon*. VI, pp. 40–43.
63. ↑  On the Middle gymnasium: *Altertümer von Pergamon*. VI, pp. 5, 28–43.
64. ↑  On the upper terrace: *Altertümer von Pergamon*. VI, pp. 4, 43–79.
65. ↑  On the Sanctuary of Hera: *Altertümer von Pergamon*. VI, pp. 102–110, Tables I-II, IV–V, VI–VII, VIII, X–XI, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV.
66. ↑  On the sanctuary of Demeter, see: *Altertümer von Pergamon*. XIII; earlier research in Gottfried Gruben, *Die Tempel der Griechen*. 3rd edition. Hirmer, München 1980, pp. 437–440.
67. ↑  Tucker, p. 36.
68. ↑  Habicht, Christian; Wörrle, Michael; Deutsches Archäologisches Institut (1969). *Die Inschriften des Asklepieions*. Altertümer von Pergamon (германски). **8**. Berlin: Walter de Gruyter & Co. стр. 13. ISBN 9783110011975. ISSN 1868-9876. OCLC 2517016.
69. ↑  Melfi, Milena (2010). „Rebuilding the Myth of Asklepios at the Sanctuary of Epidauros in the Roman Period". Во Rizakēs, A. D.; Lepenioti, Cl. E. (уред.). *Economy and Culture under the Roman Empire: Continuity and Innovation*. Roman Peloponnese. **3**. Athēna: Kentron Hellēnikēs kai Rōmaikēs Archaiotētos. стр. 329–340. ISBN 9789607905543. OCLC 50169190. Посетено на 2023-09-17.
70. ↑  Grewe & Özis 1994 harvnb error: no target: CITEREFGreweÖzis1994 (help)
71. ↑  Tucker, p. 34.
72. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 27.
73. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 30.
74. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 33.
75. ↑  *Altertümer von Pergamon*. XV 3.
76. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 93.
77. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 90.
78. ↑  Klaus Rheidt, "Die Obere Agora. Zur Entwicklung des hellenistischen Stadtzentrums von Pergamon." *Istanbuler Mitteilungen.* Vol. 42 (1992) p. 263.
79. ↑  Klaus Rheidt, "Die Obere Agora. Zur Entwicklung des hellenistischen Stadtzentrums von Pergamon." *Istanbuler Mitteilungen.* Vol. 42 (1992) p. 264.
80. ↑  Ruth Bielfeldt, "Wo nur sind die Bürger von Pergamon? Eine Phänomenologie bürgerlicher Unscheinbarkeit im städtischen Raum der Königsresidenz." *Istanbuler Mitteilungen.* Vol. 60 (2010) pp. 117–201.
81. ↑  Klaus Rheidt, "Die Obere Agora. Zur Entwicklung des hellenistischen Stadtzentrums von Pergamon." *Istanbuler Mitteilungen.* Vol. 42 (1992) p. 266-7.
82. ↑  Klaus Rheidt, "Die Obere Agora. Zur Entwicklung des hellenistischen Stadtzentrums von Pergamon." *Istanbuler Mitteilungen.* Vol. 42 (1992) p. 267.
83. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 87.
84. ↑  W. Dörpfeld, "Die Arbeiten zu Pergamon 1901–1902. Die Bauwerke," *Athenische Mitteilungen* 1902.
85. ↑  Wolfgang Radt: *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, p. 89.
86. ↑  Wolfgang Radt, *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt (1999) p. 84.
87. ↑  Wolfgang Radt, *Pergamon: Geschichte und Bauten einer antiken Metropole*. Darmstadt 1999, pp. 84–85.
88. ↑  Ulrike Wulf, "Der Stadtplan von Pergamon. Zu Entwicklung und Stadtstruktur von der Neugründung unter Philetairos bis in spätantike Zeit," *Istanbuler Mitteilungen*. Vol. 44 (1994) p. 142–3.
89. ↑  Ulrike Wulf, "Der Stadtplan von Pergamon. Zu Entwicklung und Stadtstruktur von der Neugründung unter Philetairos bis in spätantike Zeit," *Istanbuler Mitteilungen*. Vol. 44 (1994) pp. 136–137.
90. ↑  Wolfgang Radt, "Pergamon 1998," *Archäologischer Anzeiger* (1999) pp. 309–312.
91. ↑  Klaus Grewe, Ünal Özis, et al. "Die antiken Flußüberbauungen von Pergamon und Nysa (Türkei)," *Antike Welt*. Vol. 25, No. 4 (1994) pp. 348–352 (pp. 350 & 352).
92. ↑  Boris Ilakovac, "Unbekannte Herstellungsmethode römischer Bleirohre." *Vorträge der Tagung Wasser im Antiken Hellas in Athen, 4./5. Juni 1981*. Leichtweiss-Institut für Wasserbau, Braunschweig 1981, pp. 275–290 (*Leichtweiss-Institut für Wasserbau der Technischen Universität Braunschweig – Mitteilungen* 71, ISSN 0343-1223
).
93. ↑  Klaffenbach, G. (1954). „Die Astynomeninschrift von Pergamon". *Deutsche Akademie der Wissenschaften. Abhandlungen. Klasse für Sprachen, Literatur und Kunst*. **6**.
94. ↑  „Suda,al.3918".
95. ↑  „Suda, § tau.495".

Библиографија
-------------

* Grewe, Klaus; Özis, Ünal (1994). „Die antiken Flußüberbauungen von Pergamon und Nysa (Türkei)". *Antike Welt* (германски). **25** (4): 348–352.
* Hansen, Esther V. (1971). *The Attalids of Pergamon*. Ithaca, New York: Cornell University Press; London: Cornell University Press Ltd. ISBN 0-8014-0615-3.
* Kekeç, Tevhit. (1989). *Pergamon*. Istanbul, Turkey: Hitit Color. ISBN 9789757487012ISBN 9789757487012.
* Kosmetatou, Elizabeth (2003) "The Attalids of Pergamon," in Andrew Erskine, ed. *A Companion to the Hellenistic World*. Oxford: Blackwell: pp. 159–174. ISBN 1-4051-3278-7ISBN 1-4051-3278-7.
* McEvedy, Colin (2012). *Cities of the Classical World*. Penguin Global
* Nagy, Gregory (1998). "The Library of Pergamon as a Classical Model," in Helmut Koester, ed. *Pergamon: Citadel of the Gods*. Harrisburg PA: Trinity Press International: 185–232.
* Nagy, Gregory (2007). "The Idea of the Library as a Classical Model for European Culture,"  Архивирано на 15 април 2013 г.. Center for Hellenic Studies
* Tucker, Jack (2012). *Innocents Return Abroad: Exploring Ancient Sites in Western Turkey*. Jack Tucker. ISBN 9781478343585.
* Xenophon. *Xenophon in Seven Volumes*, Carleton L. Brownson. Harvard University Press, Cambridge, MA; William Heinemann, Ltd. London. vol. 1 (1918), vol. 2 (1921), vol. 3 (1922).

Понатамошно читање
------------------

* Хансен, Естер Виолет. 1971 година. *Аталидите од Пергамон*. 2-ри изд. , rev. и се прошири. Итака: Универзитетот Корнел прес.
* Радт, Волфганг. 1984 година. *Пергамон, Археолошки водич*. 3-ти ед. Истанбул: Türkiye Turing Ve Otomobil Kurumu.
* Шипли, Греам. 2000 година. *Грчкиот свет по Александар 323–30 п.н.е.* Лондон: Routledge.
* Walbank, Frank W. 1993 година. *Хеленистичкиот свет*. Ревидирано ед. Кембриџ, м-р: Универзитетот Харвард. Притиснете.

### *Алтертумер фон Пергамон*

Археолошките извештаи од Пергамон се објавени на германски јазик како *Altertümer von Pergamon* (de Gruyter, Берлин).

* Том I 1: Александар Конзе : *Stadt und Landschaft* [Град и пејзаж] (1912) Дигитализација
* Том I 2: Александар Конзе: *Stadt und Landschaft* [Град и пејзаж] (1913) Дигитализација
* Том I 3: Alexander Conze (ed.): *Stadt und Landschaft* [Град и пејзаж] 3: Friedrich Graeber : *Die Wasserleitungen* [The Aqueducts] (1913) Дигитализација Дигитализација на табелите за I, 1–3
* Том I 4: Гинтер Гарбрехт : *Die Wasserversorgung von Pergamon* [Систем за водоснабдување на Пергамон] (2001)
* Том II: Ричард Бон : *Das Heiligtum der Athena Polias Nikephoros* [Светилиштето на Атина Полиас Никефорос] (1885) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том III 1: Jakob Schrammen : *Der grosse Altar – der obere Markt* [Големиот олтар - Горна Агора] (1906) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том III 2: Hermann Winnefeld : *Die Friese des groszen Altars* [The Frieze of the Great Altar] (1910) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том IV: Ричард Бон: *Die Theatre-Terrasse* [Theater Terrasse] (1896) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том V 1: Georg Kawerau – Theodor Wiegand : *Die Paläste der Hochburg* [Палатата на Цитаделата] (1930) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том V 2: Херман Стилер : *Das Traianeum* [Трајанеум]. Берлин 1895 Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том VI: Пол Шазман: *Дас гимназија.* *Der Tempelbezirk der Hera Basileia* [Гимназијата. The Temple Area of Hera Basileia] (1923) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Том VII 1: Франц Винтер : *Дигитализирање*
* Том VII 2: Franz Winter: *Die Skulpturen mit Ausnahme der Altarreliefs* [Скулптурата, настрана од олтарните релјефи] (1908) Дигитализација Дигитализација на табелите
* Volume VIII 1: Max Fränkel (ed.): *Die Inschriften von Pergamon* [Натписите на Пергамон] (1890) Дигитализација
* Volume VIII 2: Max Fränkel (ed.): *Die Inschriften von Pergamon* [The Inscriptions of Pergamon] (1895) Дигитализација
* Том VIII 3: Кристијан Хабихт, Мајкл Ворле : *Die Inschriften des Asklepieions* [Натписите на асклепиумот] (1969)
* Том IX: Ерих Бохрингер – Фридрих Краус : *Das Temenos für den Herrscherkult* [Temenos за култот на владетелот] (1937)
* Том X: Ákos von Szalay – Erich Boehringer et al.: *Die hellenistischen Arsenale.* *Garten der Königin* [Елинистички Арсенал. Градина на кралицата] (1937)
* Том XI 1: Oskar Ziegenaus, Gioia de Luca: *Das Asklepieion.* *Der südliche Temenosbezirk in hellenistischer und frührömischer Zeit* [Асклепиумот. Областа на северниот храм и околниот комплекс во хеленистичкиот и раниот римски период] (1968)
* Том XI 2: Oskar Ziegenaus, Gioia de Luca: *Das Asklepieion.* *Der nördliche Temenosbezirk und angrenzende Anlagen in hellenistischer und frührömischer Zeit* [Асклепиумот. Областа на северниот храм и околниот комплекс во хеленистичкиот и раниот римски период] (1975)
* Том XI 3: Oskar Ziegenaus: *Das Asklepieion.* *Die Kultbauten aus römischer Zeit an der Ostseite des Heiligen Bezirks* [Асклепиум. Култните градби од римскиот период на источната страна на светата област] (1981)
* Том XI 4: Gioia de Luca: *Das Asklepieion.* *Преку Текта и Халенштрасе.* *Die Funde* [Асклепиум. Виа Текта и Стоас] (1984)
* Том XI 5: Адолф Хофман, Џоја де Лука: *Дас Асклепиеон.* *Die Platzhallen und die zugehörigen Annexbauten in römischer Zeit* [Асклепиумот. Салите и придружните анекси во римскиот период] (2011)
* Том XII: Клаус Нолен, Волфганг Рад: *Капикаја.* *Ein Felsheiligtum bei Pergamon* [Kapıkaya. A Cliff-Sanctuary во близина на Пергамон] (1978)
* Том XIII: Карл Хелмут Бохц: *Das Demeter-Heiligtum* [Светилиштето на Деметра] (1981)
* Том XIV: Дорис Пинкварт, Волф Стамниц, *Peristylhäuser westlich der Unteren Agora* [Перистилски куќи западно од Долна Агора] (1984)
* Том XV 1: Meinrad N. Filges, Wolfgang Radt: *Die Stadtgrabung.* *Das Heroon* [Ископување на градот. Херојот] (1986)
* Том XV 2: Klaus Rheidt : *Die Stadtgrabung.* *Die byzantinische Wohnstadt* [Ископување на градот. Византискиот станбен град] (1991)
* Том XV 3: Ulrike Wulf : *Die Stadtgrabung.* *Die hellenistischen und römischen Wohnhäuser von Pergamon.* *Unter Berücksichtigung der Anlagen zwischen der Mittel- und der Ostgasse* [Ископување на градот. Хеленистичка и римска станбена куќа во Пергамон. Во светлината на истражувањето на областите помеѓу централната и источната улица] (1999)
* Том XV 4: Холгер Шварцер: *Das Gebäude mit dem Podiensaal in der Stadtgrabung von Pergamon.* *Studien zu sakralen Banketträumen mit Liegepodien in der Antike* [Зградата со подиумот-сала во градското ископување на Пергамон. Студии за сакрални сали за банкети со подигнати платформи во антиката] (2008)
* Том XVI 1: Манфред Клинкот : *Die byzantinischen Befestigungsanlagen von Pergamon mit ihrer Wehr- und Baugeschichte* [Византиските утврдувања на Пергамон со нивната воена и архитектонска историја] (2001)

Надворешни врски
----------------

* Роза Валдерама, „Пергам" : кратка историја
* Фотографска обиколка на стариот и новиот Пергамон, вклучувајќи го и музејот
* Театарот во Пергамон. Архив на Антички театар. Театарски спецификации и турнеја за виртуелна реалност во театарот
* 3D-визуелизација и фотографии од Пергамон