{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/{{автотаксономија/Предлошка:Автотаксономија/Castanea|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Прстени за раст на *Castanea sativa* – Музеј де Тулуз, Франција
**Сладок костен**, **Шпански костен** или само **костен**, е вид на дрво од фамилијата Fagaceae, родено во Јужна Европа и Мала Азија, и широко се одгледува низ умерениот свет. Значајно, долговечно листопадно дрво кое произведува семе за јадење, костен, кое се користи во готвењето уште од античко време.

Имиња
-----

Дрвото треба да се разликува од коњскиот костен *Aesculus hippocastanum*, со кој е само далечно поврзан. Коњскиот костен носи сличен изглед на семиња (конкери) во слична кутија со семиња, кои не се вкусни за луѓето. Други вообичаени имиња вклучуваат „шпански костен", или „маррон" (француски „костен). Латинскиот *сатива* значи „култивиран од луѓе". Некои одбрани сорти се помали и покомпактни во растот што приносуваат порано во животот со различно време на зреење: маригулата, марисолот и маравалот.

Опис
----

Благ костен достигнува висина од 20-30 метри (66-115ст) со стебло често од 2 метри (7ст) во пречник. Кората често има мрежа во облик на (ретиформна) шема со длабоки бразди или пукнатини кои се движат спирално во двете насоки нагоре по стеблото. Стеблото е претежно право со разгранување почнувајќи од мали висини. Благиот костен живее на возраст од 500 до 600 години. Во одгледувањето тие може да пораснат дури и до 1000 години или повеќе. Нивната голема генетска разновидност и различни сорти се експлоатираат за употреба како брашно, вриење, печење, сушење, слатки или дрво.

### Репродукција

Цветовите од двата пола се долги по 10-20 см, исправени реси, машки цветови во горниот дел и женски цветови во долниот дел. На северната хемисфера, тие се појавуваат кон крајот на јуни до јули, а до есен, женските цветови се развиваат во шилести купули кои содржат 3-7 кафеави јаткасти плодови кои се исфрлаат во текот на октомври. Женските цвеќиња на крајот формираат шилеста обвивка што ги одвраќа грабливците од семето. Слаткиот костен е природно некомпатибилен за себе, што значи дека растението не може да се опрашува, што го прави неопходно вкрстено опрашување. Некои сорти произведуваат само едно големо семе по чаша, додека други произведуваат до три семиња. Самиот орев е составен од две кори: надворешен, сјаен кафеав дел и внатрешна кора која се прилепува на плодот. Внатре, има јадлив, кремасто-бел дел развиен од котиледонот.

Живеалиште
----------

На дрвото му е потребна блага клима и соодветна влажност за добар раст и добра жетва на јаткасто овошје. Неговиот годишен раст (но не и остатокот од дрвото) е чувствителен во доцните пролетни и раните есенски мразови и е нетолерантен на вар. Под шумски услови, добро ќе толерира умерена сенка. Може да живее до повеќе од 2.000 години во природни услови, на пример, видете го поетски наречениот „ стокоњски костен "во источна Сицилија.

Штетници и болести
------------------

Листовите обезбедуваат храна за некои животни, вклучително и Лепидоптера, како што е молецот *Coleophora anatipennella* и северноамериканската роза, Macrodactylus subspinosus.

Двата главни габични патогени на слаткиот костен се ситницата на костенот ( *Cryphonectria parasitica* ) и болеста на мастилото предизвикана од *Phytophthora cambivora* и *Phytophthora cinnamomi*. Во Северна Америка, како и во Јужна Европа, C *ryphonectria parasitica го* уништи најголемиот дел од популацијата на костен во 20 век. Со биолошка контрола, популацијата на слаткиот костен повеќе не е загрозена од костенот и се регенерира. Болеста со мастило ги напаѓа дрвјата главно во влажни почви, при што мицелиумот го напаѓа коренот и резултира со венење на листот. Отсуството на формирање на овошје доведува до изумирање на задниот дел на ливчето. Болеста на мастилото е именувана по црните ексудати во основата на трупот. Во денешно време постојат сорти кои се отпорни на болеста. *Phytophthora cambivora* предизвика сериозни штети во Азија и САД, а сè уште продолжува да уништува нови плантажи во Европа.

Друг сериозен штетник кој тешко се контролира е жолчката оса (*Dryocosmus kuriphylus*) која неодамна беше воведена во Јужна Европа, со потекло од Азија.

 Сладок костен стар илјада години во Леви ( Корзика )

Историски развој
----------------

 450-годишниот шпански костен во Балмерино во Фајф, Шкотска
Слаткиот костен се наоѓа низ средоземниот регион, од Каспиското Море до Атлантскиот Океан. Се смета дека го преживеал последнота ледена доба во неколку засолништа во јужна Европа, на јужниот брег на Црното Море со главен центар на јужната падина на Кавказ и во регионот на северозападна Сирија, веројатно се протега во Либан. Податоците за поленот покажуваат дека првото ширење на Благиот костен поради човековата активност започнало околу 2100-2050 година п.н.е. во Анадолија, североисточна Грција и југоисточна Бугарија. Во споредба со другите култури, слаткиот костен веројатно бил од релативно мало значење и многу хетерогено се дистрибуирал низ овие региони. Првите остатоци од јаглен од слаткиот костен датираат од околу 850-950 п.н.е. што го прави многу тешко да се заклучи прецизна историја на потекло. Понов, но посигурен извор се книжевните дела на Стара Грција, а најбогат е *Historia planarum*  Теофраст, напишана во третиот век п.н.е. употребата на овошјето еднаш кога се коментираат дигестивните потешкотии што ги предизвикува, но пофалувајќи го неговиот хранлив квалитет. Неколку грчки автори пишувале за лековитите својства на слаткиот костен, особено како лек против раскинување на усните и на хранопроводникот.

Слично на воведувањето на одгледување винова лоза и маслинки во латинскиот свет, се смета дека Благиот костен била воведена за време на колонизацијата на италијанскиот полуостров од страна на Грците. Дополнителни индиции кои укажуваат на оваа теорија може да се најдат во делото на Плиниј Постариот, кој ги спомнува само грчките колонии во врска со одгледувањето сладок костен. Денешната филогенетска карта на слаткиот костен, иако не е целосно разбрана, покажува поголема генетска сличност помеѓу италијанското и западноанадолското дрво Благиот костен во споредба со примерокот од источна Анадолија, што ги зајакнува овие наоди. Сепак, до крајот на претхристијанската ера, ширењето и употребата на костенот во Италија остана ограничено. Карбонизирани слатки костени беа пронајдени во римска вила во Торе Анунзијата во близина на Неапол, уништена од ерупцијата на Везув во 79 год. од нашата ера.

Индициите во уметноста и литературата укажуваат на несакање на слаткиот костен од страна на римската аристократија. Како Теофраст, латинските автори се скептични за слаткиот костен како овошје, а Плиниј Постариот оди дури дотаму што се восхитува колку добро природата го криела ова овошје со навидум толку мала вредност. Во почетокот на христијанската ера, луѓето веројатно почнале да ја сфаќаат вредноста и разновидноста на слаткото костеново дрво, што довело до бавно ширење на одгледувањето на дрвјата Благ костен, теорија која е поткрепена со податоци за полен и литературни извори, како зголемена употреба на дрво од сладок костен како столбови и во носечки конструкции, дрвени работи и градење на столбови помеѓу 100 и 600 година од нашата ера.

Зголемената појава на полен од Сладок костен во Швајцарија, Франција, Германија и на Пиринејскиот полуостров во првиот век од нашата ера сугерира ширење на култивирани слатки костенови дрвја од страна на Римјаните. Спротивно на тој поим, други научници не нашле индикации дека Римјаните го ширеле Благиот костен пред петтиот век. Додека лушпите од Слатки костени, датирани во третиот или почетокот на четвртиот век, се идентификувани од дното на римскиот бунар на фармата Great Holts, во Бореам во Есекс, Англија; ова наоѓалиште вклучува остатоци од други егзотични прехранбени растенија и не дава докази дека некое од нив потекнувало локално. Ниту еден друг доказ за Благиот костен во римска Британија не е потврден. Навистина, не е откриен центар за одгледување Сладок костен надвор од италијанскиот полуостров во римско време. Широката употреба на костенот во западна Европа започнала во раниот среден век и процветала во доцниот среден век. Во ломбардските закони од средината на седмиот век, составот од еден цврсти е поставен за сечење на костен (или, исто така, леска, круша или јаболко) што му припаѓа на друго лице ( *Edictum Rothari*, бр. 301, 643 н.е.). Од почетокот на 20 век, поради депопулацијата на селата и напуштањето на Слаткиот костен како основна храна, како и ширењето на болест на костенот и мастилото, одгледувањето на Слаткиот костен драстично се намали. Во денешно време, производството на Слаткиот костен понекогаш повторно се гледа во пресвртна точка, бидејќи развојот на производи од него со висока вредност во комбинација со променливите потреби на урбаното општество доведува до заживување и одгледувањето на Слаткиот костен.

Распространетост
----------------

Видот е широко распространет низ Европа, каде што во 2004 година Слаткиот костен се одгледува на 2,25 милиони хектари шума, од кои 1,78 милиони хектари главно се одгледуваат за дрво и 0,43 милиони хектари за производство на овошје. Италија, Франција, јужна Швајцарија, Шпанија, Португалија и Грција се земји со силна традиција на Слаткиот костен, со дрвја кои интензивно се одгледуваат во гребени и овошни насади. Земјите како Англија, Хрватска, Турција и Грузија имаат само делумно развиена традиција на Сладок костен поради географијата или историјата. Сепак, денес во Велика Британија може да се најдат примероци стари со векови. Примери може да се видат особено во лондонските населби Ислингтон и Камден. Во другите европски земји, Благиот костен е воведен неодамна, на пример во Словачка или Холандија.

 Сладок костен во Њу Корт на колеџот Тринити, Кембриџ

Користи
-------

Видот е широко култивиран поради неговите јастиви семиња (исто така наречени јаткасти плодови) и поради неговото дрво.

На дрвото одгледувано од семе може да му требаат 20 години или повеќе пред да вроди со плод, но пресадена сорта како што е „Marron de Lyon" или „Paragon" може да започне со производство во рок од пет години од садењето. Двете сорти раѓаат плодови со едно големо јадро, наместо со вообичаените две до четири помали јадра.

Слаткиот костен е наведен како една од 38-те супстанци што се користат за подготовка на цветните лекови на Бах, еден вид алтернативна медицина промовирана поради наводното влијание врз здравјето. Сепак, според Cancer Research UK, „нема научен доказ за да се докаже дека цветните лекови можат да контролираат, излечат или спречат било кој тип на болест, вклучително и рак".

Одгледување
-----------

### Форми на одгледување

Може да се разликуваат три различни системи за одгледување на слаткиот костен:

* *Копирање* : Главно за екстракција на дрво. Стандардните услови даваат 15 м 3 дрва по ха и година.
* *Себе* : Производство на овошје од пресадени дрвја. Дрвјата имаат кратко племе и голема круна. Дрвјата имаат голема густина и земјата меѓу дрвјата често се користи како пасиште.
* *Висока шума:* Производство на дрво и овошје. Оваа форма на одгледување е помалку интензивна со принос од 4-12 дт/ха и замена на дрвјата на секои 50-80 години. Дрвјата растат од семиња и градат густа крошна.

Управувањето со теренот зависи од системот на одгледување. Додека чистењето на почвата од лисјата и кастрењето е норма, употребата на ѓубрива, наводнување и пестициди е поретко и е резервирана за поинтензивно одгледување.

### Барања

Слаткиот костен добро расте на почва без варовник, длабоко истрошена почва. Оптималната пХ вредност на почвата е помеѓу 4,5 и 6, а дрвото не може да толерира набивање на почвата. Толеранцијата на влажната земја и на почви богати со глина е многу мала. Тоа е топлољубиво дрво на кое му треба долг вегетациски период. Оптималната просечна температура е помеѓу 8 °C и 15 °C а во јануари температурата по можност не треба да биде под -1 °C  но може да толерира температури до -15 °C. Ниската температура во есен може да го оштети плодот. Максималната надморска височина е силно зависна од климата. Во принцип, климата треба да биде слична на лозарството. Оптималните врнежи се меѓу 400 и 1600 мм. Пред садење, семињата мора да се стратифицираат на 2-3 °C така што ртењето може да започне 30–40 дена подоцна. По една година се пресадуваат младите дрвца.

### Жетва

Приносот на овошје по дрво е обично помеѓу 30 и 100 кг, но може да достигне и до 300 килограми. Времето на берба е помеѓу средината на септември и средината на ноември. Постојат три техники на берба:

* Рачно: слатките костени се берат со гребло или метла, со брзина на берба од 5 до 30 кг секој час во зависност од релјефот на почвата. Исто така, капсулата ја прави жетвата покомплицирана, па дури и поболна за работникот.
* Рачно со мрежи: Оваа техника одзема помалку време и ги штити плодовите од повреди. Сепак, поставувањето на мрежите е интензивна работа.
* Механички: Плодовите се собираат со машина која работи слично како правосмукалката. Тоа е заштеда на време и економично, но можно е некои овошја да се повредат и потребна е голема почетна инвестиција. Понатаму, не е можно визуелно сортирање.

Вкупната светска жетва на костенот беше 1,17 милиони тони во 2006 година, но само 151 000 тони беа од Благиот костен*.*

### Третман по бербата

Најраспространетиот третман пред складирањето е стврднувањето со вода, процес во кој слатките костени се потопуваат во вода девет дена. Целта на оваа практика е да се ограничат главните проблеми со складирањето што му се закануваат на Слаткиот костен: развој на габи и присуство на инсекти црви. Како алтернатива за лекување со вода, комерцијално се користи и третман со топла вода.

По обработката на водата, Слатките костени се чуваат во контролирана средина со високи концентрации на јаглерод диоксид. За разлика од системот за складирање на ладно, каде што плодовите се чуваат на ниски температури во необработен воздух, методот на контролирана средина го избегнува стврднувањето на месото што негативно влијае на обработливоста на производот.

Храна
-----

Суровите јаткасти плодови, иако се за јадење, имаат кора што е адстрингентна и непријатна за јадење кога е сè уште влажна; по некое време сушењето, тенката кора ја губи својата адстрингентност, но сепак е подобро отстранета за да стигне до белото овошје одоздола. Сувото готвење во рерна или оган вообичаено помага да се отстрани оваа кожа. Костените традиционално се печени во нивните цврсти кафени лушпи откако ќе се отстранат шилестите купули во кои растат на дрвото, лушпите се лупат и се фрлаат, а топлите костени се потопуваат во сол пред да се јадат. Печените костени традиционално се продаваат на улици, пазари и саеми од улични продавачи со мобилни или статични мангали .

Кожата на сировите излупени костени може релативно лесно да се отстрани со брзо бланширање на оревите откако ќе се извалкаат со вкрстен рез на тафтуваниот крај. Откако ќе се сварат, костените добиваат сладок вкус и брашно текстура слична на слаткиот компир. Варените јаткасти плодови може да се користат за полнење на живина, како зеленчук или за печење од ореви. Може да се користат и во конфекции, пудинзи, десерти и колачи. Се користат за брашно, леб, замена за житарки, замена за кафе, згуснувач во супи и други примени за готвење, како и за гоење. Од нив може да се извади шеќер. Корзиканската сорта на палента (наречена *пулента* ) се прави со слатко брашно од костен. Локална разновидност на корзиканско пиво користи и костени. Производот се продава како засладена паста измешана со ванила, crème de marrons [fr], засладени или незасладени како пире од костен или *пире од марон*, и захаросани костени како *марон глаце*. Во Швајцарија често се служи како *вермикели* .

На римските војници им давале каша од костен пред да заминат во битка.

Листовите инфузии се користат при респираторни заболувања и се популарен лек за голема кашлица. Може да се направи шампон за коса од листови и овошни лушпи.

### Состојки на храна

*За слаткиот костен* се смета дека има многу интересни нутритивни одлики. Овошјето содржи значителни количини на широк спектар на вредни хранливи материи. Во минатото, неговите карактеристични и хранливи компоненти му даваа на слаткиот костен важна улога во исхраната на човекот поради неговите корисни ефекти врз здравјето. Слаткиот костен е ценет и во исхраната без глутен. Понатаму, оваа одлика е важна во случаите на целијачна болест  како и за намалување на коронарните срцеви заболувања и стапката на рак. Различни студии за составот и здравјето го покажаа неговиот голем потенцијал како прехранбена состојка и функционална храна. Содржината на масти е многу мала и во најголем дел доминираат незаситените масни киселини. Слаткиот костен е добар извор за скроб; костените од сите сорти генерално содржат приближно иста количина на скроб. Енергетската вредност на 100 г (3,5 оз) од Благиот костен изнесува 891 Кј (213 кцал). Слаткиот костен се одликува со висока содржина на влага која се движи од 41% до 59%  и значително ниво на скроб (≈40 г 100 г −1 сува материја). Што се однесува до содржината на минерали, костенот е добар извор за бакар, железо, магнезиум, манган и калиум. Неговата содржина на шеќер се движи од 14% до 20% сува тежина во зависност од сортата; што е многу важно, бидејќи сетилната привлечност на Слаткиот костен е во корелација со неговата содржина на шеќер. Сепак, се чини дека високите количини шеќер имаат негативно влијание врз содржината на влакна. Општо земено, содржината на гликоза во европските костени е многу мала и се движи од нула до траги. Наместо тоа, фруктозата е најмногу одговорна за слаткиот вкус.

### Ефект на обработка

Слаткиот костен е погоден за исхрана на луѓето. Повеќето од Слаткиот костен се консумира во преработена форма, што има влијание врз составот на хранливи материи. Неговата природна висока концентрација на органски киселини е клучен фактор што влијае на органолептичките одлики на овошјето и зеленчукот, имено на вкусот. Се смета дека органските киселини играат важна улога против болестите како антиоксиданс. Се чини дека топлината е највлијателниот фактор кога станува збор за намалување на содржината на органска киселина. Сепак, дури и по загревањето на Слатките костени, антиоксидансната активност останува релативно висока. Од друга страна, потрошувачот мора да има предвид дека печењето, варењето или пржењето има големо влијание врз нутритивниот профил на костенот. Витаминот Ц значително се намалува помеѓу 25 и 54% кога се вари и 2-77 % кога се пече. Сепак, печените или варените костени сепак може да бидат солиден извор на витамин Ц, бидејќи 100 грама сè уште претставуваат околу 20% од препорачаниот дневен внес во исхраната. На содржината на шеќер влијаат и високите температури. Четири процеси се одлучувачки за процесот на разградување на шеќерот додека се готви: хидролиза на скроб во олигосахарид и моносахарид, распаѓање на сахароза до гликоза и фруктоза, карамелизирање на шеќерите и разградување на шеќери. На органските киселини влијаат и високите температури: нивната содржина се намалува за околу 50% по пржењето и 15% по вриење. Одговорен за ароматичните одлики на варените костени е ефектот на разградување на сахаридите, белковините и липидите, карамелизирањето на сахаридите и реакцијата на мелард, која ги намалува шеќерот и аминокиселините.

* Печени костениПечени костени
* Улични продавачи во ИстанбулУлични продавачи во Истанбул
* Маронс глацериМаронс глацери
* Crème de marrons [fr]Crème de marrons [fr]
* Farine de châtaigne corse [fr] (AOC)Farine de châtaigne corse [fr] (AOC)

Дрво
----

 Сладок костен издлабен од англискиот уметник Стив Филд за да ја одбележи англиската граѓанска војна и го прикажува принцот Руперт како се крие од тркалезните глави во бунарот во салата Волескот во Стурбриџ, Западен Мидлендс.
Ова дрво многу добро реагира на преклопување, кое сè уште се практикува во Британија, и дава добар род на дрво богато со танини на секои 12 до 30 години, во зависност од наменетата употреба и локалната стапка на раст. Танинот го прави младото растечко дрво издржливо и отпорно на атмосферски влијанија за надворешна употреба, така што е погодно за столбови, огради или колци. Дрвото е со светла боја, тврдо и цврсто. Се користи за правење мебел, буриња (понекогаш се користат за стареење на балсамински оцет ) и греди на покривот особено во јужна Европа (на пример во куќите во Алпуџара, Шпанија, во јужна Франција и на други места). Дрвото има густина од 560кг на кубен метар, и поради неговата издржливост при контакт со земјата често се користи за надворешни цели како што е оградување. Тоа е исто така добро гориво, иако не е омилено за отворени пожари бидејќи има тенденција да плука.

Танинот се наоѓа во следните пропорции на 10% влажност: кора (6,8%), дрво (13,4%), лушпи од семиња (10 - 13%). Листовите исто така содржат танин.

Култиви
-------

Декоративната сорта *C. sativa* 'Albomarginata'  ја доби наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво

### Француско потекло

* Буш де Бетизак
* Маравал
* Маригула
* Марсол
* Прекоче Мигул

### Американско потекло

* Колосална
* Ден на трудот

Поврзано
--------

* Американски костен
* Кинески костен
* Јапонски костен

Наводи
------

1. 1 2  Miller. Gardeners Dictionary ed. 8 no. 1 (1768). Flora Europaea: *Castanea sativa*
2. ↑  Barstow, M. & Khela, S. 2018. Castanea sativa. The IUCN Red List of Threatened Species 2018: e.T202948A67740523.. Downloaded on 13 April 2021.
3. ↑  Harrison, Lorraine (2012). *RHS Latin for gardeners*. United Kingdom: Mitchell Beazley. стр. 224. ISBN 9781845337315.
4. ↑  „Sweet Chestnut Trees | The Walnut Tree Co". *www.walnuttrees.co.uk*.
5. ↑  Stephan. Hahn (2004). *Die Esskastanien : Nahrungsquelle und bedrohte Naturressource; ein Beitrag zur Kenntnis der Artenvielfalt*. Norderstedt: Books on Demand. ISBN 978-3833421921. OCLC 76668313.
6. 1 2 3 4  San-Miguel-Ayanz, Jesús; Rigo, Danielle de; Caudullo, Giovanni; Durrant, Tracy Houston; Mauri, Achille (2016). *European atlas of forest tree species*. San-Miguel-Ayanz, Jesús, de Rigo, Daniele, Caudullo, Giovanni, Houston Durrant, Tracy, Mauri, Achille. Luxembourg. ISBN 9789279367403. OCLC 958294152.
7. 1 2 3  Bounous, G. (October 2005). „The Chestnut: A Multipurpose Resource for the New Millennium". *Acta Horticulturae* (693): 33–40. doi:10.17660/actahortic.2005.693.1. ISSN 0567-7572. Архивирано од изворникот на 2022-02-01. Посетено на 2022-05-06.
8. 1 2  Kew Gardens - Rhizotron & Xstrata Treetop Walkway - *Castanea sativa*
9. ↑  Anagnostakis, Sandra L. (1987). „Chestnut Blight: The Classical Problem of an Introduced Pathogen". *Mycologia*. **79** (1): 23–37. doi:10.2307/3807741. JSTOR 3807741.
10. 1 2 3  Vannini, Andrea (2001). „Ink disease in chestnuts: impact on the European chestnut". *Forest Snow and Landscape Research*. **76**: 345–350 – преку researchgate.
11. ↑  Anagnostakis, Sandra L. (1982-01-29). „Biological Control of Chestnut Blight". *Science* (англиски). **215** (4532): 466–471. Bibcode:1982Sci...215..466A. doi:10.1126/science.215.4532.466. ISSN 0036-8075. PMID 17771259.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Conedera, Marco (July 2004). „The Cultivation of Castanea sativa (Mill.) in Europe, from its origin to its diffusion on a continental scale" (PDF). *Vegetation History and Archaeobotany*. **13** (3): 161–179. doi:10.1007/s00334-004-0038-7.
13. 1 2  van Zeist, Willem (1991). *Late Quaternary Vegetation of the Near East*. Wiesbaden: L. Reichert. ISBN 978-3882265309.
14. ↑  Forni, Gaetano (1990). *Gli albori dell'agricoltura: origine ed evoluzion fino agli etruschi ed italici*. Rome: REDA.
15. ↑  Villani, Fiorella (1990). „Genetic structure of Castanea sativa in Turkey: evidence of a hybrid zone". *Journal of Evolutionary Biology*. **12**: 233–244. doi:10.1046/j.1420-9101.1999.00033.x.
16. ↑  Meyer, Frederick (1980). „Carbonized food plants of Pompeii, Herculaneum, and the Villa at Torre Annunziata". *Economic Botany*. **34** (4): 401–437. doi:10.1007/BF02858317.
17. ↑  van Mourik, J. M. (1986). *Pollen profiles of slope deposits in the Galician area (N.W. Spain)*. Amsterdam. ISBN 978-9068090185.
18. ↑  Santos, Luisa (September 2000). „History of vegetation during the Holocene in the Courel and Queixa Sierras, Galicia, northwest Iberian Peninsula". *Journal of Quaternary Science*. **15** (6): 621–632. Bibcode:2000JQS....15..621S. doi:10.1002/1099-1417(200009)15:6<621::AID-JQS524>3.0.CO;2-L.
19. ↑  Di Pasquale, Gaetano (December 2010). „Reworking the idea of chestnut (Castanea sativa Mill.) cultivation in Roman times: New data from ancient Campania". *Plant Biosystems*. **144** (4): 865–873. doi:10.1080/11263504.2010.491974 – преку ResearchGate.
20. ↑  Sweet Chestnut (*Castanea sativa* Mill.) in Britain: Re-assessment of its Status as a Roman Archaeophyte. R. Jarman, Z. Hazell, G. Campbell, J. Webb and F. M. Chambers. Britannia 50 (2019), 49-74 doi:10.1017/S0068113X19000011
21. 1 2  Pitte, J. R. (1987). „Terres de Castanide: hommes et paysages du châtaignier de l'Antiquité à nos jours". *Méditerranée*. **60**: 52.
22. 1 2 3  Conedera, Marco (2004). „Distribution and economic potential of the sweet chestnut (Castanea sativa Mill.) in Europe". *Ecologia Mediterranea*. **30** (2): 179–193. doi:10.3406/ecmed.2004.1458 – преку researchgate.
23. ↑  D. S. Vohra (1 June 2004). *Bach Flower Remedies: A Comprehensive Study*. B. Jain Publishers. стр. 3. ISBN 978-81-7021-271-3. Посетено на 2 September 2013.
24. ↑  „Flower remedies". Cancer Research UK. 2017-08-30. Посетено на September 2, 2013.
25. 1 2 3 4 5 6 7  Lüdders, P. (February 2004). „Esskastanie". *Erwerbs-Obstbau*. **46** – преку ResearchGate.
26. ↑  Mariotti, Barbara (January 2009). „Tradizione, innovazione e sostenibilità: una selvicoltura per il castagno da frutto". *Atti del Terzo Congresso Nazionale di Selvicoltura*. *Conference Paper: III Congresso Nazionale Selvicoltura*. стр. 851–857. doi:10.4129/CNS2008.113. ISBN 9788887553161 – преку ResearchGate.
27. 1 2 3  Koch, Henrike (2012). „Projektstudie: Die Edelkastanie auf Obstwiesen - Eine Alternative zum Kirschanbau?" (PDF). *wald-rlp.de*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-02-27. Посетено на 2022-05-06.
28. 1 2 3  Conedera, Marco (2016). *European Atlas of Forest Tree Species - Chapter: Castanea sativa in Europe: distribution, habitat, usage and threats*. Publication Office of the European Union. ISBN 9789279367403.
29. ↑  „FAOStat". *FAOStat*. 2018.
30. 1 2 3  Botondi (2009). „Technological Parameters of Water Curing Affect Postharvest Physiology and Storage of Marrons (Castanea Sativa Mill. Marrone Fiorentino)". *Postharvest Biology and Technology*. **51**: 97–103. doi:10.1016/j.postharvbio.2008.06.010 – преку academia.edu.
31. ↑  „Blogger". *accounts.google.com*.
32. ↑  Lori Alden. 2006 The Cook's Thesaurus. nut pastes
33. ↑
34. ↑  Goncalves, Berta (September 2010). „Metabolite composition of chestnut (Castanea sativa Mill.) upon cooking: Proximate analysis, fibre, organic acids and phenolics". *Food Chemistry*. **122**: 154–160. doi:10.1016/j.foodchem.2010.02.032. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)
35. ↑  Liu, Chang; Wang, Shujun; Chang, Xuedong; Wang, Shuo (January 2015). „Structural and functional properties of starches from Chinese chestnuts". *Food Hydrocolloids*. **43**: 568–576. doi:10.1016/j.foodhyd.2014.07.014. ISSN 0268-005X.
36. 1 2  De Vasconcelos, Maria CBM; Bennett, Richard N; Rosa, Eduardo AS; Ferreira-Cardoso, Jorge V (2010-06-03). „Composition of European chestnut (Castanea sativa Mill.) and association with health effects: fresh and processed products". *Journal of the Science of Food and Agriculture* (англиски). **90** (10): 1578–1589. doi:10.1002/jsfa.4016. ISSN 0022-5142. PMID 20564434.
37. ↑  Pazianas, M.; Butcher, G. P.; Subhani, J. M.; Finch, P. J.; Ang, L.; Collins, C.; Heaney, R. P.; Zaidi, M.; Maxwell, J. D. (2004-06-17). „Calcium absorption and bone mineral density in celiacs after long term treatment with gluten-free diet and adequate calcium intake". *Osteoporosis International* (англиски). **16** (1): 56–63. doi:10.1007/s00198-004-1641-2. ISSN 0937-941X. PMID 15221205.
38. ↑  *Handbook of nutraceuticals and functional foods*. Wildman, Robert E. C. 1964-. Boca Raton, Fla.: CRC Press. 2001. ISBN 978-1420036695. OCLC 85602811.CS1-одржување: друго (link)
39. ↑  Desmaison, A.M. (1986). „La place de la châtaigne en alimentation". *Médicine et Nutrition*. **22**: 174–180.
40. 1 2  Borges, Olga; Gonçalves, Berta; de Carvalho, José L. Soeiro; Correia, Paula; Silva, Ana Paula (February 2008). „Nutritional quality of chestnut (Castanea sativa Mill.) cultivars from Portugal". *Food Chemistry*. **106** (3): 976–984. doi:10.1016/j.foodchem.2007.07.011. ISSN 0308-8146. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)
41. ↑  De Vasconcelos, Maria Do Carmo Barbosa Mendes; Bennett, Richard N.; Rosa, Eduardo A. S.; Cardoso, Jorge Ventura Ferreira (May 2007). „Primary and Secondary Metabolite Composition of Kernels from Three Cultivars of Portuguese Chestnut (Castanea sativaMill.) at Different Stages of Industrial Transformation". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* (англиски). **55** (9): 3508–3516. doi:10.1021/jf0629080. ISSN 0021-8561. PMID 17407304.
42. 1 2  Griffith, Vaughan, J. G. (John (2009). *The new Oxford book of food plants*. Geissler, Catherine. Nicholson, Barbara. Dowle, Elisabeth. Rice, Elizabeth. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 9780191567742. OCLC 500808884.
43. ↑  Künsch, U.; Schärer, H.; Patrian, B.; Hurter, J.; Conedera, M.; Sassella, A.; Jermini, M.; Jelmini, G. (July 1999). „Quality Assessment of Chestnut Fruits". *Acta Horticulturae* (494): 119–128. doi:10.17660/actahortic.1999.494.17. ISSN 0567-7572. Архивирано од изворникот на 2022-03-03. Посетено на 2022-05-06.
44. ↑  Fernandes, Ângela; Barreira, João C.M.; Antonio, Amilcar L.; Bento, Albino; Luisa Botelho, M.; Ferreira, Isabel C.F.R. (September 2011). „Assessing the effects of gamma irradiation and storage time in energetic value and in major individual nutrients of chestnuts". *Food and Chemical Toxicology*. **49** (9): 2429–2432. doi:10.1016/j.fct.2011.06.062. ISSN 0278-6915. PMID 21740949.
45. ↑  De La Montaña Mı́guelez, J.; Mı́guez Bernárdez, M.; Garcı́a Queijeiro, J.M. (February 2004). „Composition of varieties of chestnuts from Galicia (Spain)". *Food Chemistry*. **84** (3): 401–404. doi:10.1016/s0308-8146(03)00249-8. ISSN 0308-8146.
46. 1 2  Neri, L.; Dimitri, G.; Sacchetti, G. (February 2010). „Chemical composition and antioxidant activity of cured chestnuts from three sweet chestnut (Castanea sativa Mill.) ecotypes from Italy". *Journal of Food Composition and Analysis*. **23** (1): 23–29. doi:10.1016/j.jfca.2009.03.002. ISSN 0889-1575.
47. ↑  Pereira-Lorenzo, S.; Ramos-Cabrer, A.M.; Díaz-Hernández, M.B.; Ciordia-Ara, M.; Ríos-Mesa, D. (February 2006). „Chemical composition of chestnut cultivars from Spain" (PDF). *Scientia Horticulturae*. **107** (3): 306–314. doi:10.1016/j.scienta.2005.08.008. ISSN 0304-4238.
48. 1 2  Silva, Branca M.; Andrade, Paula B.; Valentão, Patrícia; Ferreres, Federico; Seabra, Rosa M.; Ferreira, Margarida A. (July 2004). „Quince (Cydonia oblongaMiller) Fruit (Pulp, Peel, and Seed) and Jam: Antioxidant Activity". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* (англиски). **52** (15): 4705–4712. doi:10.1021/jf040057v. ISSN 0021-8561. PMID 15264903.
49. ↑  Blomhoff, Rune; Carlsen, Monica H.; Andersen, Lene Frost; Jacobs, David R. (September 2006). „Health benefits of nuts: potential role of antioxidants". *British Journal of Nutrition* (англиски). **96** (S2): S52–S60. doi:10.1017/BJN20061864. ISSN 1475-2662. PMID 17125534.
50. 1 2  Barros, Ana I.R.N.A.; Nunes, Fernando M.; Gonçalves, Berta; Bennett, Richard N.; Silva, Ana Paula (September 2011). „Effect of cooking on total vitamin C contents and antioxidant activity of sweet chestnuts (Castanea sativa Mill.)". *Food Chemistry*. **128** (1): 165–172. doi:10.1016/j.foodchem.2011.03.013. ISSN 0308-8146. PMID 25214344. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)
51. ↑  Ribeiro, Bárbara; Rangel, Joana; Valentão, Patrı́cia; Andrade, Paula B.; Pereira, José Alberto; Bölke, Hanna; Seabra, Rosa M. (January 2007). „Organic acids in two Portuguese chestnut (Castanea sativa Miller) varieties". *Food Chemistry*. **100** (2): 504–508. doi:10.1016/j.foodchem.2005.09.073. ISSN 0308-8146. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)
52. ↑  Attanasio, Gerardina; Cinquanta, Luciano; Albanese, Donatella; Matteo, Marisa Di (December 2004). „Effects of drying temperatures on physico-chemical properties of dried and rehydrated chestnuts (Castanea sativa)". *Food Chemistry*. **88** (4): 583–590. doi:10.1016/j.foodchem.2004.01.071. ISSN 0308-8146.
53. ↑  Morini, G.; Maga, J.A. (May 1995). „Volatile compounds in roasted and boiled Chinese chestnuts (Castanea molissima)". *LWT - Food Science and Technology*. **28** (6): 638–640. doi:10.1016/0023-6438(95)90014-4. ISSN 0023-6438.
54. ↑  Li, Qian; Shi, Xianhe; Zhao, Qiaojiao; Cui, Yahui; Ouyang, Jie; Xu, Fang (June 2016). „Effect of cooking methods on nutritional quality and volatile compounds of Chinese chestnut (Castanea mollissima Blume)". *Food Chemistry*. **201**: 80–86. doi:10.1016/j.foodchem.2016.01.068. ISSN 0308-8146. PMID 26868551.
55. ↑  Oleg Polunin. *Trees and Bushes of Britain and Europe*. Ed Paladin, 1973, pp. 51, 188 and 195).
56. 1 2  Chestnut Архивирано на 5 февруари 2010 г.. Niche Timbers. Accessed 19-08-2009.
57. ↑  „RHS Plant Selector - *Castanea sativa* 'Albomarginata'". Посетено на 2020-04-17.

* Рашфорт, К. (1999). *Дрвја на Британија и Европа*. Харпер КолинсISBN 0-00-220013-9 .
* Fao.org *Castanea sativa*

Надворешни врски
----------------

* 

* Благ костен на Викивидовите ?</img>
* 

* Благ костен на Ризницата ?</img>
* UC Дејвис, Калифорнија: *Castanea sativa* во хортикултурата
* База на податоци за растенија за иднината: *Castanea sativa* Архивирано на 2 декември 2020 г.
* *Castanea sativa* - карта на дистрибуција, единици за генетска конзервација и сродни ресурси. Европска програма за генетски ресурси на шумите (EUFORGEN)

Предлошка:Nuts

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Таксонски назнаки | 
* Википодатоци: Q22699
* APDB: 143308
* BioLib: 3454
* EoL: 1148508
* EPPO: CSNSA
* GBIF: 5333294
* GRIN: 9445
* iNaturalist: 121763
* IPNI: 295349-1
* IRMNG: 10900355
* ITIS: 506541
* МСЗП: 202948
* NCBI: 21020
* NZOR: a75831c3-879f-456c-be8a-884f6a51cffc
* PalDat: Castanea\_sativa
* PfaF: Castanea\_sativa
* Plant List: kew-35042
* PLANTS: CASA27
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:295349-1
* Tropicos: 13100366
* WCSP: 35042

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Нормативна контрола | 
* GND: 4151034-3
* HDS: 013935
* NKC: ph281333

 |

 |