**Циришките протоколи** се однесуваат на два билатерални протоколи потпишани во 2009 година од страна на Ерменија и Турција со кои се предвидува отпочнување на процесот на нормализирање на односите меѓу двете земји. Протоколите вклучувале одредби за воспоставување формални дипломатски односи, отворање на турско-ерменската граница (која е затворена од 1993 година) и формирање на заедничка историска комисија за прашањето за Ерменскиот геноцид. Договорот, кој подоцна се покажал како неефикасен, бил постигнат со посредство на САД, Русија и Франција.

На 10 октомври 2009 година, министрите за надворешни работи, Ахмет Давутоглу за Турција и Едвард Налбандјан за Ерменија, во Цирих ги потпишале двата протоколи на која присуствувале и тогашниот американски државен секретар Хилари Клинтон, високиот претставник на ЕУ за заедничка надворешна и безбедносна политика Хавиер Солана, францускиот министер за надворешни работи Бернар Кушнер и министерот за надворешни работи на Русија Сергеј Лавров.

 Налбандјан и Давутоглу го потпишале договорот
Протоколите барале ратификација од парламентите на двете земји. Во обид да се разврзат прашањата, протоколите не го спомнувале судирот меѓу Ерменија и Азербејџан за Нагорно-Карабах. Тие, исто така, не вклучииле и рок за ратификација.

На 12 јануари 2010 година, Уставниот суд на Ерменија ги одобрил Протоколите притоа давајќи голем број забелешки за кои турската страна сметала дека содржат „*предуслови и рестриктивни одредби кои го нарушуваат словото и духот на протоколите*". Турската страна исто така почнала да го поврзува процесот на нормализација со конфликтот во Нагорно Карабах, при што турскиот премиер Реџеп Таип Ердоган изјавил дека турско-ерменската граница нема да биде отворена без повлекување на ерменските сили од територијата на Азербејџан.

Протоколите се соочиле со огромни критики во двете земји, при што некои Ерменци ја обвиниле владата за распродажба, а некои во Турција биле вознемирени што Протоколите не се однесуваат на прашањето за Нагорно-Карабах. Во меѓувреме, Азербејџан реагирал негативно на Протоколите и извршил притисок врз Турција да не оди напред со приближувањето кон Ерменија. Така, Протоколите пропаднале во парламентите на двете нации без ратификација по неговото потпишување.

Во февруари 2015 година, ерменскиот дел, претставен од претседателот Саркисјан, ги отповикал протоколите од парламентот, наведувајќи го „*отсуството на политичка волја*" од турската страна. Потоа, во декември 2017 година, наведувајќи го недостатокот на каков било „*позитивен напредок кон нивното спроведување*" од Турција, ерменската страна ветила дека ќе ги прогласи за неважечки и ништовни, што Ерменија формално го направила на 1 март 2018 година 

И покрај горчината што произлегува од застојот на процесот на нормализација, некои автори мислат дека Циришките протоколи сепак би можеле да претставуваат пат за напредување за процесот на нормализација на односите помеѓу Ерменија и Турција.

Позадина
--------

### Посета на турскиот претседател на Ерменија во 2008 година

 Ерменија - Турција квалификацискиот натпревар за Светското првенство за ФИФА одигран на 6 септември 2008 година на стадионот Храздан, Ереван, на кој присуствувал турскиот претседател Абдула Ѓул на покана на ерменскиот претседател Серж Саркисјан.
Во септември 2008 година, турскиот претседател Абдула Ѓул станал првиот турски шеф на држава што ја посетил Ерменија откако ја прифатил поканата на ерменскиот претседател Серж Саркисјан да присуствува на фудбалскиот натпревар од квалификациите за Светското првенство во ФИФА помеѓу турската и ерменската фудбалска репрезентација. Разговорите за време на играта се фокусирале на билатералните односи и Карабах а геноцидот не бил споменат иако турскиот министер за надворешни работи Али Бабаџан го покренал ова прашање набргу потоа. И двајцата претседатели и соодветниот печат на нивните земји позитивно се одразиле на посетата, поставувајќи основа за затоплување на дипломатските односи, кои се очекувало да постигнат голем напредок навреме за реципрочната посета на Саргсјан на Турција во октомври за да го следи реваншот.

### Преговори за нормализирање на дипломатските односи

Во пресрет на посетата на американскиот претседател Барак Обама на Турција во 2009 година, извори во Анкара и Ереван објавиле дека наскоро може да се постигне договор за повторно отворање на границата меѓу двете држави и размена на дипломатски персонал  на што новиот американски претседател одговорил позитивно. повикувајќи ја Турција да се помири со минатото и да го реши ерменското прашање. Официјални лица во Азербејџан сепак одговориле со загриженост, што поттикнало жестока дебата во турскиот парламент со лидерот на Партијата за националистичко движење (МХП), Девлет Бахчели, кој ја споделува „*правилната загриженост*" на азербејџанскиот народ во предупредувањето на владата „*вашиот пристап кон Ерменија му штети на нашето достоинство*" и Републиканската народна (ЦХП) на Дениз Бајкал кој прашал: „*Како можеме да ја игнорираме тековната окупација на Азербејџан*?"  Турскиот премиер Ердоган се обидел да ја смири оваа загриженост на 10 април објавувајќи дека „*додека Азербејџан и Ерменија не потпишат протокол за Нагорно-Карабах, ние нема да потпишеме никаков конечен договор со Ерменија за врските.* *Ние правиме прелиминарна работа, но тоа дефинитивно зависи од решавањето на проблемот со Нагорно-Карабах*."  Турскиот министер за надворешни работи Али Бабаџан појаснил дека „*сакаме решение во кое сите ќе бидат победници*", во изјава дадена пред Советот на министри за надворешни работи на Црноморската економска соработка (БСЕК) на 15 април во Ереван, додавајќи „*не велиме, „Ајде прво да го решиме едниот проблем, а другиот да го решиме подоцна".* *Сакаме да започне сличен процес меѓу Азербејџан и Ерменија. Внимателно ги следиме разговорите меѓу Азербејџан и Ерменија*." 

Ерменскиот министер за надворешни работи Едвард Налбандјан потврдил дека „*Турција и Ерменија поминаа долг пат кон отворањето на границата меѓу Турција и Ерменија, и тие ќе се приближат до нејзиното отворање наскоро*", но отфрлил каква било поврзаност со спорот за Нагорно-Карабах што тој изјавил дека треба да се постапува според Минската група на ОБСЕ. Политичкиот директор на Ерменската револуционерна федерација (АРФ) Гиро Манојан реагирал на зближувањето и го повторил Бабаџан во изјавата „*не само Ерменија, туку и двете страни ќе победат ако се отвори границата*" и одговори на потсетувањата за малтретирањето на турското знаме за време на комеморациите. на Денот на ерменскиот геноцид претходната година, со изјавата дека „*Ветувам дека нема да се случи такво нешто овој пат, ако можеме да ја задржиме контролата*" пред да продолжи со предупредување дека „*преговорите ќе бидат прекинати доколку се реши спорот за Нагорно-Карабах меѓу Ерменија и Азербејџан е поставен како предуслов*".

Меѓународната кризна група (МКГ) објавила извештај за нормализацијата во која се наведува дека „*политизираната дебата дали да се признае како геноцид уништувањето на голем дел од отоманското ерменско население и закочениот конфликт Ерменија-Азербејџан околу Нагорно-Карабах не треба да запре*" додека „*Нерешениот конфликт меѓу Ерменија и Азербејџан околу Нагорно-Карабах сè уште ризикува да го поткопа целосното усвојување и спроведувањето на потенцијалниот пакет договор меѓу Турција и Ерменија*", „*билатералното детантирање со Ерменија на крајот може да му помогне на Баку да ја врати територијата подобро од сегашниот ќор-сокак*".

### Објавување на привремениот патоказ

На 22 април 2009 година, било објавено дека дипломатските разговори на високо ниво воделе во Швајцарија од 2007 година „*постигнале опиплив напредок и меѓусебно разбирање*" и дека „*идентификувана е патна карта*"  за нормализирање на дипломатските односи меѓу двете земји, иако сè уште не бил потпишан официјален текст. Во официјалната изјава следниот ден турскиот премиер Ердоган потврдил дека „*кога сè ќе стане конкретно, ќе биде потпишан договор.* *Сè уште нема таков текст; има прелиминарен договор. Тоа значи дека имаме постојан процес. Тоа е она што го подразбираме под возен ред*." 

Турскиот весник „Радикал" потврдил дека ќе биде формирана меѓувладина конференција меѓу Анкара и Ереван на која детално ќе се разговара за сите прашања „*од економија до транспорт*" договорени во „*сеопфатната рамка за нормализација*", додека *Today's Zaman* заклучил дека овој претпазлив пристап на турските власти имал за цел да ги минимизира критиките од Азербејџан и националистичките Турци кои би се пожалиле на „*потчинување на притисокот на Западот*", но продолжува цитирајќи неименуван западен дипломат кој во изјава за Ројтерс потврдил дека „*сите документи се начелно договорени"* и дека *„зборуваме за недели или месеци*".

### Реакции на привремениот патоказ

Ерменската револуционерна партија одговорила на соопштението на состанокот зад затворени врати на 26 април со одлука да ги повлече своите 16 пратеници, кои имале три министерства во ерменската влада. Иако ерменскиот претседател Саркисјан изјавил дека не се договорени отстапки и дека деталите ќе бидат објавени во јавноста, политичкиот директор на АРФ, Гиро Манојан изјавил дека партијата се смета себеси за измамена бидејќи не била однапред информирана за договорот и дека се откажува од територијалните претензии на Ерменија за кои се наведува дека се дел од договорот и би било неприфатливо радикална промена во надворешната политика на земјата.

Реакцијата на објавата во Турција била попригушена со тоа што лидерот на опозициската МХП Бахчели се пожалил дека „*Ерменија знае што се случува; Швајцарија знае што се случува; турските претставници вклучени во процесот знаат.* *Тоа значи дека турската нација и парламентот се единствените кои немаат информации за процесот*" пред да заклучат дека „*би било корисно премиерот или министерот за надворешни работи да го информираат Парламентот.* *Ќе го следиме развојот на настаните, но засега не ја знаеме длабочината на договорот. Земајќи ги предвид досегашните објаснувања, следиме дали се преземаат понатамошни чекори во однос на прашањето за отворање на границата*." 

Меѓународната реакција на најавата била позитивна, и покрај загриженоста дека негативната реакција од Азербејџан може да влијае на европската енергетска безбедност, со заедничка изјава од 23 април на еврокомесарот за проширување Оли Рен и комесарката за надворешни односи Бенита Фереро-Валднер во која се наведува „*го поздравуваме напредокот во нормализацијата за односите меѓу Турција и Ерменија*" и изјавата од кабинетот на американскиот потпретседател Џо Бајден по телефонскиот разговор со ерменскиот претседател Саркисјан во која се вели: „*Потпретседателот го поздрави раководството на претседателот Саркисјан и ја нагласи поддршката на администрацијата за Ерменија и Турција во ова процес*". Американскиот државен секретар Хилари Клинтон го пофалил привремениот патоказ како историски чекор по телефонскиот разговор со ерменскиот министер за надворешни работи Налбандијан, во кој таа го повикала да продолжи со патоказот во обид да ги нормализира односите и да направи чекор напред за Нагорно-Карабашкиот спор.

Американскиот државен секретар Хилари Клинтон се приближува до зградата на Универзитетот во Цирих на 10 октомври 2009 година, за да присуствува на потпишувањето на спогодбата за воспоставување дипломатски односи меѓу Турција и Ерменија.
Зближувањето со Ерменија се нашло на агендата на состанокот на турскиот совет за национална безбедност (МГК) на 28 април во палатата Чанкаја под турскиот претседател Ѓул. По средбата, во официјалното соопштение за печатот било наведено дека „*неодамнешните изјави на некои од земјите и нашите иницијативи во врска со настаните од 1915 година се оценети.* *Сепак, беше нагласено дека за историјата на турските и ерменските нации може да се разговара само на научен и непристрасен начин*", додека началникот на турскиот Генералштаб, генерал Илкер Башбуг потврдил дека „*премиерот јасно кажа дека отворањето на границата ќе се случи во моментот кога ќе се повлечат ерменските трупи.* *Ние целосно се согласуваме со ова*." 

По, наводно, тензичниот мировен самит на ОБСЕ на 7 мај, Минската група со посредство на мировниот самит помеѓу ерменскиот претседател Саркисјан и азербејџанскиот претседател Илхам Алијев во резиденцијата на американскиот амбасадор во Прага, на маргините на конференцијата за Источното партнерство на ЕУ, што резултирало „*без сериозен напредок*"  турскиот претседател Ѓул се состанал одвоено со двајцата водачи за да предложи четиринасочни разговори за конфликтот за вклучување на Русија на следниот состанок на економскиот форум во Санкт Петербург во јули.

### Посета на турскиот претседател на Азербејџан и Русија во 2009 година

Ерменските власти одговориле на коментарите на турскиот премиер Ердоган за време на неговата официјална посета на Баку дека „*тука постои врска на причина и последица.* *Окупацијата на Нагорно-Карабах е причината, а затворањето на границата е последица. Без завршување на окупацијата, портите нема да се отворат*"  со изјава од кабинетот на ерменскиот претседател Саркисјан во која пишувало „*претседателот рече дека, како што постојано истакнуваше за време на ерменско-турските контакти, секој турски обид да се меша во Решението на проблемот со Нагорно-Карабах може само да му наштети на тој процес*."  Ерменскиот министер за надворешни работи Налбандијан повторил дека „*во однос на ерменско-турскиот процес на нормализација, во текот на изминатата година, по иницијативата на ерменскиот претседател заедно со нашите турски соседи и со помош на нашите швајцарски партнери, напреднавме кон отворање на една од последните затворени граници во Европа и нормализација на нашите односи без предуслови.* *Топката сега е на турска страна. И се надеваме дека ќе најдат мудрост и храброст да го направат последниот одлучувачки чекор. Сакаме да бидеме уверени дека потребната политичка волја на крајот може да го остави зад себе менталитетот од минатото*."  Претседавачот на АРФ, Армен Рустамијан, одговорил обвинувајќи ја Турција дека „*се обидува да диктира услови за процесот на решавање на Нагорно-Карабах, видливо заземајќи ја страната на Азербејџан и прикривајќи го ерменско-азербејџанскиот конфликт*".

Ердоган отпатувал од Баку во Сочи, Русија, на 16 мај во „*работна посета*" со рускиот премиер Владимир Путин, на која изјавил дека „*Турција и Русија имаат одговорности во регионот.* *Мора да преземеме чекори за мирот и благосостојбата на регионот. Ова го вклучува проблемот со Нагорно-Карабах, спорот на Блискиот Исток, кипарскиот проблем*". Путин одговорил дека „*Русија и Турција бараат да се решат ваквите проблеми и ќе го олеснат тоа на секој начин*", но „*што се однесува до тешките проблеми од минатото – а меѓу таквите прашања е и проблемот со Карабах – учесниците треба да најдат компромис во конфликтот.* *Другите држави кои помагаат да се постигне компромис во овој аспект можат да играат улога на посредници и гаранти за спроведување на потпишаните договори*." 

Заменик-претседателот на ерменскиот парламент, Самвел Никојан, ја поздравил групата турски новинари, велејќи: „*Убаво е што сте тука за да воспоставите врски меѓу новинарите од двете земји.* *Има врски меѓу народите. И би сакал да има врски меѓу двата парламента*."  Меѓутоа, на новинарите, кои биле дел од Меѓународниот проект за новинарски дијалог Турција-Ерменија на Фондацијата Хрант Динк, потоа им биле одбиени визи за посета на спорниот регион Карабах, што според претседателот на Јавниот совет за надворешни работи и безбедност на Карабах, Масис Мајилијан, бил политички мотивиран одговор на Изјавата на Ердоган во Баку.

Потпишување на спогодбата
-------------------------

По повеќе од една година разговори, договорот меѓу Ерменија и Турција бил потпишан од министрите за надворешни работи на двете земји, Ахмет Давутоглу и Едвард Налбандјан на 10 октомври 2009 година. Потпишувањето се случило во Цирих, Швајцарија.

Церемонијата на потпишување била одложена за три часа кога се појавиле несогласувања при потпишувањето околу неидентификуваните „*неприфатливи формулации*", според Ерменија. Ерменската страна не го прифатила говорот што требало да го одржи турскиот министер за надворешни работи. Еден официјален претставник изјавил дека бил „*повлечен од работ*".

Азербејџанска реакција
----------------------

Потпишувањето на Протоколите со кои се предвидува воспоставување дипломатски односи и отворање на турско-ерменската граница без никакво спомнување на конфликтот во Нагорно Карабах било прифатено крајно негативно во Азербејџан. По потпишувањето на Протоколите, азербејџанското Министерство за надворешни работи објавило соопштение во кое се изјавува дека потегот „*директно е во спротивност со националните интереси на Азербејџан и го засенува духот на братските односи меѓу Азербејџан и Турција изградени врз длабоки историски корени*". Азербејџанскиот претседател Илхам Алијев дал изјави што имплицирал дека Азербејџан може да ја зголеми цената на гасот што ѝ се продава на Турција и да ги пренасочи своите гасни ресурси кон Русија, наместо да продолжи да развива гасни проекти со Турција и западните земји. Во исто време, Азербејџан ги финансирал напорите за лобирање, односи со јавноста и медиумите против Протоколите. Набргу по потпишувањето на Протоколите, турскиот министер за надворешни работи Давутоглу изјавил дека повлекувањето на ерменските сили од територијата на Азербејџан продолжува да биде едно од „*примарните национални прашања*" на Турција. Во декември 2009 година, премиерот Ердоган изјавил дека процесот на турско-ерменска нормализација е условен со повлекување на ерменските трупи од територијата на Азербејџан и експлицитно го поврза турско-ерменскиот процес со конфликтот во Нагорно-Карабах.

Суспендирање на процесот на ратификација
----------------------------------------

На 12 јануари 2010 година, Протоколите биле испратени до Уставниот суд на Ерменија со цел да се одобри нивната уставност. Иако утврдил дека Протоколите се во согласност со Уставот на Ерменија, Уставниот суд се повикал на преамбулата на протоколите, особено на три главни прашања. Прво, Судот изјавил дека Ерменија ќе продолжи со напорите да бара светско признавање на ерменскиот геноцид. Второ, отфрлил каква било врска помеѓу новиот договор со Турција и прашањето за Нагорно-Карабах. Трето и највитално, во него било наведено дека спроведувањето на протоколите не подразбира официјално признавање од страна на Ерменија на постојната турско-ерменска граница утврдена со Договорот од Карс од 1921 година. Со тоа Уставниот суд отфрлил една од главните премиси на протоколите, односно „*взаемното признавање на постојната граница меѓу двете земји како што е дефинирано со релевантните договори од меѓународното право*". Набргу потоа, турското Министерство за надворешни работи објавило соопштение во кое се опишува дека одлуката на Судот содржи „*предуслови и рестриктивни одредби кои ги нарушуваат словото и духот на протоколите*". Турскиот министер за надворешни работи Ахмет Давутоглу го изразил своето незадоволство и останал на ставот дека Судот делотворно ги ревидира протоколите и создава нова правна ситуација.

Ерменците ширум светот протестирале против договорот поради контроверзните отстапки што се подготвувало да ги направи ерменското раководство, особено во однос на ерменскиот геноцид и турско-ерменската граница. На крајот, ерменската владејачка коалиција одлучила да му се обрати на претседателот со барање да го прекине процесот на ратификација, откако турскиот премиер Ердоган неколкупати објавил дека турската ратификација зависи од мировниот договор во конфликтот во Нагорно-Карабах. Во нивната изјава на 22 април 2010 година се вели:

>  Со оглед на одбивањето на турската страна да го исполни барањето за ратификација на спогодбата без предуслови во разумен рок, со што продолжувањето на процесот на ратификација во националниот парламент е бесмислено, сметаме дека е неопходно да се прекине овој процес(...)
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

Политичкото мнозинство во Националното собрание ги смета за неприфатливи изјавите од турската страна во последните денови, особено оние на премиерот Ердоган, кој повторно направи ратификацијата на ерменско-турските протоколи од турскиот парламент директно да зависи од резолуцијата за Нагорно- Карабах.

Истиот ден претседателот Саркисјан го прекинал процесот на ратификација, најавувајќи дека Ерменија не го прекинува процесот на нормализација на односите со Турција како целина.

На 1 март 2018 година, Советот за безбедност на Ерменија формално ги поништил протоколите кои долго време биле во мирување.

Наводи
------

1. 1 2 3  „Turkey, Armenia sign deal on normalising relations". *The Sofia Echo*. 2009-10-10. Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2009-10-10.
2. 1 2 3  Moffatt, Andrew; Hill, Fiona; Kirişci, Kemal (24 February 2015). „Armenia and Turkey: From normalization to reconciliation". *Brookings* (англиски).
3. 1 2  Armenian president creates coalition with anti-Turkish party - Al Arabiya English
4. ↑  Clinton to Attend Protocols Ceremony in Zurich Asbarez.com
5. 1 2 3  David Phillips; Amb. Michael Lemmon; Thomas de Waal. „Diplomatic History: The Turkey-Armenia Protocols". *Carnegie Endowment for International Peace*.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Nona Mikhelidze (5 March 2010). „The Turkish-Armenian Rapprochement at the Deadlock" (PDF). *IAI Istituto Affari Internazionali*. стр. 3. Посетено на 2 June 2020.
7. 1 2  „Turkey says Armenian top court's ruling on protocols not acceptable". *Yeni Şafak* (турски). 20 January 2010. Посетено на 2 June 2020.
8. ↑  Armenia Recalls the Zurich Protocols The Jamestown Foundation
9. ↑  Ayla Jean Yackley (21 December 2017). „Armenia, Turkey Trade Blame After Yerevan Abandons Protocols". *Eurasianet.org*.
10. ↑  Armenia Annuls Normalization Protocols With Turkey NYT, 1 Ma018
11. ↑  O'Toole, Pam (2008-09-03). „Turkish president in Armenia trip". BBC News. Архивирано од изворникот на 3 September 2008. Посетено на 2008-09-04.
12. ↑  Hakobyan, Tatul (2008-09-13). „Armenia receives Turkey's president for six-hour visit". *Armenian Reporter*. Архивирано од изворникот на December 4, 2008. Посетено на 2008-09-12.
13. ↑  „Babacan presses Armenia for joint study of genocide claims". *Today's Zaman*. 2008-09-13. Посетено на 2008-09-12.[*мртва врска*][*мртва врска*]
14. 1 2  Yanatma, Servet (2009-04-13). „Turkey-Armenia deal to refer to Karabakh solution". *Today's Zaman*.
15. ↑  Paul Richter (2009-04-03). „Turkey, Armenia are likely to ease conflict". *L.A. Times*. Архивирано од изворникот на 7 April 2009. Посетено на 2009-04-03.
16. ↑  Yanatma, Servet (2009-04-15). „Armenia gives assurances on border recognition". *Today's Zaman*.
17. 1 2  Ünal, Mustafa (2009-04-16). „Babacan: We want Turkey, Armenia and Azerbaijan to win". *Today's Zaman*.
18. ↑  Yanatma, Servet (2009-04-16). „ARF vows to prevent disrespect of Turkish flag on April 24". *Today's Zaman*.
19. ↑  „ICG urges Turkey to normalize Armenia ties without delay". *Today's Zaman*. 2009-04-16.
20. ↑  „Turkey and Armenia move to ease tensions". *Today's Zaman*. 2009-04-25.
21. 1 2 3  „Turkey and Armenia expect gradual normalization in ties". *Today's Zaman*. 2009-04-25.
22. ↑  „Press roundup: Radikal". *Today's Zaman*. 2009-04-25.
23. ↑  „Press roundup: Radikal". *Today's Zaman*. 2009-04-28.
24. ↑  „MHP wants transparency in Armenia talks". *Today's Zaman*. 2009-04-25.
25. ↑  „Clinton: Roadmap is historical step". *Today's Zaman*. 2009-04-30. Архивирано од изворникот на 2010-08-22. Посетено на 2022-04-13.
26. ↑  „National Security Council convenes with busy agenda". *Today's Zaman*. 2009-04-28.[*мртва врска*]
27. ↑  „Commander says Armenia border opening linked to Karabakh". *Today's Zaman*. 2009-04-30.[*мртва врска*]
28. ↑  „Aliyev, Sarksyan hold peace summit in Prague". *Today's Zaman*. 2009-05-08.
29. ↑  „PM says border linked to Nagarno-Karabakh issue". *Today's Zaman*. 2009-05-11.
30. ↑  „Gül seeks four-way summit to discuss Nagorno-Karabakh row". *Today's Zaman*. 2009-05-08.
31. ↑  „Erdoğan puts Baku's Armenia concerns to rest". *Today's Zaman*. 2009-05-14.
32. ↑  „Yerevan to Erdoğan: Don't interfere in Karabakh row". *Today's Zaman*. 2009-05-16.
33. ↑  „Nalbandian: Ball in Turkey's court". *Today's Zaman*. 2009-05-18.
34. ↑  „Armenian nationalist party urges end to talks with Turkey". *Today's Zaman*. 2009-05-29.
35. ↑  „Erdoğan to visit Russia next month, report says". *Today's Zaman*. 2009-04-25.
36. ↑  „Erdoğan seeks Russian backing in Karabakh peace effort". *Today's Zaman*. 2009-05-18.
37. ↑  „Armenian official calls for ties with Turkish Parliament". *Today's Zaman*. 2009-05-26.
38. ↑  „Politics behind Karabakh visa denial for journalists". *Today's Zaman*. 2009-05-28.
39. 1 2 3  „Turkey-Armenia ink historic accord". Al Jazeera. 2009-10-10. Архивирано од изворникот на 12 October 2009. Посетено на 2009-10-10.
40. 1 2 3  „Armenia and Turkey normalise ties". BBC. 2009-10-10. Архивирано од изворникот на 10 October 2009. Посетено на 2009-10-10.
41. ↑  Socor, Vladimir (27 April 2010). „US Conflict Resolution Policy Backfires in Yerevan". *Jamestown* (англиски). Посетено на 2022-01-22.
42. ↑  „Protocol on the Establishment of Diplomatic Relations between the Republic of. Turkey and the Republic of Armenia" (PDF). *Ministry of Foreign Affairs of Turkey*. Посетено на 2 June 2020.
43. ↑  „Turkey Reacts to Armenian Constitutional Court's Decision on Protocols". *Jamestown*. 26 January 2010. Посетено на 2 June 2020.
44. ↑  „BBC News - Armenia suspends normalisation of ties with Turkey". *BBC.co.uk*.
45. ↑  Hairenik. „President Sarkisian Announces Suspension of Protocols". *Armenian Weekly*. Посетено на 24 April 2016.
46. ↑  Abrahamyan, Eduard (22 March 2018). „Armenia Annuls Zurich Protocols With Turkey, but Hopes for New Engagement". *Jamestown* (англиски). Посетено на 2022-01-22.