Кримски Полуостров
**Проблемот со припадноста на Крим** е општото име на група проблеми настанати од несогласувањата меѓу Русија и Украина во врска со сопственоста на оние територии на Кримскиот Полуостров, кои се наоѓаат во административните граници на Автономната Република Крим и градот Севастопол. кои се развиле до 2014 година.

Предусловите за проблемот се формирале со распадот на СССР како резултат на што регионот станал дел од независна Украина, чие мнозинство се етнички Руси , каде што се силни проруските чувства и се наоѓа Црноморската флота на Руската Федерација. Во текот на 1990-тите, прашањето за промена на статусот на полуостровот било покренато и од властите на Крим и од законодавните тела на Русија, но тоа не довело до промена на државната сопственост на Крим. Во 1997 година, Русија и Украина потпишале Договор за пријателство, соработка и партнерство, со кој се обврзале да го почитуваат меѓусебниот територијален интегритет, а во 2003 година бил потпишан договор за државната граница. Според граничната линија утврдена со договорот, Крим е доделен на територијата на Украина. До 2014 година, Русија го сметала Крим како дел од Украина и не поставувала никакви барања во врска со неговиот пренос .

Во 2014 година, Русија всушност започнала да го контролира поголемиот дел од полуостровот и оттогаш неговиот статус станал предмет на спор: од 18 март 2014 година, Русија ги смета Крим и Севастопол за субјекти на Руската Федерација и не го признава постоењето на прашањето за сопственоста на овие територии, а Украина одбива да го признае Крим како дел од Русија, која де факто ја контролира анектираната територија, на која ја добила поддршката од мнозинството земји-членки на ОН и го смета полуостровот за свој територија, која Русија привремено ја окупирала.

Историја
--------

### „Кримско прашање" до 2014 година

#### Позадина

На 18 октомври 1921 година, мултинационалната Кримска АССР била формирана како дел од РСФСР. Во 1939 година, населението на Кримска АССР било 1 126 000 луѓе (49,6% Руси, 19,4% Кримски Татари, 13,7% Украинци, 5,8% Евреи, 4,5% Германци ).

По депортацијата во мај - јуни 1944 година на Кримските Татари, Ерменците, Бугарите, Грците, Германците и претставниците на другите народи, проследено со преселување на неколку десетици илјади жители од различни региони на РСФСР и Украинска ССР на територијата на Крим, Кримската АССР била трансформирана на 30 јуни 1945 година во Кримската област . 

 Уредба на Президиумот на Врховниот Совет на СССР за пренос на Кримската област од РСФСР на Украинска ССР
Во април 1954 година, регионот на Крим бил префрлен на Украинска ССР со следнава формулација: „*Со оглед на заедничката економија, територијалната близина и блиските економски и културни врски меѓу Кримската област и Украинската ССР*". Според некои руски истражувачи и политичари, во 1954 година Севастопол не бил формално префрлен на Украинска ССР како дел од регионот на Крим, бидејќи од 1948 година бил град на републиканска подреденост на РСФСР. Врховниот совет на Руската Федерација, исто така, се придржувал до оваа позиција кога, на 9 јули 1993 година, усвоил резолуција „*За статусот на градот Севастопол*"  Меѓутоа, во исто време, во член 77 од Уставот на Украинска ССР од 1978 година, Севастопол, како и Киев, бил именуван за град на републиканска подреденост , а Севастопол не се споменува во Уставот на РСФСР од 1978 година .

Во 1989 година, депортацијата на Кримските Татари била призната од Врховниот совет на СССР како незаконска и криминална. На Кримските Татари им било дозволено да се населат на Крим. Започнало масовното враќање во нивната историска татковина  на кримските Татари, што значително ги влошило социјалните и етничките противречности на полуостровот .

#### 1990-тите

Во ноември 1990 година било покренато прашањето за обновување на Кримска АССР како субјект на СССР и учесник во Договорот за Унијата. На 20 јануари 1991 година во Кримската област се одржал референдум за обновување на автономијата на Крим. На референдумот учествувале 81,37 отсто од жителите на Крим вклучени во избирачките списоци. За обновување на Кримска АССР биле 93,26% од граѓаните кои учествувале на референдумот. 
На 12 февруари 1991 година, Врховниот совет на Украинската ССР го усвоил Законот „За обнова на Кримската автономна Советска Социјалистичка Република». Во Член 1 е запишано:

>  «Враќање на Кримската автономна Советска Социјалистичка Република на територијата на Кримската област како дел од Украинската ССР».
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> 

На 19 јуни 1991 година, споменувањето на обновената автономна република било вклучено во Уставот на Украинска ССР 

На крајот на 1980-тите и 1990-тите, на Крим, како и во многу други региони на СССР, се интензивирале активностите на независните јавни организации, од кои голем број првично ја декларирале својата цел да го заштитат национално-културниот, историскиот и јазичниот идентитет на руското население на полуостровот. Во 1989 година, на Крим започнала да дејствува организацијата Демократска Таурида, која особено ги изнела слоганите за создавање на Кримската Република во рамките на СССР и обезбедување статус на рускиот јазик како државен јазик на нејзината територија. Подоцна, со учество на кримските ветерани од војната во Авганистан, на чело со Владимир Кличников, со поддршка на стопанственикот Валери Аверкин, била создадена нова структура - „Републиканско движење на Крим" (РДК). Основачкото собрание на РДК се одржало во септември 1991 година, непосредно по неуспехот на Августовскиот пуч во СССР и усвојувањето на Актот за декларација за независност на Украина. Програмските поставки на РДК се сведувале на две главни цели - создавање република на Крим со сите права на независна суверена држава и одржување референдум за државно-правниот статус .

На 1 октомври 1991 година, Президиумот на Врховниот совет на Крим издал соопштение во кое го нарекол чинот на пренесување на Крим на Украина во 1954 година „*без да се земе предвид мислењето на народот*" и забележува дека во сегашната ситуација „*не би сметале дека е оправдано да се покрене прашањето за ревизија на границите денес*", повикајќи „*да се почитува правото на Кримјаните да ја градат својата државност врз основа на референдум, доколку тоа е предизвикано од промена на политичката ситуација*".. На 22 ноември, Кримскиот парламент ја разгледал можноста за жалба до претседателот на СССР Михаил Горбачов со барање да се откаже указот на Президиумот на вооружените сили на СССР од 1954 година за преносот на Крим во составот на Украинска ССР, но истиот останал без одлука.

На 1 декември 1991 година, на Сеукраинскиот референдум, 54% и 57% од жителите на Кримска АССР и Севастопол кои учествувале во гласањето ја поддржале независноста на Украина. Во гласањето учествувале 67,5% и 64% од вкупниот број жители на овие административни единици , така што во автономијата поддршката за независноста на Украина била најмала меѓу сите региони на земјата со прилично низок одѕив .

Паралелно со развојот на политичката ситуација на Крим во раните 1990-ти, се појавиле идни територијални претензии на Руската Федерација за територијата што еднаш била пренесена на Украина. Иако на 19 ноември 1990 година, РСФСР и Украина потпишале договор со кој се обврзале „*да го признаат и почитуваат меѓусебниот територијален интегритет во рамките на границите што моментално постојат во рамките на СССР*", оваа одредба добила приговори од голем број руски пратеници кога договорот бил ратификуван во Врховниот совет на РСФСР, кој го прекорувал договорот за обезбедување на трансферот на Крим „*и другите мајчин руски земји*" во Украина. Рускиот министер за надворешни работи Андреј Козирев, како одговор, го отфрлил таквото толкување  и појаснил дека „*ако се постави прашањето дека границата нема да биде во рамките на СССР*", тогаш прашањето може да се ревидира („*тогаш, како што велат, тоа ќе биде друга работа.* *Веќе ќе биде поинаква политичка ситуација*") .

„*Поинаква политичка ситуација*" настанала во август 1991 година, кога набргу по неуспехот на Августовскиот пуч во СССР, Врховната Рада на Украина на 24 август го усвоила Актот за декларација за независност на Украина, што значело нејзино отцепување од СССР и, соодветно, целосно државно откачување од Русија. Како одговор на ова, прес-секретарот на рускиот претседател Борис Елцин, Павел Вошчанов, издал изјава на 26 август: *Русија не го доведува во прашање ничие право на самоопределување, но „постои проблем со границите, чие нерешавање е можно. и дозволено само ако има сојузнички односи утврдени со соодветен договор. Во случај на нивно прекинување, РСФСР го задржува правото да го постави прашањето за ревизија на границите. Горенаведеното се однесува на сите соседни републики, со исклучок на трите балтички републики (латвиски, литвански, естонски), чијашто државна независност е веќе признаена од Русија, што  потврдува решението на територијалниот проблем во билатералните односи*" , а подоцна директно прецизирал дека меѓу потенцијалните претензии на Русија го вклучуваат и Кримскиот Полуостров. Истата теза за правото на Русија да ги ревидира границите ја искажал на 3 декември 1991 година, како одговор на сеукраинскиот референдум за независност. Изјавите предизвикале остра реакција во Украина , а по демаршот на Министерството за надворешни работи на земјата, администрацијата на рускиот претседател ги отфрлила , а во Договорот за создавање на ЗНД потпишан во декември 1991 година, Русија и Украина ветиле дека „*ќе го „признаат и почитуваат меѓусебниот територијален интегритет и неповредливоста на постоечките граници во рамките на Комонвелтот"*. Сепак, ова сè уште не претставувало сигурен крај на територијалните претензии на Русија: иако врховната извршна власт на земјата одбила да ја ревидира границата, рускиот парламент започнал да полага иницијативи за оспорување на сопственоста на Крим како целина или на градот Севастопол како посебна административна единица во следните години.

На 26 февруари 1992 година, со одлука на Врховниот совет за автономија, Кримската АССР била преименувана во Република Крим , а на 6 мај истата година бил усвоен Уставот на Крим, кој го потврдил ова име, а исто така воспоставил и влез на Крим во Украина на договорна основа .

Во 1992-1994 година, проруските политички сили се обиделе да го одвојат Крим од Украина - на пример, на 5 мај 1992 година, Врховниот совет на Крим усвоил Акт за Декларација за независност на државата, како и резолуција за одржување на Секримски референдум на 2 август 1992 година за прашањето за независност и државна независност на Република Крим , кој потоа бил откажан како резултат на интервенцијата на Врховната Рада на Украина.

На 21 мај 1992 година, Врховниот совет на Руската Федерација усвоил сопствена резолуција, со која се признава одлуката на Президиумот на Врховниот совет на РСФСР од 5 февруари 1954 година „За преносот на Кримската област од РСФСР во Украинска ССР" како „неважечка од моментот на усвојување" поради фактот што е донесена „*со кршење на Уставот (основниот закон) на РСФСР и законодавната процедура*". Во исто време, рускиот парламент појаснил дека во врска со конституирањето на последователната легислатива на РСФСР за фактот за трансфер на Кримската област  и склучувањето меѓу Украина и Русија за договор од 19 ноември 1990 година, во кој страните се откажуваат од територијалните претензии, како и во врска со консолидацијата на овој принцип во договорите и договорите меѓу државите на ЗНД, тој смета дека е неопходно да се реши прашањето за Крим преку меѓудржавни преговори меѓу Русија и Украина со учество на Крим и врз основа на волјата на неговото население , 136 пратеници гласале за соодветната одлука, 18 пратеници гласале против, 20 биле воздржани. Како одговор на оваа одлука, на 2 јуни 1992 година, Врховната Рада на Украина одлучила да ја разгледа одлуката на Врховниот совет на Руската Федерација за Крим како „*нема правно значење*", а за прашањето за статусот на Крим во Украина, тргнувајќи од фактот дека не може да биде предмет на меѓудржавни преговори , а следниот ден таа дала детална изјава за поддршка на нејзиниот став .

На 9 јули 1993 година, Врховниот совет на Руската Федерација, со кој претседавал Руслан Касбулатов, донел резолуција „*За статусот на градот Севастопол*", со која се потврдил „*рускиот федерален статус на градот Севастопол во рамките на административно-територијалниот границите на градскиот округ од декември 1991 година*" , за одлуката гласале 166 пратеници, еден бил воздржан и никој не гласал против. Рускиот претседател Борис Елцин реагирал негативно на постапките на Врховниот совет, велејќи: „*Се срамам од одлуката на парламентот... Не започнувајте војна со Украина*". Изјавата на руските парламентарци била дадена во позадина на акутната политичка криза во Русија во 1992-1993 година, што резултирала со тешка конфронтација меѓу парламентот и претседателот. Во врска со одлуката на Врховниот совет на Руската Федерација за статусот на Севастопол, Украина поднела жалба до Советот за безбедност на ОН. Советот за безбедност на ОН, вклучително и претставникот на Русија, во својата изјава од 20 јули 1993 година (S/26118) ја потврдил својата посветеност на принципите на суверенитет, независност, единство и територијален интегритет на Украина во меѓународно признатите граници. Во 1994 година, мисијата на ОБСЕ ја започнала својата работа во Украина, чија главна задача била да придонесе за стабилизирање на ситуацијата на полуостровот Крим. Во 1999 година, во врска со исполнувањето на својот мандат, мисијата на ОБСЕ во Украина ја завршила својата работа .

Во 1993 година, „Републиканското движење на Крим" (РДК) било трансформирано во политичка организација - Републиканската партија на Крим (РПК). Нејзините лидери изнеле голем број слогани од многу радикална природа - курс кон приближување меѓу Република Крим и Русија, до целосно пристапување, склучување на воено-политички сојуз со Русија и обезбедување руско државјанство на жители на Крим .

На почетокот на 1994 година, бил забележан највисокиот успех на кримското проруско движење во тоа време: во јануари, познатата јавна личност Јуриј Мешков бил избран за претседател на Република Крим, а мнозинството во Врховниот совет на автономијата ја освоил Блокот „Русија" создаден со поддршка на Републиканската партија на Крим и Народната партија на Крим. Но, по убедливата победа на изборите, новото раководство на Крим се соочило со недостаток на финансиска, економска, менаџерска база за да се обезбеди вистинска автономија, како и недостаток на поддршка од самата Русија, чие раководство во тоа време се обидувало да се доближи до Западот и затоа ја сметало активноста на проруските фигури во странство како непријатна пречка способна повторно да ги разгори сомнежите на Западот за „*постојаните империјални амбиции*" на Русија .

Во септември 1994 година, Врховната Рада на Украина го преименувала Кримск АССР (Република Крим) во Автономна Република Крим , а во март 1995 година еднострано го укинал Уставот на Република Крим од 1992 година  и, соодветно, ја укинал функцијата претседател на републиката. Лишен од функцијата, Јуриј Мешков заминал за Русија и се вратил дури во март 2014 година. Голем број кримски партии биле распуштени (особено партиите кои биле дел од блокот Русија).

Во 1998 година, проруските политички сили на Крим, ослабени од политичката криза, биле поразени на изборите за Врховниот совет на Крим. На 21 октомври 1998 година, Кримскиот парламент усвоил нов Устав, усогласен со Уставот на Украина. На меѓународно ниво, во 1997 година, Русија и Украина потпишале договори за статусот на Црноморската флота, со кои се решило прашањето за нејзината поделба и останување на територијата на Крим, како и Договорот за пријателство, соработка и партнерство меѓу Руската Федерација и Украина („Големиот договор"), кој ја признал неповредливоста на меѓусебните граници и, со тоа, суверенитетот на Украина над Крим  ; во врска со граничниот договор од 2003 година што следел, овој акт претставува договорно решавање на новонастанатиот територијален проблем, кој, како што изгледало во тоа време, заминало во историјата .

Извесно време во активностите на проруските организации, самата политичка компонента избледела во втор план, додека прашањата за рускиот јазик, религијата, културата, историската самосвест и одржувањето врски со историската татковина почнале да играат повеќе. важна улога. Од 1995-1996 година, „Руската заедница на Крим" дошла до израз, создадена уште во октомври 1993 година со одлука на водачите на РДК / ПКК како јавна организација фокусирана во своите активности на заштита на интересите и правата на Русите на Крим и сите Кримјани кои рускиот јазик и руската култура ги сметаат за свои.

##### Црноморската флота

По распадот на Советскиот Сојуз, судбината на Црноморската флота на морнарицата на СССР, која била поделена меѓу земјите во 1994 година, станала посебен проблем за украинско-руските односи. За време на поделбата на советската флота во првата половина на 1990-тите, односите меѓу воениот персонал на украинската и руската флота, според изворите, на моменти станувале многу напнати, понекогаш достигнувајќи физичка пресметка помеѓу нив. Ситуацијата на полуостровот која се развила во 1993-1994 година била на работ на вооружен судир меѓу Русија и Украина. Во периодот од 1994 до 1997 година, претседателите на Русија и Украина потпишале голем број билатерални договори наменети за решавање на ситуацијата со Црноморската флота. Како резултат на преговорите за поделба на флотата, украинската страна добила 30 воени бродови и чамци, една подморница, 6 бродови за специјални намени, како и 28 бродови за поддршка (вкупно 67 единици), 90 борбени авиони. Русија добила 338 бродови и пловила, како и 106 авиони и хеликоптери .

Согласно Договорот за статусот и условите на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина, на Русија било пренесено правото на 20-годишен закуп на: главниот залив на градот - Севастопол со лежишта за паркирање повеќе од 30 воени бродови, заливот Карантинаја со бригада ракетни чамци на Црноморската флота и полигон за нуркање, Козачки Залив, каде што била стационирана бригадата на Маринскиот корпус, Јужен Залив. Бродовите на руската и украинската флота биле заеднички сместени во заливот Стрелецкаја. Русија, исто така, добила закуп на главниот арсенал на муниција, ракетната база на Црноморската флота, опсегот за слетување и два аеродроми: Гвардејскоје во близина на Симферопол и Севастопол. Украина се согласила да ја користи Црноморската флота во Крим, надвор од Севастопол, како и: 31-от тест центар во Феодосија, високофреквентни комуникациски точки во Јалта и Судак и воениот санаториум на Јалта. Според договорите, Русија не може да има повеќе од 25.000 персонал во Украина, 24 артилериски системи со калибар поголем од 100 mm, 132 оклопни возила, 22 копнени борбени авиони на поморската авијација, а бројот на руски бродови не треба да надминува 388 единици. На изнајмените аеродроми во Гарди и Севастопол било овозможено да се постават 161 авиони. Руската страна се обврзала да нема нуклеарно оружје во Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина .

#### 2000-ти

Заживувањето на политичката активност на проруските организации било наведено во 2002 година, кога организацијата „Руска заедница на Крим" и партијата Руски блок, создадени со учество на РПЦ / ПКК, добиле можност да ги привлечат своите заменици во Врховниот совет на Крим, а во 2006 година го прошириле своето претставување по резултатите од следните избори. Во 2003 година, „Руската заедница на Крим" била предводена од Сергеј Цеков. „Портокаловата револуција" (2004) придонела за активирање на проруските јавни организации. Во 2004-2005 година, Руската заедница на Крим делувала како една од основните општествено-политички сили на Крим која понудила политички отпор на Портокаловата револуција. Прогласувајќи ја нелегитимноста на повторното гласање на вториот круг од претседателските избори, „Руската заедница на Крим" организирала повеќеилјадни митинзи во Симферопол „*против политичкото и правното беззаконие во земјата и нелегалното доаѓање на власт на Виктор Јушченко* ". Во 2006 година, „Руската заедница на Крим" учествувала во формирањето на изборниот блок „*За Јанукович*! » на локални избори во Автономната Република Крим. Благодарение на ова, било можно да се обезбеди солидна застапеност на активистите на заедницата во кримскиот парламент, во локалните совети на автономијата. Претседателот на „Руската заедница на Крим" Сергеј Цеков бил избран за прв заменик-претседател на Врховниот совет на Автономната Република Крим.

Во декември 2009 година, Руската заедница на Крим, заедно со Граѓанските активисти на Крим, го иницирале создавањето на секримското движење „Руско единство". Оваа иницијатива била поддржана од многу други руски јавни организации. Сергеј Цеков и Сергеј Аксјонов биле избрани за копретседатели на движењето Руско единство.

Во 2010 година, руските организации кои учествувале во создавањето на секримското движење „Руско единство" дошле до заклучок дека е неопходно да се формира руска партија во Украина. Оваа партија, која, како и истоименото движење, била наречена „Руско единство", и била создадена и официјално регистрирана во септември 2010 година. Водач на партијата станал Сергеј Аксјонов, во тоа време првиот заменик-претседател на Руската заедница на Крим .

Можноста за нов судир на Крим во врска со новата прераспределба на светот се сметало за висока веќе во раните 2000-ти .

Есента 2003 година избувнал судир меѓу Русија и Украина околу островот Тузла во Керчкиот теснец, предизвикан од недостатокот на напредок во решавањето на статусот на Керчкиот теснец и Азовското Море. По распадот на СССР, пловниот дел од теснецот (помеѓу Тузла и полуостровот Крим) завршил целосно во територијалните води на Украина. Рускиот дел на Керчкиот теснец бил плиток и погоден само за мали рибарски бродови. На 29 септември 2003 година, властите на Краснодарската територија, без да ја предупредат украинската страна, почнале да градат брана од полуостровот Таман кон пограничниот остров Тузла Спит, наведувајќи ја потребата да се спречи ерозијата на крајбрежјето на полуостровот Таман, враќање на еколошката рамнотежа во регионот, зачувување и обновување на рибни резерви и други биоресурси. Киев ја сметал изградбата како „*повреда на територијалниот интегритет на земјата*". Како одговор на тоа, украинската страна распоредила неколку стотици граничари на островот и испратила артилериски чамци до теснецот. Двете страни наскоро почнале да го зајакнуваат своето воено присуство во регионот. На 23 октомври, изградбата на браната била запрена на 102 метри од линијата на државната граница (еднострано прогласена од Украина ) по средбата на претседателите Путин и Кучма, кои во декември 2003 година потпишале „*Договор за соработка во користењето на Азовското Море и Керчскиот теснец*" , меѓутоа, статусот на Тузла, како и статусот на теснецот, не бил конечно решен од страните долго време  .

##### Претседателство на Јушченко

Откако Виктор Јушченко дојде на власт во Украина во 2005 година, руско-украинските односи нагло се влошиле. Москва негативно ја оценила и самата Портокалова револуција и политиката на новиот украински претседател во однос на јазичното прашање, толкувањата на историјата на Голодомор и Украинската востаничка армија, неговиот курс кон членство во НАТО. Политиката на Јушченко не наишла на поддршка кај мнозинството жители на полуостровот Крим .

Во 2006 година, Виктор Јушченко изјавил дека Украина ќе се придржува до одредбите од договорот за статусот и условите за присуство на руската Црноморска флота на украинска територија само до 2017 година. Јушченко изјавил дека Уставот на Украина не предвидува можност за воени бази на странски држави на украинска територија  , и затоа украинскиот претседател наредил да започне со подготовките за повлекување на руската флота по 2017 година .

Друго контроверзно прашање меѓу Руската Федерација и Украина бил судирот околу кримските светилници, кој започнал на крајот на 2005 година. Тогаш Украина објавила потреба од попис на сите објекти што ги користи руската флота. Сепак, сите обиди за проверка на употребата на предмети биле потиснати од руската страна. Киев барал пренос на навигациски и хидрографски објекти под негова јурисдикција. Украинската страна тврдела дека Договорот од 1997 година го дефинира списокот на објекти и области кои биле префрлени на Црноморската флота на привремена употреба за 20 години, а други објекти, вклучително и светилници, требало да бидат вратени на Украина. Меѓутоа, во 1997 година, страните исто така се согласиле да развијат дополнителен договор за навигација и хидрографска поддршка, што не било направено. Со одлуки на украинските судови, било наредено да се запленат навигациските и хидрографските објекти на Црноморската флота на Русија и да се префрлат на украинската страна. Високата команда на руската морнарица инсистирала дека спорот за сопственоста на светилниците меѓу двете земји ќе се реши со преговори меѓу министерствата за надворешни работи на Украина и Русија. По обидите на украинските претставници на јавната организација „Студентско братство"  да навлезат на територијата на навигациските и хидрографските објекти контролирани од руската флота , руската страна ја зацврстила воената заштита на овие објекти. Како одговор на тоа, украинското Министерство за надворешни работи ја повикала Русија да не ги прекршува одредбите од договорот за статусот и условите за присуство на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина. 

Банери за време на протестите против НАТО во Феодосија, одржани на 6 ноември 2006 година
Во 2006 година, на полуостровот Крим започнале протести против влезот на Украина во НАТО. Илјадници луѓе протестирале против вежбата на НАТО во Феодосија пролетта, за време на која демонстрантите го блокирале истоварот на комерцијалното пристаниште на американски товарен брод, кој превезувал товар за планираната вежба. Протести биле одржани и на аеродромот во Симферопол, каде што слетал авионот на алијансата  и Алушта, каде што 140 американски специјалци биле блокирани во санаториумот Дружба. На 6 јуни 2006 година, Врховниот совет на Крим одлучил да го прогласи полуостровот за „*територија без НАТО*". За оваа изјава гласале 61 од 78 пратеници на локалниот парламент. Претседателскиот претставник на Крим, Генадиј Москал, ја нарекол одлуката спротивна на Уставот. Наспроти позадината на конфликтот, еден од лидерите на Партијата на регионите во тоа време, Тарас Черновол, изјавил: „*Врховната Рада не даде согласност за пристигнувањето на американската војска во Украина. Пристигнувањето на десантните сили на НАТО во Феодосија, според нормите на меѓународното право, може да се оквалификува или како агресија, или, во случај на согласност од украинската влада, војската и граничарите, како предавство*". На 11-12 јуни 2006 година, американската војска го напуштила Крим без да учествува во вежбите на полуостровот .

Во август 2008 година, по избувнувањето на вооружениот судир во Јужна Осетија, Украина станала единствената земја на ЗНД која отворено застанала на страната на Грузија и побарала Русија веднаш да ги повлече своите трупи од нејзината територија. На 10 август, Украина ја предупредила руската страна за учество на бродовите на нејзината Црноморска флота во судирот, инаку заканувајќи се дека ќе ги спречи бродовите да се вратат назад во Крим. Украинскиот претседател Виктор Јушченко изјавил дека поради бродовите на Црноморската флота, Украина е вовлечена во воен судир, не сакајќи го тоа. На 13 август, претседателот на Украина воспоставил нова процедура за преминување на украинската граница на бродовите на Црноморската флота на Руската Федерација, според која силите на Црноморската флота можат да ја преминат границата на републиката само откако ќе го известат седиштето на украинската морнарица за нивните акции најмалку 72 часа однапред. Руското Министерство за надворешни работи го сметал декретот на Јушченко за Црноморската флота како нов антируски чекор. На 5 септември Јушченко ја нарекол Црноморската флота на Руската Федерација закана за безбедноста на Украина. Меѓутоа, на Крим, мнозинството од населението ја поддржало позицијата на Русија во конфликтот. На 17 септември, лидерот на „Руската заедница на Крим" Сергеј Цеков ја иницирал жалбата на Врховниот совет на Автономната Република Крим до Врховната Рада на Украина со повик да се признае независноста на Абхазија и Јужна Осетија. Апелот бил поддржан од претставници на кримските републикански ограноци на Партијата на регионите, блокот „Русија", Комунистичката партија на Украина, Прогресивната социјалистичка партија на Украина, голем број градски совети, републикански национални културни друштва. „*Ние, Кримјаните, се солидаризираме со братскиот осетиски народ и му посакуваме единство, слобода, успех во обновувањето на уништената економија предизвикана од агресија*та", се вели во апелот испратен во јуни 2009 година од Руската заедница на Крим до учесниците на VII Светски конгрес на осетискиот народ .

Наспроти ова, украинскиот министер за надворешни работи Володимир Огризко ги обвинил руските власти дека „*тајно дистрибуирале руски пасоши на жителите на Крим*". Русија ги отфрлила овие обвинувања .

Интензивирањето на политиката на администрацијата на Јушченко, што ги следела настаните од 2008 година, од организациите на руското население на Крим било сфатено како збир на непријателски мерки, што во многу случаи предизвикало остра реакција. Така, Повелбата за стратешко партнерство потпишана во декември 2008 година од шефовите на министерствата за надворешни работи на Украина и на Соединетите Американски Држави, која, особено, подразбира отворање на американска дипломатска мисија во Симферопол со нејасен статус и функции, добила недвосмислено негативна оценка. На состанокот во јануари 2009 година со американскиот амбасадор во Украина В. Тејлор, водачот на „Руската заедница" Сергеј Цеков изјавл дека отворањето на „*поштата за присуство*" на Соединетите Држави на Крим ќе послужи како изговор за постојани конфликти и тензии. Значителен дел од населението на Крим, нагласил Цеков, не им верува на САД поради нивната политика кон Русија и курсот на безусловна поддршка за Јушченко. „*60 проценти од Русите по националност живеат на Крим, 80 проценти по јазик - мора да ги земете предвид овие реалности*! – му рекол лидерот на „руската заедница" на амбасадорот. - *Русија е нашата татковина и нема да ја изневериме, а тоа треба да го знаете.* *Ова е реалност со која треба да се смета*" .

По војната во Грузија во 2008 година, голем број експерти сугерирале дека следниот судир во Европа ќе биде конфронтацијата на Крим меѓу Русија и Украина .

Руското говорно мнозинство од населението и политиката на украинските елити им дозволило на некои истражувачи уште во 2010 година да сугерираат дека политичката поделба во Украина може да доведе до референдум на Крим за приклучување кон Русија .

##### Претседателството на Јанукович

Со изборот на Виктор Јанукович на функцијата претседател на Украина, руско-украинските односи значително се промениле. До моментот кога ја презел функцијата шеф на државата, Јанукович изгледал како проруски политичар , кој се противел на приближувањето на Украина со НАТО, за рускиот како втор државен јазик во земјата, имал различни ставови за холодоморот и на OUN-UPA  од неговиот претходник Јушченко.

На 21 април 2010 година, рускиот претседател Дмитриј Медведев и украинскиот претседател Виктор Јанукович потпишале договори во Харков, според кои Украина добива попуст на гас во износ од 100 долари за илјада кубни метри, а руската Црноморска флота ќе остане на Крим до 2042 година.. Договорот бил крајно двосмислено перципиран во украинското општество, опозицијата го обвинила на Јанукович за предавство на националните интереси , до предавање на суверенитетот над полуостровот Крим на Русија , а ратификацијата на договорите во Врховната Рада била придружена со големи судири меѓу пратениците во парламентот .

Во исто време, неколку клучни прашања поврзани со присуството на Црноморската флота на украинска територија останале нерешени. Пред сè, постоел проблем со модернизирање на оружјето и опремата на единиците стационирани на Крим. За Москва, ова било едно од клучните прашања, бидејќи физичката и моралната застареност на опремата се заканувала да ја изгуби борбената способност на флотата во блиска иднина. Украинските власти биле подготвени да се согласат со појавата на современи бродови на руската морнарица на Крим, но инсистирале на тоа дека договорот за обновување на воената опрема треба да вклучи точка на задолжителна координација со Украина за замена на бродови и авиони, што било категорично неприфатлив за руското раководство. Друго контроверзно прашање било намерата на украинската страна да наплати царина за сета стока увезена за потребите на руската флота. Во Москва, апсолутно не се согласиле со ова и руската страна се обидела да постигне укинување на сите даноци што важеле за увезената стока за да се обезбеди одржливост на руската флота. Проблемот со светилниците што ги користела руската Црноморска флота исто така останал нерешен. Во 2011 година, Министерството за одбрана на Украина побарало руската страна да ги врати светилниците. Во исто време, Олег Волошин, претставник на украинското Министерство за надворешни работи, изјавил: „*Не сакаме да го претвориме прашањето за светилниците во конфликтна ситуација*", додавајќи дека потрагата по компромис ќе продолжи на состанокот на украинско-руската работна група .

На 2 јули 2011 година, во Феодосија се случил масовен судир меѓу активисти на руските козачки организации и  полиција. Конфликтот се разгорел откако судот им забранил на Козаците да постават богослужбен крст на влезот во градот, бидејќи тоа ќе предизвикало незадоволство кај кримските Татари. Козаците, игнорирајќи ја одлуката на судот, произволно го поставиле крстот, кој набрзо бил демонтиран од локалните власти. При обидот за обновување на крстот, на местото на демонтираниот споменик, Козаците ги пречекале полициски одред. Обидувајќи се да го поминат полицискиот кордон, Козаците предизвикале судир со полициските службеници. Приведени биле 10 активисти, околу 15 лица од редовите на Козаците се здобиле со тешки телесни повреди .

Во јули 2011 година, поранешниот претседател на Кримската Република Јуриј Мешков се вратил на Крим по 16 години отсуство од полуостровот. Меѓутоа, откако Мешков повикал на „*обновување на суверенитетот на Крим*", Окружниот административен суд на Крим на 13 јули го потврдил поднесокот на СБУ да го протера од територијата на Украина и да му забрани влез во период од пет години. Заменикот на Врховната Рада од Партијата на регионите, шеф на „*Координативниот совет на организациите на руските сонародници на Украина*" Вадим Колесниченко тогаш изјавил дека „*Мешков е личност која нанела огромна штета на Крим, државноста на Крим и на Крим*." .

Откако најавил курс кон потпишување на Договорот за асоцијација со ЕУ, Виктор Јанукович почнал брзо да ја губи поддршката кај електоратот на југот и истокот на Украина. За споредба, во вториот круг од претседателските избори во февруари 2010 година во источните региони, Јанукович освоил од 71% до 90% од гласовите, во јужните региони - од 60% до 78%, тогаш во мај 2013 година, според истражувањето од Киевскиот меѓународен институт за социологија (КИИС), 26 отсто од Украинците биле подготвени да гласаат за актуелниот претседател на истокот од земјата и 21 отсто на југот. Експертите забележале дека Јанукович во текот на трите години од неговото претседателствување ги расипал односите со Русија, не го направил рускиот втор државен јазик и не се договорил за пониска цена на гасот, што ја поткопало поддршката на претседателот од страна на прорускиот електорат .. Сепак, главните проблеми во земјата останале високото ниво на корупција и социјалната ранливост на населението .

### Анексијата во 2014 година

Во февруари-март 2014 година, Руската Федерација ја анектирала територијата на полуостровот Крим. На овој настан веднаш му претходеле повеќемесечни антипретседателски и антивладини акции во Украина (Еуромајдан). Почнувајќи од декември 2013 година, на Крим се одржале антиевромајдански демонстрации и, воопшто, неколку протести на поддржувачите на Мајдан. Граѓанската конфронтација ескалирала по промената на власта во Украина во февруари 2014 година: голем број одлуки на новата влада (гласањето на Врховната Рада за укинување на законот за основите на државната јазична политика, подготовка на законот за лустрација) придонела за мобилизација на значителен број етнички Руси против новите власти на Украина, што било интензивирано со известувањето за тековните настани и радикалните апели на голем број политички фигури. Посебен став зазел Меџлисот на кримските Татари, кој тврдел дека е претставничко тело на Кримските Татари. На 21-23 февруари тој организирал масовни акции за поддршка на новата украинска влада.

Ноќта меѓу 22 и 23 февруари, по наредба на рускиот претседател Владимир Путин, била спроведена специјална операција за евакуација на украинскиот претседател Виктор Јанукович и членовите на неговото семејство на безбедно место на Крим. Утрото на 23 февруари, Путин, според неговите зборови, пред раководителите на вклучените агенции за спроведување на законот поставил задача „*да започнат со работа за враќање на Крим во Русија*" .

На 23-24 февруари, под притисок на проруските активисти извршните власти на Севастопол биле сменети. На 26 февруари, Меџлисот организирал митинг во близина на зградата на Врховниот совет на Крим со цел да го спречи усвојувањето на „*одлуки насочени кон дестабилизација на ситуацијата во автономијата*"  и ја блокирал работата на кримскиот парламент. Рано утрото на 27 февруари, руските специјални сили ги окупирале зградите на властите на Крим , по што пратениците на Врховниот совет на Крим, кои се собрале во зградата на парламентот, ја разрешиле владата на Анатолиј Могиљов и одлучиле да се одржи генерален референдум на Крим на 25 мај за проширување на автономијата на полуостровот како дел од Украина. Новата влада на Крим била предводена од лидерот на партијата Руско единство, Сергеј Аксјонов, кој објавил дека не го признава новото раководство на Украина  и се обратил до руското раководство за „*помош во обезбедувањето мир и спокојство на територија на Автономната Република Крим*" .

На 1 март, Советот на Федерацијата на Руската Федерација ја одобрила официјалната жалба на претседателот Владимир Путин за дозвола за користење на руските трупи на територијата на Украина , иако дотогаш тие веќе биле всушност користени таму. Руските војници, заедно со одредите на доброволци, ги блокирале сите објекти и воени единици на украинските вооружени сили на територијата на полуостровот, чија команда одбила да се потчини на владата на Крим .

На 6 март била изменета формулацијата на прашањето доставено на референдум. Заобиколувајќи го украинскиот Устав  прашањето за присоединување на Крим кон Русија  било ставено на гласање. На 11 март, Врховниот совет на Автономната Република Крим и Градскиот совет на Севастопол ја усвоиле Декларацијата за независност .

На 16 март се одржал референдум за статусот на Крим, според чии официјални резултати мнозинството од оние кои гласале биле за приклучување кон Русија. На 17 март, врз основа на овие резултати, еднострано била прогласена независна Република Крим, а на 18 март бил потпишан договор со Русија за приклучување кон Руската Федерација. На 11 април, Република Крим и сојузниот град Севастопол биле вклучени во списокот на субјекти на Руската Федерација во Уставот на Русија  .

Украина и повеќето други земји-членки на ООН  не ја признале анексијата на Крим кон Руската Федерација, продолжувајќи да го сметаат полуостровот како дел од Украина  .

Правни позиции
--------------

### Ставот на Русија

Според официјалниот став на Русија, „*во согласност со слободното и доброволно изразување на волјата на народите на Крим на секримскиот референдум на 16 март 2014 година и Договорот за прием на Република Крим во руската Федерација од 18 март 2014 година*" субјектите на Руската Федерација се наоѓаат на полуостровот Крим. Република Крим и градот од федерално значење Севастопол, кои се "*составен дел на Руската Федерација*" .

Руското раководство, оправдувајќи ја анексијата на Крим, се повикува на Повелбата на ООН и Декларацијата за принципите на меѓународното право од 1970 година, со која се обезбедува правото на народите на самоопределување, вклучително и „*слободен пристап во независна држава или здружување со неа*" што, според Руската Федерација, било спроведено „ *во екстремни услови на неможност на населението на Крим да го оствари правото на самоопределување во Украина, отежнато со доаѓањето на власт на нелегални власти кои не го претставуваат целиот украински народ* ", како и преседанот со признавањето на едностраното прогласување независност на Косово .

### Ставот на Украина

Според позицијата на Украина, административните единици на Украина, Автономната Република Крим и градот со посебен статус Севастопол, се наоѓаат на полуостровот Крим. Во времето на распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, Крим бил дел од Украинска ССР, така што едностраното отцепување на Крим од Украина е кршење на принципот на територијален интегритет. На 15 април 2014 година, Врховната Рада на Украина ги прогласила Автономната Република Крим и Севастопол за „<i>привремено окупирани територии</i>".

Уставот на Украина, како и Уставот на Руската Федерација, не предвидува право на отцепување, соодветно, повлекувањето на Автономната Република Крим и Севастопол од Украина е во спротивност со Основниот закон на Украина. Според него, прашањето за промена на границите на Украина треба да се решава само на сеукраински референдум назначен од Врховната Рада на Украина. На 20 март 2014 година, Уставниот суд на Украина ја признала одлуката на Врховниот совет на Автономната Република Крим за прогласување на независноста на Крим за неуставна и ја прогласила за неважечка, бидејќи, според членовите 137-137 од Уставот на Украина, вооружените сили на Автономната Република Крим немаат овластување да решаваат прашања за територијалната структура, уставниот поредок и државниот суверенитет на републиката. Според Уставниот суд, правото на самоопределување на територијата на Крим го оствариле неговите жители заедно со целиот украински народ за време на сеукраинскиот референдум на 1 декември 1991 година, по што Врховната Рада на Украина, во име на граѓаните на Украина од сите националности, го усвоил Уставот на Украина на 28 јуни 1996 година, во кој бил прогласен принципот на нејзиниот територијален интегритет. Дополнително, отцепувањето на АР на Крим од Украина е во спротивност со Уставот на самата АР Крим од 1998 година, според кој Автономната Република Крим е составен дел на Украина; во исто време, секоја промена на Уставот на Автономната Република Крим мора да биде одобрена од Врховната Рада на Украина .

Украинското раководство, дополнително, ги смета  дејствијата на Русија за анексија на Крим како директно кршење на Меморандумот од Будимпешта, со кој Русија, Велика Британија и Соединетите Американски Држави и ја потврдиле на Украина својата обврска, во согласност со принципите на Завршниот акт на КЕБС, за почитување на независноста, суверенитетот и постојните граници на Украина , Договорот за пријателство, соработка и партнерство, со кој Руската Федерација и Украина се обврзале да го почитуваат интегритетот меѓусебно и ги признале границите постоечки меѓу нив , и Договорот за руско-украинската државна граница, според кој Крим е признат како составен дел на Украина .

Во средината на март 2021 година, претседателот Зеленски ја потпишал Стратегијата за деокупација и реинтеграција на привремено окупираната територија на Автономната Република Крим и градот Севастопол, развиена од Советот за национална безбедност и одбрана на Украина , која наведува дека Киев ќе преземе мерки од „*дипломатски, воени, економски, информативни за враќање на оваа територија*" .

### Позиции на меѓународните организации

На 27 март 2014 година**, Генералното собрание на ОН** усвоило резолуција за територијалниот интегритет на Украина. За документот гласале 100 од 193 земји-членки на ОН, 11 гласале против, 58 биле воздржани. Во резолуцијата се нагласува дека „*референдумот одржан во Автономната Република Крим и градот Севастопол на 16 март 2014 година, без правна сила, не може да биде основа за каква било промена на статусот на Автономната Република Крим или градот Севастопол*„. Резолуциите на Генералното собрание се советодавни по природа и не се обврзувачки , во исто време, генералниот секретар на ОН, Бан Ки Мун изјавил дека Обединетите нации ќе се водат според одредбите на документот. На 19 декември 2016 година, Генералното собрание на ОН усвоило резолуција за човековите права на Крим, во чија преамбула го нарекол Крим „*привремено окупирана територија*" и „*го потврди непризнавањето на анексијата*" на полуостровот. За документот гласале 70 земји, 26 биле против, 77 земји биле воздржани, а 20 земји не гласале  и гласањето било повторно одржано во 2017 година, но овој пат 25 гласале против .

На 2 јули 2014 година, **Парламентарното собрание на ОБСЕ** поддржало нацрт-резолуција со која се осудуваат дејствијата на Руската Федерација против Украина. За соодветната одлука гласале 92 од 323 делегати, против 30, воздржани 27. Собранието го нарекол „*нелегитимен*" референдумот одржан на Крим на 16 март 2014 година и ги повикал сите земји-членки на ОБСЕ да одбијат да ја признаат „*присилната анексија*" на Крим од страна на Руската Федерација , додека за време на гласањето бил усвоен амандман осудувајќи ја „*окупацијата на територијата на Украина*" , што, сепак, не укажува директно на Крим. Во „*Декларацијата од Хелсинки*" усвоена на 9 јули 2015 година, ПС на ОБСЕ ја осудил „*континуираната окупација на полуостровот Крим од страна на Руската Федерација*" .

Комитетот на министри **на Советот на Европа,** на состанокот одржан од 2 до 3 април 2014 година, донел одлука во која нагласил дека „*нелегалниот референдум одржан во Автономната Република Крим и Севастопол на 16 март 2014 година и последователна незаконска анексија [на Крим] од страна на Руската Федерација*" не може да биде основа за каква било промена на статусот на АРЦ и Севастопол. Слични позиции зазело и Парламентарното собрание на Советот на Европа, кое на 10 април 2014 година усвоил резолуција со која ги осудува активностите на Русија за анексија на Крим и прогласува дека тој не е признат. За усвојување на резолуцијата гласале 154 од 318 делегати на ПССЕ, 26 гласале против, вклучително и претставници на Русија, Србија и Ерменија, а 14 биле воздржани. На 25 јуни 2015 година, ПССЕ усвоил резолуција за исчезнати лица во конфликтот во Украина, нарекувајќи го Крим „окупиран". 54 од 58 пратеници гласале за, 1 против, а 3 воздржани .

**БРИКС** зазел неутрална позиција. Бразил, Кина, Индија и Јужна Африка се воздржале од гласање за Крим на Генералното собрание на ОН. Во исто време, Кина исто така се воздржила од гласање во Советот за безбедност на ОН , но се изјаснила за поддршка на територијалниот интегритет на Украина .

На 18 март 2014 година, генералниот секретар на НАТО Андерс Фог Расмусен изјавил дека вклучувањето на Крим во Руската Федерација е нелегално и сојузниците на НАТО нема да го признаат .

Претседателите на Советот на Европската унија Херман ван Ромпуј и на Европската комисија Жозе Мануел Баросо издале заедничка изјава на 18 март 2014 година, во која посочиле дека „мора да се почитуваат суверенитетот, територијалниот интегритет и независноста на Украина" и Европската Унија не го признава ниту референдумот на Крим, ниту резултатот е анексијата на Крим и Севастопол кон Руската Федерација. Во резолуцијата усвоена на 17 април 2014 година, Европскиот парламент ја нагласил „*одговорноста на Руската Федерација во однос на заштитата на сите цивили на окупираната територија*". Резолуцијата била поддржана од 437 пратеници, 49 гласале против .

Мајкл Кристидис, секретар на Постојаниот меѓународен секретаријат на ОЦЕС, за време на неговата посета на Киев на 13-15 април 2016 година, изјави дека „*ОЦЕС тргнува од позицијата на почитување на територијалниот интегритет на Украина и почитување на нејзините меѓународно признати граници, со оглед на Автономна Република Крим како составен дел на Украина*" .

Канцеларијата на обвинителот на **Меѓународниот кривичен суд** ја смета ситуацијата на Крим како меѓународен вооружен конфликт меѓу Руската Федерација и Украина што настанал најдоцна до 26 февруари 2014 година и, според прелиминарната оценка, го смета правото за меѓународни вооружени конфликти се применува дури и по потпишувањето на договорот за прием на Република Крим во Русија „*доколку состојбата на окупација е всушност зачувана на Крим и Севастопол*" .

На 23 август 2021 година била формирана **Кримската платформа** со цел да се врати украинската контрола над Крим. Нејзини основачи биле ГУАМ, Европската Унија, НАТО, Советот на Европа, како и 43 држави: Австралија, Австрија, Албанија, Белгија, Бугарија, Велика Британија, Унгарија, Грција, Германија, Грузија, Данска, Шпанија, Ирска, Исланд. Италија, Канада, Кипар, Латвија, Литванија, Луксембург, Малта, Молдавија, Холандија, Нов Зеланд, Норвешка, Полска, Португалија, Романија, Македонија, Словачка, Словенија, САД, Турција, Украина, Франција, Финска, Монтенегро, Чешка, Швајцарија, Шведска, Естонија и Јапонија. Подоцна се приклучил и Лихтенштајн.

### Позиции на држави и државници

Од 2021 година, ниту една држава нема издадено официјални правни акти со кои Крим го признава како дел од Русија .

Единствената држава која презела каква било официјална акција, покрај официјалните изјави за признавањето на Крим како руски, е Никарагва - на 27 март 2014 година, амбасадорот на Никарагва во Русија, Луис Молина, објавил дека ја признава „*волјата на населението на Крим*"; во ноември 2020 година, на Крим бил отворен почесен конзулат на Никарагва; Во јули 2021 година, Министерството за производство и трговија на Никарагва и рускиот совет на министри на Република Крим потпишале договор за трговско-економска соработка. Како одговор, Украина вовела санкции против Никарагва .

Според медиумските публикации, признавањето на Крим како дел од Русија било објавено од официјални претставници на следните држави:

* *Исламска Република Авганистан* - На 24 март 2014 година, авганистанскиот претседател Хамид Карзаи го објавил признавањето. Сепак, три дена подоцна, Авганистан се воздржал од гласање во ОН. Откако новата авганистанска влада дошла на власт во септември 2014 година, немало повеќе изјави за Крим  ;
	+ Во 2021 година, Исламската Република Авганистан била всушност ликвидирана од исламистичкото движење наТалибанците, кое ја презело контролата врз нејзината територија. Врховниот суд на Руската Федерација ги признава Талибанците како терористичка организација. Портпаролот на талибанците Забихула Муџахид во интервју за „Октагон Медиум" во врска со Крим изјавил: *„Ние сме на страната на луѓето кои живеат на Крим и треба да слушаме што сакаат, бидејќи луѓето имаат право на глас.* *Ако луѓето сакаат да живеат во Русија, ние се согласуваме со нив"* .
* *Република Белорусија* – На 24 март 2014 година, претседателот на Белорусија Александар Лукашенко ја опишал својата позиција на следниов начин: *„Де факто Крим стана дел од Русија. Ситуацијата де факто се развива. И ние ќе бидеме со Руската Федерација. Што ќе биде де јуре - ќе биде подоцна. ... .. Крим денес е дел од територијата на Русија. Можете да препознаете или да не препознаете, ништо нема да се смени од ова. ..Ќе водиме балансирана политика, но ако има прашање, секогаш ќе бидеме со Русија. И му кажав на Путин за тоа"*. На 3 септември 2018 година, белорускиот министер за надворешни работи Владимир Макеј изјавил дека земјата се обидува да одржи неутрална позиција по ова прашање. Во 2019 година, на прашањето за статусот на Крим, претседателот Лукашенко одговорил со прашање: *„Крим беше официјално признат како територија на Украина во мое присуство. Никој не го оспоруваше ова. Јас го потпишав овој документ. Што сакаш од мене денес?*. На 9 август 2021 година, белорускиот лидер објавил дека ќе го признае полуостровот Крим како дел од Русија кога *„последниот руски олигарх"* ќе почне да снабдува производи таму , но веќе во ноември истата година, во интервју со генералниот директор на МВР „Россија Сегодња", Дмитриј Киселјов, ја дал спротивната изјава: *„Сите разбравме дека Крим е де факто руски Крим.* *По референдумот и де јуре, Крим стана руски* ".
	+ По претседателските избори во Белорусија на 9 август 2020 година и последователните масовни протести против нивното фалсификување, статусот на Александар Лукашенко како претседател на Белорусија го ограничил меѓународното признавање. Павел Латушко, член на Президиумот на Координативниот совет на белоруската опозиција, објавил порака на својата страница на Твитер во која вели: *„Позицијата на демократските сили на Белорусија: Лукашенко не е претседател, и сите негови изјави и одлуките треба да бидат донесени како правно ништовни.* *Убедени сме дека е време Украина официјално да го објави непризнавањето на Лукашенко за претседател на Белорусија, да го протера амбасадорот на поранешниот претседател на Белорусија од Украина, да престане со секаква соработка со непризнатиот претседател и да воведе строги економски санкции. Крим е Украина, Белорусија не е Русија" [7]*
* Боливија - На 28 март 2014 година, амбасадорката на Боливија во Русија, Марија Луис Рамос, во интервју за НТВ изјавила дека нејзината земја „*е солидарна со Русија за анексијата на Крим* ";
* Сирија - На 19 октомври 2016 година, спикерот на Народниот совет на Сирија, Кадија Абас, го нарекол Крим „*составен дел на Русија*"  ;
* Судан - во интервју објавено на 4 октомври 2018 година за Известија, признавањето на Крим како руски било прогласено од страна на амбасадорот на Судан во Русија, Надир Јусуф Бабикер  ;
* Северна Кореја - На 30 декември 2014 година, директорот на одделот за печат и информации на Министерството за надворешни работи на КНДР, Јеонг Донг Хак, изјавил дека „*Пјонгјанг го одобрува припојувањето на Крим кон Русија и го смета овој чекор целосно оправдан*" ..

Во медиумите лојални на руската влада, толкувањето на ставот на државите кои гласале против Кримската резолуција на ОН, а исто така не се спротивставиле отворено на анексијата на Крим, се појавил како „де факто признавање" на сопственоста на полуостровот. од Русија .

Во интервју за *Известија* објавено на 6 март 2017 година, претседателот на Република Српска, Милорад Додик, изјавил: „ *... Крим ѝ помина на Русија врз основа на референдум, а волјата на народот мора да бидат почитувани.* *Кримското прашање е решено...* ".

Повлечени и отфрлени изјави
На 18 март 2014 година, на мрежното место на Министерството за надворешни работи на Казахстан се појавила изјава: „*Казахстан го сфати референдумот одржан на Крим како слободно изразување на волјата на населението на оваа автономна република и ја разбира одлуката на руската Федерацијата во сегашните услови*". Еден ден подоцна, на мрежното место на Министерството за надворешни работи на Киргистан се појавила порака во која се истакнува дека „*резултатите од референдумот на Крим на 16 март оваа година ја претставуваат волјата на апсолутното мнозинство од населението на Автономната Република. И ова е објективна реалност, без разлика колку поларни оценки се дадени за овој референдум*. Сепак, двете пораки подоцна исчезнале од мрежното место, а за време на последователното гласање во ОН, Казахстан се воздржал, додека Киргистан не учествувал. Во 2021 година, во интервју за филмот Qazaq. Приказната за златниот човек„ Нурсултан Назарбаев, кој бил претседател на Казахстан во 2014 година, изјавил: „*Не го признавме Крим како руски, бидејќи тогаш беше неопходно да се признаат Осетија, Абхазија, Косово.* *И Косово бара од нас да го признаеме*" .

На 20 март 2014 година, ерменскиот претседател Серж Саркисјан објавил дека ги признава резултатите од референдумот на Крим. На гласањето во ОН, Ерменија гласала против резолуцијата за поддршка на територијалниот интегритет на Украина, меѓутоа, на 29 мај 2014 година, говорејќи во Националното собрание на Ерменија, заменик- министерот за надворешни работи на Ерменија Карен Назарјан изјавил: „ *Со гласање против резолуцијата, не го признавме Крим.* *Ова не значи признавање на Крим* ".

Во ноември 2021 година, бугарскиот претседател Румен Радев, во дебата за време на изборната кампања што завршила со негов реизбор за втор мандат, изјавил дека го смета Крим за „*територија на Русија*". Ден по дебатата, тој појаснил дека анексијата на Крим ја смета за „*кршење на меѓународното право*" , а подоцна прес-службата на претседателот на Бугарија го дал следново објаснување за оваа изјава: *„Од правна гледна точка, Крим ѝ припаѓа на Украина, а нашата земја повеќепати ја изјавуваше својата поддршка за нејзиниот суверенитет и територијален интегритет.... .. како што нагласи претседателот Румен Радев за време на изборната дебата, „моментално" Крим е под руска контрола и јасно е дека овој проблем не може да се реши со сила.* *Повеќе од еднаш, како и во текот на дебатата, шефот на државата изрази загриженост за оваа фактичка ситуација, што доведува до тензии во меѓународните односи, особено во регионот на Црното Море, што е директно поврзано со безбедноста на Бугарија и нејзините сојузници. "[3]* 

### Позиции на издавачи на карти

* Националното географско друштво на САД произлегува од принципот на најдобра слика на реалноста. Затоа, на неговите карти, Крим, како територија формално анектирана од Русија, ќе биде како област со посебен статус, обоена во сива боја со посебна фуснота за присуство на територијален конфликт .
* Во услугата Google Maps, Крим за повеќето земји е означен како територија без де јуре граница, но со де факто граница. Во руската и украинската верзија на услугата, Крим се смета за дел од Русија и Украина, соодветно. Според широко распространетата изјава на компанијата, одлуките се носат врз основа на сеопфатно проучување на изворите .
* OpenStreetMap го прикажува Крим како спорна територија што им припаѓа и на Русија и на Украина .
* Услугата Yandex.Maps прикажува карта на Крим во зависност од официјалната позиција на соодветната земја. Кога влегувате во yandex.ru (Русија), Крим се прикажува како територија на Русија, кога се влегува во yandex.ua (Украина), се прикажува како територија на Украина. yandex.by (Белорусија), yandex.kz (Казахстан), yandex.com.tr (Турција) го означуваат Крим како украински. Компанијата го објаснила овој чекор на следниов начин: „*Ние работиме за нашите корисници од различни земји и ја рефлектираме за нив реалноста што ги опкружува*" .
* Мапите на Бинг  покажуваат дека Крим е дел од Украина .
* HERE покажува мапа во зависност од која земја е корисникот на страницата: корисниците од Русија го гледаат Крим како територија на Руската Федерација, корисниците од Украина како дел од Украина.
* На VK Maps  и на веб-страницата на Евроазиската економска комисија, Крим и припаѓа на Русија.
* Интерактивниот историски атлас на светот го означува Крим во иста боја како Русија, но со тесно засенчување во иста боја како Украина .

Правни аспекти на сопственоста на Крим
--------------------------------------

Законитоста и легитимноста на анексијата на Крим кон Русија остануваат предмет на контроверзии, главно, сепак, во отсуство, меѓу руските истражувачи на меѓународното право и нивните западни колеги. Ако западните истражувачи се склони да ги сметаат настаните од февруари-март 2014 година како „*нелегална анексија на Крим*" од Русија, која „*нелегално употреби сила во Украина на штета на нејзиниот територијален интегритет*", тогаш нивните руски колеги обично ја сметале ситуацијата како случај на остварување на правото на самоопределување, фокусирајќи се на „*правна и доброволна*" одлука на Крим „*да се обедини со татковината - Русија*" .

Руските истражувачи често ја сметаат промената на власта во Украина во 2014 година како „*вооружен државен удар*", што го крши принципот на немешање во внатрешните работи на државите, инспириран од САД и ЕУ, кои го поддржале естаблишментот. на „*нелегитимен режим*", кој последователно сериозно ги прекрши правата на етничките Руси, руските говорители и воопшто на нивните противници - и „*поради ова Кримјаните имаа право на самоопределување, кое го остварија преку легален референдум, во кој огромното мнозинство гласаше за приклучување кон Русија.* *Западните истражувачи не ја сметаат промената на власта во Украина за државен удар, не го обвинуваат Западот за нејзино организирање, ја признаваат новата влада на Украина како легитимна и имаат тенденција да ги отфрлат наводите за закана за жителите на руски и руски јазик на Крим како „неоснован" и „пропаганда", истакнувајќи дека организациите за човекови права не откриле знаци на дискриминација на Русите на Крим*. Тие продолжуваат да го гледаат Крим како дел од Украина, не се убедени дека правото на населението на Крим на внатрешно самоопределување (т.е. во рамките на Украина) претрпел толку многу што го родил правото на надворешно самоопределување во рамката на концептот за „надоместување на отцепувањето" и сметаат дека референдумот за статусот на Крим е „*нелегитимно назначен и неубедливо спроведен*" .

Ако руските истражувачи сметаат дека учеството на руските трупи во анексијата на Крим е 1) насочено кон гарантирање на процесот на изразување волја и 2) неопходно за заштита на руските граѓани и „*руските сонародници*" во рамките на доктрината за хуманитарна интервенција, и исто така спроведено на барање на легитимните власти на Украина и Крим, тогаш нивните западни противници сметаат дека таквото учество директно влијае на изразувањето на волјата и ја ограничува слободата на говор и собирање („притисок"). Кога разговараат за тоа дали меѓународното право дозволува странска воена интервенција за заштита на граѓаните во странство, западните научници генерално не наоѓаат основа за руска „*заштита на сонародниците*" и ги отфрлаат тврдењата за сериозни хуманитарни проблеми („хуманитарна катастрофа") кои би можеле да ја оправдаат хуманитарната интервенција - а исто така ги отфрлаат легитимноста на „*аргументот за интервенција со покана": Јанукович беше лишен од де факто моќта* , *а Крим не можеше да повика странски трупи, бидејќи не беше независен.* *Западните автори вложуваат максимални напори да направат разлика помеѓу употребата на сила против Косово и прогласувањето независност на Косово, додека руските автори редовно се повикуваат на советодавното мислење на Меѓународниот суд на правдата за Косово и западните позиции за ова прашање"* .

Западните истражувачи тврдат дека Русија ги прекршила договорите со Украина и меѓународните норми содржани во следните договори и резолуции:

* Во став 3 од член 5 од Резолуцијата 3314 на Генералното собрание на ОН
* Во Резолуцијата 242 на Советот за безбедност на ОН
* Во став 4 од член 2 од Повелбата на ОН
* Во Будимпештанскиот меморандум
* Во Хелсиншкиот договор
* Во Договорот за пријателство, соработка и партнерство меѓу Руската Федерација и Украина
* Во Договорот меѓу Руската Федерација и Украина за руско-украинската државна граница (2003)

Западните научници ги критикуваат руските публикации за давање на концептите како „*внатрешно самоопределување*", „*надоместување на отцепувањето*" и „*слободна волја*" нова содржина, претходно моделирана за конкретен случај. Организирањето референдуми и уставноста на промената на власта се издигнати на ниво на меѓународно право, иако се предмет на регулирање во согласност со националното законодавство. Конечно, концептите на меѓународното право се надополнуваат со нерелевантни историски и филозофски аргументи или меѓународното право се прогласува за целосно неконзистентно со руските геополитички интереси.

Западните и руските истражувачи покажале висок степен на униформност на ставовите за анексијата на Крим. Посебно впечатливо е единството на ставовите на руските адвокати за меѓународното право и совпаѓањето (често дословно) на нивните позиции со официјалната руска верзија искажана од претседателот на Руската Федерација и Министерството за надворешни работи на Русија. Додека некои западни научници ја критикувале политиката на Европа кон Украина и западната политика кон Косово, зборувале и ги критикувале двојните стандарди на Западот, сите руски истражувачи ги игнорирале сопствените двојни стандарди на Русија кон Косово. На пример, иако за време на Меѓународниот суд на правдата за Косово, Русија изјавила дека за да се одвои територијата од државата, целото население на земјата мора да гласа за отцепување, анексијата на Крим не била придружена со украински глас. И самите истражувачи се предмет на двојни стандарди: пред анексијата на Крим, тие активно го поддржувале принципот на неинтервенција и забраната за употреба на сила, а исто така ја отфрлиле идејата за еднострана хуманитарна интервенција, но по анексијата, ги прифатиле принципите на самоопределување на народите и еднострана хуманитарна интервенција и молчеле за важноста на принципите на неинтервенција и неупотреба на сила.

Западните и руските адвокати од областа на меѓународното право најмногу дебатирале во рамките на нивните заедници, ретко се вкрстуваат меѓу себе. Западната и руската научна заедница не биле во можност да најдат заеднички јазик за прашањето за анексијата на Крим поради јазичната бариера и тешкотиите во изразувањето несогласување во руската средина, што е илустрирано, на пример, со случајот на историчарот Андреј Зубов. Дополнително, и двете истражувачки заедници веројатно ќе бидат под влијание на медиумите, кои ја покриваат анексијата на Крим на различни начини. Иако ситуацијата со слободата на печатот на Запад е многу подобра отколку во Русија, веродостојноста на извештаите на западните медиуми исто така не е идеална, а некритичкиот пристап на некои западни автори кон информациите добиени од нив може да биде проблематична.

Правен режим за посета на Крим во сегашно време
-----------------------------------------------

Територијата на Република Крим е под фактичка контрола на руските власти и од нив се смета како дел од територијата на Руската Федерација, а патувањата на руските граѓани во Република Крим и градот Севастопол се внатрешни. Ваквите патувања се вршат без гранична контрола и слободно како и другите движења на територијата на Русија; Во моментов нема ЗАТО и други слични територии со регулирани посети во Република Крим и Севастопол.

Меѓутоа, истата територија се смета од страна на украинските власти како привремено окупирана; од места контролирани од Киев, на лицата кои немаат украинско државјанство им е дозволен влез на Крим само со посебна дозвола. Украинските власти сметаат дека влезот во Крим не преку украински контролни пунктови незаконски и за тоа утврдиле административна и кривична одговорност. Нема информации за практичната примена на овој закон во однос на поединечни граѓани, но познати се случаи на задржување од страна на украинските власти на странски трговски бродови што пристигнувале во пристаништата на Крим и покренување на кривични случаи во врска со ова. Не е дозволено транзитно патување преку Крим до територијата на Украина контролирана од Киев, како и влез на руски документи издадени на територијата на Крим.

Земјите кои ја поддржуваат позицијата на Украина може да наметнат голем број ограничувања за посета на Крим. Конкретно, Советот на ЕУ забранил давање услуги „директно поврзани со туризмот во Крим и Севастопол" и влез на бродови за крстарење во пристаништата на Крим (освен во итни случаи) .

Испитувања
----------

Речиси веднаш по анексијата на Крим кон Русија, украинските власти ја објавиле својата намера да бараат компензација пред меѓународните судови за загубата на претпријатијата сместени на територијата на Крим. Во април 2014 година, министерот за правда Павло Петренко ги проценил загубите од загубата на Украина на Крим на 950 милијарди гривни. Во почетокот на јули, тој веќе го именувал износот од 1080 милијарди 352 милиони гривни. На 2 јуни 2014 година, премиерот на Украина Арсениј Јацењук објавил дека Украина има намера да побара компензација од Русија преку меѓународните судови во износ од повеќе од 1 трилион гривни. Експертите, сепак, се скептични за изгледите за вакви тужби. Во текот на 2014 година не е поднесено ниту едно имотно побарување на Украина против Русија. Министерството за правда во февруари 2015 година пријавило само три барања до Европскиот суд за човекови права за кршење од страна на Руската Федерација на правата гарантирани со Конвенцијата за заштита на човековите права и основни слободи од 1950 година. Во октомври 2017 година, Украина поднела жалба до Меѓународниот кривичен суд за руската заплена на имотот на Крим, проценувајќи ја загубата на 1 трилион гривни.

На 25 април 2014 година, Украина поднела барање до Меѓународниот кривичен суд со жалба за злосторства за време на настаните на Крим и Источна Украина. Во 2016 година, Канцеларијата на Обвинителството на МКС ја оквалификувала ситуацијата на Крим и Севастопол како меѓународен вооружен конфликт меѓу Украина и Руската Федерација, кој започнал најдоцна до 26 февруари 2014 година.

На 29 јуни 2015 година, група граѓани на Руската Федерација, на чело со Михаил Аншаков, претседател на Здружението за заштита на правата на потрошувачите „*Јавна контрола*", поднел тужба до Уставниот суд на Руската Федерација за проверка на уставноста на законот за прием на Крим и Севастопол во Русија. Според подносителите на барањето, овој сојузен уставен закон не е во согласност со членовите 15 (дел 4) и 16 (дел 2) од уставот. На 16 јули, Уставниот суд на Руската Федерација ја отфрлил жалбата, бидејќи, особено, апликантите „всушност го поставуваат прашањето за проверка на уставноста на одредбата од член 65 од Уставот на Руската Федерација за фактот дека Р. на Крим е дел од Руската Федерација" (што, како што е наведено во одлуката, не е во согласност со надлежноста на Уставниот суд како „тело што обезбедува превласт и директно дејство на Уставот на Руската Федерација на целата нејзина територија") и во суштина, исто така, ја оспорува одлуката на Уставниот суд на Руската Федерација од 19 март 2014 година за договорот за припојување на Крим кон Русија, кој, врз основа на член 79 од федералниот уставен закон „За Уставниот суд на Руската Федерација Федерација", е конечна и не е предмет на жалба..

Сопственоста на Крим не била предмет на тужба на Украина против Русија пред Меѓународниот суд на правдата, поднесена во 2017 година. Според објаснувањата на Министерството за надворешни работи на Украина, Русија не одговорила на предлогот за признавање на јурисдикцијата на МСП на ООН по прашањето за сопственоста на Крим.

Во 2018 година, голем број украински компании добиле побарувања против Русија во Меѓународната арбитража за прашањето за загуба на инвестиции.. Ошадбанк во ноември 2018 година ја објавил одлуката на Меѓународната арбитража да поврати од Русија во нејзина корист 1,3 милијарди долари во врска со загубата на средства на Крим. Во 2019 година, Нафтогас Украина поднела тужба против Русија за 5,2 милијарди долари до Трибуналот во Постојаниот арбитражен суд во Хаг; Во оваа сума, Нафтогас Украина ги процени загубите од експропријацијата на нејзините средства на Крим што паднале под руска контрола..

### Полуостровска сопственост и превоз

Како резултат на анексијата на Крим кон Русија, Азовско Море станало зона на конфликт меѓу интересите на Русија и Украина. Двете држави го задржале пристапот до него, но „*клучот*" на Азовското Море од Црното (Керч-Јеникал и Керчки теснец како целина) завршил во руски раце и Русија престанала да и плаќа на Украина за минувањето на руските бродови низ теснецот (во просек, руските бродови плаќале околу 15 милиони долари годишно за минување низ каналот). Разграничувањето на морето на взаемно договорена основа (како и решавањето на новопроизведените прашања за разграничување на водите и континенталниот гребен западно од Крим) станало невозможно, бидејќи се смениле почетните позиции на поморските граници: Украина не сака да го признае Крим како руска територија, а Русија категорично го отфрла разграничувањето на Керчкиот теснец, бидејќи тоа ќе го доведе во прашање нејзиниот суверенитет над Крим.

Тензиите околу теснецот се зголемиле во 2018 година, кога украинските граничари го задржале кримскиот рибарски брод Норд, кој пловел под руско знаме, поради кршење на процедурата на Украина за преминување на границата со Крим, а Русија како одговор ја обвинила Украина за „државна пиратерија" и кратко време по приведувањето на Норд „ја интензивираше инспекцијата на бродовите што минуваат низ теснецот Керчен" - официјално мотивирајќи го тоа со „закани што произлегуваат од екстремистите против Русија" и борбата против „украинските ловокрадци". Во ноември 2018 година, во теснецот се случил вооружен граничен конфликт при кој вооружените сили на Руската Федерација и бродовите на крајбрежната стража на Граничната служба на ФСБ на Русија со употреба на оружје задржале група бродови на Поморските сили на Украина, обидувајќи се да поминат од Одеса до Мариупол преку теснецот.

### Природни извори

Черноморнефтегаз го проценува ресурсниот потенцијал на брегот на Крим на речиси 4 трилиони m³ гас, а резервите на нафта на повеќе од 430 милиони тони..

### База на Црноморската флота. Харковски договори

На 28 март 2014 година, рускиот претседател Владимир Путин поднел предлог до Државната Дума за раскинување на меѓудржавните договори:

* Договор меѓу Руската Федерација и Украина за параметрите на поделбата на Црноморската флота од 28 мај 1997 година,
* Договор меѓу Руската Федерација и Украина за статусот и условите на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина од 28 мај 1997 година,
* Договор меѓу Владата на Руската Федерација и Владата на Украина за меѓусебни населби поврзани со поделбата на Црноморската флота и присуството на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина од 28 мај 1997 година,
* Договор меѓу Руската Федерација и Украина за прашањата за присуството на Црноморската флота на Руската Федерација на територијата на Украина од 21 април 2010 година.

На 31 март 2014 година, Државната Дума одлучила да ги осуди руско-украинските договори за Црноморската флота на Руската Федерација. Презентирајќи го нацрт-законот во Државната дума, заменик-министерот за надворешни работи на Руската Федерација Григориј Карасин објаснил дека во моментов нема основа за продолжување на руско-украинските договори за Црноморската флота: „Територијата на Република Крим и федералниот град Севастопол сега е составен дел на Руската Федерација, која, во согласност со член 4 од Уставот, се протега суверенитетот на Руската Федерација. Затоа, денес нема основа за продолжување на правните односи за распоредување на објект и персонал на Црноморската флота на Руската Федерација во Украина, вклучително и обврските на руската страна да и обезбеди на украинската страна плаќање или друга компензација или компензација."..

Наводи
------

1. ↑  „Сеукраински попис на населението 2001 година | Резултати | Главни резултати | Национален состав на населението | Автономна Република Крим:". 2001.ukrcensus.gov.ua. Архивирано од изворникот на 2015-05-17. Посетено на 2016-03-24. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
2. ↑ . стр. /. Занемарен непознатиот параметар `|name-list-style=` (help); Отсутно или празно `|title=` (help) — «Според линијата на државната граница утврдена со Договорот (член 2 од Додаток 1.2), полуостровот Крим е признаен од страните како дел од државната територија на Украина»
3. ↑  „Интервју на претседателот Владимир Путин за германската ТВ Канал 1 «АРД»". Архива на страницата на претседателот на Владата на Руската Федерација В.В. Путин 2008-2012. Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-03-25. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
4. ↑  „Численность и этнический состав населения Крыма". Архивирано од изворникот на 2014-04-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
5. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР от 30 июня 1945 года «О преобразовании Крымской АССР в Крымскую область в составе РСФСР»
6. ↑  „Закон РСФСР от 25 июня 1946 г. Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
7. ↑  „Наука права. Электронная библиотека". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
8. 1 2  „Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 9 июля 1993 года № 5359-I «О статусе города Севастополя»". Архивирано од изворникот на 2022-05-06. Посетено на 2022-01-19. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
9. ↑  „Город республиканского подчинения". Архивирано од изворникот на 2014-02-27. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
10. ↑  Конституция Украинской ССР (1978)
11. ↑  „Так чей всё-таки Севастополь?". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
12. ↑  Конституция РСФСР (1978)
13. ↑  „Декларация Верховного Совета СССР «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению, и обеспечении их прав»". Архивирано од изворникот на 2019-02-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
14. ↑  *Евстигнеев Ю. А.* Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник) — СПб.: Литрес, 2008 г. — 330 с.
15. 1 2 3 4 5 6  *Полунов А. Ю.* Общественные организации русского Крыма: политическая деятельность, стратегии взаимоотношений с властью Архивирано на 26 март 2023 г.. Государственное управление. Выпуск № 21. Декабрь 2009 года.
16. ↑  „ДЕКЛАРАЦИЯ О ГОСУДАРСТВЕННОМ И ПРАВОВОМ СТАТУСЕ КРЫМА". Архивирано од изворникот на 2019-10-14. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
17. ↑  „Первый советский плебисцит — всекрымский референдум 1991 года. Справка | РИА Новости". Архивирано од изворникот на 2019-12-08. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
18. ↑  „ЗАКОН О восстановлении Крымской АССР". Архивирано од изворникот на 2018-03-30. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
19. ↑  s:Закон УССР от 19.06.1991 № 1213-XII
20. ↑  „Интервью с Сергеем Цековым в рамках проекта «Новейшая народная история Крыма»". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
21. ↑  „Евтюшкин И. Найти себя, найти Россию: русская идея в Крыму". Архивирано од изворникот на 2020-07-28. Посетено на 2020-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
22. ↑  „О Заявлении Президиума Верховного Совета Крымской АССР". Архивирано од изворникот на 2019-03-07. Посетено на 2021-03-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
23. ↑  Вести из парламента// Крымские известия, № 7, 13 декабря 1991 года Архивирано на 31 март 2015 г.
24. ↑  Відомість про результати Всеукраїнського референдуму, 1 грудня 1991 р. // ЦДАВО України. — Ф. 1. — Оп. 28. — Спр. 144. — Арк. 6. Архивирано на 23 септември 2015 г.
25. ↑  ГРЕЧЕСКИЙ, РУССКИЙ, УКРАИНСКИЙ… Решение территориального спора — дело президентов Архивирано на 10 мај 2019 г. // Электронная версия «Независимой газеты» (ЭВНГ). Номер 138 от 09 декабря 1995 года
26. ↑  ПОДАРКИ ВЛАСТИТЕЛЕЙ УЗАКОНИВАТЬ НЕЛЬЗЯ Российский статус Севастополя исторически и юридически предопределен Архивирано на 10 мај 2019 г. // Независимая газета ; 18.12.1996 ; 237
27. 1 2  „Владимир Исаков: Крым и Севастополь глазами парламентария". Архивирано од изворникот на 2019-05-10. Посетено на 2021-08-22. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
28. 1 2  „Хроника внутриполитических событий в СССР". Архивирано од изворникот на 2019-05-10. Посетено на 2021-08-22. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
29. ↑  „В книге «Последняя империя» Сергей Плохий описывает, как разрушался СССР". www.vedomosti.ru. 2016-01-18. Архивирано од изворникот на 2019-05-10. Посетено на 2019-05-10. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
30. 1 2  „УКРАИНСКИЙ КРЫМ К 50-ЛЕТИЮ ВХОЖДЕНИЯ КРЫМСКОЙ ОБЛАСТИ В УССР". Архивирано од изворникот на 2019-05-10. Посетено на 2021-08-23. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
31. ↑  „О Республике Крым как официальном названии демократического государства Крым". Архивирано од изворникот на 2014-03-22. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
32. ↑  „Конституция Республики Крым от 06.05.1992 № 76/а-1". Архивирано од изворникот на 2019-12-06. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
33. ↑  „Постановление Верховного Совета Крыма от 05.05.1992 № 73-I «О проведении общекрымского референдума»". Архивирано од изворникот на 2015-09-26. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
34. 1 2  „Постановление ВС России «О правовой оценке решений высших органов государственной власти РСФСР по изменению статуса Крыма, принятых в 1954 году»". Архивирано од изворникот на 2019-05-18. Посетено на 2014-03-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
35. ↑  Закон РСФСР от 02.06.1954 «О внесении изменений и дополнений в статью 14 Конституции (Основного Закона) РСФСР»
36. ↑  „Russia Votes to Void Cession of Crimea to Ukraine". Архивирано од изворникот на 2014-03-02. Посетено на 2017-10-04. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
37. ↑  „Про Постанову Верховної Ради Російської Федерації «Про правову оцінку рішень вищих органів державної влади РРФСР щодо зміни статусу Криму, прийнятих у 1954 році»". Архивирано од изворникот на 2015-10-06. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
38. ↑  „Про Заяву Верховної Ради України стосовно рішень Верховної Ради Росії з питання про Крим". Архивирано од изворникот на 2015-10-06. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
39. ↑  *Фёдоров А. Б.* Правовой статус Крыма. Правовой статус Севастополя. Архивирано на 4 јануари 2014 г.
40. ↑  „Lawmakers Add to Defiance of Yeltsin". Архивирано од изворникот на 2017-10-01. Посетено на 2017-10-04. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
41. ↑  „«Известия» / Учредитель: журналистский коллектив «Известий». — 1993. — 13 июля, вторник. — № 129 (23984)". Архивирано од изворникот на 2015-06-26. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
42. ↑  Записка Председателя Совета Безопасности Архивирано на 26 јуни 2015 г.
43. ↑  „МИД: Россия стала олицетворением угрозы международному миру и безопасности в 21 веке". Архивирано од изворникот на 2015-06-26. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
44. ↑  „Совещание по безопасности и сотрудничеству в Европе. Ежегодный доклад. 1994 год". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
45. ↑  „Організація з безпеки і співробітництва в Європі (ОБСЄ) і Україна". Архивирано од изворникот на 2015-07-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
46. ↑  „Про внесення змін і доповнень до Конституції (Основного… | від 21.09.1994 № 171/94-ВР". Архивирано од изворникот на 2014-03-02. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
47. ↑  „Конституция Крыма 1992 года. Справка". Архивирано од изворникот на 2019-12-03. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
48. ↑  „З А К О Н У К Р А Ї Н И Про затвердження Конституції Автономної Республіки Крим". Архивирано од изворникот на 2015-06-07. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
49. ↑  „История раздела Черноморского флота. Справка". Архивирано од изворникот на 2020-09-12. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
50. ↑  „Холодна війна за Крим". Архивирано од изворникот на 2020-09-20. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
51. ↑  „Евгений МАРЧУК: «Крым можно вернуть»". Архивирано од изворникот на 2015-09-28. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
52. ↑  „КРИМ 94. Частина 5 «За крок до війни…»". Архивирано од изворникот на 2019-03-27. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
53. ↑  „Статус Черноморского флота РФ". Архивирано од изворникот на 2019-12-09. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
54. ↑  „Соглашение между Российской Федерацией и Украиной о параметрах раздела Черноморского флота". Архивирано од изворникот на 2022-04-08. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
55. ↑  „Второй «раздел» Черноморского флота: Украина сохранила 10 кораблей из 61 (фото)". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
56. ↑  „Двусторонние российско-украинские документы по Черноморскому флоту". Архивирано од изворникот на 2019-12-03. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
57. ↑  „Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика". Архивирано од изворникот на 2020-08-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
58. ↑  „Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України". Архивирано од изворникот на 2015-06-21. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
59. ↑  „Портал русского народа Крыма | | Председатель Русской общины Крыма". Архивирано од изворникот на 2016-10-27. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
60. ↑  Перечень общественных формирований[*мртва врска*]
61. ↑  „Русская община Крыма и КРО партии «Русский блок» считают нелегитимными итоги переголосования второго тура президентских выборов". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
62. ↑  „Сергей Аксенов избран первым заместителем лидера Русской общины Крыма". Архивирано од изворникот на 2020-07-03. Посетено на 2020-07-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
63. ↑  *Киселёв С. Н. Киселёва Н. В.* Геополитические аспекты истории Крыма Архивирано на 4 март 2016 г.. // Учёные записки Таврического национального университета, серия «География» 17 (56). — 2004, № 3. — С. 74—81.
64. ↑  „День в истории. Конфликт за остров Тузла — РФ впервые попыталась захватить крымскую землю". Архивирано од изворникот на 2015-07-03. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
65. ↑  „2003-й: Конфликт вокруг Тузлы и атипичная пневмония". Архивирано од изворникот на 2015-10-02. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
66. ↑  Конфликт в Керченском проливе: просвета пока не видно
67. ↑  „Конфликт вокруг острова Тузла: 10 лет спустя". Архивирано од изворникот на 2015-09-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
68. ↑  БОМБОЙ ПО ДАМБЕ Между Россией и Украиной начался полномасштабный дипломатический конфликт Архивирано на {{{2}}}.
69. ↑  „Нашла коса на остров. Как Россия и Украина в Керченском проливе «воевали»". Архивирано од изворникот на 2021-01-20. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
70. ↑  „Украина: Дамба в Керченском проливе вредит экологии" (руски). Росбалт. 2005-03-14. Архивирано од изворникот на 2014-04-21. Посетено на 2014-04-20. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
71. ↑  Конфликт вокруг Тузлы: строительство дамбы приостановлено
72. ↑  „Украина и Россия в 2003-м воевали за Тузлу". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
73. ↑  „Заявления для прессы и ответы на вопросы журналистов по завершении заседания Российско-Украинской межгосударственной комиссии". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-21. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
74. ↑  „Тузловая проблема перестала существовать". Архивирано од изворникот на 2020-08-11. Посетено на 2020-07-21. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
75. ↑  „Стало известно, как РФ и Украина могут договориться по границе в море". Архивирано од изворникот на 2021-04-22. Посетено на 2020-07-21. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
76. ↑  „Фиаско Кремля. Как Россия и Украина президента выбирали". Архивирано од изворникот на 2021-07-23. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
77. ↑  „Что ждет Крым и Севастополь?". Архивирано од изворникот на 2015-07-02. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
78. ↑  „Россия. Украина. НАТО. Крым". Архивирано од изворникот на 2015-07-02. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
79. ↑  „Крым-2006: Акция антиНАТО в Феодосии, крымско-татарские «самозахваты», «Прорыв» и птичий грипп". Архивирано од изворникот на 2019-12-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
80. ↑  „Ющенко пообещал не трогать российский флот в Крыму до 2017 года". Архивирано од изворникот на 2015-09-29. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
81. ↑  „Ющенко: Оставить флот России в Севастополе после 2017 года не позволит украинская конституция". Архивирано од изворникот на 2015-10-22. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
82. ↑  „Ющенко хочет освободить Крым от Черноморского флота России к 2017 году". Архивирано од изворникот на 2015-07-02. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
83. ↑  „КОНСТИТУЦІЯ УКРАЇНИ". Архивирано од изворникот на 2017-11-03. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
84. ↑  „Ющенко приговорил Черноморский флот". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
85. ↑  „Янукович пошел по стопам Ющенко — суды опять отбирают маяки у российских военных". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
86. 1 2  „«Скандал вокруг маяков — это продолжение газовой войны» — мнение экспертов". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
87. ↑  „На Украине считают, что маяки в Крыму надо было вернуть ещё в 1997 году". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
88. ↑  „Ничего не вижу, ничего не слышу". Архивирано од изворникот на 2021-03-02. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
89. ↑  „владения Минобороны России нескольких навигационно-гидрографических объектов и передаче их украинскому Минтрансу". Архивирано од изворникот на 2015-07-01. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
90. ↑  „У российского флота отняли крымские маяки". Архивирано од изворникот на 2016-03-11. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
91. ↑  „Яценко, Олег — Лидер организации «Студенческое братство»". Архивирано од изворникот на 2020-08-04. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
92. ↑  „Замаячило. Киев прибирает к рукам объекты Черноморского флота РФ". Архивирано од изворникот на 2020-08-11. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
93. ↑  „На крымские маяки переброшены дополнительные силы ЧФ". Архивирано од изворникот на 2020-12-04. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
94. ↑  „Украина запрещает россиянам ездить по Крыму на бронетехнике". Архивирано од изворникот на 2016-03-10. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
95. ↑  „Крымчане сказали НАТО «нет»". Архивирано од изворникот на 2016-08-22. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
96. ↑  „Феодосия без НАТО". Архивирано од изворникот на 2021-05-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
97. ↑  „Акция протеста в аэропорту Симферополя: там сел самолёт НАТО". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
98. ↑  „Американцев увезли из санатория в Алуште в неизвестном направлении". Архивирано од изворникот на 2016-09-20. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
99. ↑  „Крым объявлен «территорией без НАТО»". Архивирано од изворникот на 2016-09-20. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
100. ↑  В Феодосии продолжается борьба за «Крым без НАТО»
101. ↑  „США продолжат подготовку к учениям Sea Breeze 2006 на Украине". Архивирано од изворникот на 2016-09-15. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
102. ↑  „У Феодосії коммуністи спалили прапор США з нагоди річниці перемоги над НАТО". Архивирано од изворникот на 2014-09-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
103. ↑  „Украина прикроет Грузию морем Пообещав не пустить корабли ЧФ РФ обратно". Архивирано од изворникот на 2015-07-03. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
104. ↑  „«Frankfurter Allgemeine»: «Лукашенко поджал хвост, когда российские ВВС бомбили цели возле Тбилиси»". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
105. ↑  „Украина предостерегает Россию от участия кораблей ЧФ в конфликте вокруг Южной Осетии — заявление МИД". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
106. ↑  „Украина обещает не пустить корабли ЧФ из Грузии обратно в Крым". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
107. ↑  „Ющенко: Украина «втягивается в военные конфликты, не желая того»". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
108. ↑  „Ющенко объяснил, что из-за кораблей ЧФ Украина втягивается в войну". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
109. ↑  „Ющенко ограничил передвижения Черноморского флота РФ". Архивирано од изворникот на 24 јануари 2021. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
110. ↑  „МИД РФ расценивает указ Ющенко о ЧФ как новый антироссийский шаг". Архивирано од изворникот на 2019-12-03. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
111. ↑  „В.Ющенко: Черноморский флот РФ — угроза безопасности Украины". Архивирано од изворникот на 2015-07-03. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
112. ↑  „Крым: расколотый полуостров, российский флот и украинская гордость". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
113. ↑  „Верховный Совет Крыма выразил поддержку народам Абхазии и Южной Осетии в их праве на самоопределение!". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
114. ↑  „Киев обвинил Россию в раздаче паспортов крымчанам". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
115. ↑  „Россия: «раздачи паспортов» в Крыму нет". Архивирано од изворникот на 2015-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
116. ↑  „Ждать ли нам новой Крымской войны?". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
117. ↑  „Следующая война в Европе — между Россией и Украиной?". Архивирано од изворникот на 2020-11-11. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
118. ↑  „Российская проблема Украины". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
119. ↑  Pifer, Steven (2009-07). „Crisis Between Ukraine and Russia" (PDF). Center for Preventive Action of the Council on Foreign Affairs. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-12-09. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help); Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
120. ↑  Tatiana Buba. Russo-Ukrainian Relations: Sevastopol and the Black Sea Fleet Архивирано на 5 јуни 2018 г.. // GWU International Affairs Review, Vol. XIX, No. 1: Spring/Summer 2010.(англиски)
121. ↑  „Новая эпоха в украинской политике. Виктор Янукович об отношениях с Россией и будущем правительстве". Архивирано од изворникот на 2015-06-26. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
122. ↑  „Путин: Янукович кардинально изменил отношения между Украиной и Россией". Архивирано од изворникот на 2019-04-10. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
123. ↑  „История одного бывшего. Какой путь проделал экс-президент Украины Виктор Янукович". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
124. ↑  „Янукович — депутатам ПАСЕ: «Голодомор — не геноцид, а Бандера — не герой»". Архивирано од изворникот на 2017-07-14. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
125. ↑  „Харківські угоди: від миру до війни". Архивирано од изворникот на 2017-08-31. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
126. ↑  „Украина и Грузия: такие разные судьбы революции". Архивирано од изворникот на 2017-08-31. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
127. ↑  „Наливайченко: У Генпрокуратуры есть все возможности передать дело Кучмы в суд". Архивирано од изворникот на 2016-11-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
128. ↑  „Верховна Рада ратифікувала харківські угоди". Архивирано од изворникот на 2017-04-03. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
129. ↑  „Конфетка для Медведева, или Янукович сдал Крым". Архивирано од изворникот на 2016-11-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
130. ↑  „Харьковские соглашения президентов России и Украины — два года спустя" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
131. ↑  „Украина опять отбирает маяки у российских военных". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
132. ↑  „Минобороны хочет вернуть из аренды Черноморского флота свои маяки". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
133. ↑  „Украина и Россия снова делят крымские маяки раздора". Архивирано од изворникот на 2022-04-08. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
134. ↑  „Массовое столкновение казаков со спецназом в Крыму: ранены 15 человек". Архивирано од изворникот на 2016-04-01. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
135. ↑  „Казаки протестуют, татары ропщут". Архивирано од изворникот на 2016-03-05. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
136. ↑  „В Крыму русские казаки устроили массовую драку с украинским спецназом из-за православного креста (ВИДЕО)". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
137. ↑  „Экс-президент Крыма вернулся на полуостров после 16 лет изгнания". Архивирано од изворникот на 2019-02-24. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
138. ↑  „Мешкова выгонят из Украины на пять лет". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
139. ↑  „Экс-президент Крыма выдворен в Россию". Архивирано од изворникот на 2016-03-06. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
140. ↑  „Кому выгодна депортация Мешкова". Архивирано од изворникот на 2019-12-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
141. ↑  „«Главный российский соотечественник» одобрил депортацию экс-президента Крыма". Архивирано од изворникот на 2017-06-30. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
142. 1 2  „Как изменится электорат Януковича из-за сближения с Евросоюзом". Архивирано од изворникот на 2015-07-04. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
143. ↑  „Корреспондент: Полная утрата доверия. Корреспондент подвел итоги двухлетнего правления Януковича". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
144. ↑  „Янукович уверен, что украинцы поддерживают его желание изменить Конституцию". Архивирано од изворникот на 2019-01-16. Посетено на 2016-11-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
145. ↑  „Только 2,1 % украинцев назвали политические проблемы и отсутствие лидера-реформатора главными проблемами страны". Архивирано од изворникот на 2021-02-07. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
146. 1 2  Положение в области прав человека и прав национальных меньшинств на Украине (отчёт БДИПЧ от 12 мая 2014 года) Архивирано на 9 мај 2019 г. (12 мая 2014)
147. ↑  „Меджлис срочно собирает митинг под крымским парламентом". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
148. ↑  „СБУ обнародовала видео захвата здания Верховного Совета Крыма". Архивирано од изворникот на 2021-06-17. Посетено на 2021-03-01. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
149. ↑  „Захват Верховного Совета Крыма: свидетельства очевидцев". Архивирано од изворникот на 2021-02-05. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
150. ↑  „Парламент Крыма назначил референдум об автономии". Архивирано од изворникот на 2018-12-22. Посетено на 2016-06-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
151. ↑  Рустам Корсовецкий (2014-02-27). „Новый премьер Крыма Аксенов считает президентом Януковича". Вести. Архивирано од изворникот 2016-06-06. Посетено на 2016-06-05.
152. ↑  „Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова". Пресс-служба Верховного Совета АРК. 2014-03-01. Архивирано од изворникот 2014-11-08. Посетено на 2014-11-08.
153. ↑  „Совет Федерации разрешил Путину ввести войска на Украину". Архивирано од изворникот на 2021-07-23. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
154. ↑  „Совет Федерации одобрил введение войск РФ на Украину". Архивирано од изворникот на 2018-11-05. Посетено на 2016-06-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
155. ↑  „КрымНаш. КрымНеНаш". Архивирано од изворникот на 2016-03-17. Посетено на 2016-06-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
156. ↑  Венецианская комиссия признала крымский референдум нелегитимным — Минюст Архивирано на {{{2}}}. // newsru.ua
157. ↑  „Крымский парламент принял решение о вхождении Крыма в состав России". Архивирано од изворникот на 2021-07-19. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
158. ↑  „Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя". Архивирано од изворникот на 2014-11-29. Посетено на 2016-06-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
159. ↑  „Парламент Крыма принял декларацию о независимости". Архивирано од изворникот на 2019-12-10. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
160. ↑  „Результаты общекрымского референдума". Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым. 2014-03-17. Архивирано од изворникот 2014-05-20. Посетено на 2014-11-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
161. ↑  „На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года". Официальный сайт Севастопольского городского совета. 2014-03-17. Архивирано од изворникот на 2014-03-17. Посетено на 2014-11-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
162. ↑  „Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов". Архивирано од изворникот на 2014-03-18. Посетено на 2014-08-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
163. ↑  „Путин, Константинов, Аксёнов и Чалый подписали договор о принятии в РФ Республики Крым". Архивирано од изворникот на 2020-01-19. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
164. ↑  „Республика Крым и Севастополь включены в перечень субъектов РФ в Конституции России". ТАСС. 2014-04-11. Архивирано од изворникот на 2015-06-06. Посетено на 2014-04-11. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
165. ↑  Russia Архивирано на 5 април 2023 г. // Энциклопедия Британника(англиски) — «Russia’s ninth federal district was created in 2014, after it annexed the Ukrainian autonomous republic of Crimea; this territorial claim was not recognized by Ukraine or most other countries, but Russia exercised de facto control of the region»
166. ↑  „Crimea" (англиски). The Columbia Encyclopedia, 6th ed. 2015. Архивирано од изворникот на 2016-01-06. Посетено на 2016-01-04. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
167. ↑  „Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с высказываниями МИД Украины по вопросу правового статуса ядерных объектов в новых субъектах Российской Федерации — Республике Крым и г. Севастополь". Архивирано од изворникот на 2016-04-06. Посетено на 2015-09-19. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
168. ↑  „Комментарий МИД России в связи с ответной нотой Министерства иностранных дел России Министерству иностранных дел Украины". Министерство иностранных дел Российской Федерации. 2015-08-18. Архивирано од изворникот на 2015-09-19. Посетено на 2015-09-19.
169. ↑  „Правовые обоснования позиции России по Крыму и Украине". Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2015-04-06. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
170. 1 2 3  „КС признал неконституционным постановление ВР Крыма о независимости". УНИАН. 2014-03-21. Архивирано од изворникот на 2014-03-25. Посетено на 2014-03-25. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
171. ↑  „Рішення Конституційного Суду України у справі за конституційним… | від 20.03.2014 № 3-рп/2014". Архивирано од изворникот на 2019-03-30. Посетено на 2014-10-25. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
172. ↑  „Турчинов отменил декларацию о независимости Крыма и Севастополя". ТСН. 2014-03-14. Архивирано од изворникот на 2014-03-25. Посетено на 2014-03-25. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
173. ↑  „Заява МЗС з нагоди 20-ї річниці підписання Будапештського меморандуму". Архивирано од изворникот на 2015-07-24. Посетено на 2015-08-21. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
174. ↑  „Брифінг в МЗС". Архивирано од изворникот на 2017-07-03. Посетено на 2015-08-21. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
175. ↑  „Меморандум о гарантиях безопасности в связи с присоединением Украины к Договору о нераспространении ядерного оружия". Архивирано од изворникот на 2021-12-01. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
176. ↑  „Договор о дружбе, сотрудничестве и партнерстве между Российской Федерацией и Украиной". Архивирано од изворникот на 2015-06-29. Посетено на 2015-08-21. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
177. ↑  „УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 117/2021 Про рішення Ради національної безпеки і оборони України від 11 березня 2021 року «Про Стратегію деокупації та реінтеграції тимчасово окупованої території Автономної Республіки Крим та міста Севастополя»". Архивирано од изворникот на 2021-03-24. Посетено на 2021-12-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
178. ↑  „Крымоотвод. Зачем Владимир Зеленский возглавил дипломатический поход на Крым // Газета «Коммерсантъ» № 43/П от 15.03.2021". Архивирано од изворникот на 2021-03-18. Посетено на 2021-12-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
179. ↑  „К Крыму подплывают три кита. Киев призывает активизировать международные усилия по «деоккупации полуострова» // Газета «Коммерсантъ» № 43 от 13.03.2021". Архивирано од изворникот на 2021-11-02. Посетено на 2021-12-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
180. ↑  „Вечера на хуторе близ Брюсселя. Президент Украины назначил главным противником Россию, а спасителем — НАТО // Газета «Коммерсантъ» № 53 от 27.03.2021". Архивирано од изворникот на 2021-07-09. Посетено на 2021-12-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
181. ↑  „Воды нет, но вы держитесь. Украина не восстановит водоснабжение Крыма, пока он к ней не вернется // «Коммерсантъ», 24.03.2021". Архивирано од изворникот на 2021-11-04. Посетено на 2021-07-07. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
182. ↑  „Глеб Павловский: У России нет союзников, но она не изолирована". Архивирано од изворникот на 2014-03-28. Посетено на 2014-03-29. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
183. 1 2  „Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины". Центр новостей ООН. 2014-03-27. Архивирано од изворникот на 2017-10-25. Посетено на 2014-03-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
184. ↑  „Резолюция A/RES/68/262, принятая Генеральной Ассамблеей ООН 27 марта 2014 года «Территориальная целостность Украины»". Генассамблея ООН. 2014-04-01. Архивирано од изворникот на 2022-04-01. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
185. ↑  Пан Ги Мун: ООН продолжит работу по урегулированию ситуации в Украине Архивирано на 2 декември 2017 г. // Центр новостей ООН, 28.03.2014
186. ↑  „Положение в области прав человека в Автономной Республике Крым и городе Севастополе (Украина)". Архивирано од изворникот на 2021-05-15. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
187. ↑  Результаты голосования по резолюции Архивирано на 18 февруари 2019 г.(англиски)
188. ↑  „Belarus, Armenia and Serbia voted against UN resolution on Crimea". Архивирано од изворникот на 2018-06-13. Посетено на 2017-12-02. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
189. ↑  Резолюция «Очевидное, грубое и несправленное нарушение хельсинкских принципов Российской Федерацией» // Бакинская декларация и резолюции, принятые Парламентской ассамблеей ОБСЕ на двадцать третьей ежегодной сессии. Баку, 28 июня — 2 июля 2014 года Архивирано на 23 октомври 2020 г.
190. ↑  „ПА ОБСЕ осудила действия РФ в отношении Украины". Deutsche Welle. 2014-07-01. Посетено на 2015-07-09.
191. ↑  „Хельсинкская декларация и резолюции, принятые Парламентской Ассамблеей ОБСЕ на двадцать четвёртой ежегодной сессии. Хельсинки, 5-9 июля 2015 года". Архивирано од изворникот на 2016-02-22. Посетено на 2016-02-14. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
192. ↑  „Situation in Ukraine". Архивирано од изворникот на 2016-09-13. Посетено на 2022-07-28. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
193. ↑  „ПАСЕ осудила аннексию Крыма Россией". Архивирано од изворникот на 2014-04-13. Посетено на 2014-07-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
194. ↑  „Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)". Архивирано од изворникот на 2016-03-04. Посетено на 2015-07-09. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
195. ↑  „ПАСЕ официально признала Россию «агрессором»". Архивирано од изворникот на 2015-06-26. Посетено на 2015-07-09. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
196. ↑  „Resolution Missing persons during the conflict in Ukraine" (англиски). ПАСЕ. 2015-06-25. Архивирано од изворникот на 2015-06-26. Посетено на 2015-06-26.
197. ↑  „Vote on Resolution Missing persons during the conflict in Ukraine". Архивирано од изворникот на 2015-06-29. Посетено на 2015-07-09. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
198. ↑  A. Boadle (2014-07-15). „BRICS neutrality on Ukraine a diplomatic win for Putin" (англиски). Reuters. Архивирано од изворникот на 2015-05-07. Посетено на 2015-08-08. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
199. ↑  „Why Did BRICS Back Russia on Crimea?". Архивирано од изворникот на 2020-10-21. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
200. ↑  „«Большая семерка» и БРИКС в мире после Крыма". Архивирано од изворникот на 2015-07-30. Посетено на 2015-08-08. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
201. ↑  Почему БРИКС поддерживает Россию по Крыму? Архивирано на 5 април 2023 г.//01.04.2014
202. ↑  Китай воздержался. Проект резолюции ООН, который называл референдум в Крыму нелегитимным, заблокирован Архивирано на 5 април 2023 г. // 2014-03-15
203. ↑  „Китай выступает за сохранение целостности Украины - МИД КНР". www.vedomosti.ru. Архивирано од изворникот на 2016-04-04. Посетено на 2016-03-25. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
204. ↑  „Генеральный секретарь НАТО осуждает шаги по включению Крыма в состав Российской Федерации". Архивирано од изворникот на 2016-03-13. Посетено на 2016-06-05. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
205. ↑  „Joint statement on Crimea by President of the European Council Herman Van Rompuy and President of the European Commission José Manuel Barroso". Архивирано од изворникот на 2015-06-19. Посетено на 2015-07-09. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
206. ↑  Совместное заявление Ван Ромпёя и Жозе Баррозу касательно Крыма (18/03/2014) Архивирано на 28 јуни 2016 г. — Представительство Европейского союза в России, 18 марта 2014
207. ↑  „European Parliament resolution of 17 April 2014 on Russian pressure on Eastern Partnership countries and in particular destabilisation of eastern Ukraine" (англиски). Европарламент. 2014-04-17. Архивирано од изворникот на 2015-09-24. Посетено на 2015-07-08. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
208. ↑  Европарламент осудил агрессию России и хочет санкций — резолюция Архивирано на 22 јули 2017 г. — ЛІГАБізнесІнформ, 17.04.2014
209. ↑  В ОЧЭС, где сейчас председательствует Россия, считают Крым украинским Архивирано на 19 мај 2016 г.//Radio Free Europe/Radio Liberty, 15.04.2016
210. ↑  „Отчет о действиях по предварительному расследованию 2018 г. (пункты об Украине)" (PDF). *Международный уголовный суд*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-04-10. Посетено на 2019-03-22. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
211. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Лукашенко назвал Крым российским. Беларусь признала аннексию? Архивирано на 5 декември 2021 г.//Русская служба BBC, 1 декабря 2021
212. ↑  Александр Лащенко. Никарагуа и другие аутсайдеры: от кого Кремль добился признания Крыма российским Архивирано на 5 декември 2021 г.//«Крым. Реалии», 22 сентября 2021
213. ↑  „Лукашенко де-факто признал Крым частью России". МИР. 2014-03-24. Архивирано од изворникот на 2021-02-25. Посетено на 2018-11-13. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
214. ↑  „В Минске объяснили свою "нейтральность" в решении оккупации Крыма". ТСН. 2018-09-03. Архивирано од изворникот на 2019-05-05. Посетено на 2018-11-13. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
215. ↑  ТАСС (09.08.2021). „Лукашенко рассказал, когда Белоруссия признает Крым российским". *ТАСС*. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
216. 1 2 3 4 5  Сколько стран мира признали Крым частью России? Архивирано на 12 декември 2021 г.//«Фактограф», Октябрь 26, 2017
217. ↑  Алексей Забродин. Президент Республики Сербской: волю народа Крыма надо уважать Архивирано на 7 ноември 2017 г.//«ИЗВЕСТИЯ», 6 марта 2017
218. ↑  Назарбаев объяснил, почему Казахстан не признал Крым российским Архивирано на 12 декември 2021 г.//РБК, 4 декабря 2021 года
219. ↑  Армения не признала Крым при голосовании на Генассамблее ООН — замглавы МИД Архивирано на 5 април 2023 г.//«Regnum», 30 мая 2014
220. ↑  „Президент Болгарии ответил на требование Киева назвать Крым украинским". Архивирано од изворникот на 2021-12-07. Посетено на 2022-01-19. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
221. ↑  „Президент Болгарии объяснил свои слова о «российском» Крыме". Архивирано од изворникот на 2021-11-23. Посетено на 2022-01-19. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
222. ↑  Крымский вопрос президента Болгарии. Заявления Румена Радева о Крыме меняются после реакции США Архивирано на 5 април 2023 г.//«Крым. Реалии», 23 ноября 2021
223. ↑  Statement Regarding the Mapping of Crimea Архивирано на 7 август 2018 г. // National Geographic Society. March 19, 2014(англиски)
224. 1 2 3 4 5  „Крым на картах мира: ситуация поменялась". Архивирано од изворникот на 2015-07-12. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
225. ↑  „Google сделала Крым российским на картах для рунета". Архивирано од изворникот на 2020-08-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
226. ↑  J. Kyle O’Donnell and Julie Johnsson (2014-03-22T04:00:01Z). „Russian Cartographers Add Crimea to Maps Amid Sanctions". Bloomberg. Архивирано од изворникот на 2014-03-30. Посетено на 2014-03-30. Проверете ги датумските вредности во: `|date=` (help)
227. ↑  „Statement by the DWG on edit conflicts in Crimea" (англиски). OpenStreetMap Foundation. 2014-06-05. Архивирано од изворникот на 2014-10-26. Посетено на 2014-10-26. In the short-term Crimea shall remain in both the Ukraine and Russia administrative relations, and be indicated as disputed. We recognize that being in two administrative relations is not a good long-term solution, although the region is likely to be indicated as disputed for some time. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
228. ↑  „Dünya haritasında Ukraine//Yandex.Haritalar". Архивирано од изворникот на 2016-03-08. Посетено на 2015-05-03. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help); Надворешна врска во `|title=` (help)
229. ↑  „«Яндекс» показывает разные карты в России и на Украине". Архивирано од изворникот на 2016-10-08. Посетено на 2014-10-26. Занемарен непознатиот параметар `|dead-url=` (help)
230. ↑  „Parliament challenges mapmakers to mark Crimea Russian territory" (англиски). ТАСС. 2014-03-26. Посетено на 2014-03-30.
231. ↑  Mail.ru и Yandex изменят карты в связи с присоединением Крыма к России Архивирано на 8 јуни 2020 г. РИА Новости
232. ↑   Интерактивный исторический атлас мира
233. ↑  „Quarter of a century on from the Soviet era: reflections on Russian doctrinal responses to the annexation of Crimea". *cyberleninka.ru*. Посетено на 2022-09-02.
234. ↑  Сполучені Штати і Європейський Союз запровадили далекосяжні санкції відносно діяльності в Криму у відповідь на російську окупацію і спробу анексії цього регіону // U.S. Embassy Kyiv Ukraine, facebook, August 21, 2015
235. ↑  „Ukraine-/Russia-related Sanctions". Архивирано од изворникот на 2015-09-05. Посетено на 2015-08-21. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
236. ↑  Ukraine Travel Warning Архивирано на 26 јули 2015 г. // July 16, 2015
237. ↑  Council Decision 2014/386/CFSP of 23 June 2014 concerning restrictive measures in response to the illegal annexation of Crimea and Sevastopol Архивирано на 23 септември 2020 г. (с последующими поправками)
238. ↑  „Украина сообщила в Международный уголовный суд о захвате Россией имущества в Крыму". *LB.ua*. Архивирано од изворникот на 2018-08-21. Посетено на 2018-08-21.
239. ↑  Время, Настоящее. „Прокурор Международного уголовного суда приравнял аннексию Крыма Россией к военному конфликту". *Настоящее Время* (руски). Архивирано од изворникот на 2018-08-21. Посетено на 2018-08-21.
240. ↑  Канцелярия Прокурора Международного уголовного суда (2017). „Отчет о действиях по предварительному расследованию 2017 г." (PDF). *Международный уголовный суд*. Архивирано од изворникот (PDF) на 2018-08-21. Посетено на 2018-08-21. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
241. ↑  „Присоединение Крыма к России обжаловали в Конституционном суде". Архивирано од изворникот на 2015-07-04. Посетено на 2015-06-30. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
242. ↑  „Одлука на Уставниот суд на Руската Федерација од 16 јули 2015 година бр. 1826-О „За одбивање да се прифати на разгледување жалбата на граѓаните Аншаков Михаил Генадиевич, пензионираниот Валери Владимирович и Селезнев Константин Анатолиевич за повреда на нивните уставни права од страна на одредбите од членовите 1 и 2 од Федералниот уставен закон „За прифаќање во Руската Федерација на Република Крим и формирање на нови субјекти во Руската Федерација - Република Крим и федералниот град Севастопол"»" (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 2017-07-15. Посетено на 2015-10-09. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
243. ↑  „В МИД объяснили, почему Украина не подает иск в международный суд ООН по возвращению Крыма" (руски). Архивирано од изворникот на 2018-07-12. Посетено на 2018-08-17.
244. ↑  „Заплатить за Крым: как украинские компании впервые выиграли у России". РБК. Архивирано од изворникот на 2018-08-17. Посетено на 2018-08-17. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
245. ↑  „Украинский Ощадбанк заявил о выигрыше иска на $1,3 млрд против России". РБК. Архивирано од изворникот на 2018-11-27. Посетено на 2018-11-26. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
246. ↑  „«Нафтогаз» попросил трибунал взыскать с России $5,2 млрд за Крым". РБК. Архивирано од изворникот на 2019-07-31. Посетено на 2019-07-31. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
247. ↑  Tadeusz A. Olszański, Arkadiusz Sarna, Agata Wierzbowska-Miazga (2014-03-19). „The consequences of the annexation of Crimea" (англиски). Centre for Eastern Studies (OSW). Архивирано од изворникот на 2018-12-22. Посетено на 2018-06-13.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
248. ↑  „Россия сэкономит огромные деньги". Архивирано од изворникот на 2020-07-18. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
249. ↑  „Крым в ближайшие годы может нарастить добычу газа в 1,5-2 раза — Медведев". Архивирано од изворникот на 2014-03-25. Посетено на 2014-03-24. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
250. ↑  Стенограмма 349 (внеочередного) заседания Совета Федерации Архивирано на 5 јули 2014 г. от 21 марта 2014 года
251. ↑  „Лавров: Керченский пролив больше не может являться предметом переговоров с Украиной". ТАСС. 2018-02-08. Архивирано од изворникот на 2021-07-09. Посетено на 2020-07-30. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
252. ↑  „Россия подогреет Тавриду". Архивирано од изворникот на 2014-03-25. Посетено на 2014-03-24. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
253. ↑  „В Госдуму внесено предложение о прекращении действия ряда российско-украинских соглашений. 28 марта 2014 года". Архивирано од изворникот на 2014-03-30. Посетено на 2014-03-30. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)
254. ↑  „Госдума прекратила действие российско-украинских соглашений по Черноморскому флоту. ТАСС, 31.03.2014". Архивирано од изворникот на 2020-06-12. Посетено на 2020-06-12. Занемарен непознатиот параметар `|deadlink=` (се препорачува `|url-status=`) (help)

Забелешки

1. ↑  «…По представлению Президиума Верховного Совета РСФСР Указами Президиума Верховного Совета СССР Чечено-Ингушская АССР была упразднена, а Крымская АССР преобразована в Крымскую область…»
2. ↑  В 2012 году были достигнуты принципиальные договорённости по статусу Тузлы, предполагавшие снятие Россией территориальной претензии на него. Источник из российской делегации сообщил РИА Новости, что Россия готова уступить остров Тузла при сохранении «права ключа» прохода судов через Керченский пролив
3. ↑  Согласно ст. 17 украинской Конституции «На территории Украины не допускается расположение иностранных военных баз». Однако согласно п. 14 Переходных положений Конституции Украины «Использование существующих военных баз на территории Украины для временного пребывания иностранных воинских формирований возможно на условиях аренды в порядке, определенном международными договорами Украины, ратифицированными Верховной радой Украины». Указанный пункт переходных положений был в дальнейшем (2019) из конституции изъят (см. Харьковские соглашения § Денонсация).
4. ↑  А также в любом случае не имел конституционных полномочий на приглашение иностранных войск.