Астрономски часовник на катедралата Лунд
**Астрономски часовник Лунд**, повремено од 16 век бил познат и како **Horologium mirabile Lundense** ( *латински* : „прекрасниот часовник во Лунд"), е астрономски часовник од 15 век во катедралата Лунд. Споменат бил во пишани извори за прв пат во 1442 година, најверојатно била направена некаде околу 1423–25 година, веројатно од Николаус Лилиенфелд. Часовникот е дел од групата сродни средновековни астрономски часовници пронајдени во областа околу јужното Балтичко Море. Во 1837 година, часовникот бил демонтиран. Помеѓу 1909 и 1923 година, бил обновен од данскиот часовничар Јулиус Бертрам-Ларсен и шведскиот архитект одговорен за одржувањето на катедралата, Теодор Валин. Од стариот часовник, лицето на часовникот, како и механизмот, кој во голема мера бил заменет во текот на 18 век, бил спасен и повторно се употребувал. Повеќето делови од календарот што го зафаќа долниот дел и средниот дел се направени одново.

Часовникот прикажува средновековен концепт за времето, заснован на геоцентрична идеја за универзумот и е украсен со религиозни симболи. Може да се одреди моменталното време од денот, тековната месечева мена, моменталната положба на сонцето во зодијакот, како и тековниот датум на годината и други поврзани информации од часовникот. Сегашниот календар се протега од 1923 до 2123 година.

Двапати секој ден, механизмот на часовникот активира парада на статуи кои ги претставуваат Тројцата кралеви преку лицето на астрономскиот часовник, додека вградениот орган ја свири средновековната мелодија *In dulci jubilo*.

Историја
--------

### Потекло

 Астрономскиот часовник во црквата Свети Никола, Штралзунд, направен од часовникот Николаус Лилиенфелд. Часовникот во Лунд е многу сличен и можеби е и на Лилиенфелд.
Датирањето на дрвото користено за календарската страна на часовникот во 1996 година довел до заклучок дека дрвото што се користело за часовникот е дабово дрво исечено некаде помеѓу 1417 и 1428 година. Истражувачите, исто така, успеале да утврдат дека дрвото потекнува од дабови дрвја што пораснале во Померанија во денешна Полска. Часовникот за прв пат се споменува во пишани извори во 1442 година. Во времето помеѓу 1375 и 1475 година биле изградени астрономски часовници во црквите во неколку градови во областа околу западното Балтичко Море. Освен Лунд, многу слични астрономски часовници постоеле и сè уште постојат, во Доберан, Гдањск, Либек, Минстер, Росток, Штендал, Штралзунд и Визмар. Ова претставува група на астрономски часовници единствени и по број и по квалитет, иако само часовникот Штралзунд и часовникот Росток се целосно зачувани. Од часовниците во оваа група, оние во Доберан и Штралзунд се најслични на Лундовиот часовник, а можно е дека часовникот Николаус Лилиенфелд кој го направил часовникот во Штралзунд да го направил и часовникот во Лунд. Детал што не е пронајден во ниту еден друг од овие часовници се двајцата дрвени витези кои исто така функционираат како жакмарти, тие удираат со мечеви еден против друг за да го одбележат целиот час. Жакмартите на астрономскиот часовник во катедралата Велс во Англија е единствениот друг познат пример за ваква декорација. Затоа, се шпекулира дека жакмартите во Лунд се одраз на англиските влијанија пренесени преку кралицата на Данска, Филипа од Англија, за која се знае дека лично била ангажирана во одржувањето на катедралата.

Се верува дека часовникот е произведен со цел да се постави навреме за прославата на 300-годишнината од осветувањето на главниот олтар на катедралата во 1423 година. Ново, помало црковно ѕвоно било обесено во јужната кула во 1425 година, бидејќи часовникот првично би бил поврзан со ѕвонче. Исто така, се претпоставува дека часовникот е од првите децении на 15 век на стилска основа.

Неколку пишани записи го спомнуваат часовникот во следните векови: тој е, на пример, спореден со астрономскиот часовник во *Стразбур во Енциклопедијата* во 1779 година. Во 1836 година Карл Георг Бруниус го опишал кога бил во лоша состојба, а во 1837 година бил отстранет од катедралата.

### Реставрација

 Ран модел за реставрација на часовникот.
Данскиот производител на часовници Јулиус Бертрам-Ларсен (1854–1935) ја посетил катедралата Лунд, прво како млад, а подоцна како возрасен човек во 1907 година. Видел некои од остатоците од астрономскиот часовник и се заинтересирал да создаде замена. Првично тој го замислил ова како целосно нов часовник во стилот на Арт Нову. Во 1909 година тој стапил во контакт со архитектот одговорен за одржувањето на катедралата, Теодор Валин, кој пронашол дополнителни парчиња од часовникот. Двајцата решиле да се обидат да го вратат часовникот, па продолжиле да соработуваат на проектот во следните 14 години.

Механизмот се состоел од делови главно направени за време на реставрацијата на часовникот во 1706 година. Од надворешноста на часовникот останал само предниот дел на часовникот, како и рамката на календарот што Волин ја пронашол на едно од таваните на катедралата. Бертрам-Ларсен ги поправил и додал деловите што недостасувале, додека Волин испорачал дизајни за надворешноста на обновениот часовник.Со цел да собере средства за проектот, Валин одржал предавање за часовникот и неговата историја во Стокхолм во 1915 година, и го поканил престолонаследникот, идниот крал Густаф VI Адолф од Шведска. За таа прилика, Волин му наредил и на данскиот вајар Нилс Хансен да направи 80 cm висок модел на обновениот часовник, кој бил демонстриран на предавањето. Со тоа тој успеал да обезбеди кралско покровителство за проектот, а обновениот часовник бил инаугуриран во 1923 година од страна на шведскиот крал Густаф V. На церемонијата на инаугурација, Бертрам-Ларсен бил одликуван со Орденот Васа од шведскиот крал за неговата работа. На крајот, обновениот часовник се состоел од средновековниот часовник и поправениот механизам, додека календарот е реконструкција. Останатите средновековни парчиња од часовникот се складирани во музејот на катедралата, кој е дел од Историскиот музеј на Лундскиот универзитет.

Часовникот бил реновиран повторно помеѓу 2009 и 2010 година.

Опис
----

Астрономскиот часовник се состои од горна табла или лице на часовникот кое го покажува времето и долна табла која е календар. Покрај овие две главни функции, двапати секој ден механизмот на часовникот активира механичка парада на Тројцата кралеви со нивните слуги кои и оддаваат почит на Света Марија, додека вградениот орган свири средновековна мелодија *In dulci jubilo*. Целата дрвена конструкција е 7.65 метри висок. Лево, има спирално скалило кое го поврзува горниот со долниот дел од конструкцијата, како и со влезот во просториите позади, каде што се наоѓа елаборираниот механизам.

### Функција на часовникот

 Приказ одблиску на часовникот.
Астрономскиот часовник прикажува средновековен концепт за времето, заснован на геоцентрична идеја за Универзумот. Часовникот, горниот дел, покажува голем број работи. Часовникот е поделен на 24 делови означени со римски броеви од еден до дванаесет, двапати. На десната страна се прикажани часовите од пладне до полноќ, а на левата страна се прикажани часовите од полноќ до пладне. Пресеците меѓу бројките се дополнително поделени на четири сегменти, за да може да се одреди времето до најблиската четвртина од еден час. Бројчаникот кој е украсен со тркалезна топка на едниот крај ја симболизира Месечината и и го прикажува нејзиниот тек. Покрај тоа, самата топка е половина бела и половина црна и ротира околу сопствената оска. Од оваа информација може да се заклучат месечевите мени : кога топката е целосно црна, тоа е млада месечина, додека кога е целосно бела значува полна месечина. Металниот круг поделен на дванаесет украсени делови исто така се ротира асиметрично над површината на часовникот, тој ја претставува еклиптиката. Онаму каде што стрелките на Сонцето и Месечината се сечат е местото каде што Сонцето и Месечината моментално се видливи во еклиптиката.

Дванаесетте симболи кои го украсуваат кругот се дванаесетте знаци на зодијакот. Така е можно да се одреди пред кое од дванаесетте соѕвездија се наоѓаат Сонцето или Месечината. Црвените и црните полиња на дното го претставуваат хоризонтот. Ако точката каде што стрелката што го претставува Сонцето го пресекува и надворешниот раб на кругот што ја прикажува еклиптиката и се наоѓа над црното поле, тоа значи дека Сонцето е под хоризонтот и дека е ноќ. Ако истата точка е над црвеното поле, тоа е самрак. Стрелката на Месечината работи на истиот начин. Овие корелации се мерат токму за локацијата на катедралата Лунд; ако часовникот се помести на север или југ, црните и црвените полиња се некорисни. Валин бил изненаден и воодушевен кога ја сфатил оваа сложеност, и напишал „Прекрасно е да се види како во средината на зимата Сонцето, веднаш откако ќе зајде, оди во црното поле, додека кога стрелките се во Мидлето. останува цела ноќ над црвениот терен". Исто така, можно е приближно да се одреди кога има краткодневица, како и времетраењето на сончевата светлина.

### Функција на календарот

 Приказ на календарот
Втората голема квадратна рамнина на астрономскиот часовник, на дното, е вечен календар кој се протега од 1923 до 2123 година. Поделен е на два главни дела, надворешен прстен кој е подвижен и внатрешен прстен кој е статичен. Надворешниот прстен се движи 1/366 од целосен свиок, секој ден на полноќ, а тековниот ден од годината е означен лево. Ги содржи и буквите од А до Г, со чија помош е можно да се одреди денот во неделата со помош на табелата на внатрешниот, статичен прстен. Датумот според римскиот календар може да се дешифрира и од информациите на надворешниот прстен на календарот.

Внатрешниот прстен ги содржи податоците потребни за да се пресмета кој ден од неделата е тековниот датум, но исто така и информации кои овозможуваат да се одреди на кој датум е Quinquagesima, Велигден и Витсун за која било година. Исто така, можно е да се одреди и фазата на Месечината за секој даден датум.

### Механизам

Механизмот на астрономскиот часовник зафаќа голем простор, тој е речиси 8 метри висок и се протега низ трите ката од кулата. Покрај тоа, линиите што го поврзуваат механизмот со еден од часовниците на кулата и нишалата, се движат од врвот на кулата до нејзиниот подрум. Сложениот механизам сè уште веројатно содржи некои средновековни делови, но неколку пати бил поправен и модернизиран. Поголемиот дел од него датира од 1706 година и е заоснован на системот кој користел бегство на сидро, но кога повторно бил инсталиран на почетокот на 20 век, механизмот користел систем за бегство со лост. Механизмот, исто така, поврзува мал орган во подрумот со астрономскиот часовник кој ја свири *In dulci jubilo.* Бертрам-Ларсен го обновил механизмот претпазливо, оставајќи ги новите делови необоени за да може лесно да се разликуваат од оригиналниот механизам. Механизмот бил поставен без обвивка, што го прави лесно достапен за чистење и поправка.

Декорација
----------

 Предниот дел на астрономскиот часовник во Доберан Минстер е многу сличен на оној во Лунд.
Иконографијата на часовникот ја отсликува средновековната космологија. Како и другите средновековни астрономски часовници, неговата декорација рефлектира религиозна, христијанска идеја за универзумот во која Бог и светците се супериорни не само на Земјата и човештвото, туку и на космосот како целина. Горниот дел, часовникот, го претставува небесното време, додека календарот во центарот го има човечкото искуство на времето.

Самиот врв на астрономскиот часовник е крунисан од витезите на Жакмарт. Тие се копии направени од Андерс Олсон кога часовникот бил обновен на почетокот на 20 век. Витезот од десната страна, облечен во сина боја со сребрена ѕвезда, ги симболизира темнината и ноќта, а оној од левата страна ја симболизира дневната светлина.

И часовникот и календарот се квадратни, со впишани кругови. Просторот во аглите помеѓу круговите и рамката се украсени со врежани дрвени скулптури. Во четирите агли на лицето на часовникот има приказ на четири гледачи на ѕвезди кои држат празни свитоци за говор. Такви фигури постојат и во сличните астрономски часовници во Штралзунд и Доберан, каде што тие држат транспаренти со нивните имиња: Птоломеј, Алфонсо X од Кастилја, Абу Машар и Хали. Затоа сега се претпоставува дека фигурите во Лунд ги прикажуваат истите луѓе. Хали може да означува или Хали Абенрагел или да биде латинизација на Абу Али ал-Кајјат, Али ибн Ридван или некој друг арапски астроном со слично име. Валин мислел дека скулптурата која сега се смета за Абу Машар била претстава на монголски или кинески астроном, или војводата од Џоу, Улуг Бег или пак Насир ал-Дин ал-Туси, кој бил вработен од Хулагу Кан.

Средниот е приказ на Света Марија која во рацете го држи Младенецот Христос поставена во средината. Десно и лево од неа има два вида на хералди со труби. Двапати на ден гласниците ги креваат трубите и малиот орган на часовникот почнува да свири *In dulci jubilo*. Во исто време, малите порти лево и десно од Марија и Исус се отвораат, а статуетките на Тројцата кралеви со нивните слуги парадираат по лицето на часовникот, од лево кон десно. Кралевите се поклонуваат на статуата на Марија и Христос. Оваа „посветена поворка" е реконструкција - скулптурите се направени од Андерс Олсон, а лицето на еден од кралевите веројатно е негов автопортрет. Може да се толкува како симбол на луѓе од сите три континенти познати на средновековните Европејци кои му оддаваат почит на Бог, Господарот на Земјата и Небото подеднакво.

Подолу е календарот, кој во целост е реконструкција на тоа како можеби изгледал средновековниот календар. Исто така тој е украсен со религиозни симболи. Лево е статуетата која го прикажува Хронос во форма на старец, кој покажува долг стап кој го означува тековниот ден во годината. Центарот на календарот е украсен со статуета на Свети Лоренс, заштитникот на катедралата Лунд во средниот век. Двете скулптури се направени од Андерс Олсон. Текстот околу Свети Лоренс е шведски превод на четирите стиха од Псалм 90. Аглите на календарската табла се украсени со симболите на четворицата евангелисти.

Наводи
------

1. ↑  Ljunghoff 1948. sfn error: no target: CITEREFLjunghoff1948 (help)
2. ↑  Mogensen 2008. sfn error: no target: CITEREFMogensen2008 (help)
3. ↑  Etheridge 2015. sfn error: no target: CITEREFEtheridge2015 (help)
4. ↑  Brunius 1836. sfn error: no target: CITEREFBrunius1836 (help)
5. ↑  Rydbeck 1946. sfn error: no target: CITEREFRydbeck1946 (help)

Надворешни врски
----------------

* 

* Астрономски часовник Лунд на Ризницата ?