**Хаплогрупата U** е човечка митохондријална ДНК хаплогрупа (mtDNA). Кладот настанал од хаплогрупата R, најверојатно за време на раниот горен палеолит. Нејзините различни подклади (означени како U1–U9, кои се разминуваат во текот на горниот палеолит) се наоѓале широко распространети низ Северна и Источна Европа, Централна, Западна и Јужна Азија, како и Северна Африка, Рогот на Африка и Канарските Острови.

Потекло
-------

Хаплогрупата U се спушта од хаплогрупата R mtDNA гранка на филогенетското дрво. Дефинитивните мутации (A11467G, A12308G, G12372A) се проценувало дека настанале помеѓу 43.000 и 50.000 години, во раниот горен палеолит (околу 46.530 ± 3.290 години пред сегашноста, со интервал од 95% од 1,2%.

Античка ДНК класифицирана како припадничка на U\* митохондријалната хаплогрупа била пронајдена од човечки скелетни остатоци пронајдени во Западен Сибир, кои датираат од пред 45.000 години. Митогеномот (33-кратна покриеност) на поединецот Peştera Muierii 1 (PM1) од Романија (35 ky cal BP) е идентификуван како базалната хаплогрупа U6\* која претходно не била пронајдена кај ниту еден антички или денешен човек.

Хаплогрупата U била пронајдена меѓу иберомаурусските примероци кои датирале од епипалеолитот на праисториските локалитети Тафоралт и Афалу. Помеѓу поединците Тафоралт, околу 13% од набљудуваните хаплотипови припаѓале на различни U подклади, вклучувајќи ги U4a2b (1/24; 4%), U4c1 (1/24; 4%) и U6d3 (1/24; 4%). Дополнителни 41% од анализираните хаплотипови може да се доделат или на хаплогрупата U или на хаплогрупата H. Меѓу поединците Афалу, 44% од анализираните хаплотипови може да се доделат или на хаплогрупата U или на хаплогрупата H (3/9; 33%).

Хаплогрупата U забележана била и меѓу древните египетски мумии ископани на археолошкиот локалитет Абусир ел-Мелек во Блискиот Египет, датиран во 1-виот милениум п.н.е. 13 од 90-те мумии кои ја носеле хаплгрупата U (носители на U сите од доцниот период) и различни подклади од неа, U, U1, U3, U5, U6, U7 и U8. и во посебна студија, ДНК ја извадила од заб мумифицираната глава на многу постара мумија од пред околу 4.000 години Џехутинахт од самиот крај на 11-та или почетокот на 12-та династија, која припаѓала на mtDNA хаплогрупата U5b2b5 (без пронајдени точни совпаѓања во модерна популација на U5 превозници) од напис од 2018 година на Одил Лореј.

Дополнително, хаплогрупата U била забележана во древните фосили на Гуанче ископани во Гран Канарија и Тенерифе на Канарските Острови, кои датирале со радиојаглерод помеѓу 7-ми и 11-ти век од нашата ера. Сите индивидуи кои носат клада биле инхумирани на локацијата на Тенерифе, при што било откриено дека овие примероци припаѓале на подкладите U6b1a (4/7; 57%) и U6b (1/7; 14%).

Дистрибуција
------------

Хаплогрупата U се наоѓа во 15% од индиската каста и 8% од индиските племенски популации. Хаплогрупата U се наоѓа кај приближно 11% од домородните Европејци и се сметала за најстарата мајчинска хаплогрупа пронајдена во тој регион. Во студија од 2013 година, сите, освен една од античките современи човечки секвенци од Европа припаѓале на мајчината хаплогрупа U, со што се потврдувале претходните наоди дека хаплогрупата U била доминантен тип на митохондријална ДНК (mtDNA) во Европа пред ширењето на земјоделството во Европа од Блискиот Исток.

Хаплогрупата U има различни подклади нумерирани од U1 до U9. Хаплогрупата К е подклада на U8. Староста доведела до широка дистрибуција на подгрупите на потомците низ Западна Евроазија, Северна Африка и Јужна Азија. Некои подклади на хаплогрупата U имале поспецифичен географски опсег.

Подклади
--------

Подкладите се означени како U1 – U9; Хаплогрупата К е подклада на U8.

Ван Овен и Кајзер (2009) предложиле подклади „U2'3'4'7'8" и „U4'9". Бехар (2012) го изменил ова со групирање на „U4'9" како подредено на „U2'3'4'7'8" за нова средна потклада „U2'3'4'7'8'9".

### Хаплогрупата U

Базал У бил пронајден во 26.000 години стари остатоци од антички северноевроазиски, момче од Малта (MA1).

### Хаплогрупа U1

Подкладите U1 се: U1a (со длабоки потклади U1a1, U1a1a, U1a1a1, U1a1b) и U1b.

Хаплогрупата U1 се проценува дека настанала пред 26.000 и 37.000 години. Се среќава со многу ниска фреквенција низ Европа. Почесто бил забележан во источна Европа, Анадолија и Блискиот Исток. Се наоѓа и на ниски фреквенции во Индија. U1 се наоѓа во регионот Сванетија во Грузија со 4,2%. Подкладата U1a се наоѓа од Индија до Европа, но е исклучително ретка меѓу северните и атлантските краишта на Европа, вклучувајќи ги Британските острови и Скандинавија. Во Индија, U1a бил пронајден во регионот Керала. U1b имал слично ширење, но е поретко од U1a. Разновидна подклада U1b1 со мутации G14070A! и A3426G се наоѓа кај Ашкенази Евреите. Подкладите U1a и U1b се појавуваат со еднаква фреквенција во источна Европа.

Реткиот U1 клад се наоѓа и кај Алжирците во Оран (0,83%-1,08%) и племето Регуибат од Сахрави (0,93%).

Подкладата U1a1a била забележана кај древна индивидуа ископана на гробиштата Келис 2 во оазата Дакли, лоцирана во југозападната пустина на Египет. 21 од погребувањата на Келис дат ирале со радиојаглерод околу 80-445 година од нашата ера, временска рамка во рамките на романо-христијанскиот период. Хаплогрупата U1, исто така, била пронајдена меѓу примероците на гробиштата на копното во Кулубнарти, Судан, кои датирале од ранохристијанскиот период (550-800 н.е.).

ДНК анализата на ископаните остатоци сега лоцирани на урнатините на црквата Свети Августин во Гоа, Индија, исто така, ја открила уникатната mtDNA подклада U1b. Оваа подлога е отсутна во Индија, но присутна во Грузија и околните региони. Бидејќи генетската анализа ги потврдува археолошките и литературните докази, се верувало дека ископаните остатоци припаѓаат на маченикот Кетеван, кралицата на Грузија.

### Хаплогрупа U5

Возраста на U5 се проценувала на помеѓу 25.000 и 35.000 години, приближно што одговара на Граветовата култура. Приближно 11% од Европејците (10% од Европејци-Американците) имаат некоја варијанта на хаплогрупата U5.

U5 била доминантната mtDNA на мезолитските западни ловци на собирачи (WHG).

U5 бил пронајден во човечки остатоци кои датирале од мезолитот во Англија, Германија, Литванија, Полска, Португалија, Русија, Шведска, Франција и Шпанија. Неолитските скелети (стари околу 7.000 години) кои биле ископани од пештерата Авеланер во Каталонија, североисточна Шпанија, вклучувале примерок што ја носи хаплогрупата U5.

Хаплогрупата U5 и нејзините подклади U5a и U5b денес формираат највисоки концентрации на население на далечниот север, меѓу Сами, Финци и Естонци. Сепак, тој е широко распространет на пониски нивоа низ цела Европа. Оваа дистрибуција и староста на хаплогрупата, укажуваат на тоа дека поединците кои припаѓаат на овој клад биле дел од првичното проширување следејќи го повлекувањето на ледените плочи од Европа пред околу 10.000 години.

Современите Баскијци и Кантабријци поседувале речиси исклучиво U5b лоза (U5b1f, U5b1c1, U5b2).

Дополнително, хаплогрупата U5 се наоѓа во мали фреквенции и на многу помала разновидност на Блискиот Исток и делови од северна Африка (области со значителни концентрации на U6), што укажувале на повратна миграција на луѓето од Европа кон југ.

Митохондријалната хаплогрупа U5a исто така е поврзана со ХИВ инфицирани лица кои покажувале забрзана прогресија до СИДА и смрт.

U5 била главната хаплогрупа на мезолитските европски собирачи на ловци. У хаплогрупите биле присутни со 83% кај европските собирачи на ловци пред приливот на земјоделците од Блискиот Исток и степските индоевропски предци да ја намалиле својата фреквенција на помалку од 21%.

* + - *

### Хаплогрупа U6

Проектирани фреквенции за хаплогрупата U6 (горе лево) и неколку подклади.
Хаплогрупата U6 датирала помеѓу 31.000 и 43.000 години од Бехар и сор. (2012). Базал U6\* бил пронајден во романски примерок на античка ДНК (Pștera Muierilor) датиран од пред 35.000 години. Хервела и сор. (2016) го зела ова откритие како доказ за палеолитската повратна миграција на хомо сапиенс од Евроазија во Африка. Откривањето на базалните U6\* во древната ДНК придонело за враќање на проценетата возраст на U6 на пред околу 46.000 години.

Обично генетската историја на U6 се замислувала како миграција од југозападна Азија преку Северна Африка. Оваа хипотеза се засновала на општото потекло на под-кладите на хаплогрупата U во Југозападна Азија, која е исто така центар на географската дистрибуција на подкладите U: Европа, Индија, Централна Азија, Источна Африка и Северна Африка. Може да се унапредат две можни сценарија за првиот хаплотип U6 (со мутации 3348 и 16172): i) овие мутации се разбудиле во регионот на основачот, но не оставиле никакво генетско наследство кај сегашните човечки популации таму; ii) тие потекнуваат веројатно некаде во Северна Африка, по доаѓањето на хаплотипот на основачот U6. Во Северна Африка, U6 е значително зачестен само на нејзиниот западен раб (како и во Југозападна Европа). Уште поважно, сите најбазални гранки се практично ограничени на тој регион (U6b, U6c и U6d), што може да укаже на неговото западно потекло. Сепак, не може да се исклучи главната подклада U6a, која покажува богатство на подклади во северозападна Африка, иако неколку деривативни гранки исто така вклучуваат секвенци од источноафриканските и блискоисточните популации (на пр. U6a2).

Хаплогрупата U6 е вообичаена (со преваленца од околу 10%) во северозападна Африка (со максимум 29% кај алжирските Мозабити) и Канарските Острови (18% во просек со максимална фреквенција од 50,1% во Ла Гомера). Го има и на Пиринејскиот полуостров, каде што има најголема разновидност (10 од 19 подлинија се наоѓаат само во овој регион, а не во Африка), Североисточна Африка и повремено на други локации. U6 се наоѓа и на ниски фреквенции во басенот Чад, вклучувајќи ја и ретката канарска гранка. Ова сугерирало дека древните носители на U6 можеби живееле или поминале низ басенот на Чад на пат кон запад кон Канарските Острови.

Се смета дека U6 влегле во Северна Африка од Блискиот Исток пред околу 30.000 години. Пронајден бил меѓу иберомауруски примероци кои датирале од епипалеолитот на праисториската локација Тафоралт. И покрај најголемата разновидност на иберискиот U6, Мака-Мајер тврдела за блискоисточно потекло на оваа клада заснована на најголемата разновидност на подкладата U6a во тој регион, каде што би пристигнала од Западна Азија, со ибериската инциденца првенствено претставувајќи миграција од Магреб, а не истрајност на европска коренска популација.[*<span title="The reason for this is unclear. (December 2018)">зошто?</span>*]

Според Хернандез и сор. 2015 година „проценетиот влез на северноафриканските лоза U6 во Иберија на 10 кј добро корелирала со другите Л африкански клади, што покажувало дека U6 и некои лоза L се преселиле заедно од Африка во Иберија во раниот холоцен".

U6 има четири главни подклади:

>  Subgroup U6a reflects the first African expansion from the Maghreb returning to the east. Derivative clade U6a1 signals a posterior movement from East Africa back to the Maghreb and the Near East. This migration coincides with the probable Afroasiatic linguistic expansion. U6b and U6c clades, restricted to West Africa, had more localized expansions. U6b probably reached the Iberian Peninsula during the Capsian diffusion in North Africa. Two autochthonous derivatives of these clades (U6b1 and U6c1) indicate the arrival of North African settlers to the Canarian Archipelago in prehistoric times, most probably due to the Saharan desiccation. The absence of these Canarian lineages nowadays in Africa suggests important demographic movements in the western area of this Continent.
> 
> 
> —Maca-Meyer 2003
> 
> 
> 

* **U6a:** подкладата е најраспространета, која се протега од Канарските Острови и Пиринејскиот Полуостров до Рогот на Африка и Блискиот Исток. Субхаплогрупата има најголема разновидност во североисточна Африка. Античка ДНК анализа на иберомауруски скелетни остатоци на локалитетот Тафоралт во Мароко, кои датирале во подоцнежното камено доба помеѓу 15.100 и 13.900 ybp, ја забележале подкладата U6a меѓу повеќето фосили (6/7; ~86%). Откриени се и фосили на местото на раниот неолит, Ифри н'Амр или Муса во Мароко, кои датирале околу 5.000 п.н.е. Овие древни индивидуи имале автохтона геномна компонента од северозападна Африка, која достигнала врв меѓу современите Бербери, што покажува дека тие биле предци на популациите во областа. Проценетата возраст на U6a е 24-27.500 БП. Има една главна подклада:
	+ **U6a1:** слична дистрибуција на родителскиот клад U6a; откриени особено кај Коптите (27,6%) и Беја (10,4%). Проценета возраст: 15-20.000 БП.
* **U6b:** покажува покрпена и западна дистрибуција. На Пиринејскиот полуостров, U6b е почест на север, додека U6a е почест на југ. Исто така е пронајден на ниски фреквенции во Мароко, Алжир, Сенегал и Нигерија. Проценета возраст: 8.500-24.500 БП. Има една подклада:
	+ **U6b1:** се наоѓа само на Канарските Острови и на Пиринејскиот полуостров. Проценета возраст: 6000 БП.
* **U6c:** се наоѓа само во Мароко и Канарските Острови. Проценета возраст: 6.000-17.500 БП.
* **U6d:** најтесно поврзан со U6b. Локализиран во Магреб, со присуство во Европа. Се појави помеѓу 10.000 и 13.000 БП.

U6a, U6b и U6d споделуваат заедничка базална мутација (16219) која не е присутна кај U6c, додека U6c има 11 уникатни мутации. U6b и U6d споделуваат мутација (16311) која не е споделена со U6a, која има три уникатни мутации.

### U2'3'4'7'8'9

Подкладите U2, U3, U4, U7, U8 и U9 сега се сметаат за монофилетски, нивниот заеднички предок „U2'3'4'7'8'9" дефиниран со мутацијата A1811G, која настанала пред околу 42.000 и 48.000 години (Behar et al. 2012). Во рамките на U2'3'4'7'8'9, U4 и U9 може да бидат монофилетски, бидејќи "U4'9" (мутации T195C!, G499A, T5999C) настанале помеѓу 31.000 и 43.000 години (Behar et al. 2012).

U2'3'4'7'8'9 бил пронајден во остатоците на двајца стари 32.000 години антички северносибирци (ANS) од локалитетот Јана RHS на реката Јана.

#### Хаплогрупа U2

Хаплогрупата U2 е најчеста во Јужна Азија но исто така се среќава со ниска фреквенција во Централна и Западна Азија, како и во Европа како U2e (европската сорта на U2 е наречена U2e). Целокупната фреквенција на U2 во Јужна Азија во голема мера се сметала за група U2i во Индија, додека хаплогрупата U2e, вообичаена во Европа, е ретка; имајќи предвид дека овие лоза се разминувале пред приближно 50.000 години, овие податоци се толкуваат како укажување на многу низок проток на гени од мајчината линија помеѓу Јужна Азија и Европа во текот на овој период. Приближно една половина од U mtDNA во Индија припаѓаат на индиските специфични гранки на хаплогрупата U2 (U2i: U2a, **U2b** и U2c). Хаплогрупата U2b2 била пронајдена во остатоците од 4500-годишна жена ископана од местото Ракигархи на цивилизацијата на долината Инд, во денешна држава Харајана, Индија. Додека U2 обично се наоѓа во Индија, е присутен и кај Ногаите, потомци на различни монголски и турски племиња, кои ја формирале Ногајската орда. И U2 и U4 се наоѓаат кај народите Кет и Нганасан, домородните жители на сливот на реката Јенисеј и на полуостровот Тајмир.

Подкладите на U2 се: U2a, U2b, U2c, U2d, и U2e. Со подкладите специфични за Индија U2a, U2b и U2c колективно наречени U2i, евроазиската хаплогрупа U2d се чини дека е сестринска група со индиската хаплогрупа U2c, додека U2e се смета за европска специфична потклада, но исто така се наоѓа во Јужна Индија.

Хаплогрупата U2 била пронајдена во остатоци на 37.000 и 30.000 години стар ловец-собирач од Костјонки, Воронежската област во Централно-Јужна Европска Русија. во човечки остатоци од 4800 до 4000 години од локалитет на култура во Бикер од доцниот неолит во Кромсдорф Германија, и во 2.000 години стари човечки остатоци од Богебјергард во Јужна Данска. Сепак, хаплогрупата U2 е ретка кај денешните Скандинавци. На гробиштата Ксионгну во североисточна Монголија биле пронајдени остатоци на 2.000 години стар западноевроазиски маж од хаплогрупата U2e1.

#### Хаплогрупа U3

Хаплогрупата U3 спаѓа во две подклади: U3a и U3b.

Возраста на спојување за U3a се проценува на 18.000 до 26.000 години, додека возраста на спојување за U3b се проценува на 18.000 до 24.000 години. U3a се наоѓа во Европа, Блискиот Исток, Кавказ и Северна Африка. Речиси целосно европската дистрибуирана подклада, U3a1, датирала од пред 4000 до 7000 години, сугерира релативно неодамнешно (доцен холоцен или подоцна) проширување на овие лоза во Европа. Постои мала подклада U3c (добиена од U3a), претставена со една азербејџанска mtDNA од Кавказ. U3b е широко распространет низ Блискиот Исток и Кавказ, а го има особено во Иран, Ирак и Јемен, со мала европска подклада, U3b1b, датирана од 2000 до 3000 години. Хаплогрупата U3 е дефинирана со HVR1 транзицијата A16343G. Се среќава на ниски нивоа низ Европа (околу 1% од населението), Блискиот Исток (околу 2,5% од населението) и Централна Азија (околу 1% од населението). U3 е присутен во сванската популација од регионот Сванети (околу 4,2% од населението) и меѓу литванските ромски, полските ромски и шпанските ромски популации (36-56%) во согласност со заеднички миграциски пат од Индија, потоа надвор од Балканот за Литванските, полските и шпанските Роми.

Кладата U3 се наоѓа и кај Мозабитските Бербери (10,59%), како и Египќаните во оазите Ел-Хајез (2,9%) и Гурна (2,9%), и Алжирците во Оран (1,08 -1,25%). Ретката подклада U3a се јавува кај Туарезите кои живеат во Нигер (3,23%) и кај Сомалијците (1,6%).

Хаплогрупата U3 била пронајдена во некои од остатоците стари 6400 години (U3a) откриени во пештерите во Вади Ел-Маккух во близина на Ерихон поврзани со халколитскиот период. Хаплогрупата U3 веќе била присутна во западноевроазискиот генски базен пред околу 6.000 години, а веројатно и неговата подклада U3a.

#### Хаплогрупа U4

Хаплогрупата U4 има свое потекло пред помеѓу 21.000 и 14.000 години. Неговата дистрибуција е поврзана со популациското тесно грло поради последниот глацијален максимум.

U4 бил пронајден во античка ДНК, и бил релативно редок кај модерните популации, иако бил пронајден во значителен сооднос кај одредени домородни популации од Северна Азија и Северна Европа, што е поврзано со остатоците од античкиот европски лов -собирачи зачувани во домородното население на Сибир. U4 се наоѓа кај загрозените луѓе Нганасан на полуостровот Тајмир, во Манси (16,3%), и кај народот Кет (28,9%) на реката Јенисеј. Го има во Европа со највисоки концентрации во Скандинавија и балтичките земји. и се наоѓа во популацијата Сами на Скандинавскиот полуостров (иако, U5b има поголема застапеност). U4 е зачуван и кај народот Калаш (сегашна големина на населението 3.700) уникатно племе меѓу индо-аријските народи во Пакистан каде U4 (подклада U4a1) ја достигнува својата најголема фреквенција од 34%.

Подкладите U4 се: U4a, U4b, U4c, и U4d.

Хаплогрупата U4 е поврзана со древните европски ловци-собирачи и била пронајдена во остатоци од 7.200 до 6.000 години од културата Pitted Ware во Готланд Шведска и во остатоци од 4.400 до 3.800 години од местото Дамсбо на данската култура Бикер. Остатоците идентификувани како подклада U4a2 биле поврзани со културата на Corded Ware, која процветала пред 5200 до 4300 години во Источна и Централна Европа и го опфаќала поголемиот дел од континентална северна Европа од реката Волга на исток до Рајна на запад. Митохондријалната ДНК обновена од остатоците стари 3.500 до 3.300 години на локалитетот Бредтофтегард во Данска поврзана со нордиското бронзено доба ја вклучува хаплогрупата U4 со 16179T во нејзиниот HVR1 што укажува на подкладата U4c1. 2 од 9 остатоци стари 1700 години во крајниот југозапад од Ивановскиот регион биле U4c1.

Хаплогрупата U7 се сметала за западноевроазиска специфична mtDNA хаплогрупа, за која се верувало дека потекнувала од областа на Црното Море пред приближно 30.000 години. Во модерните популации, U7 се јавува на мала фреквенција во Кавказ, западните сибирски племиња, Западна Азија (околу 4% на Блискиот Исток, додека врвот со 10% кај Иранците), Јужна Азија (околу 12% во Гуџарат, најзападната држава на Индија, додека за цела Индија нејзината фреквенција останува околу 2%, и 5% во Пакистан), и народот Веда од Шри Ланка каде што достигнува најголема фреквенција од 13,33 % (подклада U7a). Една третина од западноевроазиските специфични mtDNA пронајдени во Индија се во хаплогрупите U7, R2 и W. Се шпекулира дека големата имиграција ги донела овие митохондријални хаплогрупи во Индија.

Подкладите U7 се U7a (со длабоки подклади U7a1, U7a2, U7a2a, U7a2b) и U7b.

Генетската анализа на индивидуи поврзани со културата на Доцниот Халштат од Баден-Виртемберг Германија, кои се сметаат за примери на „кнежевски погребувања" од железното време, ја вклучи хаплогрупата U7. Било објавено дека е пронајдена хаплогрупа U7 во човечки остатоци стари 1200 години (датирале од околу 834 година), кај жена за која се верувало дека е од кралски клан која била погребана со бродот Викинг Осеберг во Норвешка. Хаплогрупата U7 била пронајдена во човечки остатоци стари 1000 години (датирале околу 1000-1250 година од нашата ера) на христијански гробишта во Конгемаркен Данска. Сепак, U7 е редок меѓу денешните етнички Скандинавци.

Подкладата U7a е особено честа кај Саудијците, што сочинува околу **30%** од мајчините лоза во источната провинција.

#### Хаплогрупа U8

* Хаплогрупа U8a: Баскијците имаат најголема филогенија на предците во Европа за митохондријалната хаплогрупа U8a. Ова е ретка подгрупа на U8, ставајќи го баскиското потекло на оваа лоза во горниот палеолит. Недостигот на лоза U8a во Африка сугерира дека нивните предци можеби потекнуваат од Западна Азија.
* Хаплогрупа U8b: Овој клад е пронајден во Италија и Јордан.
	+ Хаплогрупа U8b'K: Овој клад може да биде синоним за *Хаплоггрупа К* и *Хаплогрупа UK.*

Најчестата подклада на хаплогрупата U8b е хаплогрупата К, која се проценува дека датирала помеѓу 30.000 и 22.000 години. Хаплогрупата К сочинувла значителен дел од европските и западноазиските mtDNA лоза. Сега е познато дека всушност е подклада на хаплогрупата U8b'K, и се верувало дека првпат се појавила во североисточна Италија. Хаплогрупата UKпокажува некои докази дека е високо заштитничка од прогресијата на СИДА-та.

#### Хаплогрупа U9

Хаплогрупата U9 е ретка клада во филогенијата на mtDNA, која се карактеризира неодамна кај неколку популации на Пакистан (Квинтана-Мурчи и сор. 2004). Неговото присуство во Етиопија и Јемен, заедно со некои индиски специфични М лоза во јеменскиот примерок, укажува на проток на гени долж брегот на Арапското Море. Хаплогрупите U9 и U4 споделуваат две заеднички мутации во коренот на нивната филогенија. Интересно е што, во Пакистан, U9 често се јавува само кај таканаречената популација Макрани. Во оваа конкретна популација, лоза специфични за делови од Источна Африка се јавуваат често дури 39%, што сугерира дека лозата U9 во Пакистан може да има африканско потекло (Quintana-Murci et al. 2004). Независно од тоа кој брег на Арапското Море е потеклото на U9, неговата дистрибуција на басенот Етиопија-Јужна Арабија-Инд укажува дека диверзификацијата на подкладата од U4 можеби се случила во региони далеку од сегашната област со најголема разновидност и фреквенција на хаплогрупа U4 - Источна Европа и западен Сибир.

Исто така види
--------------

* Генеалошки ДНК тест
* Генетска генеалогија
* Човечка митохондријална генетика
* Генетика на населението
* *Седумте ќерки на Ева*

Наводи
------

Надворешни врски
----------------

* Општо
	+ Место на митохондријална ДНК на Иан Логан
	+ Phylotree на Манис ван Овен
* Хаплогрупата U
	+ Дански Демес регионален проект за ДНК: mtDNA Haplogroup U[*мртва врска*][*мртва врска*]
	+

Ширење на Haplogroup U, од *National Geographic*


1. ↑  Behar et al. (2012), note the revised estimate of 42–58 key based on ancient DNA by Hervella et al. (2016).
2. ↑  Hervella et al. (2016) "Individuals carrying haplogroup U possibly spread westward from Western Asia around 39–52 ky, reaching Europe as signaled by haplogroup U5, and North Africa signaled by haplogroup U6"
3. 1 2  „Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation". *Human Mutation*. **30** (2): E386-94. February 2009. doi:10.1002/humu.20921. PMID 18853457.
4. ↑  „Carriers of mitochondrial DNA macrohaplogroup R colonized Eurasia and Australasia from a southeast Asia core area". *BMC Evolutionary Biology*. **17** (1): 115. May 2017. doi:10.1186/s12862-017-0964-5. PMC 5442693. PMID 28535779.
„Carriers of human mitochondrial DNA macrohaplogroup M colonized India from southeastern Asia". *BMC Evolutionary Biology*. **16** (1): 246. November 2016. doi:10.1186/s12862-016-0816-8. PMC 5105315. PMID 27832758.
5. ↑  „The mitogenome of a 35,000-year-old Homo sapiens from Europe supports a Palaeolithic back-migration to Africa". *Scientific Reports*. **6**: 25501. May 2016. Bibcode:2016NatSR...625501H. doi:10.1038/srep25501. PMC 4872530. PMID 27195518.CS1-одржување: display-автори (link).
6. ↑  „The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents". *BMC Evolutionary Biology*. **14**: 109. May 2014. doi:10.1186/1471-2148-14-109. PMC 4062890. PMID 24885141.
7. ↑  „On the origin of Iberomaurusians: new data based on ancient mitochondrial DNA and phylogenetic analysis of Afalou and Taforalt populations". *Mitochondrial DNA Part A*. **29** (1): 147–157. January 2018. doi:10.1080/24701394.2016.1258406. PMID 28034339.CS1-одржување: display-автори (link)
8. ↑  „Ancient Egyptian mummy genomes suggest an increase of Sub-Saharan African ancestry in post-Roman periods". *Nature Communications*. **8**: 15694. May 2017. Bibcode:2017NatCo...815694S. doi:10.1038/ncomms15694. PMC 5459999. PMID 28556824.CS1-одржување: display-автори (link)
9. ↑  Loreille, O.; Ratnayake, S.; Bazinet, A. L.; Stockwell, T. B.; Sommer, D. D.; Rohland, N.; Mallick, S.; Johnson, P. L.; Skoglund, P. (2018). „Biological Sexing of a 4000-Year-Old Egyptian Mummy Head to Assess the Potential of Nuclear DNA Recovery from the Most Damaged and Limited Forensic Specimens". *Genes*. **9** (3): 135. doi:10.3390/genes9030135. PMC 5867856. PMID 29494531.
10. ↑  „Genomic Analyses of Pre-European Conquest Human Remains from the Canary Islands Reveal Close Affinity to Modern North Africans". *Current Biology*. **27** (21): 3396–3402.e5. November 2017. doi:10.1016/j.cub.2017.09.059. PMID 29107554. `|hdl-access=` бара `|hdl=` (help)CS1-одржување: display-автори (link)
11. ↑
12. ↑  Sykes B (2001). *The Seven Daughters of Eve*. London; New York: Bantam Press. ISBN 978-0-393-02018-2.
13. ↑  „Maternal Ancestry". Oxford Ancestors. Архивирано од изворникот на 15 July 2017. Посетено на 7 February 2013.
14. ↑  „A revised timescale for human evolution based on ancient mitochondrial genomes". *Current Biology*. **23** (7): 553–559. April 2013. doi:10.1016/j.cub.2013.02.044. PMC 5036973. PMID 23523248.CS1-одржување: display-автори (link)
15. 1 2 3 4  „The mitochondrial lineage U8a reveals a Paleolithic settlement in the Basque country". *BMC Genomics*. **7** (1): 124. May 2006. doi:10.1186/1471-2164-7-124. PMC 1523212. PMID 16719915.
16. 1 2  „Phylogeny of mt-hg U3" (PDF). 2010.
17. ↑  Brook, Kevin Alan (2022). *The Maternal Genetic Lineages of Ashkenazic Jews*. Academic Studies Press. стр. 100-101. ISBN 978-1-64469-984-3.
18. ↑  „mtDNA haplogroup U1 project". *FamilyTreeDNA*.
19. 1 2 3  „Genetic Heterogeneity in Algerian Human Populations". *PLOS ONE*. **10** (9): e0138453. September 24, 2015. Bibcode:2015PLoSO..1038453B. doi:10.1371/journal.pone.0138453. PMC 4581715. PMID 26402429.
20. 1 2  „Complete Mitochondrial Genome Sequencing of a Burial from a Romano-Christian Cemetery in the Dakhleh Oasis, Egypt: Preliminary Indications". *Genes*. **8** (10): 262. October 2017. doi:10.3390/genes8100262. PMC 5664112. PMID 28984839.CS1-одржување: display-автори (link)
21. ↑  „Abstract Book of the IUAES Inter-Congress 2016 - A community divided? Revealing the community genome(s) of Medieval Kulubnarti using next- generation sequencing". *Abstract Book of the Iuaes Inter-Congress 2016*. IUAES: 115. 2016.
22. 1 2  „Relic excavated in western India is probably of Georgian Queen Ketevan". *Mitochondrion*. **14** (1): 1–6. January 2014. doi:10.1016/j.mito.2013.12.002. PMID 24355295.
23. ↑  „Haplogroup U5". *haplogroup.org*. 2016-06-06. Архивирано од изворникот на 2017-07-03. Посетено на 2024-02-22. 30,248.3 ± 5,330.5; CI=95% (Behar et al. 2012)
24. ↑  „Genetic discontinuity between local hunter-gatherers and central Europe's first farmers". *Science*. **326** (5949): 137–40. October 2009. Bibcode:2009Sci...326..137B. doi:10.1126/science.1176869. PMID 19729620.CS1-одржување: display-автори (link)
25. 1 2  „Ancient DNA reveals lack of continuity between neolithic hunter-gatherers and contemporary Scandinavians" (PDF). *Current Biology*. **19** (20): 1758–62. November 2009. doi:10.1016/j.cub.2009.09.017. PMID 19781941. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-04. Посетено на 2024-02-22.CS1-одржување: display-автори (link)
26. ↑  „News from the west: ancient DNA from a French megalithic burial chamber". *American Journal of Physical Anthropology*. **144** (1): 108–18. January 2011. doi:10.1002/ajpa.21376. PMID 20717990.
27. ↑  „Genomic affinities of two 7,000-year-old Iberian hunter-gatherers" (PDF). *Current Biology*. **22** (16): 1494–9. August 2012. doi:10.1016/j.cub.2012.06.005. PMID 22748318.CS1-одржување: display-автори (link)
28. ↑  „Ancient DNA suggests the leading role played by men in the Neolithic dissemination". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **108** (45): 18255–9. November 2011. Bibcode:2011PNAS..10818255L. doi:10.1073/pnas.1113061108. PMC 3215063. PMID 22042855.CS1-одржување: display-автори (link)
29. ↑  „Haplogroup U5". *Eupedia*.
30. ↑  „Basque Genetics: Abstracts and Summaries". *Kazharia*.
31. 1 2  „The Genographic Project". *National Geographic*. Архивирано од изворникот на April 13, 2005.
32. 1 2  „Mitochondrial DNA haplogroups influence AIDS progression". *AIDS*. **22** (18): 2429–39. November 2008. doi:10.1097/QAD.0b013e32831940bb. PMC 2699618. PMID 19005266.CS1-одржување: display-автори (link)
33. ↑  „Early modern humans from the Pestera Muierii, Baia de Fier, Romania". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **103** (46): 17196–201. November 2006. Bibcode:2006PNAS..10317196S. doi:10.1073/pnas.0608443103. PMC 1859909. PMID 17085588.
34. ↑  „The mitogenome of a 35,000-year-old Homo sapiens from Europe supports a Palaeolithic back-migration to Africa". *Scientific Reports*. **6**: 25501. May 2016. Bibcode:2016NatSR...625501H. doi:10.1038/srep25501. PMC 4872530. PMID 27195518.CS1-одржување: display-автори (link)
"Individuals carrying haplogroup U possibly spread westward from Western Asia around 39–52 ky, reaching Europe as signaled by haplogroup U5, and North Africa signaled by haplogroup U6, which likely represents a genetic signal of a EUP return of Homo sapiens from Eurasia to North Africa. The time of the most recent common ancestor (TMRCA) for U6 was estimated to 35.3 (24.6–46.4) ky BP. [...] Our estimates of the haplogroup U6 TMRCA that incorporate ancient genomes (including PM1) set the formation of the U6 lineage back to 49.6 ky BP (95% HPD: 42–58 ky)"
35. ↑  „Joining the pillars of Hercules: mtDNA sequences show multidirectional gene flow in the western Mediterranean" (PDF). *Annals of Human Genetics*. **67** (Pt 4): 312–28. July 2003. doi:10.1046/j.1469-1809.2003.00039.x. PMID 12914566.
36. 1 2 3  „Mitochondrial DNA transit between West Asia and North Africa inferred from U6 phylogeography". *BMC Genetics*. **4** (1): 15. October 2003. doi:10.1186/1471-2156-4-15. PMC 270091. PMID 14563219.
37. ↑  „New insights into the Lake Chad Basin population structure revealed by high-throughput genotyping of mitochondrial DNA coding SNPs". *PLOS ONE*. **6** (4): e18682. April 2011. Bibcode:2011PLoSO...618682C. CiteSeerX 10.1.1.291.8871. doi:10.1371/journal.pone.0018682. PMC 3080428. PMID 21533064.
38. 1 2  „The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents". *BMC Evolutionary Biology*. **14**: 109. May 2014. doi:10.1186/1471-2148-14-109. PMC 4062890. PMID 24885141.CS1-одржување: display-автори (link)
39. ↑  „Early Holocenic and Historic mtDNA African Signatures in the Iberian Peninsula: The Andalusian Region as a Paradigm". *PLOS ONE*. **10** (10): e0139784. 2015. Bibcode:2015PLoSO..1039784H. doi:10.1371/journal.pone.0139784. PMC 4624789. PMID 26509580.CS1-одржување: display-автори (link)
40. ↑  „Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations". *Science*. **360** (6388): 548–552. May 2018. Bibcode:2018Sci...360..548V. doi:10.1126/science.aar8380. PMID 29545507.CS1-одржување: display-автори (link)
41. ↑  „Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **115** (26): 6774–6779. June 2018. Bibcode:2018PNAS..115.6774F. doi:10.1073/pnas.1800851115. PMC 6042094. PMID 29895688.CS1-одржување: display-автори (link)
42. ↑  Sikora, Martin; и др. (2019). „The population history of northeastern Siberia since the Pleistocene" (PDF). *Nature*. **570** (7760): 182–188. Bibcode:2019Natur.570..182S. bioRxiv 10.1101/448829. doi:10.1038/s41586-019-1279-z. PMID 31168093.
43. 1 2 3 4 5 6 7  „Most of the extant mtDNA boundaries in south and southwest Asia were likely shaped during the initial settlement of Eurasia by anatomically modern humans". *BMC Genetics*. **5**: 26. August 2004. doi:10.1186/1471-2156-5-26. PMC 516768. PMID 15339343.CS1-одржување: display-автори (link)
44. 1 2  „Distribution of mitochondrial DNA macrohaplogroup N in India with special reference to haplogroup R and its sub-haplogroup U." (PDF). *International Journal of Human Genetics*. **8** (1–2): 85–96. March 2008. doi:10.1080/09723757.2008.11886022.
45. ↑  Shinde, V; Narasimhan, VM; Rohland, N; Mallick, S; Mah, M; Lipson, M; Nakatsuka, N; Adamski, N; Broomandkhoshbacht, N (17 October 2019). „An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers" (PDF). *Cell*. **179** (3): 729–735.e10. doi:10.1016/j.cell.2019.08.048. PMC 6800651. PMID 31495572.
46. ↑  „[Phylogeografic analysis of mitochondrial DNA Nogays: the high level of mixture of maternal lineages from Eastern and Western Eurasia]". *Molekuliarnaia Biologiia*. **38** (4): 617–24. 2004. PMID 15456133.
47. 1 2  „[Mitochondrial DNA variation in Kets and Nganasans and the early peoples of Northern Eurasia]". *Genetika*. **38** (11): 1554–60. November 2002. PMID 12500682.
48. ↑  „Phylogeny of mt-hg U2a" (PDF). 2009.
49. ↑  „Phylogeny of mt-hg U2b" (PDF). 2010.
50. ↑  „Phylogeny of mt-hg U2c" (PDF). 2009.
51. ↑  „Phylogeny of mt-hg U2d" (PDF). 2009.
52. ↑  „Phylogeny of mt-hg U2e" (PDF). 2010.
53. ↑  „Mitochondrial haplogroup U2d phylogeny and distribution". *Human Biology*. **80** (5): 565–71. October 2008. doi:10.3378/1534-6617-80.5.565. PMID 19341323.
54. ↑  A. Seguin-Orlando; и др. (6 November 2014). „Genomic structure in Europeans dating back at least 36,200 years". *Science*. **346** (6213): 1113–1118. Bibcode:2014Sci...346.1113S. doi:10.1126/science.aaa0114. PMID 25378462.
55. ↑  „DNA analysed from early European". *BBC News*. 2010.
56. ↑  „Emerging genetic patterns of the European Neolithic: perspectives from a late Neolithic Bell Beaker burial site in Germany". *American Journal of Physical Anthropology*. **148** (4): 571–9. August 2012. doi:10.1002/ajpa.22074. PMID 22552938.
57. ↑  „Rare mtDNA haplogroups and genetic differences in rich and poor Danish Iron-Age villages". *American Journal of Physical Anthropology*. **135** (2): 206–15. February 2008. doi:10.1002/ajpa.20721. PMID 18046774.
58. ↑  „A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia" (PDF). *American Journal of Physical Anthropology*. **142** (3): 429–40. July 2010. doi:10.1002/ajpa.21242. PMID 20091844.CS1-одржување: display-автори (link)
59. 1 2  „Phylogeny of mt-hg U3" (PDF). 2010.
60. ↑  „Complete mitochondrial DNA diversity in Iranians". *PLOS ONE*. **8** (11): e80673. 2013. Bibcode:2013PLoSO...880673D. doi:10.1371/journal.pone.0080673. PMC 3828245. PMID 24244704.CS1-одржување: display-автори (link)
61. 1 2  „Tracing European founder lineages in the Near Eastern mtDNA pool" (PDF). *American Journal of Human Genetics*. **67** (5): 1251–76. November 2000. doi:10.1016/S0002-9297(07)62954-1. PMC 1288566. PMID 11032788. Архивирано од изворникот (PDF) на 2009-03-04. Посетено на 2024-02-22.CS1-одржување: display-автори (link)
62. 1 2  „Where west meets east: the complex mtDNA landscape of the southwest and Central Asian corridor". *American Journal of Human Genetics*. **74** (5): 827–45. May 2004. doi:10.1086/383236. PMC 1181978. PMID 15077202.CS1-одржување: display-автори (link)
63. ↑  „Mitochondrial DNA diversity in the Polish Roma". *Annals of Human Genetics*. **70** (Pt 2): 195–206. March 2006. doi:10.1111/j.1529-8817.2005.00222.x. PMID 16626330.
64. ↑  „Reconstructing the Indian origin and dispersal of the European Roma: a maternal genetic perspective". *PLOS ONE*. **6** (1): e15988. January 2011. Bibcode:2011PLoSO...615988M. doi:10.1371/journal.pone.0015988. PMC 3018485. PMID 21264345.CS1-одржување: display-автори (link)
65. ↑  „Near eastern neolithic genetic input in a small oasis of the Egyptian Western Desert". *American Journal of Physical Anthropology*. **140** (2): 336–46. October 2009. doi:10.1002/ajpa.21078. PMID 19425100.
66. ↑  „Mitochondrial DNA sequence diversity in a sedentary population from Egypt". *Annals of Human Genetics*. **68** (Pt 1): 23–39. January 2004. doi:10.1046/j.1529-8817.2003.00057.x. PMID 14748828.CS1-одржување: display-автори (link)
67. ↑  „Linking the sub-Saharan and West Eurasian gene pools: maternal and paternal heritage of the Tuareg nomads from the African Sahel". *European Journal of Human Genetics*. **18** (8): 915–23. August 2010. doi:10.1038/ejhg.2010.21. PMC 2987384. PMID 20234393.CS1-одржување: display-автори (link)
68. ↑  „Forensic and phylogeographic characterisation of mtDNA lineages from Somalia".
69. 1 2  „Ancient mtdna sequences and radiocarbon dating of human bones from the chalcolithic caves of wadi el-makkukh" (PDF). *Mediterranean Archaeology and Archaeometry*. **10** (2): 1–4. January 2010. Bibcode:2010MAA....10....1S. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-03.
70. ↑  „Neolithic pots and potters in Europe: the end of 'demic diffusion' migratory model". *Documenta Praehistorica*. **40**: 38–56. December 2013. doi:10.4312/dp.40.5.
71. ↑  Gilbert, уред. (April 2010). „The peopling of Europe from the mitochondrial haplogroup U5 perspective". *PLOS ONE*. **5** (4): e10285. Bibcode:2010PLoSO...510285M. doi:10.1371/journal.pone.0010285. PMC 2858207. PMID 20422015. Subcluster U5b2a is characterized by a predominantly central European distribution, since a large number of U5b samples from Poland, Slovakia and the Czech Republic fall into this subcluster. For instance, subcluster U5b2a2 is frequent in central Europe (with the highest frequency of its subcluster U5b2a2a1 in Poles) and dated as arising between 12–18 kya [...] It is also remarkable that within U5b2a1a, a Mediterranean branch precedes subcluster U5b2a1a1, which is characteristic of central and eastern European populations (Figure 1). Another U5b subcluster, U5b3, has its most likely homeland in the Italian Peninsula, from where it expanded in the Holocene along the Mediterranean coasts [11]. Hence, in general one may conclude that an initial diversification of U5b occurred in southern and central Europe, followed by the spread of a particular U5b subclusters into eastern Europe.CS1-одржување: display-автори (link)
72. ↑  „Ancient DNA reveals prehistoric gene-flow from siberia in the complex human population history of North East Europe". *PLOS Genetics*. **9** (2): e1003296. 2013. doi:10.1371/journal.pgen.1003296. PMC 3573127. PMID 23459685.CS1-одржување: display-автори (link)
73. ↑  „Ancient DNA from European early neolithic farmers reveals their near eastern affinities". *PLOS Biology*. **8** (11): e1000536. November 2010. doi:10.1371/journal.pbio.1000536. PMC 2976717. PMID 21085689.CS1-одржување: display-автори (link)
74. 1 2 3  „Traces of early Eurasians in the Mansi of northwest Siberia revealed by mitochondrial DNA analysis". *American Journal of Human Genetics*. **70** (4): 1009–14. April 2002. doi:10.1086/339524. PMC 379094. PMID 11845409.
75. ↑  „Mitochondrial genome diversity in arctic Siberians, with particular reference to the evolutionary history of Beringia and Pleistocenic peopling of the Americas". *American Journal of Human Genetics*. **82** (5): 1084–100. May 2008. doi:10.1016/j.ajhg.2008.03.019. PMC 2427195. PMID 18452887.CS1-одржување: display-автори (link)
76. ↑  „The clan of Ulrike". *Maternal Ancestry*. Oxford Ancestors. 2013. Архивирано од изворникот на 2017-07-15. Посетено на 2013-02-07.
77. ↑  „Maternal Ancestry". *Oxford Ancestors Ltd*. Архивирано од изворникот на 2017-07-15. Посетено на 2013-02-07.
78. ↑  „Safeguarding Kalash heritage". *Pakistan Today*. 2012.
79. ↑  Logan, Ian (2014). „U4a1 Genbank Sequences".
80. ↑  „The Kalash". *A blog dedicated to the U4 Haplogroup*.
81. ↑  „Phylogeny of mt-hg U4a" (PDF). 2011.
82. ↑  „Phylogeny of mt-hg U4b" (PDF). 2011.
83. ↑  „Phylogeny of mt-hg U4c" (PDF). 2011.
84. ↑  „Phylogeny of mt-hg U4d" (PDF). 2010.
85. ↑  „Prehistoric European DNA - mtDNA & Y-DNA Haplogroup Frequencies by Period". *Eupedia*.
86. 1 2  „Genetic diversity among ancient Nordic populations". *PLOS ONE*. **5** (7): e11898. July 2010. Bibcode:2010PLoSO...511898M. doi:10.1371/journal.pone.0011898. PMC 2912848. PMID 20689597.
87. ↑  „Mitochondrial DNA phylogeny in Eastern and Western Slavs". *Molecular Biology and Evolution*. **25** (8): 1651–8. August 2008. doi:10.1093/molbev/msn114. PMID 18477584.
88. ↑  Manco, Jean (2009). „Ancient Western Eurasian DNA of the Copper and Bronze Ages". *Ancestral Journeys*. Архивирано од изворникот на 2017-01-22.
89. ↑  „A Comprehensive hg U Mutation List" (PDF). 2010.
90. ↑  „Slavicization of the Uralic speakers Volga-Oka interfluve. Languages & genes from Iron Age to Slavs". Посетено на 2023-08-31.
91. 1 2  „U7 Haplogroup Mitochondrial DNA Project". Архивирано од изворникот на 2 June 2014.
92. 1 2  „mtDNA analysis of human remains from an early Danish Christian cemetery". *American Journal of Physical Anthropology*. **128** (2): 424–9. October 2005. doi:10.1002/ajpa.20294. PMID 15838837.
93. ↑  „Mitochondrial DNA history of Sri Lankan ethnic people: their relations within the island and with the Indian subcontinental populations". *Journal of Human Genetics*. **59** (1): 28–36. January 2014. doi:10.1038/jhg.2013.112. PMID 24196378.
94. 1 2  „Phylogeny of mt-hg U7" (PDF). 2010.
95. ↑  „An ancient DNA perspective on the Iron Age "princely burials" from Baden-Wiirttemberg, Germany". *American Journal of Physical Anthropology*. **147**: 190. January 2012. doi:10.1002/ajpa.22033. Архивирано од изворникот на 2016-03-03. Посетено на 2024-02-22.
96. ↑  Berglund, Nina (26 March 2007). „Viking woman had roots near the Black Sea -". *Aftenposten - News in English*. Aftenposten.no. Архивирано од изворникот на 2010-08-26. Посетено на 11 April 2010.
97. ↑  „The Saudi Arabian Genome Reveals a Two Step Out-of-Africa Migration". American Society of Human Genetics (ASHG). Архивирано од изворникот на 2016-09-13. Посетено на 2016-05-12.CS1-одржување: display-автори (link)
98. ↑  „Ethiopian mitochondrial DNA heritage: tracking gene flow across and around the gate of tears". *American Journal of Human Genetics*. **75** (5): 752–70. November 2004. doi:10.1086/425161. PMC 1182106. PMID 15457403.CS1-одржување: display-автори (link)