|  |  |
| --- | --- |
| Homerus caecus fuisse fertur. | Homerus etiam hodie legitur. |

**Metonymia** (Graece μετωνυμία 'transnominatio') est figura loquendi talis, qua notio quaedam non suo nomine significetur sed alio nomine notionem propinquam et finitimam significanti. Antiqui figuras loquendi non solum quasi stellas orationem inlustrare putabant, sed etiam brevitatis causa metonymia usi sunt; nam expeditius est dicere:

*Optime institutum est, ut ab **Homero** atque **Vergilio** lectio inciperet*.     (Quint. *Inst.* 1.8.5)
quam "... ut ab *Iliade* et *Odyssea* atque *Aeneide* et *Georgicis* lectio inciperet". Quod est exemplum metonymiae qualitativae. Sed metonymiae duo sunt genera. Metonymia quantitativa, quae usitate synecdoche dicitur, hoc ostenditur exemplo:

*Ac sine funibus / vix durare **carinae** / possint imperiosius / aequor?*     (Hor. *Carm.* 1.14.6-9)
ubi *carina* pro *nave* dicitur. Quae figura etiam *pars pro toto* appellatur. 

|  |  |
| --- | --- |
| "O **navis**, referent in mare te novi fluctus" (Horatius, *carm.* 1.14.1-2). | **Carina**, navis pars, qua poëtae interdum totam navem designant. |

De metonymia qualitativa
------------------------

Hanc rem, quae nunc usitate *metonymia* dicitur, rhetores et grammatici antiqui aliis quoque vocabulis appellaverunt. In *Rhetorica ad Herennium* haec res *denominatio* dicitur. Cicero autem *verba immutata* (i.e. metonymica) a *verbis translatis* (i.e. metaphoricis) distinguit. Metonymia in quinque species dividi potest.

### Persona pro re (aut contra)

Vergilius, cum 

*Iam proximus ardet **Ucalegon**.*     (Verg. *Aen.* 2.311)
canit, non hominem illum Troium sed domum eius flammis torreri dicit. Saepe per auctores opera designantur, ut fit, cum Homerum, Vergilum, Martialem legi dicimus. Frequenter autem deorum opera per deos ipsos referuntur, sicut per Cererem panis et fruges, per Liberum vinum, per Venerem amor et nomen bonum coitus:

*Sine **Cerere** et **Libero** friget **Venus**.*     (Ter. *Eun.* 732)
Item per Martem bellum, per Neptunum mare, per Vulcanum ignis: 

*Ibi varia victoria et velut aequo **Marte** pugnatum est.*     (Liv. 2.6.10)
*Receptus / terra **Neptunus** classes Aquilonibus arcet.*     (Hor. *AP* 63-64)
*Ecce adamanteis **Vulcanum** naribus efflant / aeripedes tauri.*     (Ovid. *Met.* 7.104-105)
At contra per inventum inventor demonstratur, ut apud Plautum (frg. 159 ***Vinum** precamur*) Liber, inventor vini, per vinum notatur. 

### Id quod continet pro eo quod continetur

Id quod continet non solum vas quoddam est, ut in his:

*Inger mi **calices** amariores.*     (Cat. 26.2)
***Poculo** epoto extemplo sensit.*     (Liv. 40.24.6; cf. Quint. 1.6.24)
*Effundensque **hydriam** in canalibus recurrit ad puteum.*     (*Gen.* 24:20),
in quibus *calix* pro vino, *poculum* pro veneno stat, et pro aqua *hydria* dicitur, sed etiam locus sive sedes: 

*Ad Isthmicum spectaculum tota **Graecia** convenit.*     (cf. Val.Max. *Mem.* 4.8.5)
*Numina vicinorum / odit uterque **locus**.*     (Iuv. 15.37)
***Theatrum** commovere.*     (cf. Quint. 6.1.51)
*Facinus magnum timido **cordi** credere.*     (Plaut. *Ps.* 576),
in quibus *Graecia* pro Graecis, *locus* pro hominibus loci, *theatrum* pro spectatoribus, *cor* pro animo dicitur. Loco etiam institutum designari potest, et instituto locus: 

*A **curia** nulla me res divellet.*     (Cic. *Att.* 1.20.3)
*Sedere in **senatu**.*     (Suet. *Claud.* 25.4)
Huc pertinet etiam materia pro re facta ex hac materia, sicut

***Aes argentum aurum**ve publice signanto.*     (Cic. *Leg.* 3.6)
*Drusum **ferro** Metellum veneno sustulerat.*     (Cic. *N.D.* 3.81)
*Balearica **plumbum** / funda iacit.*     (Ov. *Met.* 3.6)
*(Frigus pluviaque) prohibentur **pellibus** manicatis.*     (Col. 1.9)
in quibus *aes argentum aurum* per metonymiam nummum (aeneum, argenteum, aureum) designant, cum *ferrum* pro gladio, *plumbum* pro globo plumbeo, *pellis* pro veste coriacea dicantur. Haec etiam synecdoches loco numerari possunt.

### Id quod efficit pro eo quod efficitur

Interdum effectus per causam designatur. In exemplum sumamus *stilum*, cuius sensus paulatim aucti sunt. Primo enim scribendi instrumentum, deinde scripturam (stilo effectam) significavit. Cicero in disputationibus, quae sunt de oratore adsignando, *stilo* utitur etiam pro eo quod stilo efficitur, sicut:

***Stilus**, optimus et praestantissimus dicendi effector ac magister.*     (*De or.* 1.150)
Grammatici antiqui nonnulla adiectiva proferunt, quibus id quod facit ex eo ostenditur quod fit, sicut:

***Desidiosa** ars, quia desidiosos facit.*     (*Rhet.Her.* 4.32.43)
***Pallida** mors.*     (Hor. *Carm.* 1.4.13)
***Pigra** senecta.*     (Tib. 1.10.40)
Contortior metonymiae species ea est quae *metalepsis* appellatur, sicut: 

*Post aliquot ... **aristas***.     (Verg. *Buc.* 1.70)
Hic *aristae* certe annos significant, sed sententia aegre intellegi potest, nisi medius quidam gradus subgeratur, quo id quod efficit (sc. aristae) pro eo quod fit (q.e. messis) ostendatur, et qui per metaphoram annum designet: **aristae** (per metonymiam → *messis* per metaphoram) → **annus**. 

At contra id quod fit pro eo est quod facit: 

*Qui cum ipso M. Fonteio ferrum ac manus contulerunt multoque eius **sudore** ac labore sub populi Romani imperium dicionemque ceciderunt.*     (Cic. *Font.* 12.15)
ubi *sudor* pro improbo qui sudorem ciet labore appellatur. 

### Abstractum pro concreto

Nomen Veneris, si originem respicias, deductum esse videtur a *venere*, nomine tertiae declinationis olim in *-s-* cadenti. Quae nomina neutrius generis esse solent et item abstracta. Sed postquam ad deam amoris personificandam adhibitum est, genus naturale adsumpsit, quo facto etiam nomen commune *venus* in femininum genus redactum est. Etiam *auguri* eiusdem modi mutatio personalis accidisse videtur. Aliae divinae personificationes sunt, verbi gratia, *Fama* (Verg. *Aen.* 4.173 sq), *Fors* (Enn. apud Cic. *De off.* 1.12.38), *Iustitia* (Gell. *Noct.Att.* 14.4.3). 

Sed alia quoque nomina abstracta paene personarum obtinent vicem, ut docet Cicero: "Quo item in genere et virtutes et vitia pro ipsis, in quibus illa sunt, appellantur: ***luxuries** quam in domum inrupit*, et *quo **avaritia** penetravit*, aut ***fides** valuit, **iustitia** confecit*" (Cic. *De or.* 3.168). 

At nomina abstracta aliis quoque modis in metonymia facienda intersunt. Nomine abstracto persona vocatur aut maledice:

*Iste **metus** me macerat.*     (Plaut. *Mil.* 1233)
*Sed eccam ipsa egreditur, nostri fundi **calamitas**.*     (Ter. *Eun.* 79)
*Adhuc vivit haec **pestis**.*     (Cic. *Fam.* 10.28.1)
aut benevole:

*Uxor mea meaque **amoenitas**, quid tu agis?*     (Plaut. *Cas.* 229)
*Tulliola, **deliciolae** nostrae.*     (Cic. *Att.* 1.8.3)
***Desiderium** meum.*     (cf. Cat. 2.5)
Nominibus abstractis etiam hominum multitudo (i.e. sensus collectivus) ostenditur, sicut:

*Cum omnis **iuventus**, omnes etiam gravioris aetatis eo convenerant, ...*     (Caes. *Gall.* 3.16.2)
*Errabat multis in rebus **antiquitas**.*     (Cic. *Div.* 2.33)
*Huius rei ne **posteritatem** quidem omnium saeculorum umquam immemorem fore.*     (Verg. *Buc.* 1.70)
*Te libenter **vicinitas** videbit.*     (Cato *Agr.* 4)
ubi *iuventus* pro iuvenibus est, et item *antiquitas* pro antiquis, *posteritas* pro posteris, *vicinitas* pro vicinis.

Nonnumquam autem nomen abstractum pro re concreta ponitur, verbi gratia ***amictus***, qui initio amiciendi actum significavit; aut ***unctio***, quae primum unguendi actum designavit, deinde etiam 'unguentum'. 

### Symbolum pro re

Apud antiquos toga symbolum pacis fuit. Itaque per metonymiam dici potuit: 

*Vir omnibus belli ac **togae** dotibus eminens.*     (Vell. 1.12.3)
Etiam nonnulla symbola auctoritatis apud antiquos fuerunt: 

*Qui ... detulerit **fasces** indigno, detrahet idem.*     (Hor. *Ep.* 1.16.34)
*Pulsus **solio sceptris**que paternis.*     (Verg. *Aen.* 10.852)
*Gallia **securibus** subiecta perpetua premitur servitute.*     Caes. *B.G.* 7.77 fin.
in quibus *fasces* praesertim consulatum, et *solium, sceptrum, securis* imperium designant.

Etiam nationes interdum rebus sibi peculiaribus notae sunt, ut Macedones praelonga hasta, quam *sarisam* vocabant, et Galli telo, quod *materis* aut *matara* appellatur. Quorum instrumentorum mentionem facit auctor *Rhetoricae ad Herennium*: "si quis Macedones appellarit hoc modo: *Non tam cito **sarisae** Graeciae potitae sunt*, aut idem Gallos significans: *nec tam facile ex Italia **materis** Transalpina depulsa est*."

Metonymia quantitativa
----------------------

Metonymia quantitativa sive **synecdoche** suo loco tractatur. Hic satis est verbis Quintiliani (*Inst.* 8.6.19-21) uti, quia res gravissimas commemorat: 

"Haec (sc. synecdoche) variare sermonem potest, ut ex uno pluris intellegamus, parte totum, specie genus, praecedentibus sequentia, vel omnia haec contra, liberior poetis quam oratoribus. Nam prorsa, ut *mucronem* pro gladio et *tectum* pro domo recipiet, ita non *puppem* pro navi nec *abietem* pro tabellis, et rursus, ut pro gladio *ferrum*, ita non pro equo *quadrupedem*. Maxime autem in orando valebit numerorum illa libertas. Nam et Livius saepe sic dicit: *Romanus proelio victor*, cum Romanos vicisse significat, et contra Cicero ad Brutum *populo* inquit *imposuimus et oratores visi sumus*, cum de se tantum loqueretur. Quod genus non orationis modo ornatus sed etiam cotidiani sermonis usus recipit."
Itaque in synecdoche praesertim de his agitur: 

1. *Pars pro toto* et contra *totum pro parte*;
2. *Species pro genere* et contra *genus pro specie*;
3. *Singularis pro plurali* et contra *pluralis pro singulari*.

Notae
-----

1. ↑  Quint. *Inst.* 1.8.23 "Metonymia quae est nominis pro nomine positio".
2. ↑  Beda 612,29.
3. ↑  Cic. *Orat.* 92.
4. ↑  Lausberg (2008: §568 et §572).
5. ↑  *Rhet.Her.* 4.43 "Denominatio est quae ab rebus propinquis et finitimis trahit orationem qua possit intellegi res quae non suo vocabulo sit appellata."
6. ↑  Cic. *Orat.* 92 "immutata, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti."
7. ↑  Hic distributionem a Henrico Lausberg factam (Lausberg 2008: §568) sequimur.
8. ↑  Hofmann & Szantyr (1965: 745).
9. ↑  De hac re v. Hofmann & Szantyr (1965: 745-753.

Bibliographia
-------------

* Bonhomme, Marc (1987). *Linguistique de la métonymie.* Bern: Peter Lang.
* Cruse, D.A. (1979). On the transitivity of the part-whole relation. *Journal of Linguistics* 15: 29-38.
* Fass, Dan (1997). *Processsing Metaphor and Metonymy.* Stanford, CA: Ablex.
* Gibbs, Raymond (1994). *The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language and Understanding.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Hofmann, Johann Baptist & Szantyr, Anton (1965) *Lateinische Syntax und Stilistik*. München: Beck. (Handbuch der Altertumswissenschaft, 2:2.)
* Lausberg, Heinrich (2008) *Handbuch der Literarischen Rhetorik: Eine Grundlegung der Literaturwissenschaft*. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.