|  |  |
| --- | --- |
|  | **Haec commentatio vicificanda est ut rationibus qualitatis propositis obtemperet.**Quapropter rogamus ut corrigas, praecipue introductionem, formam, nexusque extra et intra Vicipaediam. |

Quomodo vox *legis* variis rei publicae Romanae aetatibus definita sit
----------------------------------------------------------------------

Etiamsi quomodo mos legum ferendarum ortus sit adhuc ambiguitur videtur antiquissimum usum legis, id est *legis actionem*, religionis ex potestate magis quam e consilio rei publicae valuisse. Postquam res Romana ab imperatoribus haberi consuevisset vocatione *lex* plerumque praecepta per auctoritatem rei publicae principiumque eius designata sunt. Exempli gratia iuris consultus Papinianus in *digestis* 1 tit.3 s1 rem ita definivit: Lex est commune praeceptum, virorum prudentium consultum, delictorum, quae sponte vel ignorantia contrahuntur, coercitio, communis rei publicae sponsio.

Iustiniano imperatore in *institutionibus* (1 tit.2 s4) vox ita definitur: *Lex est quod Populus Romanus senatorio magistratu interrogante, veluti consule, constituebat.*

Quomodo leges aetate rei publicae latae sint
--------------------------------------------

* 1. Magistratus quidam senatui novam legem proponit
* 2. De lege ferenda in senatu disputatur
* 3. Lex publice promulgatur
* 4. De lege in comitiis deliberatur (*rogatio*) et duabus sententiis fit suffragium (*uti rogas* aut *antiquo*)
* 5. Lex in comitiis accepta publicatur.

Duo sunt formae legum Romanarum, '*leges curiatae* et *leges centuriatae*. Principio pro *legibus* solum *leges curiatae* in *comitiis curiatis* sanctae nominabantur. Institutis autem *comitiis centuriatis* curiata comitia tantum magistratibus *imperium* per *legem curiatam de imperio* adrogare solebant.

Exinde leges a *comitiis centuriatis* sanciri, e magistratibus rogantbius nominari mos erat. Ex anno 287 v. Chr. lege Hortensia constitutum est plebiscita legibus aequiparari. Aetate imperiali leges plebiscitaque a *senatus consultis* et praecipue a *constitutionibus* gradatim substituta sunt.

Quomodo mos legum ferendarum abolutus sit
-----------------------------------------

Apud Tacitum legimus (*Annales* iii.25-28) legum frequentiam magnopere auctam esse. Iulius Caesar cum etiam arbitratus esse feratur num legum collationem curari opporteat *leges Iulias* tulit. Teste quidem Gaio iuris consulto (i.2ff) *leges* et plebis scita etiam aetate imperatorum retinebantur, exempli gratia *lex Visellia*, altera *lex agraria* imperante Caligula nec non *lex Claudia* de manumissione feminarum (Gaius, i. 157, 171). Nulla autem lex post Nervam imperatorem esse latam in *digestibus* 47 tit.21 s3 § 1 legimus (cf. Herennium Modestinum).

Quo consilio voce aetate media usum sit
---------------------------------------

Initio saeculo VI sub voce *legis* in regno Visigothorum complures codices iudicales ad Romanam partem habitantium spectantem (*lex Romana Visigotorum*) et Burgundorum (*lex Romana Burgundionum*) edicti sunt. Etiam in moribus Germanorum tribuum conscribendis nomen *legis* identidem adhibita est (*lex Alamannorum*, *lex Baiuvariorum*, Lex Frisionum, *lex Ribuaria*, *lex Salica*, *lex Saxonum* etc.).

Notissimae leges Romanae
------------------------

(secundum annum conceptionis)

* Lex XII Tabularum
* Lex Valeria Horatia
* Lex curiata de imperio
* Lex Canuleia
* Leges Liciniae Sextiae
* Lex Poetelia Papiria de nexis
* Lex Aquilia
* Lex Ogulnia
* Lex Hortensia de plebiscitis
* Lex Flaminia de agro Gallico et Piceno viritim dividundo
* Lex Claudia de modo navium
* Lex Cincia de donationibus
* Lex Furia testamentaria
* Lex Voconia
* Lex Calpurnia de repetundis
* Lex Rupilia:
* Lex Acilia de repetundis pecuniis
* Leges Semproniae
	+ Lex agraria
	+ Lex frumentaria
	+ Lex iudiciaria
	+ Lex militaris
	+ Lex de provincia Asia
	+ Lex de provinciis consularibus
	+ Lex de provocatione
	+ Lex de viis muniendis
* Lex agraria
* Lex Appuleia agraria
* Lex Appuleia de piratis persequendis
* Lex Tarentina
* Lex Iulia de civitate
* Lex Plautia Papiria
* Lex Pompeia de Transpadanis
	+ Lex iudiciaria
	+ Lex de magistratibus
	+ Lex de praetoribus
	+ Lex de repetundis
	+ Lex de tribunis plebis
	+ Lex de XX quaestoribus
* Lex Gabinia de piratis persequendis
* Lex Roscia theatralis
* Lex Manilia
* Lex Papia
* Lex Pompeia
* Leges Iuliae:
	+ Lex agraria
	+ Lex de repetundis
	+ Lex Vatinia de imperio Caesaris
	+ Lex Licinia Pompeia
	+ Lex municipalis
* Lex Antonia de mense Quintili
* Lex Ursonensis
* Lex Rubria de Gallia cisalpina
* Lex Falcidia
* Leges Iuliae Augusti:
	+ Lex de adulteriis coërcendis
	+ Lex iudiciorum publicorum et privatorum
	+ Lex de maritandis ordinibus
* Lex Fufia Caninia
* Lex Aelia Sentia
* Lex Papia Poppaea
* Lex Iunia Norbanna:
* Lex Iunia Petronia:
* Lex Petronia
* Lex de imperio Vespasiani
* Lex Manciana
* Lex Malacitana
* Lex Salpensana
* Lex Irnitana
* Lex provinciae
* Lex Hadriana de rudibus agris
* Lex metalli Vipascensis

Bibliographia
-------------

* "Lex" in William Smith, *Dictionary of Greek and Roman Antiquities* (Londinii, 1842; 2a ed. 1865; 3a ed. 1870)

Nexus interni
-------------

* Ius Romanum
* Lex maiestatis