Wikidata Tibur
Res apud Vicidata repertae:Tibur: insigneTibur: insigne
*Civitas*: Italia  
*Locus*: 41°58′0″N 12°48′0″E  
*Numerus incolarum*: 54 916  
*Zona horaria*: UTC+1, UTC+2  
Situs interretialis  
*Nomen officiale*: Tivoli
**Gestio**

*Procuratio superior*: Urbs metropolitana Romae capitis  

**Geographia**

*Superficies*: 68.65 chiliometrum quadratum  
*Territoria finitima*: Castrum Sancti Angeli, Guidoniopolis - Mons Celius, Roma, Burgus Sancti Gregorii, Vicus Varronis, Castrum de Marcellinis, Castrum Sancti Pauli in Jana  

**Coniunctiones urbium**

*Urbes gemellae*: Focșani  

**Tabula aut despectus**

Tibur: situsTibur: situs
Villa Estensis
**Tibur** (-is, *n.*) (Italiane: *Tivoli*) est oppidum Italiae et municipium, circiter 56 710 incolarum, in regione Latio et in Urbe metropolitana Romae Capitis situm. Incolae *Tiburtini* (etiam: *Tiburtes* vel *Tiburni* et *Tiburtinenses*) appellantur.

Vergilius in Aeneide Tiburis "superbi" mentionem facit: 

> *quinque adeo magnae positis incudibus urbes*  
> 
> *tela novant, Atina potens Tiburque superbum,*  
> 
> 
> 
> *Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.*– Vergilius - Aeneis, liber septimus

Insignia
--------

* Municipium Italiae*Municipium Italiae*
* Situs humanitatis patrimonium a UNESCO tributumSitus humanitatis patrimonium a UNESCO tributum

### Sententia

Epitheton "Tibur superbum" nunc est sententia et pars insignis oppidi, quod in indice UNESCO Mundi Hereditatis perscribitur.

Geographia
----------

Via quae ad Tibur ducit
Tibur monte Catillo eminatum iacet in Apenninis montibus, qui sunt montes Tiburtini eo loco, quo aquae Anienis in planitiem Latii cadunt. 

Tibur, quod a Roma duobus et triginta chiliometris distat, est terminus viae Tiburtinae Roma provenientis. Haec via continuatur via Valeria, quae adversum mare Hadriaticum ducit. Nostra aetate haec viae appellantur "strata statalis 5" (Italiane *Strada statale 5 ´- Via Tiburtina Valeria*).

Tibur cum Roma via ferraria regionali connectum est, quae incipiens a statione Thermarum Romae ad Aternum ducit.

Res oeconomicae
---------------

Numerus negotiationum hac in tabula per sectores oeconomicos redditur:


| Sector qui est Agricultura | Sector qui estIndustria | Sector qui estAedificatio | Mercaturaet refectiones | Deversoriaet popinae | Commeatus, horrea, communicatio | Servitia | Ceterae | **Summa** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 135 | 529 | 781 | 1807 | 344 | 208 | 1012 | 297 | **5113** |

Historia
--------

### Tempora antiqua

Fama fert Tibur anno 1215 a.C.n. conditum esse in eo monte, in quo postea acropolis oppidi erat et ubi nunc sunt templa Vestae et Sybillae.
Fuit colonia Albae Longae urbis. Vetustissima, quae supersunt urbis antiquae, reliquia sunt partes moenium, quae saeculo IV a.C.n. aedificata putantur.

### Tempora Romana

Anno 338 a.C.n. Romani civitatem ceperunt. Exinde civitas est foederata nascentis imperii Romani capitis. Anno 286 a.C.n. Marcus Valerius Maximus Potitus consul Romam et Tibur via consulari, quae appellatur Tiburtina connexit. Saeculo I a.C.n. Tibur per legem Iuliam municipium factum est. Tum civitas Herculis templo nota erat et quia Tiburtinum lapidem producebat e quo Augustus imperator Urbem marmoream e latericia fecit. Postea imperator Hadrianus praeclaram villam ibi ab anno 118 usque ad annum 134 aedificavit, cuius ruinae nunc viatores antiquitatis curiosos huc adliciunt. Hadriano autem mortuo villa dilabatur. Nonnullorum historicorum sententia imperator Aurelianus Zenobiam, postquam imperii orientalis usurpatricem devicerit, anno 273 ad Tibur in exilium misit.

Anno 547 in bello Gothico Belisarius oppidum munivit, sed postea milites Totilae urbem destruxerunt. Bello finito Tibur factum est ducatus Byzantinus. Postea pars factum est patrimonii Petri. Postquam Carolus Magnus Italiam expugnavit, comes pro imperatore Tibur regnavit.

### Medium aevum

A saeculo IX Tibur erat oppidum sui iuris, ubi consules electi regnabant. Anno 1001 Otto III imperator oppidum expugnavit, quod exinde papa regnabat. Annis 1140 et 1141 bellum Tiburtinum inter Romam et Tibur gestum est. Tiburtini victi coacti sunt, ut papam Innocentium II dominum suum agnoscerent. 

Saeculo XIII Tiburtini imprimis partem Gibellinam sequebantur. Saeculo quarto decimo, in magno schismate occidental Tiburtini sicut aliae regiones Italiae septentrionalis partibus papae Urbani VI favebant contra antipapam Avenionensem Clementem VII.

Saeculo XV incipiente primum Ladislaus I rex Neapolitanus, deinde miles conducticius Braccius Montonus, qui statum pontificium capere conabantur, ante oppidum repulsi sunt. Anno 1447 Alphonsus V rex Aragoniae ibi per annum habitabat.

### Nova aetas

Iacobus Philippus Hackert (*Jakob Philipp Hackert*) anno 1783 aquas cadentes Tiburtinas pinxit.
Anno 1522 Hadrianus Papa VI omnem libertatem Tiburis tollit, et oppidum factum est pars status Pontificii. Primum anno 1527 Columnenses, deinde 1547 milites Ducis Albani, qui bellum in papam Paulum III gerebat, civitatem spoliaverunt. Papa Paulus III sedem habebat Tibure aestate anni 1539. Ibi excipit Ignatium de Loyola et probavit 3 Septembris anni 1539 eius "primam Societatis Jesu instituti summam", qua societas Iesuest condita. Tibure anno 1560 Villa Estensis cura Hippolyti II ducis Estensis et cardinalis aedificata est.

Anno 1835 Gregorius Papa XVI villam Gregorianam condidit, quae est hortus.

Anno 1944 aëroplanum CFA Tibur supervolat. In terra horreum Germanicum pyrobolis ictum ardet.
Bello mundano altero, cum Germani in via Valeria septentriones versus se reciperent, Angli et Americani, ut ferrivias et alia itinera a Roma ad mare Hadriaticum ducentes interrumperent, Tibur civitatem, quae ad viam Valeriam iacet, aëroplanis et telis severe aggressi sunt. Germani Tibur occupantes sanguinolento modo multos, qui hac in regione versabantur, partisanorum greges propulerunt, et, cum se reciperent, vias et pontes demoliti sunt.

Ecclesia Catholica Romana
-------------------------

Tibur est sedes episcopalis, quae Dioecesis Tiburtina appellatur. Sedes episcopalis Dioecesis Sedi Apostolicae immediate subiecta est.

Clari cives
-----------

* Sibyl Tiburtina seu Albunea

### Nati

* Lucius Munatius Plancus
* Simplicius (papa)
* Ioannes IX
* Plato Tiburtinus
* Iulius Caccini
* Aemilius Segrè
* Little Tony vel Antonius Ciacci

### Qui hic vixerunt

* Hadrianus (imperator)
* Petrus Ligorius
* Margarita Mazzantini

Aedificia egregia
-----------------

* Rocca Pia
* Templum Sibyllae
* Templum Vestae
* Villa Estensis
* Villa Gregoriana
* Villa Hadriana

Fractiones, vici et loci in municipio
-------------------------------------

### Fractiones

* Balnea Tiburtina *Tivoli Terme* (prius *Bagni di Tivoli*),

*Campolimpido, Favale, Villaggio Adriano, Arci-empolitana, Bivio di San Polo, Quintiliolo, Collenocello*.

Municipia finitima
------------------

* Burgus Sancti Gregorii,
* Castrum Sancti Angeli,
* Castrum de Marcellinis,
* Castrum Sancti Pauli in Jana,
* Guidonia Castrum Monticellorum,
* *Roma*,
* Vicus Varronis.

Nexus interni
-------------

* Latium (*regionem*),
* Urbem metropolitanam Romae Capitis,
* Provinciam Romanam (*provinciam abrogatam*),
* Romam (*urbem*),
* Municipium Italiae.

Nexus externi
-------------

* Situs publicus **(it)**
* Libri ad Tiburis historiam pertinentes **(it)**
* Vetus tiburtinus schedarum quadratis numerisque descriptarum lusus **(it)**


|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vicimedia Communia** plura habent quae ad **Tiburem** spectant. |

Pinacotheca
-----------

* Collocatio finium Municipii in Urbe metropolitana Romae CapitisCollocatio finium Municipii in Urbe metropolitana Romae Capitis
* Villa GregorianaVilla Gregoriana
* Rocca Pia est castellum, quod Pius II papa ab anno 1458 usque ad annum 1461 aedificari curavit, ut dominatio papalis in Tiburtinos firmetur.*Rocca Pia* est castellum, quod Pius II papa ab anno 1458 usque ad annum 1461 aedificari curavit, ut dominatio papalis in Tiburtinos firmetur.
* Despectus in novam urbem e villa HadrianaDespectus in novam urbem e villa Hadriana
* Villa HadrianaVilla Hadriana

Notae
-----

1. ↑  Verg. *Aen.* 7.630; Hor. *Carm.* 2.6.5.
2. 1 2 3 4  Castiglioni, Aloisius; Mariotti, Scaevola. *Vocabolario della lingua latina, latino-italiano, italiano-latino*. Quarta editio a Petro Georgio Parroni curata (Taurini, 2007).}
3. 1 2 3 4  J. G. Th. Graesse, *Orbis Latinus* (Dresdae: Schönfeld, 1861; 1909. Brunsvici, 1972, 3 voll.) 1 2 3}
4. ↑  **(Italiane)** *Lo scenario economico provinciale. Dati e analisi* 2009 *Camera di Commercio di Roma*, p.298.
5. ↑  Communis pagina interretialis
6. ↑  Elisabeth Buchet, *Tibur et Rome : l'intégration d'une cité latine*, Divione, 2015.
7. ↑  Strabo, *Geographica* V.3.11
8. 1 2  **(Italiane)** *Italia da scoprire - Viaggio nei centri minori*, Consociatio Periegetica Italica, éditions Touring, Mediolani, 1996, pp. 315-319.
9. ↑  **(Anglice)** *St. Ignatius de Loyola and the Early Jesuits* de Stewart Rose (Novi Eboraci: The Catholic Publication Society), 1891, pp. 263-264.