**Imperfectum** (plene **tempus praeteritum imperfectum**) est categoria verbalis conlocans eventum, actum aut statum verbo indicatum in tempore praeterito, et insuper significans hunc actum nondum perfectum esse aut statum usque adhuc durare. Itaque imperfectum re vera aspectus imperfectivus esse videtur tempori grammatico adiunctus, cum grammatica tralaticia solum de tempore grammatico loquatur.

Cum Dantes cogitabundus aliquid **scrutabatur** animo, elephantus **intravit** ...

Imperfectum indicativi
----------------------

"Perfecto procedit, imperfecto insistit oratio", ut ait grammaticus quidam ignotus. Perfecto eventa alterum post alterum ordine exponuntur, cum imperfecto eventa aut actiones etiam in idem tempus incidentia describantur:

Haeduos […] in dicione **videbat** [sc. Caesar] Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum et Sequanos **intellegebat**; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse **arbitrabatur**. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire […] **videbat**, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos **existimabat** (Caesar, *B.G.* 1.33.2–4)
Itaque imperfectum potius ad ornamentum scaenicum (*background, Hintergrund*) quam ad ipsam scaenam (*foreground, Vordergrund*) pertinere videtur: 

Hinc toto praeceps se corpore ad undas / **misit** [sc. Mercurius] avi similis, quae circum litora, circum / piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta / haud aliter terras inter caelumque **volabat** / litus harenosum ad Libyae, ventosque **secabat** (Verg. *Aen.* 4.253–7)
*Volabat* et *secabat* non suo ordine *misit* praedicatum sequuntur, sed potius se mittendi actum tamquam ornant et depingunt.

Linguae Latinae hi praecipui usus imperfecti sunt: (1) durativus, (2) iterativus, (3) conativus. Ex quibus durativus qui dicitur usus aliis praestat frequentia et utilitate. Etiam exempla quae supra dicta sunt inter durativa numerari solent, etsi usus *narrativus* aptius dicatur. 

### Imperfectum durativum

Cum opus erit eventa iam praeterita etiam in idem tempus incidentia velut in theatro mentis repraesentare et tamquam ante oculos ponere rerum condiciones nec solum eventa finita alterum post alterum enumerare, par est ad imperfectum decurrere. Exemplo sit pugna cum Commio Atrebate facta, de qua Caesar ita narrat: 

**Erat** ex omnibus castris, quae summum undique iugum **tenebant**, despectus atque omnes milites intentis animis proventum pugnae **exspectabant**. Galli inter equites raros sagittarios expeditosque levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio succurrerent et nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his complures de improviso vulnerati proelio **excedebant**. Cum suos pugna superiores esse Galli confiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omnibus partibus et ii qui munitionibus **continebantur** et ii qui ad auxilium convenerant clamore et ululatu suorum animos **confirmabant**. Quod in conspectu omnium res **gerebatur** neque recte aut turpiter factum celari **poterat**, utrosque et laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem **excitabat**. (Caesar, *B.G.* 7.80.2-5)
Proprietas imperfecti evidentius apparet contra perfectum posita. Imperfectum enim in *progressu* versatur, cum perfecto *eventa* singula reddantur:

[Hostes] a dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem **premebant**. id cum animadvertisset P. Crassus adulescens qui equitatui **praeerat**, quod expeditior **erat** quam ii, qui inter aciem **versabantur**, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio **misit**. (Caesar, *B.G.* 1.52.7)
Imperfectum eodem modo cum praesenti historico ita consociatur, ut hoc actio generalis, illo autem consequentes actiones particulares denotentur:

Ipse [sc. Verres] inflammatus scelere et furore in forum **vĕnit**: **ardebant** oculi, toto ex ore crudelitas **eminebat**. (Cic. *Ver.* 2.5.161)
In sententiis compositis, imperfecto significatur eventum verbo indicatum usque durasse:

Centuriones ex eo, quo **stabant**, loco **recesserunt**. (Caesar, *B.G.* 5.43.6)
Iam ver **appetebat**, cum Hannibal ex hibernis **movit**. (Liv. 22.1.1)
Standi eventus nondum desiverat, cum centuriones recesserunt, et appetendi eventum usque durabat, cum Hannibal castra movit. Natura aspectualis imperfecti ex eo apparet, quod in quibusdam verbis imperfecto certi colores significationis indicantur. Caesar, cum secundam expeditionem Britannicam describit, *relinquendi* verbum interdum in imperfexto conlocat: 

His rebus gestis, Labieno in continenti cum tribus legionibus et equitum milibus duobus relicto, ut portus tueretur et rei frumentariae provideret […], ipse cum quinque legionibus et pari numero equitum, quem in continenti **relinquebat**, ad solis occasum naves solvit et leni Africo provectus, media circiter nocte vento intermisso, cursum non tenuit et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam relictam conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit, ut eam partem insulae caperet. qua optimum esse egressum superiore aestate cognoverat. […] Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano fere tempore, neque in eo loco hostis est visus. Sed ut postea Caesar ex captivis cognovit, cum magnae manus eo convenissent, multitudine navium perterritae, quae cum annotinis privatisque, quas sui quisque commodi causa fecerat, amplius octingentae uno erant visae tempore, ab litore discesserant ac se in superiora loca abdiderant. Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de tertia vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore molli atque aperto deligatas ad ancoras **relinquebat**. Ei praesidio navibusque Q. Atrium praefecit. (Caesar, *B.G.* 5.8.1-5.9.1)
Cur hoc in loco Caesar *relinquebat* imperfecto usus est, licet etiam plusquamperfecto uti potuisset? Nempe ut hoc modo efferret naves equitesque non solum secum non venisse sed remanere et praestolari. 

### Imperfectum iterativum

Haec species imperfecti ab actionibus olim constanter iteratis nomen accepit:

Karthagine quotannis annui bini reges **creabantur**. (Nep. *Hannibal* 7.4)
Quod usitatum erat temporibus praeteritis, imperfecto denotari solet. 

Sed est quoddam genus quo veteres non **utebantur**. (Quint. *Inst.* 8.5.33)
Ergo in Graecia musici floruerunt **discebant**que id omnes nec qui **nesciebat** satis excultus doctrina **putabatur** (Cic. *Tusc.* 1.4)
Hic *floruerunt* simplicem rerum condicionem indicat, cum id, quod — dum florent musici — moris Graecorum esset, imperfecti formis ostendatur. Similiter de Pausaniae mutatis moribus refertur: 

Non enim mores patrios solum, sed etiam cultum vestitumque mutavit. Apparatu regio **utebatur**, veste Medica; satellites Medi et Aegyptii **sequebantur**; **epulabatur** more Persarum luxuriosius quam qui aderant perpeti possent; aditum petentibus conveniundi **non dabat**, superbe **respondebat**, crudeliter **imperabat**. Spartam redire **nolebat**. (Nep. *Pausanias* 3.2-3)
Primum ipsa mutatio perfecto, deinde mutatorum morum exempla imperfecto denotantur.

### Imperfectum conatus

In quodam rerum contextu, imperfecto hoc indicari potest, inceptum quendam inritam fuisse:

**Veniebatis** igitur in provinciam [sc. Africam], unam ex omnibus huic victoriae maxime infensam, […] Prohibiti estis in provincia vestra pedem ponere et prohibiti summa cum iniuria. (Cic. *Lig.* 24.4)
Ipsi [sc. Britanni] ex silvis rari **propugnabant** nostrosque intra munitiones ingredi **prohibebant**. At milites legionis septimae testudine facta et aggere ad munitiones adiecto locum ceperunt. (Caes. *B.G.* 5.9.6)
Hic *veniebatis* idem valet ac 'venire conati estis'. Interdum parum constat, utrum de iteratione an de conatu agatur. Utrum interpretatio iterativa an conativa praevaleat, ex eo, quomodo res gestae animo repraesentantur, pendet. Interdum pro praesenti imperfectum adhibetur:

Sed si domi est, Demaenetum **volebam**. (Plaut. *As.* 452)
Locutor, cum quaestionem suam in praeterito conlocat — praeter quod dicit actionem ante incohatam usque ad loquendi tempus durare — se comem et benignum praestat, cum *Demaenetum volo* parum lepide dictum videatur (et *Demaenetum volui* dicere nequeat). Vi conativa aliquatenus repressa, imperfecto etiam interpretatio incohativa restare potest:

Consistit utrumque agmen et ad proelium sese **expediebant**. (Liv. 21.46.4)
Utrum secunda an adversa fortuna postea usi sint, hoc loco non apparet.

### Aliae observationes

1. In dictione epistulari non numquam tempus indicatur respectu habito ad eum cui mittitur hominem. Itaque Cicero Attico "Mansi igitur eo die in Sinuessano" scribit "atque inde mane postridie Arpinum proficiscens hanc epistulam exaravi. **Erat** autem nihil novi quod aut scriberem aut ex te quaererem, nisi forte hoc ad rem putas pertinere." (*Att.* 15.1a.1-2)
2. In posteriore Latinitate imperfectum etiam in talibus enuntiatis invenitur, quae apud auctores classicos perfectum tantum admittunt.

Coniugatio imperfecti
---------------------

|   | parāre | docēre | legere | capere | scīre | esse |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *ego* | parābam | docēbam | legēbam | capiēbam | sciēbam | eram |
| *tū* | parābās | docēbās | legēbās | capiēbās | sciēbās | erās |
| *is* | parābat | docēbat | legēbat | capiēbat | sciēbat | erat |
| *nōs* | parābāmus | docēbāmus | legēbāmus | capiēbāmus | sciēbāmus | erāmus |
| *vōs* | parābātis | docēbātis | legēbātis | capiēbātis | sciēbātis | erātis |
| *eī* | parābant | docēbant | legēbant | capiēbant | sciēbant | erant |

Notae
-----

1. ↑  Servius, *Commentarius in Artem Donati*, p. 414
2. ↑  Kravar (1961); Comrie (1985: 6-7)
3. ↑   Orgetorix … suam familiam […] **coegit** et omnes clientes […] **conduxit**. Per eos […] se **eripuit** (Caesar, *Gall.* 1.4.2)
4. ↑  Pinkster (1984: 362)
5. ↑  Cf. Haedui de consilio legatorum, quos Caesar ad exercitum **reliquerat**, copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. (*B.G.* 7.5.3)
6. ↑  Haverling (2010: 467)
7. ↑  Pinkster (1984: 351)
8. ↑  Dauses (1981); Haverling (2010)

Bibliographia
-------------

* Adema, S.M. (2004) Van figurant tot hoofdrolspeler. Het gebruik van het imperfectum in de *Aeneis* van Vergilius. *Lampas* 37: 333-346
* Bolkestein, A.M. (1987) Discourse Functions of Predications: the Background/Foreground Distinction and Tense and Voice in Latin Main and Subordinate Clauses. *Getting one’s Words into Line: On Word Order and Functional Grammar* (ed. J.Nuyts & G. De Schutter), 163-178, Dordrecht: Foris
* Comrie, Bernard (1985) *Tense*. Cambridge: Cambridge University Press
* Dau, J.H.Christlieb (1819) *Über den richtigen Gebrauch der historischen Temporum ins besondere des Imperfecti in der Lateinischen Sprache*. Leipzig: Carl Andrä
* Dauses, August (1981) *Das Imperfekt in den romanischen Sprachen. Seine Bedeutung im Verhältnis zum Perfekt.* Wiesbaden: Steiner.
* Elsner, K. (1973) Vordergrund und Hintergrund im Lateinischen? *Altsprachliche Unterricht* 16: 56-61.
* Farron, Steven G. (1973) *The imperfect indicative tense in Latin narrative*. Columbia University Ph.D. dissertation.
* Haverling, Gerd V. M. (2010) Actionality, tense and viewpoint. *New Perspectives on Historical Latin Syntax*, vol. 2: *Constituent Syntax: Adverbial Phrases, Adverbs, Mood, Tense.* (ed. Baldi, Philip & Cuzzolin, Pierluigi), 277-523. Berlin & New York: Walter de Gruyter
* Koller, H. (1951) Praesens historicum und erzählendes Imperfekt. Beitrag zur Aktionsart der Praesensstammzeiten im Lateinischen und Griechischen. *Museum Helveticum* 8: 63-99.
* Kravar, M. (1961) An aspectual relation in Latin. The opposition imperfect-perfect. *Romanitas* 3: 293-309.
* Mayer, A. (1956) Das lateinische Imperfekt. *Glotta* 35: 114-133.
* Mellet, Sylvie (1988) *L'imparfait de l'indicatif en latin classique. Temps, aspect, modalité. Étude synchronique dans une perspective énonciative.* Dissertation Paris-Sorbonne: Société pour l’information grammaticale.
* ————— (1998) Imparfait et discours rapporté. *Oratio soluta - oratio numerosa* (ed. C. M. Ternes & D. Longrée), 116-125. Luxembourg: Centre Alexandre-Wiltheim
* Nutting, H.C. (1922) Thr Imperfect Indicative as a *Praeteritum ex Futuro*. *American Journal of Philology* 43: 359-362
* ————— (1926) Modal suggestion of the latin imperfect. *Classical Philology* 21: 81-82.
* Rosén, H. (1980) "Exposition und Mitteilung" - The imperfect as a thematic tense-form in the letters of Pliny. *On Moods and Tenses of the Latin Verb: Two essays dedicated to H. J. Polotsky on the occasion of his seventyfifth birthday*, 27-48. Munchen: Fink
* Wheeler, A.L. (1903) The imperfect indicative in Early Latin. *American Journal of Philology* 24: 163-191
* ————— (1906) The syntax of the imperfect indicative in Early Latin. *Classical Philology* 1: 357-401

  



| Partes orationis |
| --- |
| (Nomen) substantivum | (Nomen) adiectivum | Nomen numerale | Pronomen | Articulus | Verbum (temporale) | Adverbium | Participium | Coniunctio | Praepositio | Interiectio | (Particula) |
| Verbum (temporale) |
| **Persona:** Prima | Secunda | Tertia |
| **Numerus:** Singularis | Pluralis | Dualis |
| **Genus verbi:** Activum | Passivum | (Neutrum | Commune | Deponens) |
| **Modus:** Infinitivus | Indicativus | Coniunctivus | Imperativus | Optativus |
| **Tempus:** Praesens | Imperfectum | Perfectum | Plusquamperfectum | Futurum | Futurum exactum |
| **Vide etiam:** Gerundium | Supinum | Gerundivum |