ნობელის პრემიის ლაურეატი ი.ი.მეჩნიკოვი (1845-1916), ხარკოვის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული და ოდესის უნივერსიტეტის ზოოლოგიის განყოფილების გამგე.
**მეცნიერება და ტექნოლოგიები უკრაინაში** — სპეციალიზებული ორგანიზაციების ფართო ქსელი უკრაინის ტერიტორიაზე, სადაც მიმდინარეობს კვლევითი სამუშაოები. 2011 წლის მონაცემებით, უკრაინა დსთ- ში (რუსეთის შემდეგ) მეორე ადგილზე იყო პატენტის მიღებაზე განაცხადების რაოდენობით, თუმცა მათი რაოდენობა 1994-2011 წლებში 5910-დან 5253-მდე შემცირდა.  1990 წლიდან უკრაინაში მეცნიერ მუშაკთა რაოდენობა 4-ჯერ შემცირდა. 2018 წელს მეცნიერების სახელმწიფო დაფინანსება იყო — 6,1 მილიარდი გრივნა (დაახლოებით 100 მილიონი აშშ დოლარი). უფრო მეტიც, მეცნიერებისთვის სახელმწიფო სახსრების ნახევარზე მეტს იღებს უკრაინის ეროვნული მეცნიერებათა აკადემია..

მეცნიერების ისტორია თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზე
----------------------------------------------------

### მეცნიერების წინა პერიოდი

#### Ანტიკური დრო

შავი და აზოვის ზღვების ჩრდილოეთ სანაპიროებზე ძველი ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოების გაჩენის დღიდან (ძვ. წ. VIII-VII სს.) არსებობს ინფორმაცია თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზე პრემეცნიერული ცოდნის დაგროვების შესახებ. იმდროინდელი ცნობილი ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოები იყო: ოლბია (ახლანდელი სოფელი პარუტინო სამხრეთ ბუგის შესართავთან), ხერსონესი (თანამედროვე სევასტოპოლის მიდამოებში), პანტიკაპეონი (თანამედროვე ქერჩის ადგილი), ტირა ( თანამედროვე ბელგოროდ-დნესტროვსკის მიდამოებში), ფეოდოსია, კერკინიტიდი (თანამედროვე ევპატორიის ადგილზე) და სხვა. უძველესი ქალაქები აღინიშნა მნიშვნელოვანი განვითარებით განათლების, მედიცინისა და კულტურის სფეროში. მოსახლეობა დიდ ყურადღებას აქცევდა ბავშვების განათლებას: მოსწავლეები სწავლობდნენ კითხვას, თვლას, წერას, რიტორიკას და მჭევრმეტყველებას. განვითარდა ისტორია და ფილოსოფია.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა მედიცინას. ამას მოწმობს მრავალი არქეოლოგიური აღმოჩენა (ქირურგიული დანები, პინცეტები, ნემსები და ა.შ.) ოლბიაში იყო აფთიაქი. კერკინიტიდას მაცხოვრებლები კარგად იცნობდნენ და იყენებდნენ ყირიმის ტალახის სამკურნალო თვისებებს. ისტორიკოსმა პლინიუს უფროსმა ასე აღწერა საკის ტბის ერთ-ერთი ნაპირი: „...ტაურიდის ნახევარკუნძულზე არის მიწა, რომლის დახმარებითაც სხვადასხვა დაავადებებს მკურნალობენ".

#### ძველი რუსული სახელმწიფო

 მემატიანე ნესტორი
ძველი რუსეთის სახელმწიფოში განათლება მნიშვნელოვნად განვითარდა მთავრების ვლადიმერ დიდისა და იაროსლავ ბრძენის მმართველობის დროს. ვლადიმირმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა სახელმწიფოს საზღვრები და ჩაატარა ადგილობრივი მმართველობის რეფორმები, რის შედეგადაც მთელი აღმასრულებელი, საკანონმდებლო, სასამართლო და სამხედრო ძალა კონცენტრირებული იქნა დიდი მთავრის ხელში. განათლებისა და მეცნიერების აქტიური განვითარება დაიწყო რუსეთში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ. კიევში პირველი სკოლა დააარსა მთავარმა ვლადიმირმა. იქ ბოიარების და დიდებულების შვილებმა სწავლობდნენ კითხვას, წერას, საეკლესიო სიმღერებს და ბერძნულ ენას. სკოლა უშვებდ განათლებული მღვდლებს, მწიგნობრებს და მთარგმნელებს ბერძნულიდან და სხვა ენებიდან საეკლესიო სლავურ ენაზე. იაროსლავ ბრძენმა შეაგროვა წიგნები უცხო ქვეყნებში ცოდნის სხვადასხვა საკითხებზე მსოფლიოში და ჩამოაყალიბა იმ დროისთვის უზარმაზარი ბიბლიოთეკა. იაროსლავმა სკოლებში სასწავლებლად იწვევდა არა მხოლოდ მთავრებისა და სასულიერო პირების, არამედ რიგითი მოქალაქეების შვილებს.  ამ პერიოდში ცოდნის დაგროვების მთავარი მიზეზი პრაქტიკული საქმიანობა იყო. მაგალითად, სამშენებლო მასალების ქიმიური თვისებებისა და მახასიათებლების ცოდნა გამოიყენებოდა შუშის, მოზაიკის, მრავალფერადი მინანქრების, ტაძრების ფრესკულ მხატვრობაში და ა.შ. მათემატიკური ცოდნა ასევე გამოყენებული იყო შენობების მშენებლობაში.

ძველ რუსულ სახელმწიფოში სათანადო ყურადღება ექცეოდა მედიცინას. ამრიგად, მოციქულთასწორი ოლღა იყო პირველი, ვინც დააარსა საავადმყოფოები კიევში და ავადმყოფთა მოვლა ქალებს ანდო. გარდა ამისა, რუსეთის ისტორიაში პირველი გამოჩენილი ქალი ექიმი იყო კიევის დიდი ჰერცოგის მსტისლავ ვლადიმიროვიჩის ქალიშვილი ევპრაქსია-ზოია. საკუთარი სამედიცინო პრაქტიკისა და იმდროინდელი ექიმების კვლევების ანალიზის საფუძველზე, ევპრაქსიამ დაწერა სამეცნიერო ტრაქტატი კონსტანტინოპოლში 1130-იან წლებში, სახელწოდებით "ალიმმა" (მაზი).

გეოგრაფიულმა ცოდნამ მნიშვნელოვანი განვითარება მიაღწია რუსეთში. "წარსული წლების ამბავში" მემატიანე ნესტორი აღმოსავლეთ სლავური ტომებ აკავშირებდა სხვადასხვა მდინარეებთან, მათ შორისდუნაისთან, დნეპერთან, მორავას, პრიპიატთან, დვინას, დესნას და სულასთან. მან საკმარისად დეტალურად აღწერა გზა „ვარანგიელებიდან ბერძნებამდე", რომელიც გადიოდა დნეპრის, ლოვატის, ილმენის ტბის, მდინარე ვოლხოვის და შემდგომ ვარანგიის ზღვის გასწვრივ. მატიანეში დასახელებულია მრავალი მაშინდელი და უძველესი ქვეყანა, რაც ასევე მიუთითებს გეოგრაფიის დარგში ცოდნის შესახებ.

ბიზანტიამ უდიდესი გავლენა მოახდინა რუსეთის ფილოსოფიურ განვითარებაზე, რაც აძლევდა წვდომას ბერძნული და რომაული სამყაროს ბუნებრივ სამეცნიერო ნაშრომებზე. თარგმნილი წიგნებიდან მათ მიიღეს სამეცნიერო ცოდნა ბუნებისმეტყველების შესახებ (ბასილი დიდის „ექვსი დღე" და „ფიზიოლოგი"), გეოგრაფია (კოზმა ინდიკოლოვის „ტოპოგრაფია"), ფილოსოფია (მოკლე ნაწყვეტები პლატონისა და არისტოტელეს ნაშრომებიდან). კიევის რუსეთს ჰყავდა თავისი ფილოსოფოსები: მიტროპოლიტი კლიმენტ სმოლიატიჩი და ვოლინის მთავარი ვლადიმერ ვასილკოვიჩი.  მეცნიერების აქტიური განვითარება შეინიშნებოდა კიევის რუსეთის დაშლამდე.

 კოზმა ინდიკოპლოვას მსოფლიო რუკა
#### XVI - XVII საუკუნის დასაწყისი

ამ პერიოდში მეცნიერების შესამჩნევი ვარდნა შეიმჩნეოდა. ამავდროულად, აღსანიშნავია ლინგვისტური მეცნიერების ზოგიერთი სამეცნიერო დარგის — ლექსიკოგრაფიის და ლექსიკოლოგიის შესამჩნევი განვითარება. იმდროინდელ ცნობილ ლექსიკოგრაფებს შორის განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს უკრაინული ენის ერთ-ერთი უძველესი ლექსიკონის ("Лексіконъ славенорωсскїй и именъ Тлъкованїє") ავტორი პამვო ბერინდუ, პირველი ბეჭდური საეკლესიო სლავურ-უკრაინული ლექსიკონის (გამოქვეყნებული ვილნაში 1596 წელს) ავტორი ლავრენტი ზიზანია და ივან ფედოროვი, რომელმაც გამოაქვეყნა პირველი აღმოსავლეთ სლავური პრაიმერი.

1576 წელს პრინცმა კონსტანტინე ოსტროჟსკიმ დააარსა ოსტროს აკადემია, პირველი სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულება უკრაინაში, თავის საგვარეულო ქალაქ ოსტროგში. ოსტროს აკადემიის საქმიანობა ეფუძნებოდა შვიდი თავისუფალი მეცნიერების (გრამატიკა, რიტორიკა, დიალექტიკა, არითმეტიკა, გეომეტრია, მუსიკა, ასტრონომია), ასევე „უმაღლესი" მეცნიერებების: ფილოსოფია, თეოლოგია, მედიცინა, ტრადიციული შუა საუკუნეების ევროპისთვის შესწავლას.. ოსტროს აკადემიის სტუდენტები ეუფლებოდნენ ხუთ ენას: სლავურს, პოლონურს, ებრაულს, ბერძნულს, ლათინურს.

სკოლის პირველი რექტორი იყო მწერალი გ.სმოტრიცკი. აკადემიამ დიდი გავლენა მოახდინა უკრაინაში პედაგოგიური აზროვნების განვითარებასა და სკოლების ორგანიზებაზე: მოგვიანებით მისი მოდელით მოქმედებდნენ მოძმე სკოლები ლვოვის, ლუცკის, ვლადიმირის (ახლანდელი ვლადიმერ-ვოლინსკის). აკადემიის სტუდენტები იყვნენ: ცნობილი მეცნიერი და მწერალი მ.სმოტრიცკი, ჰეტმან პ. საგაიდაჩნი, კიევის პეჩერსკის ლავრის არქიმანდრიტი ელისე პლეტნეტსკი და სხვა გამოჩენილი საეკლესიო და კულტურის მოღვაწეები. 1624 წელს ოსტროში იეზუიტების კოლეჯის ჩამოყალიბებით, ოსტროს აკადემია დაინგრა და 1636 წელს შეწყვიტა არსებობა.

 უკრაინული ენის ერთ-ერთი უძველესი ლექსიკონის პირველი გვერდი.
#### XVII-XVIII საუკუნეების დასასრული

 კიევის სინოფსისი
იმ დროის წამყვან მეცნიერებს შორის იყვნენ ინოკენტი გიზელი, იოანიკი გალატოვსკი, ლაზარ ბარანოვიჩი, ანტონი (რადივილოვსკი), თეოდოსიუს საფონოვიჩი, არსენი სატანოვსკი, ვარლაამ იასინსკი, სიმეონ პოლოცკი, ეპიფანე სლავინეცკი და სხვები. ინოკენტი გიზელი, რომელიც მოღვაწეობდა ისტორიის დარგში, არის "სინოფსისის "ავტორი (1674) - მოკლე მონახაზი უკრაინისა და რუსეთის ისტორიიდან უძველესი დროიდან მე -17 საუკუნის ბოლო მეოთხედამდე, რომელიც ძალიან პოპულარობით სარგებლობდა და ოფიციალურ სახელმძღვანელოდაც კი გამოიყენებოდა.

ამ პერიოდში შეინიშნებოდა ლინგვისტიკის ჩამოყალიბება. იმ დროის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მეცნიერად ითვლება ბერძნულ-სლავურ-ლათინური ლექსიკისა და წმინდა წერილების ნაკლებად გასაგები სიტყვების ლექსიკონის ავტორი ეპიფანე სლავინეცკი.

ისტორიულ და ლინგვისტურ კვლევებთან ერთად, კიევ-მოჰილას აკადემიის მეცნიერებმა ყურადღება გაამახვილეს ასტრონომიის, მათემატიკის, მედიცინისა და გეოგრაფიის რთულ საკითხებზე კერძოდ, იოანიკი გალატოვსკი ცდილობდა ჩასწვდომოდა ისეთი ბუნებრივი მოვლენების მიზეზებს, როგორიცაა მზის და მთვარის დაბნელება, ღრუბლიანობა, ქარი, ელვა და ა.შ. ეპიფანიუს სლავინეცკიმ სლავურ ენაზე თარგმნა ვესალიუსის ანატომიის სახელმძღვანელოები.

### უკრაინა რუსეთისა და ავსტრია-უნგრეთის შემადგენლობაში

რუსეთისა და ავსტრო-უნგრეთის იმპერიებში უკრაინული მიწების განაწილების დაფიქსირების შემდეგ, უკრაინაში მეცნიერების განვითარების ახალი ეტაპი დაიწყო.

#### რუსეთის შემადგენლობაში

1707 - 1708 წლებში ფეოფან პროკოპოვიჩმა შეადგინა ლექციების კურსი არითმეტიკისა და გეომეტრიის შესახებ კიევ-მოჰილას აკადემიის სტუდენტებისთვის.

რუსეთის მთავრობამ გახსნა 3 უნივერსიტეტი: ხარკოვის (1804), კიევის ტარას შევჩენკოს სახელობის ეროვნული უნივერსიტეტი (1834) და ნოვოროსიისკის (1865). ამ უნივერსიტეტებში კონცენტრირებულნი იყვნენ მოწვეული მასწავლებლები და პროფესორები რუსეთის სხვა რეგიონებიდან, ძირითადად სანქტ-პეტერბურგიდან, მოსკოვიდან და ბალტიისპირეთის ქვეყნების გერმანული საგანმანათლებლო დაწესებულებებიდან. რამდენიმე ადგილობრივმა მკვლევარმა ასევე დაიწყო პედაგოგიური მოღვაწეობას უნივერსიტეტებში. თუმცა, უკვე მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში, უკრაინის მკვიდრთა რიცხვი უნივერსიტეტის მასწავლებლებს შორის გაიზარდა და მე-20 საუკუნის დასაწყისისთვის უნივერსიტეტებში ჩამოყალიბდა ძლიერი ადგილობრივი სამეცნიერო სკოლები.

უკრაინაში მომუშავე მეცნიერებმა არაერთი მსოფლიო დონის სამეცნიერო აღმოჩენა გააკეთეს. კერძოდ, ანატომმა და ჰისტოლოგმა ვლადიმირ ბეცმა აღწერა ნერვული უჯრედები და ნეირონები, ჰისტოლოგმა ნიკანორ ჰრჟნშჩევსკიმ აღმოაჩინა ეპითელიუმი ფილტვებში, ბოტანიკოსმა სერგეი ნივაშინმა აღწერა ორმაგი განაყოფიერება აყვავებულ მცენარეებში, ილია მეჩნიკოვმა აღწერა უჯრედული იმუნიტეტი და ფაგოციტოზი, რისთვისაც მიიღო ნობელის პრემია. ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. ფიზიოლოგმა ვლადიმერ პრავდიჩ-ნემინსკიმ გაზომა პირველი არაინვაზიური ელექტროენცეფალოგრამა .

ბევრი ისეთი უკრაინელი მეცნიერი, როგორიც იყო ქირურგი ნიკოლაი სკლიფოსოვსკი, აგრძელებდა სამეცნიერო კარიერას რუსეთის რეგიონებში, თუმცა ინარჩუნებდა იდენტობას .

#### ავსტრია-უნგრეთის შემადგენლობაში

ჯერ კიდევ ავსტრია-უნგრეთის მმართველობის დროიდან ფუნქციონირებდა ლვოვის უნივერსიტეტი. 1875 წელს გაიხსნა ჩერნივცის უნივერსიტეტი.

#### უკრაინის 1917-1920 წლების რევოლუცია და მეცნიერება

### უკრაინის სსრ

ამ პერიოდში საგრძნობლად განვითარდა მეცნიერება, ნებაყოფლობით საფუძველზე შიქმნა სხვადასხვა პროფილის სამეცნიერო საზოგადოებები, რომლებმაც გააერთიანეს როგორც მოყვარულები, ისე ცნობილი მეცნიერები. აწარმოებდნენ უფასო სამეცნიერო კვლევებს.. მე-20 საუკუნეში უკრაინაში ფუნქციონირებდა 35 სამეცნიერო საზოგადოება.

ამასობაში უკრაინის საყოველთაო მეცნიერებათა აკადემიის (VUAN) ნოემბრის სესიაზე 1929 წ. მიღებულ იქნა მოულოდნელი გადაწყვეტილება აკადემიის სისტემაში არსებული ყველა სამეცნიერო საზოგადოების ლიკვიდაციის შესახებ. და 1930 წელს, კომუნისტური პარტიის (ბ) U ცენტრალურმა კომიტეტმა ასევე გამოსცა დადგენილება "პარტიის ამოცანების შესახებ სამეცნიერო მუშაობის სფეროში", რომელიც მოუწოდებდა გადამწყვეტი ბრძოლას წვრილბურჟუაზიული, ინდივიდის ინდივიდუალური დამოკიდებულების წინააღმდეგ. გადაწყვეტილების შედეგი იყო საზოგადოებების სწრაფი დაცემა, რომლებიც ვერ იარსებებდნენ ახალ პირობებში, რაც ითვალისწინებდა კომპეტენტური ორგანოების მუდმივ ჩარევას თავისუფალ სამეცნიერო კვლევაში. სამეცნიერო პარტნიორობის უმეტესობამ შეწყვიტა ფუნქციონირება და ის, ვინც არსებობდა VUAN-ის სტრუქტურის მიღმა, ძლივს გადარჩა, თუმცა მათ განაგრძეს არსებობა უფრო დიდი ხნის განმავლობაში, რადგან მათი საქმიანობა არ ექვემდებარებოდა ასეთ მკაცრ რეგულირებას სახელმწიფოს მიერ. 

უკრაინის სსრ მეცნიერებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს მსოფლიო მეცნიერების საგანძურში. მათი მრავალი განვითარება გახდა საფუძველი ახალი ინდუსტრიების, მოწინავე ტექნოლოგიების, მასალების, მანქანებისა და მექანიზმების შესაქმნელად. რესპუბლიკაში 200 ათასი მეცნიერი მუშაობდა, მათ შორის 62 ათასი დოქტორი და მეცნიერებათა კანდიდატი. უკრაინის სსრ- ში იყო 150 უნივერსიტეტი, სადაც დასაქმებული იყო 1,4 ათასი პროფესორი და მეცნიერებათა დოქტორი, დაახლოებით 16 ათასი ასოცირებული პროფესორი და მეცნიერებათა კანდიდატი. მეცნიერთა დიდი ჯგუფი მუშაობდა ვ. უკრაინის სსრ უმსხვილესი სამეცნიერო ცენტრი იყო უკრაინის PCP-ის მეცნიერებათა აკადემია - 81 ათასი თანამშრომელი, მათ შორის 14 ათასი მეცნიერი, მათ შორის 1000-ზე მეტი ექიმი და 7000 მეცნიერებათა კანდიდატი, 300 აკადემიკოსი და უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის შესაბამისი წევრები.

ფუნდამენტური კვლევის შედეგებმა შესაძლებელი გახადა ახსნილი ყოფილიყო მთელი რიგიმოვლენები ატომური ბირთვების გამოყოფის დროს, შეექმნა მატერიის ფუნდამენტურად ახალი მდგომარეობა მოცემული თვისებებით, გაშიფრა რთული ქიმიკატების სტრუქტურა და შექმნა მეცნიერული წინაპირობები ცოცხალი ორგანიზმების მემკვიდრეობისა და ცვალებადობის კონტროლისთვის. ამ ტექნოლოგიების მაღალი ხარისხი დადასტურდა ინდუსტრიულ ქვეყნებზე ლიცენზიების გაყიდვით.

მეცნიერება დამოუკიდებელ უკრაინაში
---------------------------------

უკრაინაში, ისევე როგორც ყოფილი სსრკ-ს ტერიტორიის სხვა სახელმწიფოებში, 1990-იან წლებში მეცნიერების დარმასვლა დაიწყო. მკვეთრად შემცირდა კვლევების დაფინანსება, სამეცნიერო კვლევებში და განვითარებაში ჩართული პერსონალის რაოდენობა (განსაკუთრებით 1991-1999 წლებში). 1990 წლიდან ყოველწლიურად უკრაინაში მეცნიერთა საერთო რაოდენობა შმცირდა.

უკრაინაში მეცნიერ მუშაკთა რაოდენობა Ukrstat-ის მიხედვით ყოველწლიურად ასეთია:

* 1990 - 313 079 პირი;
* 1995 - 179 799 პირი;
* 2000 - 120 773 პირი;
* 2005 წელი - 105 512 პირი;
* 2010 წელი - 89 564 პირი;
* 2013 წელი - 77 853 პირი.

უკრაინის მეცნიერებაში კადრების რაოდენობის შემცირება არათანაბარი იყო და თან ახლდა პოლიტიკურ და იურიდიულ მეცნიერებებში დასაქმებულ მკვლევართა რაოდენობის მნიშვნელოვანი ზრდა. დამოუკიდებლობის წლებში (როგორც 2020 წლის მედიაშია ნათქვამი), პოლიტიკურ მეცნიერებებში მკვლევართა რაოდენობა 5,6-ჯერ გაიზარდა, ხოლო პოლიტიკურ მეცნიერებებში მკვლევართა რაოდენობა იმავე პერიოდში 3,5-ჯერ გაიზარდა . ამავე პერიოდში საპილოტე სამრეწველო საწარმოების სპეციალისტების რაოდენობა 23-ჯერ შემცირდა. 

სამეცნიერო პერსონალის დაბერების პრობლემა ჩანს უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაგალითზე, სადაც 2014 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით, მეცნიერ მუშაკთა საშუალო ასაკი იყო 51,8 წელი (მეცნიერებათა კანდიდატების საშუალო ასაკი არის 50,9, ხოლო მეცნიერებათა დოქტორი არის 63,7 წლის). უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის პრეზიდენტის პოსტი 1962–2020 წლებში ეკავა აკადემიკოს ბ. პატონს, რომელიც, ალბათ, არის მეცნიერებათა აკადემიის ყველაზე ხანდაზმული (როგორც ასაკით, ასევე თანამდებობის დროით) პრეზიდენტი. ის უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ხნისაა. უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ვებსაიტს, სხვა სამთავრობო ორგანოების ვებსაიტებისგან განსხვავებით, არ აქვს რუსულენოვანი ვერსია.

პოსტსაბჭოთა პერიოდში სამეცნიერო კვლევებისა და განვითარების ორგანიზაციების რაოდენობა უკრაინაში თითქმის სტაბილური დარჩა - 1344 1991 წელს და 1143 2013 წელს. 

2013 წლიდან უკრაინის სამეცნიერო სექტორი თანამდებობიდან გათავისუფლების ტალღამ დააზარალა. სამეცნიერო დაწესებულებებში არასაკმარისი დაფინანსების გამო საჭირო გახდა თანამშრომელთა ნახევარ განაკვეთზე გადაყვანა, ან თუნდაც სამეცნიერო ორგანიზაციების დახურვა. 2017 წლის აპრილში, უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის პრეზიდენტმა ბორის პატონმა განაცხადა, რომ „ბიუჯეტის ქრონიკული დაფინანსების" გამო ექვსი აკადემიის ინსტიტუტი ლიკვიდირებული იყო და უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ბიუჯეტის დეფიციტი 23 მილიონ დოლარზე მეტი იყო . 2016 წელს აკადემიის თანამშრომელთა რაოდენობა 6 ათასზე მეტი ადამიანით შემცირდა. თუ 2016 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით აკადემიას ჰყავდა 37447 ადამიანი (მათ შორის 18346 მეცნიერი) , მაშინ 2017 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიას ჰყავდა მხოლოდ 31129 თანამშრომელი (მათ შორის 15919 მეცნიერი) . 2013-2015 წლებში უკრაინის აგრარულ მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის თანამშრომელთა რაოდენობა 52%-ით შემცირდა - 12,7 ათასი ადამიანიდან 5,9 ათას ადამიანამდე.

2020 წლის მდგომარეობით, შენარჩუნებულია ვითარება, როდესაც უკრაინის ზოგიერთი სამეცნიერო ინსტიტუტი უსახსრობის გამო იძულებულია ნახევარ განაკვეთზე იმუშაოს. 2020 წლის მარტის მდგომარეობით, პატონის სახელობის ელექტრო შედუღების ინსტიტუტი მუშაობდა კვირაში 4 დღე, ხოლო უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მ.ს. გრუშევსკის სახელობის უკრაინის არქეოგრაფიისა და წყაროთმცოდნეობის ინსტიტუტი თვეში 11 დღე  .

### მეცნიერება რუსეთის შეჭრის პერიოდში

იუნესკოს მონაცემებით, 2024 წლის მარტისთვის უკრაინის სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის 1443 შენობა და ლაბორატორია, რომლებიც 177 სამეცნიერო დაწესებულებას ეკუთვნოდა, განადგურდა ან დაზიანდა რუსეთის შემოჭრის დროს. ამ ზარალის აღდგენა 1,26 მილიარდ დოლარზე მეტს შეადგენს. 18 სამეცნიერო ინსტიტუტი იძულებული გახდა ადგილმდებარეობა შეეცვალა. მეცნიერთა და უნივერსიტეტის მასწავლებლების 6,3% ემიგრაციაში წავიდა, 5,5% გახდა იძულებით გადაადგილებული პირი. უკრაინელი მეცნიერების დაახლოებით 30% მუშაობს დისტანციურად. ყველაზე მეტად ხარკოვის რეგიონის სამეცნიერო ინფრასტრუქტურა დაზარალდა. ატომური ელექტროსადგურების უსაფრთხოების პრობლემების ინსტიტუტში, რომელიც მდებარეობს ზაპოროჟიეს მახლობლად, მოიპარეს ან გაანადგურეს რადიოლოგიური სიტუაციის მონიტორინგის მოწყობილობა, რამაც მნიშვნელოვანი საფრთხე შეუქმნა რეგიონის უსაფრთხოებას.

მეცნიერების ორგანიზაცია
-----------------------

უკრაინაში მეცნიერების ორგანიზაციას ახორციელებს უკრაინის მეცნიერების, ინოვაციებისა და ინფორმატიზაციის სახელმწიფო სააგენტო, რომელიც სამეცნიერო დაწესებულებებთან ერთად განსაზღვრავს სამეცნიერო კვლევის განვითარების მიმართულებას და ეროვნულ ეკონომიკაში გამოყენებას. სახელმწიფო უწყება მეცნიერების განვითარების გეგმებს წარუდგენს უკრაინის მთავრობას ან უმაღლეს რადას დასამტკიცებლად და სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ან სხვა წყაროებიდან დაფინანსების უზრუნველსაყოფად.

უკრაინაში სამეცნიერო კვლევების ორგანიზებისა და მართვის სახელმწიფო სისტემა შესაძლებელს ხდის მეცნიერების კონცენტრირებას და ორიენტირებას ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანების შესასრულებლად. სამეცნიერო საქმიანობის მართვა აგებულია ტერიტორიულ-სექტორულ პრინციპზე. 

უმაღლესი სახელმწიფო სამეცნიერო ცენტრი არის უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია (NAS of Ukraine). იგი უკრაინის მეცნიერების, ინოვაციებისა და ინფორმატიზაციის სახელმწიფო სააგენტოსთან ერთად ხელმძღვანელობს და კოორდინაციას უწევს ფუნდამენტურ და გამოყენებით კვლევებს მეცნიერების სხვადასხვა დარგში. NAS არის სახელმწიფო სამეცნიერო დაწესებულება, რომელიც აერთიანებს მეცნიერების ყველა სფეროს და ინარჩუნებს საერთაშორისო ურთიერთობებს სხვა ქვეყნების სამეცნიერო ცენტრებთან. უკრაინის NAS-ის შემადგენლობაში შედის განყოფილებები მეცნიერების შესაბამისი დარგების მიხედვით, კერძოდ მათემატიკაში, კომპიუტერული მეცნიერებაში, მექანიკაში, ფიზიკასა და ასტრონომიაში ; გეომეცნიერებებში ; ქიმიაში, ზოგად ბიოლოგიაში, ეკონომიკაში, ისტორიაში, ფილოსოფიაში, ლიტერატურაში, ენასა და ხელოვნებაში და ა.შ.

NAS მოიცავს სამეცნიერო ინსტიტუტებს შესაბამისი რეგიონებიდან. ფუნქციონირებს ტერიტორიული ფილიალები (დონეცკი, დასავლეთი, სამხრეთი და სხვ.) და სხვა ტერიტორიული ფილიალები.

მეცნიერების დაფინანსება
-----------------------

უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია იღებს უკრაინის ბიუჯეტიდან სამეცნიერო კვლევებისთვის გამოყოფილი თანხების დიდ ნაწილს. 2017 წელს უკრაინის ბიუჯეტიდან მეცნიერებისთვის 4,7 მილიარდი გრივნა გამოიყო, საიდანაც 2,7 მილიარდი გრივნა უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნულმა აკადემიამ მიიღო.  უკრაინის განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მეშვეობით უკრაინის უნივერსიტეტების სამეცნიერო განვითარებისთვის გამოიყო მხოლოდ 621,5 მილიონი გრივნა (და ამ თანხის ნაწილი გრანტების სახით გადავიდა უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაში).  2018 წლისთვის მეცნიერებისთვის 6,1 მილიარდი გრივნა გამოიყო.  2018 წელს ბიუჯეტის დაფინანსების ზრდა, პირველ რიგში, გავლენას მოახდენს უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაზე (დაფინანსების ზრდა 38%-ზე მეტით) და, უფრო მცირე ზომით, საუნივერსიტეტო მეცნიერებაზე (ზრდა მხოლოდ 12%).

უკრაინის სამეცნიერო დაწესებულებების გალერეა
-------------------------------------------

* Президиум НАН Украины по улице Владимирскойუკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიისპრეზიდიუმი ვლადიმირსკაიას ქუჩაზე
* Институт ботаники имени Н. Г. Холодного НАН Украиныუკრაინის ბოტანიკის ინსტიტუტი
* Институт зоологии имени И. И. Шмальгаузена НАН Украиныუკრაინის ზოოლოგიის ინსტიტუტი
* Национальный научно-природоведческий музей НАН Украиныმეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ეროვნული სამეცნიერო ბუნებრივი უკრაინის ისტორიის მუზეუმი
* Львовская научная библиотека им. В. Стефаника НАН Украиныლვოვის სამეცნიერო ბიბლიოთეკის სახელობის. უკრაინის NAS V. Stefanik
* Львовская национальная научная библиотека Украины имени Василия Стефаника (читальный зал)ვასილ სტეფანიკის სახელობის უკრაინის ლვოვის ეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა
* Институт языкознания имени А. А. Потебниენათმეცნიერების ინსტიტუტი
* Институт гидробиологии и Институт археологии НАН Украиныუკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ჰიდრობიოლოგიის ინსტიტუტიდა არქეოლოგიის ინსტიტუტი

ლიტერატურა
----------

* Украина XXI века: стратегия науки // Образование. В 1992.
* Украинская наука: прошлое, настоящее, будущее: Ежегодник. Выпуск 14-15 / Под общ. ред. М. В. Лазаровича. Тернополь: Издательство ТНЭУ «Экономическая мысль», 2010. 340 с.
* Кремень В. Г. Образование и наука в Украине: инновационные аспекты. Стратегия. Реализация. К .: Грамота, 2005. — 448 с.
* Попадмитриу С. Брак русской княжны Мстиславны-ДОБРОДЕЯ с греческим царевичем Алексеем Комниным, т. 11 (1-2). — Византийский временник, 1904.

სქოლიო
------

1. ↑  Султанова Л. Ш. Айдинова М. А. Значение канала трансфера новых технологий для Узбекистана // Актуальные вопросы современной науки. — 2014. — № 1 (2,3). — С. 87
2. ↑  Лазарович, Николай Васильевич. История Украины: учебное пособие / В. Лазарович. — Киев: Знание, 2008.- С. 85
3. ↑  Кульчицкий С. В. Мицик Ю. А. Власов В. С. История Украины: Справочник для абитуриентов и школьников общеобразовательных учебных заведений. — К .: Литера ЛТД, 2007. — С.78
4. ↑  Лазарович, Николай Васильевич. История Украины: учебное пособие / В. Лазарович. — Киев: Знание, 2008.- С. 90
5. ↑  Ткаченко В. В. Научные общества Украины 20-30-х гг. XX в.. ციტირების თარიღი: 2014-11-02
6. 1 2  Государственная служба статистики Украины. ციტირების თარიღი: 2016-04-07
7. 1 2 3  Не научный подход. Как украинские ученые борются за выживание. ციტირების თარიღი: 2020-05-25
8. ↑  Архивированная копия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-11-17. ციტირების თარიღი: 2016-04-07.
9. ↑  Академия наук Украины: денег нет, ученых все меньше. ციტირების თარიღი: 2017-07-02
10. ↑  ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2016 р.). ციტირების თარიღი: 2017-07-02
11. ↑  ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2017 р.). ციტირების თარიღი: 2017-07-02
12. ↑  ЮНЕСКО: Восстановление научной инфраструктуры Украины обойдется более чем в 1,26 миллиарда долларов. ЮНЕСКО (2024-03-12).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2024-03-11.
13. ↑  Положение о Государственном агентстве по вопросам науки, инноваций и информатизации Украины от 8 апреля 2011 N 437/2011
14. 1 2 3 4  Украина увеличила финансирование науки на треть. ციტირების თარიღი: 2018-01-07