**სტუმარ-მასპინძელი** — ქართველი პოეტის, ვაჟა-ფშაველას პოემა, რომელიც 1893 წელს დაწერა. პირველად გამოქვეყნდა გაზეთ „ივერიაში" 1893 წელს (№ 146, 149, 152). ხელნაწერში სათაურად ჰქონდა „ზვიადაური". პოემა მოგვითხრობს ხევსურებსა და ქისტებს შორის არსებულ შუღლზე.

პოემის პირველწყაროები
---------------------

ვაჟა-ფშაველამ წერილში „ჩემი პოემების შესახებ" „სტუმარ-მასპინძლის" ხალხურ წარმომავლობაზე მიუთითა: „ზეპირგადმოცემამ მომცა მხოლოდ ერთი ადამიანის, ზვიადაურის სახელი და ერთი ეპიზოდი, სახელდობრ, ის, რომ მას ქისტები თავიანთი მკვდრის, დარლას საფლავზე ჰკლავენ, ხანჯალს ურჭობენ ნელ-ნელა ყელში და ცდილობენ, როგორმე შეაშინონ, მოდრიკონ, რომ მსხვერპლი მსხვერპლად გამოდგეს. ზვიადაური ქვავდება და გაიძახის: ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა! დანარჩენი პოემაში საკუთარი ფანტაზიის ნაყოფია".

ლიტერატურათმცოდნეები აგრეთვე მიუთითებენ, რომ „ფოლკლორში ცნობილია ლეკების მიერ თუში ლუხუმის დაკვლის ამბავიც. ლუხუმის ამბავში ქალის მოტივიც არსებობს, რაც აღაზას მოტივს ნაწილობრივ, ზოგადი შთაბეჭდილებით ეხმაურება. დაღესტანში ტყვედ მყოფი თუში ქალი, რომელიც საზარელი აქტის ასრულებას ესწრება, ლეკებს შესძახებს, თუ არ გეშინიათ, ხელი შეუხსენითო. ლუხუმს ერთადერთი, მარჯვენა ხელი ჰქონდა, მაგრამ ლეკებმა ისიც არ შეუხსნეს".

პერსონაჟები
-----------

* ჯოყოლა ალხასტაისძე – ქისტი მონადირე
* ზვიადაური – ხევსური მონადირე
* აღაზა – ჯოყოლას მეუღლე
* მუსა – უხუცესი ქისტი
* ბაბურაული – ხევსურების წინამძღოლი

მოკლე შინაარსი
--------------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
პოემაში მოქმედება მიმდინარეობს ქისტეთში. მის დასაწყისში ერთმანეთს ხვდებიან სანადიროდ წასული ჯოყოლა და ზვიადაური. ჯოყოლამ ზვიადაური სახლში ისტუმრა. იქ ზვიადაურს გაიცნობს ჯოყოლასთან სტუმრად მყოფი მოხუცი ქისტი, რომელიც ზვიადაურს იცნობს, როგორც ქისტების მოსისხლე მტერს. ქისტი ზვიადაურის სტუმრობის ამბავს მთელს სოფელს შეატყობინებს, რის შემდეგაც ამ უკანასკნელს დაატყვევებენ.

ჯოყოლა ზვიადაურის გათავისუფლების აუცილებლობას იმ მოტივით ხსნის, რომ ოჯახში სტუმრის დატყვევება მის (მასპინძლის) შეურაცხყოფას ნიშნავს, ამიტომ ჯოყოლა სამართლის სხვა დროს აღსრულებას მოითხოვს, როდესაც უკვე ზვიადაური ჯოყოლას ოჯახს დატოვებდა. შელაპარაკების დროს ის თავის თანასოფლელს -მუსას სასიკვდილოდ დაჭრის. 

ქისტებმა ზვიადაური მის მიერ მოკლულ დარლას საფლავზე მაინც აწამეს, სურდათ გაეტეხათ, მაგრამ ამაოდ,ზვიადაური წარბსაც არ ხრიდა. სანამ ცოცხალი იყო, ის შემდეგ სიტყვებს ამბობდა: „ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა". ქისტებმა გული მხოლოდ იმით იჯერეს, რომ ზვიადაურის გვამი ღია ცის ქვეშ, ძაღლების საჯიჯგნად დატოვეს.

ხევსურები
ჯოყოლას მეუღლე აღაზამ ზვიადაური დაიტირა, როგორც კარგი ვაჟკაცი, მაგრამ როცა ის სახლში ბრუნდებოდა, მას მოეჩვენა, რომ მიცვალებულები მისდევდნენ და რისხავდნენ. აღაზას მოელანდა მკვდარი ძმა, რომელიც საფლავიდან წამომდგარიყო და დას გაჰკიოდა.

შინმოსულმა აღაზამ ჯოყოლასთან იცრუა, მაგრამ ჯოყოლამ არ დაუჯერა. აღაზამ ბოლოს სიმართლე უამბო, რომ ცრემლები ზვიადაურს შესწირა იმიტომ, რომ უცხო შეებრალა, რადგან ამ უკანასკნელს არავინ ჰყავდა დამტირებელი, ამით მან მისი ვაჟკაცობა მოიწონა. ჯოყოლამაც მოუწონა ცოლს საქციელი და აღნიშნა, რომ ქალს ვერ განსჯიდა, რადგან კარგ ვაჟკაცს გლოვა მუდამ უხდებოდა.

ზვიდაურის მკვლელობის გამო ხევსურები ქისტეთის სოფელს თავს დაესხნენ. ჯოყოლამ იცოდა, რომ თანასოფლელები მას არ გაიკარებდნენ და რადგანაც მათთვის ერთგულების დამტკიცება სურდა, გადაწყვიტა ხევსურებს მარტო შებრძოლებოდა. ჯოყოლა დაიღუპა, ქისტებმა კი მისი მოქმედება მეტიჩრობად ჩათვალეს.

ქისტებმა აღაზას ქმარი სასაფლაოზე არ დააკრძალვინეს, ამიტომ მან ჯოყოლა კლდის თავზე დამარხა. ამის შემდეგ აღაზამ საშინელი მარტოობა იგრძნო და ადიდებულ მდინარეში გადაეშვა.

კადრი ფილმიდან - ვედრება.

პერსონაჟების პროტოტიპები
------------------------

ერთი ცნობით, როცა შამილმა შარიათის კანონების გავრცელება დაიწყო, მთიელები, რომლებიც ვერ ეგუებოდნენ მას, წინააღმდეგობას უწევდნენ. ერთ-ერთი ასეთი სერიოზული მოწინააღმდეგე ჯოყოლა დარქიზანაშვილი ყოფილა. ამ წინააღმდეგობის გამო შამილმა მთას ბლოკადა გამოუცხადა და ქისტები იძულებულები გახნდნენ საქართველოში გადმოსულიყვნენ. ხალხური გადმოცემების მიხედვით, ეს ჯოყოლა უნდა იყოს ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოების გმირის პროტოტიპი.

ზვიადაურის პროტოტიპი უნდა იყოს ლაგაზათ ზვიადი, შემორჩენილია მისი საფლავი სოფელ არდოტში. მისი გვარი ყოფილა გიგაური.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* „სტუმარ-მასპინძელი" — რადიოთეატრი
* „სტუმარ-მასპინძელი" — კითხულობს გივი ჩუგუაშვილი
* „სტუმარ-მასპინძელი" — goodreads.com


| პოემის ტექსტი
  |
| --- |
| allgeo.org · nplg.gov.ge |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ვაჟა-ფშაველა |
| --- |
|  |
| პოემები | 
* *ალუდა ქეთელაური*
* *ბახტრიონი*
* *გველის-მჭამელი*
* *გოგოთურ და აფშინა*
* *ეთერი*
* *კოპალა*
* *მოხუცის ნათქვამი*
* *სტუმარ-მასპინძელი*
* *ძაღლიკა ხიმიკაური*
 |
|  |
| მოთხრობები | 
* *ამირანის ხმალი*
* *ამოდის, ნათდება!*
* *არწივი*
* *ბათურის ხმალი*
* *ბუნების მგოსნები*
* *გასამართლებული ჩიბუხი*
* *დათვი*
* *ვერხვი*
* *ია*
* *კლდემ მხოლოდ ერთხელ სთქვა*
* *მგელი*
* *მთანი მაღალნი*
* *მთის წყარო*
* *პატარა მწყემსის ფიქრები*
* *როგორ გაჩნდენ ბუები ქვეყანაზედ?*
* *სათაგური*
* *სვავი*
* *სიზმარი ობლისა*
* *ტრედები*
* *ფესვები*
* *ქუდოვანი*
* *ქუჩი*
* *შალვას ნანახი ხატი*
* *შვლის ნუკრის ნაამბობი*
* *შობის წინა ღამე ტყეში*
* *ჩვენი მამალი*
* *ჩხიკვთა ქორწილი*
* *ცრუპენტელა აღმზრდელი*
* *წიფლისჩიტა*
* *ხმელი წიფელი*
 |
|  |
| ესეები | 
*კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი* |
|  |
| პიესები | 
*მოკვეთილი* |
|  |
| ლექსები | 
* *1795 წლის სახსოვრად*
* *ადგილო კურუმ-კურუმო*
* *აკაკის საიუბილეოდ*
* *ალექსანდრე ყაზბეგს*
* *არც-რა ტანთ მცვია, არც ფეხთა*
* *ამირანი*
* *არაგვს*
* *არწივი*
* *ბაკური*
* *ბუნების გლოვა*
* *გაზაფხული*
* *გაზაფხული*
* *გაზაფხული*
* *გაზაფხულს ია ამოდის*
* *გამოღმით მე ვარ, გაღმა – შენ*
* *გიგი*
* *გიორგი სააკაძის სურათზედ*
* *გლეხის სიმღერა*
* *გული გავგზავნე ქვეყნადა*
* *გულო, არ გასტყდე!*
* *გულო, რას დაჰღონებულხარ*
* *გულს*
* *დაგვიანებული პასუხი აკაკის*
* *დავით გურამიშვილის ხსოვნას*
* *დამისხი, დამალევინე*
* *დამსეტყვე, ცაო*
* *დაუსრულებელი კვნესა*
* *დევების ქორწილი*
* *დიდი თამარი*
* *ერეკლეს სიზმარი*
* *ერთხელც იქნება, მოვკვდები*
* *ვარსკვლევი*
* *ვინ არის კაცი?*
* *ვიცანი, ღმერთო, სამყარო*
* *თქვენი ჭირიმე, ჰო, მთებო*
* *იას უთხარით ტურფასა*
* *ილია ჭავჭავაძის სახსოვრად*
* *ილიას საღამო*
* *იმედი საზიკაული*
* *იმერეთს*
* *ის კი არ არი ბიჭობა*
* *ისევ შენ, ისევ, ქალაო*
* *კაი ყმა*
* *კაფია*
* *კახეთს*
* *კიდევ ხმა მესმის ციდამა*
* *კიდევაც ვნახავ გაზაფხულს*
* *კლდე და მდინარე*
* *კურდღლის სიმღერა*
* *ლურჯას*
* *მაცნე*
* *მე რო ტირილი მეწადოს*
* *მე შენი ტრფობით ვერ გავძეხ*
* *მემღერება და ვიმღერი*
* *მერცხლის სიმღერა*
* *მეურმის სიმღერა*
* *მთა და ბარი*
* *მთათ მითხრეს...*
* *მთათ ძილი*
* *მთამ სრულიად სხვა სთქვა*
* *მთას ვიყავ*
* *მოგონება*
* *მოდი, მოხშირდი, ჭაღარავ*
* *მოლოდინი*
* *მრწამს, მარად მიწამებია*
* *მუდარა*
* *მწყემსი ქალი*
* *მწყემსის ანდერძი*
* *მწყემსის სიმღერა*
* *მხედართა ძველი სიმღერა*
* *ნატვრა*
* *ნეტავი შენა, შავნისლო*
* *ნიკოლოზ ბარათაშვილის ნეშტს*
* *ნუგეში მგოსნისა*
* *ნუმცა მსმენია სიკვდილი*
* *ობოლი*
* *ომის წინ ჯარის სიმღერა*
* *პაპიჩემის ანდერძი*
* *პასუხად*
* *რა-გინდა ბედმა მიმტყუვნოს*
* *რამ გაგაჩინა, ქალაო*
* *რამ შემქმნა ადამიანად*
* *როს ვუკვირდები თავის თავს…*
* *რუსთაველის ნეშტი*
* *საახალწლო*
* *საახალწლოდ*
* *სამეფოს სიმღერა*
* *სამშობლოს მცველნო*
* *სიკვდილი გმირისა*
* *სიმღერა*
* *სიტყვა ეული*
* *სიყვარული*
* *სიყმე სიბერედ ვაქციე*
* *სიცოცხლემ შხამი მასმია*
* *სოფლისა წესი ასეა*
* *უნუგეშო ყოფნა*
* *ფშაველი ჯარისკაცის წერილი*
* *ფშავლის სიმღერა*
* *ქალას*
* *ქალებს*
* *ქართლს*
* *ქეიფი*
* *ღამე მთაში*
* *შემომღუღუნე, ჩონგურო*
* *შენდამი*
* *შეჰხედეთ ერთი ღრუბელსა*
* *ჩემი ვედრება*
* *ჩემი წუთისოფელი*
* *ჩემის კაცობის გვირგვინო*
* *ჩვენება*
* *ჩივილი ხმლისა*
* *ცაზე იარე, მთვარეო*
* *წილის ყრა*
* *წიწილა*
* *ხევზედ მიდიან ნისლები*
* *ხიდო, მოგენდე, ჩამიტყდი*
* *ხმა მესმის…*
* *ხმა სამარიდამ*
* *ჯამრული*
 |

 |