**გეღარდი**, *აირივანქი* (სომხ. Գեղարդ „კლდეში ნაკვეთი მონასტერი") — ისტორიული ძეგლი სომხეთში, შუა საუკუნეების სომხური არქიტექტურის მნიშვნელოვანი ნიმუში, შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში. მონასტერი მოიცავს მრავალ კლდეშია ნაკვეთ ეკლესიას და სამარხს, რომლებიც თარიღდება IV-XIII საუკუნეებით. 

მდებარეობს მდინარე აზატის ხეობაში, ერევნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 40 კმ-ზე. კომპლექსს ჩრდილოეთის მხრიდან აკრავს მაღალი კლდეები, ხოლო დანარჩენი მხრიდან თავდაცვითი გალავანი. 

მონასტერი გადმოცემის მიხედვით მონასტერი დააარსა წმინდა გრიგოლ განმანათლებელმა სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღების შემდეგ. თავდაპირველად მისი სახელწოდება იყო აირივანქი (კლდეში ნაკვეთი მონასტერი). 

მთავარი არქიტექტურული კომპლექსი განეკუთვნება XIII საუკუნეს. მასში შედის საკათედრო ტაძარი, გავითი, კლდეში გამოკვეთილი ორი გუმბათიანი ეკლესია, პროშიანების საოჯახო სამარხები, კლდეში ნაკვეთი ხაჩქარები. 

კომპლექსის უძველესი ძეგლია წმინდა ასტვაწაწინის სამლოცველო. ის მდებარეობს გალავნის გარეთ, მის დასავლეთით და ნაწილობრივ კლდეშია ამოკვეთილი. კედლებზე წარწერებია, რომელთაგან ყველაზე ადრეული თარიღდება 1177 და 1181 წლებით. საკათედრო ტაძარი ჯვაროვან-გუმბათოვანი ფორმისაა. შიდა კედლებზე შემოწირულობების ამსახველი მრავალი წარწერაა. მთავარი ტაძარი აშენდა საქართველოს სამეფოს კარის დიდგვაროვნების, ძმების, ივანე და ზაქარია მხარგრძელების მეოხებით 1215 წელს, როცა სომხეთი საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა.

მთავარ ტაძარს კლდეში ნაკვეთ პირველ ეკლესიასთან აკავშირეს რელიეფებითა და ჩუქურთმებით შემკული 4-სვეტიანი შესასვლელი დარბაზი გავითი (1225). პირველი კლდეში ნაკვეთი ეკლესია აშენებულია 1250 წლამდე. მის აღმოსავლეთ ნაწილში პროფიანების საგვარეულოს წარმომადგენლის სამარხია (ჟამატუნი). აქედან გასასვლელია 1283 წელს აშენებულ მეორე კლდეში ნაკვეთ ეკლესიაში. მეორე ჟამატუნი, რომელში შესასვლელიც გარე კიბითაა მოწყობილი, შეიცავს მთავრების მერიკისა და გრიგორის სამარხებს. გალავანი აშენებულია XII-XIII საუკუნეებში. მონასტრის ბერების უმრავლესობა გალავნის გარეთ კლდეში ნაკვეთ კელიებში ცხოვრობდა. საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები აშენდა მოგვიანებით, XVII საუკუნეში.

გეღარდის მონასტერი შუა საუკუნეების სომხეთის ცნობილი საეკლესიო და კულტურული ცენტრია, სადაც რელიგიური ნაგებობების გარდა იყო სკოლა, სკრიპტორიუმი, ბიბლიოთეკა. XIII საუკუნეში მონასტერში ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ ისტორიკოსები მხითარ და სიმეონ აირივანეცები, რომლებმაც წვლილი შეიტანეს სომხური ხელნაწერი ხელოვნების განვითარებაში. მონასტერი ასევე ცნობილი იყო იქ განთავსებული რელიქვიებით. მათგან ყველაზე სახელგანთქმული იყო შუბი, რომლითაც დაჭრეს ჯვარცმული იესო ქრისტე და რომელიც, გადმოცემის თანახმად იქ მიიტანა მოციქულმა თადეოსმა. აქედან მომდინარეობს მონასტერის სახელწოდება გეღარდვანქი (შუბის მონასტერი). შუბი მონასტერში 500 წლის განმავლობაში ინახებოდა. XII საუკუნეში მონასტერს შესწირეს მოციქულების ანდრიას და იოანეს რელიქვიები

გალერეა
-------

* გეღარდის მონასტერი. საერთო ხედიგეღარდის მონასტერი. საერთო ხედი
* გეღარდის მონასტერი. ტაძრის ეზოგეღარდის მონასტერი. ტაძრის ეზო
* გეღარდის მონასტერი. შესასვლელიგეღარდის მონასტერი. შესასვლელი
* გეღარდის მონასტერი. ფასადი ლომისა და ხარის გამოსახულებითგეღარდის მონასტერი. ფასადი ლომისა და ხარის გამოსახულებით
* გეღარდის მონასტერი. მონასტრის კარიბჭის ჯვრის გამოსახულებებიგეღარდის მონასტერი. მონასტრის კარიბჭის ჯვრის გამოსახულებები
* გეღარდის მონასტერი. სამხრეთის კარის ბარელიეფებიგეღარდის მონასტერი. სამხრეთის კარის ბარელიეფები
* გეღარდის მონასტერი. ჯვრის გამოსახულებებიგეღარდის მონასტერი. ჯვრის გამოსახულებები
* გეღარდის მონასტერი. ინტერიერიგეღარდის მონასტერი. ინტერიერი
* გეღარდის მონასტერი. როზეტის ბარელიეფი იატაკზეგეღარდის მონასტერი. როზეტის ბარელიეფი იატაკზე
* გეღარდის მონასტერი. ჯვრის გამოსახულებებიგეღარდის მონასტერი. ჯვრის გამოსახულებები
* გეღარდის მონასტერიგეღარდის მონასტერი

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში

ლიტერატურა
----------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„გეღარდის მონასტერი"** ვიკისაწყობში.
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 130.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში სომხეთის დროშა |
| --- |
|  |
| მსოფლიო მემკვიდრეობა | 
* ახპატის მონასტერი და სანაჰინის მონასტერი
* ეჩმიაძინის მონასტერი (რიფსიმე და გაიანე) და ზვართნოცი
* გეღარდის მონასტერი და მდინარე აზატის ხეობა

 |
|  |
| მსოფლიო მემკვიდრეობის კანდიდატები | 
* დვინი
* ერერუიქის ბაზილიკა
* ნორავანქი
* ტათევი, ტათევის უდაბნო და ვოროტანის ხეობა

 |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სომხეთის ეკლესია-მონასტრები |
| --- |
|  |
| ისტორიული | 
* აღჯოცვანქი
* ახტალა
* არაქელოცვანქი
* არენი
* არტავაზიკი
* არუჭი
* არშაკიდების მავზოლეუმი
* ბღენო-ნორავანქი
* ბიურაკანი
* დმაშენი
* ეჩმიაძინი
* გარნაჰოვიტი
* გაიანე
* გეღარდი
* ღარღავანქი
* გნდევანქი
* გოშავანქი
* აღარცინი
* ახპატი
* ჰარიჭავანქი
* ჰავუც-თარი
* აირავანქი
* ჰნევანქი
* ჰორომაირი
* ოვანავანქი
* რიფსიმე
* ჯუხტაკვანქი
* კარბი
* კარმრავორი
* აპარანი
* კათოღიკე
* ავანის ბაზილიკა
* კეჩარისი
* ხორ-ვირაპი
* კირანცის მონასტერი
* ქობაირის მონასტერი
* კოთავანქი
* ქრისტაფორივანქი
* ლმბატავანქი
* მაკარავანქი
* მაქენიაცვანქი
* მაქრავანქი
* მარმაშენი
* მაშტოც აირაპეტი
* მასტარი
* მათოსავანქი
* ნეღუცივანქი
* ნორ-ვარაგა
* ნორავანქი
* ოძუნი
* პემზაშენი
* პტღნი
* საღმოსავანქი
* პეტრე-პავლეს ეკლესია
* მუღნი
* სამსონივანქი
* სანაჰინი
* სევანი
* შოღაკათი
* აშტარაკი
* სპიტაკავორი
* ვაღარშაპატი
* კანაკერი
* აშტაკარის წმინდა მარინა
* აშტარაკის წმინდა სარქისი
* თალინი
* თანაჰატი
* თარგმანჩანცვანქი
* ტათევი
* ტათევის უდაბნო
* ტეღერის მონასტერი
* წახაც-ქარი
* აშტარაკის წირანავორი
* წოვინარი
* უში
* ვაჰანავანქი
* ვაჰრამაშენი
* ვანევანი
* ვოროტნავანქი
* ვოსკეპარი
* ვოსკევაზი
* ეღიპატუში
* ეღვარდი
* ერერუიქი
* ზორავორი
* ზვართნოცი

 |
|  |
| თანამედროვე | 
* სამების ეკლესია
* გრიგოლ განმანათლებლის საკათედრო ტაძარი
* სურბ-ჰოვანესი
* სუბ-სარქისი (კენტრონი)
* სუბ-სარქისი (ნორ-ნორქი)
* სურბ-ანას ეკლესია
* გიუმრის ღვთისმშობლის საკათედრო ტაძარი
* გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია
* გიუმრის სურბ-ჰაკობის ეკლესია
* ოშაკანის მესროპ მაშტოცის ეკლესია

 |

 |