recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ხადიჯა აღაევა** (აზერ. Xədicə Sadıq qızı Ağayeva; დ. 25 ოქტომბერი, 1885, ტაშკენტი, რუსეთის იმპერია — 13 დეკემბერი, 1958, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მასწავლებელი, განმანათლებელი.

ბიოგრაფია
---------

ხადიჯა აღაევა დაიბადა ტაშკენტში 1885 წელს, ცარისტული არმიის გადამდგარი პოლკოვნიკის სადიყ აბდურაჰმანოვის ოჯახში. იგი სწავლობდა ტაშკენტის გიმნაზიაში თავის დასთან ზეინაბთან ერთად. გიმნაზიაში ორივე კარგად სწავლობდა - ზეინაბმა ოქროს მედლით დაამთავრა სასწავლებელი, ხადიჯამ კი ვერცხლის.

მოგვიანებით ორივე და გაემგზავრა რუსეთის იმპერიის დედაქალაქ პეტერბურგში უმაღლესი განათლების მისაღებად. ზეინაბმა საბუთები გადასცა გოგონების პანსიონის სამედიცინო ფაკულტეტს, ხადიჯამ კი -  გოგონათა ინსტიტუტს, რომელიც იმ დროისთვის დიდგვაროვანი ქალბატონების ყველაზე პრესტიჟულ სკოლად ითვლებოდა. ხადიჯა სწავლობდა მასწავლებლობას, ხოლო მისი და ზეინაბი მედიცინას.

1904 წელს ხადიჯა აღაევა დაქორწინდა ჰასან ბეი აღაევზე, ​​აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პარლამენტის თავმჯდომარის პირველ მოადგილეზე. მალე წყვილს სამი ქალიშვილი შეეძინათ: ხურშიდი, რომელიც დაიბადა 1905 წელს, გულრუხი 1908 წელს და ნაბოლარა ნეზაქეთი 1910 წელს.

ხადიჯა აღაევას ცხოვრება და მოღვაწეობა შესწავლილი აქვს აკადემიკოს რაფაელ ჰუსეინოვს. იგი წერს, რომ ხადიჯას ქრისტიანობის მიღების შემთხვევაში პეტერბურგის გიმნაზიაში მასწავლებლის თანამდებობა შესთავაზეს. თუმცა მან ეს წინადადება არ მიიღო. ხადიჯამ  საკუთარი თავი, ოჯახი და რელიგიური ღირსება შეურაცხყოფილად მიიჩნია.

ერთ დღეს აღაევამ მიიღო წერილი თავისი დისგან. ზეინაბი წერდა, რომ პეტერბურგის გაზეთებში ნახა განხადება, სადაც ნათქვამია, რომ ბაქოში თაღიევის გოგონათა სკოლაში მასწავლებლებს ეძებენ. ხადიჯა მაშინვე წერილს უგზავნის აზერბაიჯანელ მეცენატს ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევს და მალე მგზავრობის ფულთან ერთად დადებითი პასუხიც მოდის.

1901 წელს გაიხსნა თაღიევის მიერ აშენებული ბაქოს მუსლიმ გოგონათა სკოლა, სადაც ხადიჯამ მუშაობა დაიწყო. 1902-1906 წლებში ხადიჯა სკოლაში მასწავლებლად მუშაობდა. მოგვიანებით, 1909 წელს, ხადიჯა ბაქოდან ქალაქ განჯაში გადადის ოჯახთან ერთად და იწყებს მუშაობას ასკარ აღა ადიგოზალოვის მიერ გახსნილ გოგონათა სკოლის დირექტორად.

განჯაში საზოგადოებრივ საქმიანობასაც ეწეოდა. 1915 წელს ხადიჯა აღაევა იყო განჯის წმინდა ნინას ადგილობრივი ქალთა საქველმოქმედო საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი და გამგეობის წევრი.

1919 წლის 4 სექტემბერს დაინიშნა ბაქოში აზერბაიჯანის პირველი ეროვნული ქალთა გიმნაზიის (ყოფილი „წმინდა ნინას" გოგონათა სკოლა) კონტროლიორად. მომდევნო წლებში მუშაობდა მასწავლებლად ბაქოს ქალთა მასწავლებელთა ტექნიკუმში.

1946 წელს, ბაქოს 132-ე სკოლაში ეფექტური მუშაობისთვის, ასევე 40 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში აზერბაიჯანულ განათლებაში სამაგალითო სამსახურისთვის ხადიჯა აღაევა საბჭოთა მთავრობამ დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით.

ხადიჯა აღეიავა გარდაიცვალა 1958 წლის 13 დეკემბერს ბაქოში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Qızının üzünə həsrət qalan ilk xanım müsiqişünasımız
* **Azərbaycanı zülmətdən işığa aparan maarifçi qadınlar - TARİX**

სქოლიო
------

1. ↑  Azərbaycan Qadın Ensiklopediyası. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası nəşriyyatı. 2002. səh. 22.
**ძიშრას მაჩიტა** (ლათ. Campanula dzyschrica) — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე მაჩიტასებრთა ოჯახისა. წარმოდგენილია დატოტვილი ფესვურითა და როზეტად შეკრებილი ფოთლებით. 

ითვლებოდა აფხაზეთის კირქვიანების ენდემად, მეტად იშვიათი სახეობაა. საქართველოს გარდა გვხვდება აგრეთვე რუსეთის ფედერაციის კრასნოდარის მხარეში, კერძოდ, ტუაფსე-ადლერის ფლორისტიკულ რეგიონში. კრასნოდარის მხარეში მცენარეს ახლახან მიაგნეს. მნიშვნელობა აქვს კოლხეთის კირქვიანების რელიქტური ფლორის ისტორიის შესასწავლად. საყურადღებოა დეკორატიული მებაღეობისთვისაც. 

იზრდება კირქვიანი კლდეების ნაპრალებში, ალპურ სარტყლეში. გვხვდება მცირე პოპულაციებად. მრავლდება თესლითა და ვეგეტაციურად. შეიძლება განადგურდეს დეკორატიულობის და ადგილსამყოფელის პირობების დარღვევის გამო. ძალზე იშვიათად კულტივირებულია ბოტანიკურ ბაღებში. დაცვის აუცილებელი ღონიეშიძებაა აღკვეთილის გამოყოფა ძიშრის მთაზე და კულტივირება. 

სახეობა აღწერა რუსმა ბოტანიკოსმა ალფრედ კოლაკოვსკიმ. ძიშრას მაჩიტა შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ძიშრას მაჩიტა (ინგლისური)
* ძიშრას მაჩიტა (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს სსრ წითელი წიგნი, „საბჭოთა საქართველო", გვ. 91-92, 1982.
შებეს დედოფლის იერუსალიმში სტუმრობის ამსახველი ფრესკა
***კებრა ნეგასტი*** (ამჰარ.: ክብረ ነገሥት, თარგმანში: *მეფეთა დიდების წიგნი*) — გეეზზე დაწერილი წიგნი, რომელიც ეთიოპიის იმპერატორთა, სოლომონის დინასტიის წარმოშობას აღწერს. დღეისთვის მოღწეული ტექსტი მინიმუმ 700 წლისაა. ის ბევრი ეთიოპიელი ქრისტიანისთვისა და რასტაფარიანელებისთვის გარკვეულ წმინდა ტექსტს წარმოადგენს. ტექსტი შეიცავს როგორც საბაელთა დედოფლის და სოლომონის შეხვედრას, ასევე იმას თუ როგორ ჩამოიტანა მენელიკ I-მა ეთიოპიაში აღთქმის კიდობანი და როგორ მოექცნენ ეთიოპიელები კერპთაყვანისმცემლობიდან ერთი, ისრაელის ღმერთის აღიარებაზე. როგორც 1967 წელს ედუარდ ულენდორფმა განმარტა: „კებრა ნეგასტი არ არის უბრალოდ ლიტერატურული ნაწარმოები, არამედ ეთიოპების ეროვნების და რელიგიური ფასეულობების მატარებელიც".

ლიტერატურა
----------

* Leeman, Bernard. "The Sabaean Inscriptions at Adi Kaweh", *AFSAAP Conference University of Queensland September 30 - October 2, 2009*,

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტექსტის ინგლისური თარგმანი წმინდა წერილები.
* ვენდი ბელჩერი, "შუა საუკუნეების აფრიკული და ევროპული ტექსტები შებეს დედოფალზე"

სქოლიო
------

1. ↑  Ullendorff, Edward (1968), *Ethiopia and the Bible*, Oxford University Press for the British Academy, p. 75, OCLC 460553359

|  |  |
| --- | --- |
| ეთიოპია | *ეს სტატია ეთიოპიისა და ეთიოპიელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**კლიპშპრინგერი** (ლათ. Oreotragus oreotragus) — წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ძროხისებრთა ოჯახისა.

მცირე ზომის ანტილოპაა. მამლებს აქვს ფართოდ განლაგებული სოლისებრი რქები, სიგრძეში 10 სმ-მდე. ბეწვი სქელი და მკვრივია. დედლები შედარებით დიდი ზომისანი არიან. მაგ. დედლის სიმაღლე მინდაოში შეადგენს 50–53 სმ, ხოლო მამლისა — 49–52 სმ. მასა მერყეობს 8,9-დან 18 კგ-მდე. სხეულის სიგრძეა 75–115 სმ.

ბინადრობენ მჭიდრო ჯგუფებად. მონოგამები არიან. მშრალ სეზონზე 6–8-სულიან ჯოგებს ქმნიან. წვიმის სეზონზე მსგავსი ჯოგები არ გვხვდება. ნაშიერის რძით კვების პერიოდში, მამალი მუდამ იცავს, როგორც მას, ასევე დედალს. მამლები ტერიტორიული ცხოველები არიან და თავის „სამფლობელოს" ფეკალიებითა და ჯირკვლების დახმარებით ნიშნავს. საცხოვრებლად იყენებენ მთიან რაიონებსა და მდინარეთა ხეობებს.

იკვებება მარადმწვანე ბუჩქებით და ბალახებით, ხილით, თესლებით, ყვავილებითა და ლიქენებით. შეუძლიათ მიგრირება უკეთესი მცენარეულობით გამორჩეულ ადგილებში. დიდხანს ძლებს წყლის გარეშე, რადგან სითხის უდიდეს ნაწილს საკვებიდან იღებს.

გამრავლების სეზონი აპრილიდან იწყება. მაკეობა 7 თვე გრძელდება. დედალი ბადებს 1 ნაშიერს. იგი 4–5 თვემდე რძით იკვებება. 6 თვიდან რქები იწყებს ზრდას და 17–18 თვისას ბოლომდე ეზრდება.

გავრცელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ სუდანში, სომალში, ერიტრეაში, ეთიოპიის მთიანეთის ჩრდილოეთი ნაწილიდან აღმოსავლეთ და სამხრეთ აფრიკამდე, აგრეთვე ნამიბიისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ანგოლის სანაპიროზე. არსებობს რამდენიმე იზოლირებული პოპულაცია ცენტრალურ აფრიკის რესპუბლიკაში და კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. ნიგერიაში გვხვდება ჯოსის პლატოზე. სავარაუდოდ ეს სახეობა ბურუნდიშიც ბინადრობს.

სქოლიო
------

1. ↑  Oreotragus oreotragus[*მკვდარი ბმული*] (ინგლისური). *The IUCN Red List of Threatened Species*.
სან-ბარტოლოს (მაიას ძეგლი) კედლის მხატვრობა
**კედლის მხატვრობა** — კედელზე მიმაგრებულ ტილოზე ან ქაღალდზე, ანდა უშუალოდ ბათქაშზე საღებავით დახატული სურათები და ორნამენტები. კედლის მხატვრობა შეიძლება შესრულდეს ფრესკის, წებოვანი ფერწერის, ტემპერის, ცვილოვანი ფერწერის, ზეთის ფერწერის ტექნიკის საშუალებით. XIX საუკუნიდან გავრცელდა აგრეთვე სილიკატური ფერწერა. ზოგჯერ კედლის მხატვრობას პირობითად მიაკუთვნებენ მოზაიკას.

საქართველოში კედლის მხატვრობის უძველეს ნიმუშებს მიეკუთვნება ქსნის არმაზის ეკლესიის კანკელის (864) და თელოვნის ტაძრის (VIII-IX სს.) მოხატულობის ფრაგმენტები, დოდოს მონასტრის (დავითგარეჯა) ეკლესიის აფსიდში და მთავარანგელოზების გამოსახულება (IX ს.). IX-X საუკუნეებს უნდა მიეკუთვნებოდეს მაცხოვრის ეკლესიის აფსიდის მოხატულობა სვანეთის სოფ. ნესგუნში. კედლის მხატვრობის განვითარების შემდეგი ეტაპი მოიცავს X საუკუნის დასასრული - XII საუკუნეების შუა წლები. X-XI საუკუნეების მიჯნაზე ადრეული პერიოდის ლაკონიური დეკორი, რომელიც მხოლოდ ტაძრის მთავარ ნაწილებს გამოყოფდა, შეიცვალა ვრცელი მოხატულობით. კედლის მხატვრობა სიუჟეტურადაც გამდიდრდა - ტრადიციულის გარდა, ხშირად ქტიტორთა და ადგილობრივი წმინდანთა გამოსახულებები. ამ პერიოდიდან კედლის მხატვრობის რამდენიმე რეგიონალური სკოლაა ცნობილი. X-Xი საუკუნეებში ტაო-კლარკეთში შეიძმნა კედლის მხატვრობის ნიმუში. ამათგან აღსანიშნავია ოთხთა ეკლესიის (X საუკუნის დასასრული), ოშკის (1036), იშხნის, ხახულის, ტბეთის (ყველა XI საუკუნის დასასწისი) და სხვა მოხატულობა. ამავე სკოლის ოსტატთა მიერ უნდა იყოს შესრულებული კუმურდოს და მანგლისის (XI საუკუნის 10-20-იანი წლები) კედლის მხატვრობა კახეთში კედლის მხატვრობის სკოლა დავითგარეჯის მონასტერთან არის დაკავშირებული. ამ სკოლის კედლის მხატვრობის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიმუშია უდაბნოს მონასტრის მთავარი ტაძრისა და სატრაპეზოს ფრესკები (XI ს.). კედლის მხატვრობის თავისებური სკოლები ჩამოყალიბდა აგრეთვე სვანეთსა და რაჭაში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 456—457.
**კავკასიური ბელადონა**, *შმაგა* (ლათ. Atropa caucasica) — მცენარე ძაღლყურძენასებრთა ოჯახისა. *Atropa belladonna*-ს მონათესავეა, მაგრამ, მისგან განსხვავებით, შეუბუსავი, ლეგა ნაფიფქით დაფარული ღერო და უფრო დიდი მოიისფრო-მოწითალო ყვავილები აქვს. გავრცელებულია კავკასიაში, აგრეთვე თურქეთისა და ირანის მომიჯნავე რაიონებში. საქართველოში — კოლხეთში, ქართლსა და შიგა კახეთში. იზრდება მთის შუა სარტყლამდე ტყეში (განსაკუთრებით წიფლნარში), მეტ-ნაკლებად ჩრდილიან და ტენიან ადგილებში, ტყის პირებზე, ველობებზე, ნაკაფებზე, ნახანძრალებზე და სხვა. 

სამკურნალო თვისებებით ბელადონას მსგავსია და სავსებით ცვლის მას (ალკალოიდები კავკასიურ ბელადონაში კიდევ უფრო მეტია). ფოთოლს აგროვებენ მაისის დამლევიდან ივლისამდე (ჩვეულებრივ ყვავილობს დაწყებისას). ფესურების შეგროვება სასურველია მაისში ან შემოდგომაზე. მოჰყავთ ღრმა, ფხვიერ, ტენიან და ნოყიერ ნიადაგზე (სასურველია კირიანი). ამრავლებენ თესლით, ფესურის ნაწილებით და კალმით. ნაყოფი შხამიანი.

ლიტერატურა
----------

* *სახოკია მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 311.
**კროკერი** (ინგლ. Croker Island) — კუნძული არაფურის ზღვაში ჩრდილოეთ ტერიტორიის სანაპიროსთან, ავსტრალიაში. მოსახლეობა 271 კაცია (2006 წელი).

გეოგრაფია
---------

კროკერის წარმოადგენს პატარა კუნძულს, რომელიც მდებარეობს ნახევარკუნძულ კობერგთან ახლოს. მისგან აღმოსავლეთით იმყოფება უპირატესად მარჯნული და ქვიშოვანი წარმოშობის პატარა კუნძულთა ჯგუფი (კუნძულ გრანტის ჩათვლით), სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით — მაუნტნორისის ყურე, ჩრდილოეთიდან, და აღმოსავლეთიდან ეკვრის არაფურის ზღვის წყლები. მანძილი ავსტრალიის კონტინენტურ ნაწილამდე შეადგენს სულ 3 კმ-ს, ჩრდილოეთი ტერიტორიის დედაქალაქ დარვინამდე — დაახლოებით 200 კმ. კუნძულის ფართობია — 331,5 კმ². უმაღლესი წერტილია ზღვის დონიდან 15 მეტრზე. სანაპირო ზოლის სიგრძე — 127,4 კმ. კუნძულის სიგრძეა დაახლოებით 43 კმ, სიგანე — 15 კმ.

კუნძული უპირატესად დაფარულია ევკალიპტის ტყეებით, თუმცა ასევე გვხვდება სანაპირო დიუნები, სანაპირო დაბლობები. კუნძულზე ბუდობენ დიდი რაოდენობით ზღვის ჩიტები.

ზაფხულში კუნძულზე დაფიქსირებულია მაღალი ტემპერატურა — დაახლოებით 32 °C. ზამთარში ტემპერატურა მერყეობს 20-დან 30 °C-მდე.

ისტორია
-------

კუნძულმა თანამედროვე დასახელება მიიღო 1818 წელს და მას ეს სახელი დაარქვა ბრიტანელმა კაპიტანმა ფილიპ პარკერ კინგმა ჯონ უილსონ კროკერის (1780—1857) პატივსაცემად, რომელიც იყო ბრიტანეთის ადმირალიტეტის მთავარი მდივანი 1810-დან 1830 წლებში.

მოსახლეობა
----------

კუნძულის ერთადერთი მსხვილი დასახლებაა — პატარა დასახლება *მინჯილანგი*, რომელიც მდებარეობს კროკერის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. 2006 წელს იქ ცხოვრობდა 271 ადამიანი (ძირითადად ავსტრალიელი აბორიგენები იარმირის ტომიდან). მათ შორის დიდი უმრავლესობა (245 ადამიანი) იყვნენ ავსტრალიის მკვიდრი მოსახლეობის წარმომადგენლები. ძირითადი სასაუბრო ენაა — ივაიდია (მოსახლეობის 32,8 % საუბრობდა ამ ენაზე). სახლში ინგლისურ ენაზე საუბრობს კუნძულელთა მხოლოდ 12,9 %. ძირითადი რელიგიაა — ქრისტიანობა. ამას გარდა, არსებობს კიდევ ცხრა პატარა დასახლება. კუნძულზე მოქმედებს აეროდრომი.

სქოლიო
------

1. ↑  Islands of Australia. UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 29 იანვარი 2009.
2. ↑  Croker Island. Encyclopædia Britannica Online.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 29 იანვარი 2009.
3. ↑  Croker Island group. Department of Natural Resources, Environment, The Arts and Sport.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-03-20. ციტირების თარიღი: 29 იანვარი 2009.
4. ↑  Croker Island. Australian Explorer.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 29 იანვარი 2009.
5. ↑  *Adrian Room.*, Dictionary of World Place Names Derived from British Names, Taylor & Francis, 1989, ISBN 0415028116.
6. ↑  2006 Census QuickStats : Minjilang (L) (Urban Centre/Locality). Australian Bureau of Statistics.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 29 იანვარი 2009.
**ჩრდილო-კავკასიური იმამატი** (**შამილის იმამატი**) — ისლამური სახელმწიფო ჩეჩნეთისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე 1828-1859 წლებში. ჩრდილო კავკასიური ომების შედეგად, შეუერთდა რუსეთის იმპერიას. ამ სახელმწიფოს უკანასკნელი იმამი იყო შამილი (1834-1859 წლებში).

ისტორია
-------

  

1783 წელს კავკასიაში რუსეთის შემოსვლით ვითარება მკვეთრად შეიცვალა. ოსმალეთის იმპერია აქტიურ მოქმედებებზე გადავიდა, მის მოწოდებას „სარწმუნოების დაცვის ლოზუნგით" ჩრდილო კავკასიელი მთიელები გამოეხმაურნენ და აქტიურ ქმედებებზე გადავიდნენ, განუდგნენ ქართლ-კახეთის სამეფოს და მასზე თავდასხმები გაახშირეს.

იმამ შამილი
შეიხ მანსურმა (1785—1791) რუსეთს საღვთო ომი გამოუცხადა. 1785 წელს ყაბარდოსა და ჩაჩნეთში რუსეთის ცარიზმის კოლონიზატორული პოლიტიკის წინააღმდეგ დაიწყო სახალხო მოძრაობა, რომელიც მეზობელ ოლქებშიც გავრცელდა და მასშტაბური ხასიათი მიიღო. დაღესტნის ფეოდალების ნაწილმა მანსურს მხარის არ დაუჭირეს და რუსეთის ქვეშევრდომობა მიიღეს. ამან გააადვილა მანსურის დამარცხება ჩაჩნეთსა და ყაბარდოში. 

ჩრდილოეთ კავკასიაში ანტიკოლონიური ბრძოლა გაიშალა. 20-იანი წლებისათვის განსაკუთრებით გაძლიერდა რელიგიური მიმდინარეობა — მიურიდიზმი. მისი მოთხოვნა იყო თეოკრატიული ბელადის — იმამისადმი სრული მორჩილება და „ურჯულოთა" წინააღმდეგ ბრძოლა. ამ მიზნით ჩაჩნეთსა და დაღესტანში შეიქმნა თეოკრატიული სახელმწიფო — **იმამატი**. პირველი იმამი ყაზი-მუჰამადი იყო. იმამი შეეცადა დაემორჩილებინა მთელი ჩრდილოეთ კავკასია, თუმცა ამაზე უარი განაცხადა ავარიის სახანომ და ტარკის შამხალმა. ურთიერთდაპირისპირება გაღრმავდა. იმამმა შეძლო ტარკის დამარცხება, თუმცა ავარიის ქალაქის, ხუნძახის, ალყა უშედეგოდ დასრულდა. 

რუსეთის იმპერიამ გაზარდა თავისი ჯარების რაოდენობა კავკასიაში, 1832 წლის 17 ოქტომბერს რუსეთის ჯარის მიერ გიმრის აღების დროს ყაზი-მუჰამადი დაიღუპა. მეორე იმამი გახდა ჰამზათ-ბეგი, მან შეძლო ავარიის სახანოს დამორჩილება, თუმცა მცირე ხნის შემდეგ ის შეთქმულებმა მოკლეს.

ჰამზათ ბეგის შემდეგ კავკასიის იმამატის იმამი გახდა შამილი, რომელმაც განაგრძო ანტი-რუსული პოლიტიკა. 1834 წლის 18 ოქტომბერს რუსეთის ჯარმა იერიშით აიღო ძველი და ახალი ჰოცატლი. 1856 წელს, მთავარსარდალმა ალექსანდრე ბარიატინსკიმ ახალი ძალით შეუტია იმამატს. შამილმა წინადადება რუსეთის მიერ დაპყრობილ საქართველოს რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლა შესთავაზა, მაგრამ საქართველოში ამ იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლის არავითარი შანსი არ არსებობდა, რადგან ქვეყანას რუსები აკონტროლებდნენ.1859 წელს თითქმის მთელი ჩაჩნეთი და მთიანი დაღესტანი რუსთა ჯარებმა დაიკავეს. იმავე წლის გაზაფხულზე შამილის ჯარს ალყა შემოარტყეს აულ ვედენში. მცირე რაზმით იგი დაღესტნის აულ ღუნიბში გამაგრდა, მაგრამ 1859 წლის 26 თებერვალს რუსთა ჯარს დანებდა. შამილი თავისი ოჯახით კალუგაში გადაასახლეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* კავკასიის იმამები
* რუსეთის ტერიტორიული ექსპანსია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Вершина: Имамат Шамиля დაარქივებული 2010-01-08 საიტზე Wayback Machine.
* Правда об имаме Шамиле დაარქივებული 2008-03-12 საიტზე Wayback Machine.
* Наградные знаки армии Шамиля დაარქივებული 2007-02-18 საიტზე Wayback Machine.
კავკასიის ნაკრძალის ერთ-ერთი მონაკვეთი
**კავკასიის ნარკძალი** (რუს. Кавказский заповедник) — ნაკრძალი ქალაქებს სოჭსა და მაიკოპს შორის (კრასნოდარის მხარე), ძირითადად კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთ (მდინარეების დიდი ლაბის და ბელაიის ზემო დინება) და სამხრეთ კალთებზე (მდინარეების მზიმთის, სოჭის და შახეს ზემო დინება). ფართობი 263,5 ათასი ჰა (1977). დაარსდა 1924 წელს ჩრდილოეთ-დასავლეთ კავკასიის ბუნებრივი კომპლექსების დაცვის მიზნით.

კავკასიის ნაკრძალში 300-მდე ენდემური სახეობაა. ზღვის დონიდან 900-1200 მ-ზე ფართოდ არის გავრცელებული წიფლნარი, სამხრეთი კალთები 900 მ-მდე დაფარულია მუხნარით, რომელშიც შერეულია რცხილა, პანტა, მაჟალო, ტყემალი, ლეკა, ცაცხვი და სხვა. 1000-1900 მ-ზე ჭარბობს სოჭნარი. ტყის სარტყლის ზედა საზღვარზე სუბალპური ტანბრეცილი ტყეებია, შერეულია არყის, ცირცელის, მაღალმთის ბოკვის, მუხისა და წიფლის ხეები. 1900-2500 მ-ზე სუბალპური და ალპური მდელოებია. სუბნივალურ სარტყელში (2800-2900 მ-ზე ზემოთ) შიშველ კლდეებზე თითო-ოროლა ბალახოვანი მცენარეა, უფრო მაღლა კი ნივალური სარტყელია. ნაკრძალის დასავლეთ ნაწილში კოლხური ტიპის ქვეტყეა, სადაც ხარობს წყავი, შქერი, ბზა, ბაძგი, ივლი და თავგისარა.

ნააკრძალში ძუძუმწოვრებიდან გავრცელებულია დასავლეთკავკასიური ჯიხვი, კავკასიური არჩვი, გარეული ღორი, მურა დათვი, კავკასიური ირემი, ტყისა და თეთრყელა კვერნა, წავი, წაულა, პრომეთესეული მემინდვრია და სხვა. ცდილობენ ადრე განადგურებული კავკასიური დომბის მოსენებას. წინათ აქ ჯიქიც ყოფილა.

ნაკრძალში შედის აგრეთვე დიდი ახუნის მთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კალთებზე განლაგებული ხოსტის რელიქტური ბზიანუთხოვრიანი კორომი (ფართობი 300 ჰა).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კავკასიის ნაკრძალი – ოფიციალური საიტი (რუსული)

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 307.
ხორაკერტის ეკლესია
**ხორაკერტის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, მარნეულის მუნიციპალიტეტში, საქართველო-სომხეთის საზღვრის მიმდებარედ.

ძეგლის აღწერა
-------------

ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი (14,60X9,95 მ), კუპელჰალეს გეგმარებითი კომპოზიციის გადამუშავებით მიღებული ჩაწერილი ჯვრის ტიპის ეკლესიაა. აქ სწორკუთხედში ჩასმულ – დასავლეთ-აღმოსავლეთის ღერძზე დაგრძელებულ ჯვრის სახის ცენტრალურ სივრცეს კუთხეებში არსებული აფსიდიანი, იზოლირებული სამლოცველოები - ხორანები აქვს დამატებული. ეკლესიის ორი კარი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშია გაჭრილი. ეს უკანასკნელი მაღალია. ყოველ მკლავში თითო დიდი სარკმელია. საკურთხევლის ნახევარწრიულ აფსიდს ვრცელი ბემა აკრავს და პროფილირებული შემაღლებული არდაბაგი აქვს. გუმბათქვეშა კვადარტის კუთხეები სამ-სამი მრგვალი ნახევარსვეტითაა გაფორმებული. მათ ნახევარწრიული მოხაზულობის თაღები ეყრდნობა. კვადრატიდან წრეზე გარდამავალი კონსტრუქცია აფრაა. გუმბათის ყელის საფუძველზე მდგარ, ერთმანეთთან მჭიდროდ განლაგებულ ოცდათექვსმეტწახნაგა სვეტს გუმბათის ათწახნაგა ყელი და კამარა ებჯინება. სვეტებს შორის ღიობები ინტერიერს უხვად ანათებს. გუმბათის ნახევარსფეროს მზიდი კონსტრუქცია ექვსი ურთიერთგადამკვეთი თაღი-ნერვიურითაა გადაყვანილი, რითაც კამარაში ექვსქიმა ვარსკვლავი ისახება. ეკლესიას დასავლეთით მოზრდილი (13,10X13,10 მ) გავითი აქვს მიშენებული. კედლებზე ოთხი მსხვილი ნახევარსვეტებია დარჩენილი. გავითის კედლებზე და დასავლეთ კარის წაისრული ფორმის ტიმპანში ვრცელი სომხური წარწერებია განთავსებული. გუმბათის ყელზე რელიეფური ფილებია ჩასმული. მათ შორის აღსანიშნავია ქართულწარწერიანი მომწვანო ფერის რელიეფური ქვა, რომელის ყელის სამხრეთ-დასავლეთ წახნაგზეა ჩასმული. ეკლესიის ირგვლივ გალავნის, სატრაპეზოს და სხვა ნაგებობათა ნაშთებია დარჩენილი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 8103
**ხორასანი** — ისტორიული ოლქი შუა აღმოსავლეთში III-XVIII საუკუნეებში. მოიცავდა თანამედროვე ირანის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს, მარვის ოაზისს, თურქმენეთის სამხრეთის ოაზისებს, ავღანეთის ჩრდილო და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილებს. მთავარი ქალაქები იყო: მეშჰედი, მარვი, ნიშაბური, ტუსი, ბალხი და სხვა. ცნობილია სასანიანთა დროიდან. VII საუკუნის შუა წლებში დაიპყრეს არაბებმა. შემდგომში ხორასანში თანამიმდევრულად ბატონობდნენ ტაჰირიდები, საფარიდები, სამანიდები, ღაზნევიდები, სელჩუკები, ხვარაზმშაჰები, ჰულაგუიანები და სხვა. VIII-XIII საუკუნეებში ეკონომიკურად განვითარებული ქვეყანა იყო. IX საუკუნიდან დაწყებული ახალი სპარსული ენისა და ლიტერატურის აღორძნების ერთ-ერთ ძირითად კერად ითვლებოდა. 1510-1736 წლებში სეფიანთა სახელმწიფოს შემადგენლობაში მოექცა. სეფიანთა დაცემის შემდეგ ხორასნის ნაწილი (ჰერათის ოლქი და ბალხი) ავღანეთის, ხოლო ნაწილი ირანის შემადგენლობაში შევიდა, მარვის ოლქი კი XIX საუკუნის დასაწყისში თურქმენებმა დაიპყრეს. ხორასნის დასავლეთ ნაწილში, სოფელ აბასაბადში, შაჰ-აბას I-მა დაასახლა საქართველოდან (კახეთიდან) გადასახლებული ქართველები.

ლიტერატურა
----------

* *თოფურია პ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 498.
**ციხისჯვრის წმინდა მარიამის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისჯვარში. აგებულია XX–XXI საუკუნეებში.

მთის ფერდის მოსწორებულ ბაქანზე, ძველ ნაეკლესიარზე, წმინდა მარიამის ეკლესიაა აღმართული. ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, შვერილი აფსიდით, ნაგებია ბლოკით ცემენტის ხსნარზე, შენობის ზედა ნაწილებში აგურია გამოყენებული. ცემენტით შელესილი, ბლოკით ამოყვანილი ეკლესიის მოცულობა მოკლე, დაბალი და უსახურია. თავდაპირველი ეკლესიიდან, ინტერიერში და ექსტერიერში დაცულია წყობის ქვედა რიგი, რომელიც წარმოადგენს, თლილი ქვის დიდ, სწორკუთხა კვადრებისგან შედგენილ რეგულარულ წყობას. შემორჩენილი ძველი კედლის ფარაგმენტები დაფარულია ცემენტის ნალესობით და იმდენად სახეცვლილია, რომ მისი სიძველე ძნელად დასადგენია. ეკლესიის ახალი კედლები დაახლოებით 2 მეტრზეა ამოყვანილი და შეჩერებული. მოცულობა შიგნიდან ხის კონსტრუქციით არის დასრულებული. გარედან ორქანობა თუნუქის სახურავია მოწყობილი. იატაკი მეტლახის ფილებით არის მოკირწყლული. ადრეული ეკლესიიდან თითქმის აღარაფერია დარჩენილი. ძველი წყობის ფრაგმენტები ძნელად აღსაქმელია. ეკლესიას მთლიანად დაკარგული აქვს როგორც მხატვრული, ასევე სივრცით-კომპოზიციური სახე. ამჟამინდელი ნაგებობა აღიქმება როგორც XXI საუკუნის მახინჯი შენობა. მისი მნიშვნელობა, მხოლოდ წმინდა ადგილის ფიქსაციით და მოსახლეობაში ისტორიული მეხსიერების არსებობით შეიძლება განისაზღვროს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 24913
**წირქოლის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ წირქოლში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები, რომელიც მოგვიანებით შეულესავთ. ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია ქართული აგური.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა, ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხეველში დგას ტრაპეზის ორი ქვა. აბსიდის იატაკის დონე ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზისაზე. კონქი სფერულია. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე ზომის მხრებით. აბსიდში შემორჩენილია ფრესკული წარწერა (ასომთავრულ-ნუსხური). შემორჩენილია ხის კანკელის მცირე ფრაგმენტები.

ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. დარბაზი ნათდება დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედელში დატანებული თითო თაღოვანი სარკმლით.

არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. ამავე კედელში მოთავსებულია ორი სწორკუთხა ნიშა. ეკლესიის იატაკი მოპირკეთებულია ოთხკუთხა ქვის ფილებით.

ეკლესიის დასავლეთ კეხზე მოწყობილია სამრეკლო \_ ღია, თაღოვანი ფანჩატური. სამრეკლოს სახურავი ოთხქანობიანია. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ქართული აგური.

დასავლეთ ფასადის ჩრდილოეთ ნაწილში ორი ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა.

ეკლესიის კარნიზი მარტივპროფილიანია. სახურავად გამოყენებულია კრამიტი. ძეგლის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 245-246
**კანადელები** (ინგლ. Canadians; ფრანგ. Canadiens) — კანადის თანამედროვე მოსახლეობა. შედგება ორი ერის (კანადელი ფრანგებისა და კანადელი ინგლისელებისაგან), რამდენიმე ეროვნული ჯგუფისა და ინდიელ-ესკიმოსური ეროვნული უმცირესობისაგან. რაოდენობა 35 158 300 ადამიანი. კანადელი ფრანგები შეადგენენ კანადის მთელი მოსახლეობის 22 %-ს. კანადელი ერის ბირთვს შეადგენენ ის პირველი ევროპელი მოსახლეები რომლებმაც XVII საუკუნის პირველ ნახევარში კანადაში დააარსეს კოლონია — ახალი საფრანგეთი.

1763 წელს დიდმა ბრიტანეთმა ახალი საფრანგეთი თავის კოლონიად აქცია. ბრიტანული კოლონიალიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში კანადელმა ფრანგებმა დაიცვეს თავისი მშობლიური ენა (ფრანგული), რომელიც 1968 წლიდან კანადის ორენოვანი სახელმწიფოს ერთ-ერთი ოფიციალური ენაა. მათ დღემდე აქვთ შემონახული თავისი ეროვნული კულტურა. კანადელ ფრანგთა უმრავლესობა კათოლიკეა. ბრიტანულ კოლონიად გადაქცევის შემდეგ კანადაში გაძლიერდა ემიგრანტთა გადმოსახლება დიდი ბრიტანეთიდან და მისი ამერიკული კოლონიებიდან, რის შედეგადაც გაბატონებული მდგომარეობა კანადელმა ინგლისელებმა დაიკავეს.

XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე კანადელი ინგლისელები ერად ჩამოყალიბდა. აქვთ საკუთარი ეროვნული კულტურა. კანადელი ინგლისელების ეთნოგრაფიული კომპონენტები არიან ინგლისელები, შოტლანდიელები, ირლანდიელები, კონტინენტური ევროპული ქვეყნებიდან გადმოსახლებული და ადგილობრივი ასიმილირებული მოსახლეობა. კანადელ ინგლისელთა ენაა ინგლისური; მორწმუნეთა უმრავლესობა სხვადასხვა მიმართულების პროტესტანტია. კათოლიკობას უმთავრესად ირლანდიელები მისდევენ.

2 ძირითადი ერის გარდა კანადელთა შემადგენლობაში შედიან გერმანელები, უკრაინელები, ინდიელები, ებრაელები, პოლონელები, ნიდერლანდელები და სხვა. უმცირესობას განეკუთვნებიან ინდიელები და ესკიმოსები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„კანადელები"** ვიკისაწყობში.
* კანადა წლის წიგნი 2010 (ინგლისური)
* კანადა: მოსახლეობის ისტორია (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 361.
* Ryerson S. В. Unequal union, [Toronto], 1968.

სქოლიო
------

1. ↑  კანადის საერთო მოსახლეობის შეფასება, 2013. *კანადის სტატისტიკა*. ციტირების თარიღი: 17 ნოემბერი 2013.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  კანადელები საზღვარგარეთ. კანადის აზია-წყნარი ოკეანის ფონდი (2011). ციტირების თარიღი: 2013-09-23. იხილეთ აგრეთვე კანადის დიასპორა
**ციხედიდის ბრძოლა 1561** — ქართლის მეფის სიმონ I-ის ბრძოლა სპარსელთა წინააღმდეგ თბილისის გასათავისუფლებლად ციხედიდის მიდამოებში.

გამეფებისთანავე სიმონ I-მა ერთ-ერთ მთავარ ამოცანად დაისახა ყიზილბაშთაგან თბილისის გათავისუფლება. მან დახმარება სთხოვა კახეთის მეფე ლევანს, რომელმაც ჯარი მიაშველა უფლისწულ გიორგის მეთაურობით. გაერთიანებული ლაშქარი ციხედიდთან (ძეგვის მიდამოებში) დაბანაკდა. ბანაკს საგანგებო თხრილები შემოავლეს. ყარაბაღის მმართველი შაჰვერდი ზიად-ოღლუ ფარულად შევიდა თბილისის ციხეში, ყიზილბაშთა გარნიზონის დასახმარებლად. 6 აპრილს, აღდგომის დღეს, ადგილ დევის ნამუხლართან დატოვებული საყარაულო რაზმის უფროსი ფარეშა გერმანოზიშვილი რაზმთან ერთად მუხათგვერდში წირვის მოსასმენად ავიდა. მტერმა ისარგებლა ქართველთა ამ მოდუნებით და მოულოდნელად დაეცა მათ ბანაკს. ხელჩართულ ბრძოლაში, დიდი თავგანწირვის მიუხედავად, ქართველები დამარცხდნენ. ბრძოლაში მოკლეს უფლისწული გიორგი. მიუხედავად ამ მარცხისა, სიმონ I-ს სპარსელთა წინააღმდეგ ბრძოლა არ შეუწყვეტია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* საქართველოს ბრძოლების სია

ლიტერატურა
----------

* *ნარსია გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 237.

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012.

სქოლიო
------

1. ↑  დევის ნამუხლარი, *დევის-ნამუხლი* — ადგილი მუხათგვერდის ქვემოთ; კლდე, რომელიც კეტავდა თბილისიდან ძეგვისკენ მიმავალ გზას.
პლსტუნკის წმინდა ნინოს მცირე ეკლესია-სამრეკლო
**წმინდა ნინოს ტაძარი პლასტუნკაში** — მართლმადიდებელი ეკლესია ქ. სოჭის ხოსტის რაიონის სოფელ პლასტუნკაში, კრასნოდარის მხარე, რუსეთის ფედერაცია. სამრევლო დაარსებულია XIX საუკუნეში, 1881–1886 და 1886–1894 წლებს შორის ჩასახლებული ქართველების (სულ 80 ოჯახი) მიერ. 

1993 წლის 17 ივნისს ქ. სოჭის ადმინისტრაციამ მიიღო დადგენილება, რომლის თანახმადაც ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის საზოგადოებას ნება დაერთო სოფ. პლასტუნკაში საკულტო ნაგებობის ასაშენებლად, მაგრამ დღემდე მშენებლობა დასრულებული არ არის. მშენებარე ტაძარი მდებარეობს ზემო პლასტუნკის სასაფლაოზე. იქვე არის მცირე ტაძარი-სამრეკლო (იხ. ფოტო). საფოსტო მისამართია: რუსეთი, ქ. სოჭი, ლესელიძის ქ. 50-ა. ტაძრის მოძღვარია მამა ამირანი.

1905 წელს პლასტუნკაში წმინდა ნინოს ეკლესიის მღვდლად ყოფილა ვინმე ნ. ოსიძე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Пластунка: 1905 год – Великая Отечественная война დაარქივებული 2013-10-14 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  Храм Святой Нино.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-10-14. ციტირების თარიღი: 2010-10-14.
2. ↑  Недостроенная церковь на Верхнепластунском кладбище[*მკვდარი ბმული*]
3. ↑  Пластунка: 1905 год – Великая Отечественная война.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-10-14. ციტირების თარიღი: 2010-10-14.
**ჭინკაძეების მინარეთიანი ჯამე** — არქიტექტურული ძეგლი, ხის ორსართულიანი ჯამე. მდებარეობს ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭინკაძეებში. თარიღდება XIX საუკუნით.

ძეგლის აღწერა
-------------

ავარიულ მდგომარეობაში მყოფი ჯამე ამჟამად მიტოვებული და დაკეტილია. 1981 წლის სააღრიცხვო ბარათის მიხედვით, ცნობილია, რომ მის ნახევარსარდაფში მედრესე ფუნქციონირებდა. ამავე ბარათში აღნიშნული არ ყოფილა გათლილი ქვის კვადრებით ამოყვანილი და შენობის მთელ სიმაღლეზე აყვანილი დახურული, ვიწრო მინაშენი, სავარაუდოდ საბუხრე მილი (ჯამე დაკეტილი იყო და ამის დაზუსტება ვერ მოხერხდა). ჯამეს არქიტექტურული იერსახე, სამშენებლო მასალების, გეგმარებისა და დეკორის სპეციფიკა მჭიდროდ არის დაკავშირებული რეგიონის ხუროთმოძღვრულ ტრადიციებთან. სწორკუთხა გეგმარების ხის ორსართულიანი ჯამე ქვის საძირკველზეა დაშენებული. მისი მხატვრული დამუშავება ლაზი ოსტატების ხითხუროობის ნაყოფს წარმოადგენდა, 1981 წლის ბარათის მიხედვით, ჯამეს ინტერიერი განსაკუთრებული ორნამენტირებული ჩუქურთმებით იყო დეკორირებული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 11646
**ციხეთგორის სამაროვანი და ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გიორგწმინდის სამხრეთ-დასავლეთით, მდინარეების - არღუნისა და გიორგწმინდისწყლის შესართავთან, ეგრეთ წოდებულ ციხეთგორზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის დასასრულით. ძეგლი 1985-1986 წლებში გათხარა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რევაზ რამიშვილის ხელმძღვანელობით.

აღწერა
------

სამაროვანზე გათხრილია შვიდი ნახევრად მიწისქვეშა აკლდამა, რომლებიც გამართული იყო ბუნებრივ ეხებში. კედლები ამოშენებულია მხოლოდ წინა ფასადის მხარეს, ნაგებია ფიქლითა და ტალახით. გვხვდება ორ და სამსართულიანი აკლდამებიც, სადაც ქვედა სართულის გადახურვა ზედა სართულის იატაკია და ასე შემდეგ. სამარხების ნაწილი ინდივიდუალურია, ნაწილი კოლექტიური. მიცვალებულის პოზა დაფიქსირდა მხოლოდ ერთ აკლდამაში, რომელშიც მიცვალებული იწვა მარჯვენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. ხშირია შემთხვევები ადამიანის ცალკეული ნაწილების დაკრძალვისა. თავის ქალები აღმოჩნდა ორ აკლდამაში. ერთ-ერთში ჩონჩხი თავის ქალის გარეშე იყო. აღნიშნული ფაქტი მეორად დაკრძალვაზე უნდა მიუთითებდეს.

სამარხებში აღმოჩნდა მოშავო და მონაცრისფრო ზედაპირიანი, მსხვილ კენჭებნარევი და ქსოვილიანი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს მავთულის ორრკალნახევრიანი სამაჯური, ხვიები, რგოლები და ძელის სახვრეტები.

ნამოსახლარი მდებარეობს ციხეთგორის მარცხენა ფერდობის დავაკებაზე, მდინარე გიორგწმინდისწყლის მარჯვენა ნაპირას, ადგილ ნასისხლართან. ძეგლი არ გათხრილა. იგი ორფენიანია. ზედა ფენა გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება, ქვედა ფენა - ადრინდელ ბრინჯაოს ხანას. ფენებს შორის 1 მეტრი სისქის სტერილური ფენაა. ნამოსახლარზე აღმოჩენილია ხელსაფქვავები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

ლიტერატურა
----------

* *გოგოჭური გ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 236.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჭინჭარაულების ციხე-სახლი**. |

**ჭინჭარაულების მეორე ციხე-სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ნასოფლარ ჭეჭყეთის დასავლეთ ნაწილში, ფერდობზე. ძეგლი განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ციხე-სახლი გეგმით ტრაპეციულია, სამსართულიანი. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძეგლის სახურავი და სართულშუა გადახურვა არის ჩაქცეული. პირველი სართულის შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი, მიწის დონეზე. სამხრეთ კედელში ვხვდებით ორ ნიშს და ერთ სათოფურს. როგორც ჩანს, პირველ სართულს საქონლის სადგომად იყენებდნენ, მეორე სართული კი ოჯახის საცხოვრებელს წარმოადგენდა. შესასვლელი, მეორე სართულს აქვს დასავლეთიდან. დასავლეთ კედელში ოთხხვრელიანი სათოფურია, სამხრეთ კედელში - სარკმელი, სათოფური და ორი ნიში, ხოლო აღმოსავლეთ კედელში ერთი ნიში და ერთი სათოფური. მესამე სართულის ჩრდილოეთ კედელში ნიშია, აღმოსავლეთ კედელში - ორი სათოფური, სამხრეთ კედელში კი ორი სალოდე და ერთი დიდი ღიობი. როგორც ჩანს, სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზე იყო გამართული. სართულები ერთმანეთს სართულშუა გადახურვაში მოწყობილი საძრომი ხვრელებით უკავშირდებოდა. ციხე-სახლს მიწურ-ბანიანი სახურავი ჰქონია.

ლიტერატურა
----------

* *ქალდანი ა.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 267.
**ციხის კარი** — ქალაქისა და ციხის დამაკავშირებელი კარი, ისტორიულ წყაროებში თბილისის ციხე პირველად გვხვდება IV საუკუნის ამბების აღწერისას.

ბუნებრივია, მას ჰქონდა კარი, მაგრამ წერილობით წყაროებში ტერმინი „ციხის კარი" პირველად XVII საუკუნეში იხსენიება. აღსანიშნავია, რომ თბილისის 3 დამცველი ციხესიმაგრიდან ტერმინი „ციხის კარი" მხოლოდ თბილისის ციხესთან დაკავშირებით გვხვდება. XVII საუკუნის 50-იანი წლების დასაწყისამდე თბილისში ორი ციხის კარი არსებობდა. XVII საუკუნის 30-იან წლებში როსტომ მეფის მიერ თბილისი ციხიდან ავლაბრის ხიდის ყურამდე აგბულ ქალაქისა და ციხის გამყოფ კედელში დატანებულ კარს „ციხისას" ეძახდნენ. 1638 წელს როსტომ მეფის მიერ შედგენილ „ყანუნ-ლამაში" საუბარის თბილისის ციხის უფროსის-მინბაშის სასარგებლოდ დაწესებულ ბაჟზე. მოხმობილ დოკუმენტში მოხსენიებულია ციხის კარი, როგორც ჩანს, ქალაქისა და ციხის გამყოფ კედელში დატანებული კარია, რადგან ქალაქის ციხის უფროსის უფლებები ვრცელდება როგორც, მაღლა, ისე დაბლა ციხეზეც. სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხრიდან ქალაქში შემოსულ ყველა მგზავრს და შემოტანილ საქონელს ქალაქში შესვლამდე უნდა გაელო დაბლა ციხე. „ამავე წელს (1735 წელს)... ნადინ შაჰი ქალაქში რომ შემობრძანდება, დაბლა მეიდნის ბოლოს ციხის კარი იყო, იქიდამ არმის კარამდის ფეიდიზი გაუშალეს"(იესე ბარათაშვილი, ცხოვრება-ანდერძი, კრებული, ქართული პროზა, ტ. 5, თბ. 1983). იმავე ამბავს სეხნია ჩხეიძე ასე გადმოგვცემს:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „მოვიდა ქალაქს თამაზ-ხანი დიდისა დიდებით, გაუშალეს მოქალაქეთა ფიანდაზი ციხის კარიდამა ალაყაფის ჩარდახამდის („ცხოვრება მეფეთა")." |
|  |  |

 1747-1748 წლებში მეფე ერეკლემ ყიზილბაშებს ერთმანეთის მიყოლებით წაართვა თბილისი ყველა დამცვეკი ციხესიმაგრე. პაპუნა ორბელიანი დაბლა ციხის აღების ამბავს ასე მოგვითხრობს: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „...რა ეს შეიტყვეს ქართველთა, აღარ იყოვნეს და მიადგნენ დაბლა ციხესა... გარდაუცვივდნენ ციხეში და მოადგენენ შიგნიდამ ციხის კარსა... კარიც გააღეს და სულ ციხე ჯარით აივსო..." |
|  |  |

 ვახუშტის თბილისის 1735 გეგმაზე ციხისა და ქალაქის გამყოფ კედელში დატანებული ციხის კარს მინიშნებული აქვს მხოლოდ „კარის" აღმნიშვნელი პირობითი ნიშნით. 1750 ქალაქისა და ციხის გამყოფი კედლის აღების შემდეგ, ასევე მოიშალა აღნიშნულ კედელში დატანებული ციხის კარიც. რაც შეეხება მაღლა ციხის კედელში დატანებულ ციხის კარს, იგი გვხვდება პიშჩევჩის თბილისი 1785 გეგმაზე N56-ით; „ციხის კარი სამოცი საჟენის სიმღლეზე, სადაც წინათ იყო რეზიდენცია სპარსეთის ხანისა", და კიდევ, კაპიტან ჩუიკოს 1800 თბილისი გეგმაზე N 8-ით:„ციხის კარი მიწისქვეშა შესასვლელით.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია თბილისი, თბ. 2002, გვ. 950
**ჯულია გილბერტი** (ესპ. Jullye Giliberti; დ. 23 აპრილი 1976, კარაკასი, ვენესუელა) — ვენესუელელი მსახიობი. ცნობილია თავისი როლებით მხოლოდ ტელენოველებში. პირველი მისი გარღვევა ტელესერიალში მეტ-ნაკლებად წარმატებულად დაგვირგვინდა. 2004 წელს შედგა მისი დებიუტი ტელესერიალ „ტყვე"-ში, სადაც განახორციელა იგნასია „ნაჩა" ვერგარას სახე.

აქედან მოყოლებული ზედიზედ მიიღო მონაწილეობა ასევე ადგილობრივ ცნობილ ტელესერიალებში, როგორებიცაა: „დუმილის კანონი", „მკაცრი სიყვარული", „დამპატიჟე შოკოლადზე". ბოლო წინადადება მიიღო ტელესერიალში „შეიყვარო ისევ". ასრულებს მძიმეხასიათის, აქტიური ქალების როლს.

ფილმოგრაფია
-----------

ფილმი| წელი | ფილმი | როლი | შენიშვნა |
| --- | --- | --- | --- |
| 2004 | *ტყვე* | იგნასია „ნაჩა" ვერგარა | სერიალი |
| 2005 | *დუმილის კანონი* | მაგდალენა აგირე | სერიალი |
| 2006 | *მკაცრი სიყვარული* | კრისტინა მორენო | სერიალი |
| 2007 | *დამპატიჟე შოკოლადზე* | ჯულია არისმენდი | სერიალი |
| 2011 | *შეიყვარო ისევ* | როსილდა | სერიალი |
|

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ჯული გილბერტი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* ჯული გილბერტი - ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2011-08-07 საიტზე Wayback Machine.
* ჯული გილბერტი Twitter-ზე
**კოქციოდიოზი** — ცხოველთა (იშვიათად ადამიანის) დაავადება, რომელიც ვითარდება ნაწლავის უჯრედებში ერთუჯრედიანი პარაზიტული ცხოველების — კოქციდიების შეჭრის შედეგად. ავადდება მსხვილი რქოსანი საქონელი, ცხვარი, თხა, ღორი, ძაღლი, შინაური ფრინველი (ქათამი, ინდაური, იხვი, ბატი), მტკნარი და ზღვის წყლის თევზი, აგრეთვე გარეული ძუძმწოვრები და ფრინველები. გავრცელებულია მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში და მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზარალს იწვევს. ჩვეულებრივ დაავადება თავს იჩენს გაზაფხულსა და შემოდგომაზე. დაავადების წყაროა ოოცისტებით დაბინძურებული ბალახი, თივა, ნიადაგი, საფრინველეებსა და გალიებში საფენი, სასმელი წყალი. დაავადების დამახასიათებელი ნიშნებია ცხოველთა მოდუნება, მადის დაკარგვა, სიგამხდრე, ფაღარათი, ზოგჯერ ვითარდება დამბლა, ცალკეული კუნთების კანკალი და სხვა. დაავადებულ ცხოველებს ჯერ აცალკევებენ, შემდეგ მკურნალობისა და პროფილაქტიკისათვის გამოიყენებენ სხვადასხვა კონციდიოსტატიკურ აპარატებს, ასევე აუმჯობესებენ კვების პირობებს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 5.
**ჭოხულდის მაცხოვრის ტაძარი** — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭოხულდში. თარიღდება XI საუკუნით. ტაძრის ფასადები ნახევარსვეტებისაგან შემდგარი მსუბუქი დეკორატიული თაღნარითაა გაფორმებული. განსაკუთრებით მდიდრულადაა შემკული დასავლეთის ფასადი, რომლის შუა თაღი გვერდით თაღებთან შედარებით ამაღებულია, ხოლო ქვემოთ მის მოხაზულობას შესასვლელის ტიმპანის შემომსაზღვრელი თაღი იმეორებს.

მოხატულობა
----------

ეკლესია XIII საუკუნეშია მოხატული ადგილობრივ სახელოსნოში განსწავლული ოსტატის მიერ, მისთვის დამახასიათებელი წერის რამდენადმე გამარტივებული მანერით და სახეთა თავისებური უშუალო გამომხატველობით. ამ მოხატულობის ფიგურები და განსაკუთრებით მათი სახეები გვაგონებს თანღილის მოხატულობის გამოსახულებებს. XI-XII საუკუნეების ფრესკებთან შედარებით, სამოსის ნაკეცების ნახატი უფრო დანაწევრებულია, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, შენარჩუნებულია ლოკალური, ფერადოვანი ლაქის მნიშვნელობა. კოლორიტი ჟღერადი ფერების - მოწითალო-ყავიფრის, ყვითლისა და ნაცრისფრის შეხამებითაა აგებული.

საკურთხეველში მოცემულია ვედრების კომპოზიციის ვრცელი რედაქცია - ანგელოზთა დასის გამოსახულებით, რომელიც გავრცელებული იყო XII-XIII საუკუნეების სვანეთის კედლის მხატვრობაში[1].

ტაძრის სიწმინდეები
------------------

ეკლესიაში ინახება მცირე ზომის წმ. მთავარანგელოზის XIII ს.-ის ხატი, გამოსახული სრული ტანით. სახე მთლიანად ჩაჭეჭყილია.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია[2].

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

ლიტერატურა
----------

* *ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II, დასავლეთ საქართველოს წარწერები, ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ. 1980, გვ. 128*
* *ყენია რ. ალადაშვილი ნ. ზემო სვანეთი (შუა საუკუნეების ხელოვნება), გზამკვლევი, თბ. 2000, გვ. 90*

სქოლიო
------

1. ↑  ყენია რ. ალადაშვილი ნ. ზემო სვანეთი (შუა საუკუნეების ხელოვნება), გზამკვლევი, თბ. 2000, გვ. 90
2. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**კოში-ადამარის თეორემა** — ანალიზურ ფუნქციათა თეორიის თეორემა {\displaystyle a\_{0}+a\_{1}(z-z\_{0})+...+a\_{n}(z-z\_{0})^{n}+...} ხარისხოვანი მწკრივის კრებადობის შესახებ, სადაც {\displaystyle a\_{0},a\_{1},a\_{2},...}, ფიქსირებული კომპლექსური რიცხვებია, ხოლო {\displaystyle z} — კომპლექსური ცვლადი. 

კოში-ადამარის თეორემის თანახმად, თუ ზედა ზღვარი 

{\displaystyle \lim \limits \_{n\to \infty }{\sqrt[{-n}]{\left|a\_{n}\right|}}={\frac {1}{\rho }}}
მაშინ, როცა {\displaystyle \rho =\infty }, მწკვრივი აბსოლუტურად კრებადია მთელ სიბრტყეზე. როდესაც {\displaystyle \rho =0}, მწკვრივი კრებადია {\displaystyle z=z\_{0}} წერტილში და განშლადია, როცა {\displaystyle z\neq z\_{0}}; და ბოლოს, როდესაც {\displaystyle 0<\rho <\infty }, მწკრივი აბსოლუტურად კრებადია {\displaystyle \left|z-z\_{0}\right|<\rho } წრეში და განშლადია ამ წრის გარეთ. ეს თეორემა დაადგინა ო. კოშიმ 1821 წელს და კვლავ დაამტკიცა ჟ. ადამარმა 1888 წელს. ამ უკანასკნელმა მიუთითა აგრეთვე აღნიშნული თეორემის მნიშვნელოვან გამოყენებებზე.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 6.
**წალკის ქვაბული** — სამხრეთ საქართველოს ვულკანური ზეგნის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილი, რომელიც თითქმის მთლიანად წალკის მუნიციპალიტეტის ფარგლებშია მოქცეული (მცირე მონაკვეთი – მდინარე ქციის ზემო ხეობა ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ფარგლებშია).

წალკის ქვაბული ანუ პლატო ჩრდილოეთიდან შემოზღუდულია თრიალეთის ქედის შუა ნაწილით, დასავლეთიდან - სამსრის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილით, სამხრეთიდან - ჯავახეთის ქედის ჩრდილო ბოლოთი და მდინარე ჭოჭიანით, აღმოსავლეთიდან - ხრამ-ალგეთისა და ხრამ-კლდეისის წყალგამყოფებით.

წალკის პლატო აგებულია ნეოგენური დოლერიტული ლავებითა და ტბიურ-მდინარეული ნალექებით. წალკის პლატოს სიმაღლე ცვალებადობს 1500 მ-იდან 1900 მ-მდე. წალკის პლატო ქვაბული იყოფა პატარა ქვაბულებად (ბეშთაშენის, ქიარაკის, ბარმაქსიზის, ბაშკოვის) და მცირე სიგრძის სერებად (წალკის, ბეშთაშენის, ქარსუს, ტაშბაშის). უკიდურესი ჩრდილოეთით განედურადაა გაწოლილი თრიალეთისპირა ვაკე, რომელიც ალუვიონით არის აგებული. ქვაბულის პერიფერიული ნაწილები გამოხატულია შემომფარგვეელი ქედების დანაწევრებული ფერდობებით.

წალკის ქვაბულში მთის სტეპების ცივზამთრიანი და თბილზაფხულიანი ჰავაა. საშუალო წლიური ტემპერატურა 5,9 °C, იანვრის - 4.8 °C, ივლისის 16 °C; 
აბსოლუტურ მინიმუმი – 34 °C, აბსოლუტურ მაქსიმუმი 33 °C. ნალექები 740 მმ წელიწადში.

ქვაბული გრძივი ღერძის გასწვრივ მიედინება მდინარე ქცია (ხრამის ზემო მონაკვეთი), რომელსაც ერთვის პატარა მდინარეები: გუმბათი (მარცხ.) ნარდევანი, ბურნაშეთი (მარჯვ.) და სხვ; წყალსაცავის ქვემოთ მიედინება ხრამი შენაკადებით თარსენი, ჭოჭიანი და სხვ. ქვაბულის ცენტრში შექმნილია წალკის წყალსაცავი. წალკის ქვაბული მდიდარია უხვდებიტიანი წყაროებით, ე.წ. ლავური ვოკლუზებით. ნიადაგურ საფუძველს შეადგენს ძირითადად მთის შავმიწები. მცენარეულობიდან გავრცელებულია მეორეული მთის სტეპი.

ლიტერატურა
----------

* *მარუაშვილი ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 288.
**კოქსიტი** (<ლათ. coxa — თეძო) — მენჯ-ბარძაყის სახსრის ანთება. განარჩევენ ტუბერკულოზურ და არატუბერკულოზურ კოქსიტებს. ტუბერკულოზური კოქსიტი ჩვეულებრივ უვითარდებათ 5-10 წლის ბავშვებს პირველადი კერიდან (უფრო ფილტვებიდან) ტუბერკულოზის გამომწვევის მოხვედრის შედეგად. კოქსიტის გაჩენას ხელს უწყობს ტრავმა. დაავადება იწყება თანდათანობით, ტუბერკულოზური ინტოქსიკაციისათვის დამახასიათებელი მოვლენებით. შემდეგ ავადმყოფი იწყებს კოჭლობას, აწუხებს მუხლის სახსრის ტკივილი, რაც ნელ-ნელა მენჯ-ბარძაყის სახსარში გადაინაცვლებს, მოძრაობა იზღუდება, ჩნდება კუნთების კონტრაქტურები, ქვემო კიდური მოიზიდება და შიგნით შეტრიალდება, მისი კუნთები თანდათან განილევა. ძვლების სასახსრე ბოლოების რღვევის შედეგად, კიდური მოკლდება. დაავადებულ ადგილზე მენჯი ზევით იწევს და წინისაკენ იხრება, ხერხემალი მრუდდება (სქოლიოზი), წელის მიდამოში წინ გამოიდრიკება (ლორდოზი), სახსრის ჩანთა ივსება ჩირქით, რომელიც კუნთთაშორისი ნაპრალებით ქვემოთ ჩამოედინება და თეძოზე, უფრო იშვიათად დუნდულების მიდამოში, ვითარდება ნაწვეთი (ცივი) აბსცესი. თეძოს, ბარძაყის თავისა და ტაბუხის ბუდის ვრჩელი დაზიანების დროს ხშირია პათოლ. ღრძობა.

მკურნალობა — ზოგადგამაჯანსაღებელი ტუბერკულოზის საწინააღმდეგო საშუალებანი, ერთოპედიული საწინააღმდეგო საშუალებები, ორთოპედიული ღონისძიებები (თაბაშირის ნახვევი, დაჭიმვა, ტუტორის ტარება და სხვა). უშედეგო კონსერვატული მკურნალობის დროს, სახსრის უძრაობისათვის და მდებარეობის გასაუმჯობესებლად — ქირურგიული ოპერაცის (ართროდეზი, ოსტეოტომია, ზოგჯერ — ართროპლასტიკა), კორორტული მკურნალობა (ევპატორია, გელენჯიკი, ანაპა და სხვა).

არატუბერკულოზური — კოქსიტი ვითარდება, როდესაც ინფექცია მიმდებარე ქსოვილებიდან სახსარზე გადადის, აგრეთვე სახსრის დაზიანებისა და ზოგადი ინფექციური დაავადებების დროს. იწყება და მიმდინარეობს მწვავედ, მაღალი სიცხით და ძლიერი ტკივილით.

მკურნალობა: სიმშვიდე (თაბაშირის ნახვევი,დაჭიმვა), ანტიბიოტიკები, შემდეგ — ოპერაცია, სახსრის გაკვეთა ან ნაწილობრივი ამოკვეთა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. V, თბ. 1980. — გვ. 702.
**კავკასიური ყარანა** — ფრინველთა გვარი ყარანასებრთა ოჯახის წარმომადგენელი. ამ ფრინველის სხეულის სიგრძე დაახლოებით 10–11,5 სანტიმეტრია.

აღწერა
------

კავკასიური ყვითელგულა არის მუქი, მოყავისფრო-ყავისფერის. მისი სხეულისა და გულმკერდის მხარეები ზოგჯერ კი გარკვეულწილად მუცელიც კი საკმაოდ ღია ფერისფერისაა. თვალის ზემოთ წარბი საკმაოდ ბუნდოვანია. მისი ლოყა მოყავისფროა, წვერი და ფეხები მუქი ფერისაა, თითქმის შავია. ჩიტი ხასიათდება მოკლე და მშვიდი სიგნალებითა და ხმით. ძირითადად ჩიტი იკვებება მწერებით. მამაკაცი და ქალი კვებავს წიწილებს. წიწილები ბუდეს გარეთ ფრენას იწყებენ გამოჩეკიდან დაახლოებით 12 დღის განმავლობაში.

მისი არეალი მოიცავს კავკასიონს, თურქეთსა და ირანის ჩრდილოეთ ტერიტორიას. კავკასიაში ის ბუდეებს ზღვის დონიდან 1,700-დან 2,500 მეტრამდე ტერიტორიაზე. 

ძირითადად კავკასიური ყარანა ბინადრობს იშვიათ ტყეებში, მდინარის ნაპირებზე, ბუჩქებსა და ბუჩქნარებზე. 

კავკასიური ყარანის ზოგიერთ სახეობას ახასიათებს ფრთებისა და კუდის სხვადასხვა ტიპები, ასევე თვალების ზემოთ მსუბუქი ზოლები. კავკასიური ყარანა ძირითადად გვხვდება რუსეთი ფედერაციის ტერიტორიაზე. რუსეთში შემდეგ რეგიონებში გვხვდება: პრიმორსკის ტერიტორია, ხაბაროვსკის ტერიტორია, ამურის რაიონი, ებრაული ავტონომიური რეგიონი, ტრანს-ბაიკალის ტერიტორია, სახალინის რეგიონი (კრიილონის ნახევარკუნძული და კუნაშირის კუნძული). კავკასიური ყარანა ძირითადად თავს არიდებს უკიდურესად ღია ადგილებს და მკვრივ ბნელ წიწვოვან ტყეებს. კავკასიაში განსხვავებით სხვა რეგიონებისა, ბუდეებს ყვითელგულები ზღვის დონიდან 900-დან 3000 მეტრამდე სიმაღლეზე აშენებენ. ბუდე შედგება ხავსის, ბალახის ნაჭერისა და ცხენის თმისგან. ივნისში საშუალოდ დებს 6 კვერცხს, მოგვიანებით კი უფრო - ნაკლებს. ინკუბაცია გრძელდება 12-13 დღე.

ზამთრის რეგიონი რომელსაც ძირითადად სტუმრობს კავკასიური ყვითელგულა არის აზიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ჩინეთიდან ბირმამდე. მიგრაცია სექტემბერში იწყება, ოქტომბრის ბოლოს კი ფრინველები თავიანთ ზამთრის ბინებში დაფრინავენ. მარტის შუა რიცხვებში, ფრინველები ტოვებენ თავიანთ ბუდეს ადგილებს და მაისის შუა რიცხვებიდან იწყება ნელ-ნელა კავკასიის არეალში ფრენა.

ამ სახეობის ინდივიდებს შორის, არამარტო ფიზიკური განსხვავებებისა ასევე შეიმჩნევა სხვადასხვაგვარი ხმები. მათ ხმებში და სიგნალებში მკვეთრი განსხვავებებია.

ლიტერატურა
----------

* Определитель птиц и птичьих гнёзд средней полосы России. Боголюбов А. С. Жданова О. В. Кравченко М. В. Москва, «Экосистема», 2006

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყარანა
**კავკასუს ონლაინი** — სატელეკომუნიკაციო კომპანია საქართველოში. კომპანია 1998 წელს დაარსდა, როგორც **კავკასუს ნეთვორქი** და იგი ქვეყანაში ერთ-ერთი პირველი ინტერნეტ პროვაიდერი იყო.

2006-2008 წლებში კავკასუს ნეთვორქმა შეიძინა ქვეყნის ინტერნეტ ბაზრის სხვა მსხვილი წარმომადგენლები: ჯორჯია ონლაინი, სანეტი და ტელენეტი, შერწყმისა და რებრენდინგის შემდეგ კი კავკასუს ონლაინის სახელით განაგრძო ოპერირება. წლების განმავლობაში კავკასუს ონლაინი იყო ქვეყნის ფიქსირებული ინტერნეტ ბაზრის უმსხვილესი მოთამაშე სილქნეტთან ერთად.

კავკასუს ონლაინი არის პირველი და ერთადერთი ქართული კომპანია, რომელმაც საქართველო ევროპასთან დააკავშირა საკუთარი 1200 კილომეტრიანი ოპტიკურ ბოჭკოვანი კაბელით. კაბელი 2008 წელს შავი ზღვის ფსკერზე ჩაიდო ფოთსა და ვარნას შორის.

2017 წელს შპს „მაგთიკომსა" და შპს „კავკასუს ონლაინს" შორის ხელი მოეწერა საოპერაციო აქტივების ნასყიდობის ხელშეკრულებას.

ისტორია და მიმართულება
----------------------

ინტერნეტ ტექნოლოგიების განვითარების ეტაპები საქართველოში სწორედ კავკასუს ონლაინს უკავშირდება: ტექნოლოგიური ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპზე ბაზარზე მოქმედი მთავარი მოთამაშეები Sanet და Georgia Online (Dial Up ტექნოლოგია), Caucasus Network (DSL ტექნოლოგია) და Telenet (Fixed Wireless ტექნოლოგია) 2008 წელს კავკასუს ონლაინის ბრენდის ქვეშ გაერთიანდნენ. კავკასუს ონლაინი როგორც ადგილობრივი, ისე რეგიონული მასშტაბით სატელეკომუნიკაციო ბაზრის მნიშვნელოვანი მოთამაშე იყო, რომელსაც მთლიანობაში ევროპიდან კასპიის რეგიონის ჩათვლით 3000 კმ-ზე მეტი საკუთარი ოპტიკურ-ბოჭკოვანი ინფრასტრუქტურა ჰქონდა, ასევე რამდენიმე ფიზიკური და ვირტუალური დაშვების წერტილი (POP) ევროპაში: ფრანკფურტში, ლონდონში, ბუდაპეშტში, ამსტერდამში, სოფიაში, კიევში.

კომპანია მუშაობს სამხრეთ კავკასიის ბაზარზე და უზრუნველყოფს ინტერნეტის მიწოდების 55%-ს საქართველოში, 85%-ს სომხეთში და 50%-ს აზერბაიჯანში.

კომპანიის მიმართულება იყო ინტერნეტის, ფიქსირებული ტელეფონისა და IPTV-ს მიწოდება მომხმარებლებთან. ინტერნეტ მომსახურების სპექტრს წარმოადგენდა xDSL Internet access, Wireless Internet access, Fiber to the x, Dial-up Internet access, Web design, Web hosting, Colocation service და სხვა. 

კომპანიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პროექტია შავი ზღვის ფსკერზე დამონტაჟებული 1400 კმ-იანი ოპტიკურ-ბოჭკოვანი კაბელის ექსპლუატაციაში გაშვება. მაქსიმალური გამტარუნარიანობა 1,26 ტბ. აღნიშნული მაგისტრალით შესაძლებელი გახდა სამხრეთ კავკასიის რეგიონისა და ევროპის კონტინენტის ოპტიკური ქსელით დაკავშირება. პროექტი ამერიკულ სატელეკომუნიკაციო კომპანია Tyco Electronics-თან ერთად 2008 წელს განხორციელდა და საქართველოს ქალაქი ფოთი ბულგარეთის ქალაქ ვარნასთან დააკავშირა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კავკასუს ონლაინის ოფიციალური საიტი
* კავკასუს ონლაინის ოფიციალური YouTube
* კავკასუს ონლაინის ოფიციალური LinkedIn დაარქივებული 2015-08-20 საიტზე Wayback Machine.