**კიპ სტივენ თორნი** (ინგლ. Kip Thorne; დ. 1 ივნისი, 1940, ლოგანი, აშშ) — ამერიკელი თეორიტიკოსი ფიზიკოსი, გრავიტაციული ფიზიკისა და ასტროფიზიკის ერთ-ერთი წამყვანი მეცნიერი. მისი კვლევის ძირითადი საგანი ეხება რელატივისტურ ვარსკვლავებს, შავ ხვრელებსა და გრავიტაციულ ტალღებს. ამჟამად კალიფორნიის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის (კალტექი) თეორიული ფიზიკის დამსახურებული პროფესორია. 2017 წელს რაინერ ვაისთან და ბარი ბარიშთან ერთად მიიღო ნობელის პრემია ფიზიკაში — „ლაზერული ინტერფერომეტრის გრავიტაციულ-ტალღური ობსერვატორიის (ლიგო) დეტექტორის შექმნასა და გრავიტაციულ ტალღებზე დაკვირვებაში შეტანილი გადამწყვეტი წვლილისათვის". არის აშშ-ის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი.

ბიოგრაფია
---------

კიპ თორნი დაიბადა ქალაქ ლოგანში, იუტას შტატში. მამისი აგრონომი, ხოლო დედამისი ეკონომისტი და ქალების უფლებათა აქტივისტი იყო. მისი ოჯახი მორმონულ ეკლესიას განეკუთვნებოდა, რომელიც შემდგომ დედამისთან და და-ძმებთან ერთად დატოვა. ფიზიკოსის თქმით, იგი მას შემდეგ დაინტერესდა მეცნიერებით, რაც დაესწრო ერთ-ერთ ლექციას მზის სიტემაზე რვა წლის ასაკში, ხოლო ცამეტი წლისამ წაიკითხა წიგნი: "ერთი, ორი, სამი უსასრულობა", რის შემდეგაც შეიყვარა ფიზიკა. ლოგანის უმაღლესი სკოლის დამთავრების შემდეგ თორნი სწავლობდა კალიფორნიის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში (კალტექი) 1955-1962 წლებში, 1962-წელს გადავიდა პრინსტონის უნივერსიტეტში და 1966-წელს დაასრულა დოქტორის ხარისხით, მისი თეზისის სახელი იყო: "ცილინდრული სისტემის თერმოდინამიკის შესახებ". პრნსტონში ყოფნისას პროფესორი ჯონ უილერი დაეხმარა შავი ხვრელებისა და ნეიტრონული ვარსკვლავების თეორიტიკულ კვლევაში, ხოლო იოზეფ ვებერმა შთააგონა, რომ გრავიტაციული ტალღები ეკვლია. 1960-წელს იგი დაქორწინდა ლინდა ჯინ პეტერსონზე, რომლისგანაც ორი შვილი ეყოლა. პრინსტონის დამთავრების შემდეგ დაბრუნდა კალტექში, ამჯერად როგორც ასოცირებული პროფესორი, ხოლო 1970-წელს თეორიულ ფიზიკაზე გადავიდა. მისი სტუდენტებიდან ორმოცდაათამდემ მიაღწია დოქტორის ხარისხს მისივე მენტორობით. 1984-წელს თორნი დაშორდა ცოლს და შეირთო კეროლ ჯოის ვინშტეინი. 1981-წელს იგი გახდა უილიამ რ. კენან უმცროსის სახელობის პროფესორი, 1991-წელს კი რიჩარდ ფეინმანის დამსახურებული პროფესორი თეორიულ ფიზიკაში. 2017-წელს მიენიჭა ნობელის პრემია.

მოღვაწეობა
----------

თორნის კვლევათა დიდი ნაწილი კონცენტრირებულია გრავიტაციულ ფიზიკასა და ფარდობით ასტროფიზიკაზე. 1984-წელს მონაწილეობა მიიღო "ლიგოს" შექმნაში, ესაა ლაზერული ლაბორატორია, რომლის მიზანია გრავიტაციული ტალღების დაფიქსირება, რომელთა არსებობაც აინშტაინმა იწინასწარმეტყველა. მას ამ მიზნის განხორციელების იდეა ჯერ კიდევ 1972-წელს გაუჩნდა. ლიგოს შესახებ კი იმავე წელს ერთ-ერთ სამეცნიერო ჟურნალში გამოქვეყნებული სტატიით გაიგო, რომლის ავტორი რაინერ ვაისი-ემაითის პროფესორია. დროთა განმავლობაში თორნი ჩაერთო ამ პროექტში, თუმცა 2000-წელს ჩამოშორდა, რათა საულ ტეუკოლსკთან ერთად შეექმნა SXS-პროექტი, რომლის მიზანიც გრავიტაციული ტალღების სიმულირება იყო და დიდი წვლილი შეიტანა ლიგოს წარმატებაში. ლიგოს მიზანი, რომ გრავიტაციული ტალღები დაეფიქსირებინა, საკმაოდ რთული ამოცანა იყო, რადგან გრავიტაცია იმდენად სუსტი ძალაა, რომ მისი ტალღების პოვნა მხოლოდ და მხოლოდ უზარმაზარ მასათა კონტაქტის დროსაა შესაძლებელი. პირველად გრავიტაციული ტალღები 2015-წელს დააფიქსირეს, როდესაც ორმა შავმა ხვრელმა ერთმანეთის გარშემო დაიწყო ბრუნვა და შექმნა უფრო დიდი შავი ხვრელი. ლიგოს შექმნაში გაწეული ღვაწლის გამო, თორნს მიენიჭა ნობელის პრემია. 

ამას გარდა, კიპ თორნს დიდი წვლილი მიუძღვის შავი და ჭიის ხვრელების კვლევაში. მის მიერ წამოჭრილი თეორია, რომ ჭიის ხვრელები შეძილება დროის მანქანის სახით გამოვიყენოთ, დღესაც დიდი აქტუალურობით სარგებლობს. მას დაწერილი აქვს ისეთი ცნობილი წიგნები, როგორებიცაა: "გრავიტაცია" (1973-წელს ჩარლზ მისნერთან ერთად), "შავი ხვრელები და დროის გამრუდებები: აინშტაინის აღმაშფოთებელი ლიგა" (1994), "ინტერსტელარის მეცნიერება" (2014) და "თანამედროვე კლასიკური ფიზიკა: ოპტიკა, სითხეები, პლაზმები, ელასტიკურობა, ფარდობითობა და სტატისტიკური ფიზიკა" (2017). 

მეცნიერული კარიერის გარდა, თორნი ცნობილია როგორც პროდიუსერი და მწერალი, მან დიდი წვლილი შეიტანა ფილმ „ვარსკვლავთშორისისა" და სერიალ „დიდი აფეთქების თეორიის" შექმნაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

სქოლიო
------

1. ↑  Person Profile // კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა — 1990.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  SNAC — 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311'></a>
3. ↑  *Gregersen E.* Encyclopædia Britannica<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. 1 2 3  Leidse Hoogleraren<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23667505'></a>
5. ↑  ბროკჰაუზის ენციკლოპედია / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
6. ↑  Babelio — 2007.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>
7. ↑  Munzinger Personen<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
8. ↑  From Logan To The StarsAstrophysics superstar Kip Thorne discusses local boyhood, beyond
9. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #121312453 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
10. ↑
11. ↑  Guggenheim Fellows database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107425373'></a>
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑  Fundación Princesa de Asturias
19. ↑  Höchste Auszeichnung: Physik-Nobelpreis geht an drei US-Gravitations-Forscher — 2017.
20. ↑
21. ↑
22. ↑
23. ↑
24. ↑
25. ↑
26. ↑