**ძიანგ წემინი** (დ. 17 აგვისტო, 1926 — 30 ნოემბერი, 2022) — ჩინელი პოლიტიკოსი, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის (ჩკპ) გენერალური მდივანი 1989 წლიდან 2002 წლამდე, ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარე 1989 წლიდან 2004 წლამდე და ჩინეთის პრეზიდენტი 1993 წლიდან 2003 წლამდე. ძიანგი წარმოადგენდა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ლიდერების „მესამე თაობის ბირთვს" 1989 წლიდან.

ძიანგი მოულოდნელად მოვიდა ხელისუფლებაში ჩკპ-ს გენერალური მდივნის თანამდებობაზე 1989 წლის ტიანანმენის მოედნის პროტესტის შემდეგ. მან შეცვალა ჭაო ძიიანგი, რომელიც სტუდენტური მოძრაობის მხარდაჭერისთვის გაათვისუფლეს. იმ დროს ძიანგი იყო შანხაის პარტიის ლიდერი. როდესაც „რვა უხუცესის" მონაწილეობა ჩინეთის პოლიტიკაში სტაბილურად მცირდებოდა, ძიანგმა გააძლიერა თავისი ძალაუფლება, რათა გამხდარიყო „უზენაესი ლიდერი" ქვეყანაში 1990-იან წლებში. 1992 წელს დენგ სიაოპინგის სამხრეთ ტურნეს მოწოდებით, ძიანგმა ოფიციალურად შემოიღო ტერმინი „სოციალისტური საბაზრო ეკონომიკა" თავის გამოსვლაში ჩინეთის კომუნისტური პარტიის მე-14 ეროვნული კონგრესის დროს იმავე წლის ბოლოს, რომელიც იყო ჩინეთის ეკონომიკური რეფორმის ნაწილი. 

ძიანგის ხელმძღვანელობის პერიოდში, ჩინეთმა მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ზრდა განიცადა ბაზრის რეფორმების გაგრძელებით, დაიბრუნა ჰონგ კონგი გაერთიანებული სამეფოსგან 1997 წელს და მაკაოს პორტუგალიისგან 1999 წელს; გაუმჯობესდა ურთიერთობა გარე სამყაროსთან, ხოლო კომუნისტურმა პარტიამ შეინარჩუნა მჭიდრო კონტროლი სახელმწიფოზე. ძიანგს აკრიტიკებდნენ ადამიანის უფლებების დარღვევის გამო, მათ შორის ფალუნ დაფას მოძრაობის ჩახშობის გამო. მისი წვლილი პარტიულ დოქტრინაში, რომელიც ცნობილია როგორც „სამი წარმომადგენელი", ჩაიწერა ჩკპ-ის კონსტიტუციაში 2002 წელს. ძიანგი თანდათან გამოეთიშა პოლიტიკურ ასპარეზს და დათმო ძალაუფლების სადავეები 2002 წლიდან 2005 წლამდე, იგი ჩაანაცვლა ხუ ჯინტაომ, თუმცა მან და მისმა პოლიტიკურმა ფრაქციებმა მაინც შეინარჩუნეს ხანგრძლივი გავლენა. 2022 წლის 30 ნოემბერს ძიანგი გარდაიცვალა ლეიკემიით და მრავლობითი ორგანოს უკმარისობით.

ახალგაზრდობა
------------

ძიანგის გამოსაშვები ფოტო, გადაღებული 1947 წელს
ძიანგ წემინი დაიბადა 1926 წლის 17 აგვისტოს ქალაქ იანჯოუში, ძიანგსუში. მისი საგვარეულო სახლი იყო სოფელ ძიანგცუნში (ჩინ. 江村), ძინგდეს ოლქში, ანხუეი. ეს ასევე იყო ჩინეთის არაერთი გამოჩენილი აკადემიკოსისა და ინტელექტუალის სამშობლო. ძიანგი გაიზარდა იაპონია-ჩინეთის მეორე ომის პერიოდში. მისი ბიძა და მისი აღმზრდელი მამა, ძიანგ შანგცინგი, გარდაიცვალა იაპონელებთან ბრძოლაში 1939 წელს და ძიანგ წემინის დროს ითვლებოდა ეროვნულ გმირად. შანგცინგის გარდაცვალების შემდეგ წემინი გახდა მისი მემკვიდრე.

ძიანგი სწავლობდა იაპონიის მიერ ოკუპირებულ ნანძინგის ეროვნულ ცენტრალურ უნივერსიტეტში, ელექტროინჟინერიის განყოფილებაში, სანამ გადავიდოდა შანხაის ძიაო თუნგის უნივერსიტეტში, რომელიც 1947 წელს დაამთავრა ბაკალავრის ხარისხით ელექტროინჟინერიაში. უნივერსიტეტში სწავლის დროს ძიანგი შეუერთდა ჩინეთის კომუნისტურ პარტიას.  ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ ძიანგმა გაიარა ტრენინგი 1950-იან წლებში მოსკოვში, სტალინის საავტომობილო ქარხანაში.  ის ასევე მუშაობდა ჩანგჩუნის First Automobile Works-ში. 

 ძიანგი 1962 წელს
1962 წელს ის დაბრუნდა შანხაიში და გახდა შანხაის ელექტრო კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე. 1966 წელს იგი დაინიშნა უხანის თერმული ინჟინერიის კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორად და პარტიის მდივნის მოადგილედ, რომელიც დაარსდა მანქანათმშენებლობის პირველი სამინისტროს მიერ. ამავე წელს დაწყებულ კულტურული რევოლუციას მასზე დიდი გავლენა არ მოუხდენია, მაგრამ გადააყენეს ინსტიტუტის დირექტორის თანამდებობიდან და გაგზავნეს მეშვიდე მაისის საკადრო სკოლაში. 1970 წელს, კადრების სკოლის დატოვების შემდეგ, იგი გახდა სამინისტროს საგარეო საქმეთა ბიუროს დირექტორის მოადგილე და გაგზავნეს რუმინეთის სოციალისტურ რესპუბლიკაში, სადაც მუშაობდა ექსპერტთა ჯგუფის ხელმძღვანელად, რათა ქვეყანაში თხუთმეტი მანქანა-მწარმოებელი ქარხანა დაეარსებინა. 1972 წელს მისიის დასრულების შემდეგ ის დაბრუნდა ჩინეთში.   

1979 წელს, ჩინეთსა და შეერთებულ შტატებს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების დათბობის შემდეგ, ტენგ სიაოპინმა გადაწყვიტა წაეხალისებინა სპეციალური ეკონომიკური ზონები (სეზ), როგორც მისი ოთხი მოდერნიზაციის ნაწილი.  ჩინეთის სახელმწიფო საბჭომ დააარსა მინისტრთა ორი კომისია ვაჭრობისა და უცხოური ინვესტიციების გაზრდის მიზნით. კომისიებს ხელმძღვანელობდა ვიცე-პრემიერი გუ მუ, რომელმაც დანიშნა ძიანგი ორივე კომისიის ვიცე-თავმჯდომარედ, ვიცე-მინისტრის ეკვივალენტურ თანამდებობაზე.  ძიანგის როლი იყო ამ სპეციალური ეკონომიკური ზონების მიერ ეკონომიკური კეთილდღეობას ზრდის უზრუნველყოფა უცხოური იდეოლოგიის გავრცელების გარეშე.  1980 წელს ძიანგი ხელმძღვანელობდა დელეგაციას, რომელმაც დაათვალიერა სხვა სპეციალური ეკონომიკური ზონები თორმეტ ქვეყანაში; დაბრუნების შემდეგ მან გამოაქვეყნა მოხსენება, რომელიც რეკომენდაციას აძლევდა ადგილობრივ ხელისუფლებას გაეცათ საგადასახადო შეღავათები და მიწის იჯარა და გაეზარდათ უცხოური ერთობლივი საწარმოების ძალა.  მოხსენება თავდაპირველად "იწვევდა შეშფოთებას" პარტიის ლიდერებს შორის, მაგრამ მისმა პრაგმატულმა და ემპირიულმა პრეზენტაციის შედეგად ტენგ სიოპინგი ამ გეგმას დათანხმდა. მისი წინადადებები დამტკიცდა ეროვნულ სახალხო კონგრესზე. შედეგად, ძიანგი მიიჩნევა ტენგ სიაოპინგის თეორიის ერთ-ერთ პირველ გამტარებლად. 

1982 წლის მარტში მიიწვიეს ორი კომისიის თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობაზე. პრემიერ გუსა და შანხაის მერის ვანგ ტაოხანის ზეწოლის შემდეგ, „მხურვალე რეფორმისტმა" ჭაო წიიანგმა დანიშნა ძიანგი ახლადშექმნილი ელექტრონიკის მრეწველობის სამინისტროს პირველ ვიცე მინისტრად და პარტიის მდივნად. 

1982 წლის სექტემბერში გამართულ პარტიის მე-12 კონგრესზე ძიანგი გახდა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი. ეს კომიტეტი განსაზღვრავს პოლიტიკას და ირჩევს პოლიტბიუროს წევრებს.

ხელისუფლებაში მოსვლა
--------------------

1985 წელს ძიანგი გახდა შანხაის მერი. ძიანგმა მერის რანგში არაერთგვაროვანი შეფასებები მიიღო. ბევრმა კრიტიკოსმა მას უწოდა "ყვავილების ქოთანი", ჩინური ტერმინი, რომელიც გამოიყენება მათ აღსაწერად, ვინც მხოლოდ სასარგებლო ჩანს, მაგრამ რეალურად არაფერს აკეთებს.  ბევრმა მიაწერა შანხაის ზრდა იმ პერიოდში ჭუ ჟუნგძის. ძიანგი ამ პერიოდში დენ სიაოპინგის ეკონომიკური რეფორმების მხურვალე მორწმუნე იყო. სტუდენტური უკმაყოფილების შეკავების მცდელობისას 1986 წელს ძიანგმა წაიკითხა გეტისბურგის მიმართვა ინგლისურად მომიტინგე სტუდენტთა ჯგუფის წინაშე. 

ჩკპ-ის მე-13 ეროვნულ კონგრესზე, რომელიც ჩატარდა 1987 წლის ოქტომბერში, ძიანგი დააწინაურეს შანხაის პარტიის მდივნის პოზიციაზე, რომელიც უშუალოდ ექვემდებარებოდა ცენტრალურ მთავრობას.  ის ასევე შეუერთდა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის პოლიტბიუროს, ძირითადი ქალაქების პარტიული მდივნების ჩვეულების შესაბამისად. 

1989 წელს გარდაიცვალა ყოფილი გენერალური მდივანი ხუ იაოპანგი; ის 1987 წლის იანვარში ჩამოაშორეს საქმიანობას და დაადანაშაულეს „ბურჟუაზიული ლიბერალიზაციის" მხარდაჭერაში.  მისი სიკვდილი იქცა ტიანანმენის მოედანზე პროტესტის კატალიზატორად , რამაც გამოიწვია იდეოლოგიური კრიზისი „ლიბერალებს" (რომლებიც მხარს უჭერდნენ დენგის აგრესიულ რეფორმებს) და „კონსერვატორებს" (რომლებიც უფრო ნელი ცვლილებების მომხრენი იყვნენ) შორის.  მას შემდეგ, რაც გაზეთმა *World Economic Herald-მა* სცადა გამოექვეყნებინა ხუს რეფორმისტული პოზიციის ქება, ძიანგმა დაამყარა კონტროლი გაზეთის სარედაქციო კოლეგიაზე.  საპროტესტო აქციების ზრდასთან ერთად პარტიამ პეკინში საომარი მდგომარეობა გამოაცხადა.  შანხაიში 100 000 მომიტინგე გამოვიდა ქუჩებში, ხოლო 450-მა სტუდენტმა შიმშილობა გამოაცხადა.  მესამე დღის შემდეგ ძიანგი პირადად შეხვდა მათ, რათა დაერწმუნებინა ისინი, რომ პარტია იზიარებდა მათ მიზნებს და დაჰპირდა შემდგომ დიალოგს. მან პარალელურად გაუგზავნა დეპეშა ცენტრალურ კომიტეტს, სადააც აცხადებდა, რომ მტკიცედ უჭერდა მხარს მათ მიერ სამხედრო მდგომარეობის გამოცხადებას.  მისი ფრთხილი საჯარო მიმართვები კარგად მიიღეს როგორც დემოკრატიის მომხრე სტუდენტებმა, ისე სოციალისტური პარტიის უხუცესებმა.  1989 წლის 20 მაისს, უმაღლესმა ლიდერმა, ტენგ სიაოპინგმა, გადაწყვიტა დაენიშნა ძიანგი ახალ გენერალურ მდივნად. მან შეცვალა ჭაო წიიანგი,  რომელიც მხარს უჭერდა მომიტინგეებს.   მანამდე ის ნაკლებად სავარაუდო კანდიდატად ითვლებოდა, თუმცა იგი აირჩიეს ლი ჟუეიხუანის, პრემიერ ლი პენგის, უხუცესი ლი სიენნიანის, ჩენ იუნისა და ასევე გადამდგარი უხუცესების ნაცვლად.

ძიანგმა 1989 წელს დაიკავა ქვეყნის მთავარი თანამდებობა, თუმცა პარტიაში მხარდაჭერის საკმაოდ მწირ ბაზას ფლობდა და, შესაბამისად, ძალიან მცირე რეალური ძალაუფლება ჰქონდა. მისი ყველაზე საიმედო მოკავშირეები იყვნენ პარტიის ძლიერი უხუცესები ჩენ იუნი და ლი სიანნიანი. ითვლებოდა, რომ ის უბრალოდ გარდამავალი ფიგურა იყო, სანამ ტენგის უფრო სტაბილური მემკვიდრე მთავრობა არ დაკომპლექტდებოდა.  ითვლებოდა, რომ სხვა ცნობილი პარტიული და სამხედრო მოღვაწეები, პრეზიდენტი იანგ შანგკუნი და მისი ძმა იანგ ბაიბინგი აპირებდნენ გადატრიალებას. 

ახალი ჩკპ-ის პოლიტბიუროს მუდმივმოქმედი კომიტეტის პირველ სხდომაზე, 1989 წლის თიანანმენის მოედნის ტრაგედიის შემდეგ, ძიანგმა გააკრიტიკა წინა პერიოდი და მას უწოდა „ეკონომიკისთვის მძიმე, პოლიტიკისთვის სუსტი" და ემხრობოდა პოლიტიკური აზროვნების მუშაობის ზრდას.  ენ-მარი ბრეიდი წერდა, რომ „ძიანგ წემინი იყო დიდი ხნის პოლიტიკური კადრი, რომელსაც ჰქონდა იდეოლოგიური მუშაობის გამოცდილება და იცოდა მისი მნიშვნელობა. ამ შეხვედრამ წარმოაჩინა ჩინეთში პროპაგანდისა და პოლიტიკური აზროვნების მუშაობის ახალი ეპოქის დასაწყისი". მალევე, ცენტრალური პროპაგანდის დეპარტამენტს მიენიჭა მეტი რესურსი და ძალაუფლება, „მათ შორის, უფლებამოსილება შესულიყო პროპაგანდასთან დაკავშირებულ სამუშაო განყოფილებებში და გაეწმინდა მათ რიგები, ვინც მხარს უჭერდა დემოკრატიულ მოძრაობას".  პოლიტბიურომ ასევე გამოაქვეყნა „შვიდი ნივთის" სია „მასების საყოველთაო ინტერესის საკითხებთან" დაკავშირებით, სადაც პარტიული კორუფცია უმთავრესი პრიორიტეტია. 

პირველი რამდენიმე წლის განმავლობაში ძიანგი დამოკიდებული იყო ტენგ სიაოპინგის მხარდაჭერაზე, რათა დარჩენილიყო ხელისუფლებაში,  რამაც აიძულა ძიანგს დაეკავებინა „ულტრანაციონალისტური პოზიცია" ტაივანისა და აშშ-ს მიმართ. ძიანგი მხარს უჭერდა ტენგის მოწოდებებს „ბურჟუაზიული ლიბერალიზაციის" წინააღმდეგ. მიუხედავად იმისა რომ ძიანგს განიხილავდნენ, როგორც „მოაზროვნე რეფორმატორს",  ის „იხრებოდა უფროსებისა და მისი პოლიტბიუროს კოლეგების უფრო კონსერვატიული შეხედულებისკენ".  ტენგი ბევრად უფრო ემხრობოდა რეფორმებს და ამბობდა, რომ „მარცხნივ გადახრა უფრო დიდი საფრთხეა", ვიდრე მარჯვნივ გადახვევა. 

ტენგმა 1992 წელს გააკრიტიკა ძიანგის ხელმძღვანელობა. ტენგის სამხრეთული ტურნეს დროს მან დახვეწილად თქვა, რომ რეფორმის ტემპი არ იყო საკმარისად სწრაფი.  ძიანგი სულ უფრო ფრთხილი გახდა და ტენგის რეფორმებს მთლიანად დაუჭირა მხარი. ძიანგმა შექმნა ახალი „სოციალისტური საბაზრო ეკონომიკა", რათა გადაეყვანა ჩინეთის ცენტრალურად დაგეგმილი სოციალისტური ეკონომიკა მთავრობის მიერ რეგულირებულ კაპიტალისტურ საბაზრო ეკონომიკად.  ეს იყო უზარმაზარი ნაბიჯი ტენგის „ჩინური მახასიათებლების მქონე სოციალიზმის" რეალიზებაში.  ამავდროულად, ძიანგმა დააწინაურა თავისი მხარდამჭერები შანხაიდან მაღალ სამთავრობო თანამდებობებზე, მას შემდეგ, რაც დაიბრუნა ტენგის ნდობა. მან 1992 წელს გააუქმა მოძველებული ცენტრალური საკონსულტაციო კომიტეტი, მრჩეველთა ორგანო, რომელიც შედგებოდა რევოლუციური პარტიის უხუცესებისგან. იგი გახდა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გენერალური მდივანი და ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარე 1989 წელს, რასაც მოჰყვა მისი არჩევა პრეზიდენტად 1993 წლის მარტში.

ლიდერობა
--------

### ეკონომიკური განვითარება

1990-იანი წლების დასაწყისში, თიანანმენის შემდეგომ ჭუ ჟუნგძის მიერ ძიანგის მხარდაჭერით განხორციელებული ეკონომიკური რეფორმებით სახელმწიფო დასტაბილურდა და ქვეყანა მუდმივი ზრდის ტრაექტორიაზე იყო. ამავე დროს, ჩინეთს უამრავი ეკონომიკური და სოციალური პრობლემა შეექმნა. 1997 წელს ტენგის სახელმწიფო დაკრძალვაზე ძიანგმა წარმოადგინა მიმართვა, სადაც უფროს სახელმწიფო მოღვაწეს აქებდა. ძიანგმა მემკვიდრეობით მიიღო პოლიტიკური კორუფციით გაჟღენთილი ჩინეთი. ამავე დროს რეგიონული ეკონომიკა ზედმეტად სწრაფად იზრდებოდა მთელი ქვეყნის სტაბილურობისთვის. ტენგის პოლიტიკამ, რომ „ზოგიერთი რეგიონი შეიძლება გამდიდრდეს სხვებზე ადრე", გამოიწვია ეკონომიკური დაშორება სანაპირო რეგიონებსა და შიდა პროვინციებს შორის. უპრეცედენტო ეკონომიკურმა ზრდამ და მძიმე მრეწველობის დერეგულაციამ გამოიწვია მრავალი სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული საწარმოს დახურვა, და თავდაპირველად 40-მა მილიონმა ადამიანმა დაკარგა სამუშაო ადგილი. შედეგად, უმუშევრობის დონე გაიზარდა (ზოგიერთ ქალაქში 40%-მდე). საფონდო ბირჟები მკვეთრად მერყეობდა. სოფლის ქალაქში მიგრაციის ტემპი უპრეცედენტო იყო და ცოტა რამ გაკეთდა სიმდიდრის მუდმივად მზარდი სხვაობის მოსაგვარებლად. ძიანგის ყველაზე დიდი მიზანი ეკონომიკური სტაბილურობა იყო და მას სჯეროდა, რომ სტაბილური მთავრობა მაღალი ცენტრალიზებული ძალაუფლებით იქნებოდა წინაპირობა. იგი არჩევდა პოლიტიკური რეფორმის გადადებას, რამაც მმართველობის მრავალ ასპექტში გაამწვავა მიმდინარე პრობლემები.  მას შემდეგ, რაც სანაპირო რეგიონები და სპეციალური ეკონომიკური ზონები საკმარისად განვითარდა, ძიანგმა იმუშავა გეოგრაფიული უთანასწორობის შესამცირებლად უფრო მდიდარი ქალაქების წახალისებით, რომ „უზრუნველეყოთ ფინანსური, ტექნოლოგიური და მენეჯერული დახმარება ღარიბ, დასავლურ ნაწილებში". 

### საგარეო პოლიტიკა

 ძიანგი აშშ-ს პრეზიდენტ ბილ კლინტონთან 1999 წელს
ძიანგი სახელმწიფო ვიზიტით გაემგზავრა შეერთებულ შტატებში 1997 წელს. იგი სიტყვით გამოვიდა ჰარვარდის უნივერსიტეტში, სადაც ნაწილობრივ ინგლისურად ისაუბრა. სტუდენტებმა მას დაუსვეს კითხვები დემოკრატიისა და თავისუფლების შესახებ. პრეზიდენტ ბილ კლინტონთან ოფიციალური სამიტის შეხვედრისას ისინი ეძებდნენ საერთო ენას და უთანხმოების სფეროებს უგულებელყოფდნენ. კლინტონი ეწვია ჩინეთს 1998 წლის ივნისში და პირობა დადო, რომ ჩინეთი და შეერთებული შტატები იქნებოდნენ პარტნიორები მსოფლიოში და არა მოწინააღმდეგეები.  როდესაც 1999 წელს ამერიკის შეერთებული შტატების ხელმძღვანელობით ნატომ დაბომბა ჩინეთის საელჩო ბელგრადში, ძიანგმა, თითქოს მკაცრი პოზიცია დაიკავა, მაგრამ პროტესტის სიმბოლურ ჟესტებს მიმართა.  ძიანგის საგარეო პოლიტიკა უმეტესწილად პასიური და არაკონფრონტაციული იყო. იგი კანადის ყოფილი პრემიერ მინისტრის, ჟან კრეტიენის მეგობარი იყო. ძიანგმა გააძლიერა ჩინეთის ეკონომიკური სტატუსი საზღვარგარეთ, ცდილობდა დაემყარებინა ურთიერთობები ქვეყნებთან, რომელთა ვაჭრობა მჭიდრო კავშირში იყო ამერიკის ეკონომიკურ სფეროსთან. მიუხედავად ამისა, ჩინეთსა და შეერთებულ შტატებს შორის ძიანგის მმართველობის პერიოდში ინციდენტები მოიცავს ნატოს მიერ სერბეთის დაბომბვას და კუნძულ ჰაინანის ინციდენტს 2001 წლის აპრილში.

ეტაპობრივი პენსიაზე გასვლა
--------------------------

 ძიანგი და ჯორჯ ბუში მეუღლეებთან ერთად კროუფორდში, ტეხასი, 2002 წლის 25 ოქტომბერი
ჩკპ-ის მე-16 ეროვნული კონგრესის წინ, ჰუ ძინტაოს ჰქონდა „თითქმის ერთსულოვანი მხარდაჭერა", გამხდარიყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ახალი გენერალური მდივანი.  ჩინეთის, როგორც სტაბილური და პატივსაცემი ქვეყნის იმიჯის შესანარჩუნებლად, ძიანგმა და ხუმ ხაზი გაუსვეს მათ ერთიანობას, რათა ძალაუფლების გადასვლა ყოფილიყო „გლუვი და ჰარმონიული", პირველად ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის ისტორიაში.  ძიანგი გადადგაა გენერალური მდივნის თანამდებობიდან და დატოვა პოლიტბიუროს მუდმივი კომიტეტი, მაგრამ დარჩა ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარედ,  რომელიც აკონტროლებდა არმიას და ერის საგარეო პოლიტიკას. 

პარტიის მე-16 კონგრესზე, მუდმივმოქმედი კომიტეტის ახალი წევრების უმრავლესობა განიხილებოდა ძიანგის ე.წ. „შანხაის ფრაქციის" ნაწილად, მათ შორის ყველაზე ცნობილები იყვნენ ვიცე-პრეზიდენტი წენგ ცინგხონგი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში მსახურობდა ძიანგის შტაბის უფროსად და ვიცე-პრემიერი ხუანგ ძუ, შანხაის პარტიის ყოფილი მდივანი.

მას შემდეგ რაც ხუმ ჩაანაცვლა ძიანგი და გენერალური მდივნის თანამდებობა დაიკავა, ამ უკანასკნელმა განაგრძო „[დომინირება] საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე" რამდენიმე წლის განმავლობაში.  *South China Morning Post-მა* გამოაცხადა, რომ „ჩინეთში ახალი ერა დაიწყო. მაგრამ ეს არ არის ვიცე პრეზიდენტის ხუ ძინტაოს [.. . ] , ეს არის პრეზიდენტი ძიანგ წემინის ახალი ერა, რომელმაც ახლახან დატოვა პარტიის გენერალური მდივნის პოსტი."  ამტკიცებდნენ, რომ მე-16 კონგრესის მიერ შექმნილმა ინსტიტუციურმა მოწყობამ ძიანგი დატოვა ისეთ მდგომარეობაში, რომ მას აღარ შეეძლო დიდი გავლენის მოხდენა

მიუხედავად იმისა, რომ ძიანგმა შეინარჩუნა ძლიერი ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარეობა, კომისიის წევრების უმეტესობა პროფესიონალი სამხედროები იყვნენ. *Liberation Army Daily*-მ, რედაქციამ, რომელიც წარმოადგენდაა ცენტრალური სამხედრო კომისიის უმრავლესობის შეხედულებებს, დაბეჭდა სტატია 2003 წლის 11 მარტს, რომელშიც ციტირებულია არმიის ორი დელეგატი: „ერთი ცენტრის ქონას ეწოდება „ერთგულება", ხოლო ორი ცენტრის არსებობა გამოიწვევს პრობლემებს." ეს ინტერპრეტირებული იყო, როგორც ძიანგის მცდელობის კრიტიკა, ტენგ სიაოპინგის მოდელით ხუსთან ერთად ემართა ქვეყანა.

2004 წლის 19 სექტემბერს, მე-16 ცენტრალური კომიტეტის მე-4 პლენარული სესიის შემდეგ, ძიანგმა 78 წლის ასაკში დატოვა პარტიის ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობა, რაც იყო მისი უკანასკნელი თანამდებობა პარტიაში. ექვსი თვის შემდეგ, 2005 წლის მარტში, ძიანგი გადადგა თავისი ბოლო მნიშვნელოვანი თანამდებობიდან და დატოვა ჩინეთის ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარის პოსტი, რამაც დაასრულა ძიანგის პოლიტიკური კარიერა. ეს მოჰყვა რამდენიმე კვირიან სპეკულაციას, რომ თითქოს პარტიის შიგნით არსებული ძალები აიძულებდნენ ძიანგს გადადგომას. ძიანგის ვადა 2007 წლამდე უნდა გაგრძელებულიყო. ხუმ ასევე ჩაანაცვლა ძიანგი ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარედ. ამასთანავე, ხუს შემცვლელად ვიცე-თავმჯდომარის პოზიციაზე დაინიშნა გენერალი სიუ ცაიხოუ და არა წენგ ცინგხონგი, როგორც ამას თავდაპირველად ვარაუდობდნენ. ძალაუფლების ამგვარმა გადასვლამ ოფიციალურად დაასრულა ჩინეთში ძიანგის ეპოქა, რომელიც დაახლოებით 1989 წლიდან 2004 წლამდე გაგრძელდა.

ოჯახური და პირადი ცხოვრება
--------------------------

ძიანგმა 1949 წელს იქორწინა ვანგ იეპინგზე, ასევე იანგჭოუდან. ის მისი ბიძაშვილია (ძიანგის დედობილი ვანგის დეიდაა). ვანგმა დაამთავრა შანხაის საერთაშორისო კვლევების უნივერსიტეტი.  მათ შეეძინათ ორი ვაჟი, ძიანგ მიანხენგი და ძიანგ მიანკანგი. ძიანგ მიანხენგი იყო აკადემიკოსი და ბიზნესმენი, მუშაობდა ჩინურ კოსმოსურ პროგრამაში და დააარსა *Grace Semiconductor Manufacturing Corporation*.

ითვლება, რომ ძიანგს დიდი ხნის მეგობრობა აკავშირებდა მომღერალ სონგ წუინგთან, ჩენ ჭილისთან და სხვებთან. სი ძინპინის აღზევების შემდეგ, სონგი და ძიანგის სხვა ერთგული ადამიანები, მათ შორის მისი ძმა, სონგ წუიუ, გამოძიების ქვეშ აღმოჩნდნენ კორუფციის გამო.

ძიანგი კარგად ფლობდა რამდენიმე უცხო ენას, მათ შორის ინგლისურსა და რუსულს. მას სიამოვნებდა უცხოელი სტუმრების ჩართვა ხელოვნებისა და ლიტერატურის შესახებ მცირე საუბარში მათ მშობლიურ ენაზე. გარდა ამისა, მღეროდა უცხოურ სიმღერებს ორიგინალში. ძიანგი რჩება ჩინეთის ერთადერთ უმაღლეს ლიდერად, რომელსაც შეეძლო ინგლისურად საუბარი.

ძიანგი იყო ყველაზე ხანგრძლივი ლიდერი ჩინეთის ისტორიაში.

გარდაცვალება
------------

ძიანგი გარდაიცვალა 2022 წლის 30 ნოემბერს, 96 წლის ასაკში, შანხაიში. ჩინეთის სახელმწიფო მედიის, სინხუას საინფორმაციო სააგენტოს ცნობით, ის გარდაიცვალა 12:13 საათზე ლეიკემიითა და მრავალი ორგანოს უკმარისობით.

ძიანგის გარდაცვალების დღეს, მთავრობამ გაავრცელა შეტყობინება, რომ დროშები დაეშვებოდაა პეკინისა და საზღვარგარეთის დიპლომატიური მისიების მთავარ ადგილებში. უცხოელები არ იყვნენ მიწვეული ოფიციალურ სამგლოვიარო ღონისძიებებზე დასასწრებად.

ჯილდოები
--------

* ბრაზილიის დროშაბრაზილია:
	+ სამხრეთის ჯვრის ორდენის ჯვარი (23 ნოემბერი, 1993)

* ბრუნეის დროშაბრუნეი:
	+ ბრუნეის სამეფო ოჯახის ორდენი (17 ნოემბერი, 2000)

* კონგოს რესპუბლიკის დროშაკონგო:
	+ დამსახურების ორდენის ჯვარი (20 მარტი, 2000)

* კუბის დროშაკუბა:
	+ ჟოზე მარტის ორდენი (21 ნოემბერი, 1993)

* ჯიბუტის დროშაჯიბუტი:
	+ ჯიბუტის დიდი ვარსკვლავის ორდენი (18 აგვისტო, 1998)

* საფრანგეთის გვიანას დროშასაფრანგეთის გვიანა:
	+ ტაიტი ნუის ორდენი (3 აპრილი, 2001)

* საბერძნეთის დროშასაბერძნეთი:
	+ გამომსყიდველის ორდენი (22 აპრილი, 2000)
	+ ათენის ოქროს მედალი (22 აპრილი, 2000)

* ყაზახეთის დროშაყაზახეთი:
	+ ოქროს არწივის ორდენი (19 ნოემბერი, 1999)

* მალის დროშამალი:
	+ მალის ეროვნული ორდენი (17 მაისი, 1996)

* პალესტინის დროშაპალესტინა:
	+ „ბეთლემ 2000-ის" ორდენი (15 აპრილი, 2000)

* რუსეთის დროშარუსეთი:
	+ პუშკინის მედალი (31 ოქტომბერი, 2007)

* სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის დროშასამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა:
	+ კეთილი იმედის ორდენი (5 მაისი, 1999)

* თურქეთის დროშათურქეთი:
	+ თურქეთის რესპუბლიკის პირველი ხარისხის ორდენი (19 აპრილი, 2000)

* უკრაინის დროშაუკრაინა:
	+ პრინც იაროსლავ ბრძენის პირველი ხარისხის ორდენი (2 დეკემბერი, 1995)

* ვენესუელის დროშავენესუელა:
	+ განმათავისუფლებლის ორდენი (17 აპრილი, 2001)

ნაშრომები
---------

* Jiang, Zemin (2010). *Selected Works of Jiang Zemin*, 1st, Beijing:  Foreign Languages Press. ISBN 978-7-119-06025-5.  დაარქივებული 2020-12-06 საიტზე Wayback Machine.
* Jiang, Zemin (2012). *Selected Works of Jiang Zemin*, 1st, Beijing:  Foreign Languages Press. ISBN 978-7-119-07383-5.  დაარქივებული 2020-12-06 საიტზე Wayback Machine.
* Jiang, Zemin (2013). *Selected Works of Jiang Zemin*, 1st, Beijing:  Foreign Languages Press. ISBN 978-7-119-07978-3.

შენიშვნები
----------

1. ↑  "Paramount leader" is not a formal title; it is a reference occasionally used by media outlets and scholars to refer to the foremost political leader in China at a given time. For example, there is no consensus on when Hu Jintao became the paramount leader (2002–2012), as Jiang held the most powerful office in the military (i.e. Central Military Commission chairman) and did not relinquish all positions until 2005 to his successor, while Hu was the General Secretary of the Communist Party since 2002 and President of China since 2003.

სქოლიო
------

1. ↑  Holley, David (12 January 1992). „'Eight Elders' Wield Power Behind the Scenes in China". *Los Angeles Times*. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
2. ↑   *{{{title}}}*.
3. ↑  „The New Emperor". *Asia NOW*. 29 December 1995. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
4. ↑  Cengage Learning. ციტირების თარიღი: 6 December 2013
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36  Kuhn 2004. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
6. ↑  „BBC: Profile: Jiang Zemin". *BBC News*. 19 September 2004. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 29 May 2008. ციტირების თარიღი: 7 March 2010.
7. ↑  HOLLEY, DAVID (31 July 1993). „China Leans Heavily on Trouble-Shooter : Politics: Vice Premier Zhu Rongji's assignment is to cope with economic troubles, corruption, rural anger". *Los Angeles Times*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 July 2014. ციტირების თარიღი: 5 December 2013.
8. ↑  Kuhn 2004, p. 133. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
9. ↑  Book: Real Story of Jiang Zemin: Introduction(4). Chinaview.wordpress.com (25 August 2006). ციტირების თარიღი: 7 March 2010
10. ↑  Pomfret, John. "In Posthumous Memoir, China's Zhao Ziyang Details Tiananmen Debate, Faults Party". *The Washington Post*. 15 May 2009. p.2.
11. ↑  „USATODAY.com – China completes military power transfer". *USA Today*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 November 2012. ციტირების თარიღი: 5 December 2013.
12. ↑  Kuhn 2004, p. 3. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
13. ↑  Kuhn 2004, p. 219. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
14. 1 2  Anne-Marie Brady, Marketing Dictatorship: Propaganda and Thought Work in Contemporary China, Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
15. ↑  Kuhn 2004, p. 181. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
16. ↑  Kuhn 2004, p. 220, "Though Jiang had spent the preceding two years diligently building his relations with the military, his position remained dependent on Deng.". sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
17. ↑  Miller, Lyman (1 June 1996). „Overlapping Transitions in China's Leadership". *SAIS Review*. **16** (2): 21–42. doi:10.1353/sais.1996.0038. S2CID 153471937.
18. ↑  Kuhn 2004, pp. 134, 180, "We must enhance socialist ideology while carrying out to the end the struggle against bourgeois liberalization.". sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
19. ↑  Kuhn 2004, pp. 214. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
20. ↑  Kuhn 2004, pp. 213. sfn error: no target: CITEREFKuhn2004 (help)
21. ↑  Jett, Jennifer (30 November 2022). „Former Chinese President Jiang Zemin dies at 96". NBC News. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
22. ↑  Byrnes, Michael (29 March 1993). „JIANG ZEMIN ELECTED PRESIDENT OF CHINA". Financial Review. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
23. ↑  „Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies". *AP News* (ინგლისური). 30 November 2022. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
24. ↑  „China Gets Down to Business at Party Congress". *Los Angeles Times* (ინგლისური). 13 September 1997. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 October 2022. ციტირების თარიღი: 12 January 2020.
25. 1 2  „Profile: Jiang Zemin". *BBC News*. BBC. 23 October 2012. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 November 2017. ციტირების თარიღი: 21 July 2018.
26. ↑  NewsLibrary.com – newspaper archive, clipping service – newspapers and other news sources. ციტირების თარიღი: 14 November 2017
27. ↑  Buckley, Chris; Wines, Michael (30 November 2022). „Jiang Zemin, Leader Who Guided China Into Global Market, Dies at 96". *The New York Times*. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
28. ↑  Lam, Willy Wo-Lap (17 December 2002). „Hu strikes back at Jiang". CNN. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
29. ↑  Information Control and Self-Censorship in the PRC and the Spread of SARS – Congressional-Executive Commission on China. ციტირების თარიღი: 6 December 2013
30. ↑  James Mulvenon. Reduced Budgets, the "Two Centers," and Other Mysteries of the 2003 National People's Congress. ციტირების თარიღი: 14 November 2017
31. ↑  Cabestan, Jean-Pierre (8 October 2009). „China's Foreign- and Security-policy Decision-making Processes under Hu Jintao" (PDF). *Journal of Current Chinese Affairs*. **38** (3): 63–97. doi:10.1177/186810260903800304. დაარქივებულია (PDF) ორიგინალიდან — 12 December 2013. ციტირების თარიღი: 6 December 2013.
32. ↑   *The-Cambridge Handbook Contemporary China*.
33. ↑  „Jiang Zemin – General Secretary of the CPC Central Committee". *People's Daily*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 29 June 2011. ციტირების თარიღი: 4 December 2010.
34. ↑  Buckley, Chris; Wines, Michael (30 November 2022). „Jiang Zemin, Leader Who Guided China Into Global Market, Dies at 96". *The New York Times*. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
35. ↑  „Fast-track success of Jiang Zemin's eldest son, Jiang Mianheng, questioned by Chinese academics for years". *South China Morning Post* (ინგლისური). 9 January 2015. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
36. ↑   *{{{title}}}*.
37. ↑  „Singer who disappeared six years ago resurfaces married to China president's brother". *The Telegraph*. 16 October 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 20 April 2018. ციტირების თარიღი: 19 April 2018.
38. ↑  „Asia Sentinel". დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 January 2010. ციტირების თარიღი: 11 September 2018.
39. ↑  Parry, Simon. „Sleeping with the enemy". *South China Morning Post*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 8 February 2014. ციტირების თარიღი: 14 April 2014.
40. ↑  „Humble hometown hesitant to talk about Peng Liyuan, China's first lady". *South China Morning Post*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 September 2018. ციტირების თარიღი: 11 September 2018.
41. ↑  DeAeth, Duncan (21 January 2018). „Chinese starlet Song Zuying, many others, under investigation for corruption by CCP". *Taiwan News*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 August 2018. ციტირების თარიღი: 14 August 2018.
42. ↑  Nakazawa, Katsuji. „Downfall of a diva mirrors Beijing's backstage politics". *Nikkei*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 13 August 2018. ციტირების თარიღი: 14 August 2018.
43. ↑  „Former Chinese leader Jiang Zemin dies aged 96". *BBC News*. 30 November 2022. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
44. ↑  „Former Chinese president Jiang Zemin dies at 96". *The Guardian* (ინგლისური). 30 November 2022. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
45. ↑  Buckley, Chris; Wines, Michael (30 November 2022). „Jiang Zemin, Leader Who Guided China into Global Market, Dies at 96". *The New York Times* (ინგლისური). ISSN 0362-4331. ციტირების თარიღი: 30 November 2022.
46. ↑  „Former President of China, Jiang Zemin has passed away". *The Nepal Times* (ინგლისური). 30 November 2022. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 30 ნოემბერი 2022.
47. ↑  Higgins, Andrew (30 November 2022). „China’s former president Jiang Zemin, who ruled after Tiananmen, dies at 96". *The Washington Post*.
48. ↑  Reuters (1 December 2022). „China mourns former leader Jiang Zemin with bouquets, black front pages". *Reuters* (ინგლისური). ციტირების თარიღი: 1 December 2022.
49. ↑  江泽民主席抵巴西访问佛朗哥总统举行隆重欢迎仪式并向江主席授勋两国元首在亲切友好气氛中举行会谈 (24 November 1993). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
50. ↑  „江泽民主席与文莱苏丹会谈". *People's Daily*. 17 November 2000. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 December 2004. ციტირების თარიღი: 21 August 2022.
51. ↑  „在与刚果共和国总统萨苏会谈时谈台湾问题 江主席强调对话谈判要有个基础就是首先必须承认一个中国原则". *People's Daily*. 29 December 2000. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 December 2004. ციტირების თარიღი: 21 August 2022.
52. ↑  前往巴西进行国事访问途中对古巴作短暂访问江泽民主席抵达哈瓦那卡斯特罗主席到机场迎接江主席在机场发表书面讲话 (23 November 1993). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
53. ↑  江泽民会见吉布提总统 指出中国十分珍视同吉布提的传统友谊 (19 August 1998). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
54. ↑  [CCA 17 La France et l'Indo-Pacifique] fr. Les Jeunes IHEDN (1 June 2020). ციტირების თარიღი: 30 November 2022
55. ↑  Ordre de Tahiti Nui – Liste des titulaires fr. ციტირების თარიღი: 30 November 2022
56. ↑  江泽民主席与希腊总统斯特法诺普洛斯会谈 (21 April 2000).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 მარტი 2005. ციტირების თარიღი: 21 August 2022
57. ↑  江主席会见希腊议长.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 მაისი 2004. ციტირების თარიღი: 11 July 2021
58. ↑  江泽民主席与希腊总统斯特法诺普洛斯会谈 (21 April 2000).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 22 ივლისი 2019. ციტირების თარიღი: 21 August 2022
59. ↑  圆满结束马里之行开始访问纳米比亚江主席抵达温得和克努乔马总统在机场主持隆重欢迎仪式离开马里时江泽民同科纳雷亲切话别 (19 May 1996). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
60. ↑  江泽民访巴勒斯坦受到热烈欢迎 (17 April 2000).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 სექტემბერი 2004. ციტირების თარიღი: 21 August 2022
61. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 31 October 2007 г. № 1440 (31 October 2007). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
62. ↑  资料：江泽民与曼德拉会谈 愿与南非建伙伴关系. ციტირების თარიღი: 21 August 2022
63. ↑  德米雷尔总统盛宴欢迎江主席 向江主席授予土耳其国家勋章 (21 April 2000).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 ოქტომბერი 2022. ციტირების თარიღი: 21 August 2022
64. ↑  Voronin, Viktor. The State Awards Of Ukraine: Diplomatic Dimension (The Nature And Content, Main Categories, Concepts, Methodology And Principles Of Reward System). ციტირების თარიღი: 21 August 2022
65. ↑  委政府授予江主席"解放者勋章" (18 April 2001).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 ნოემბერი 2004. ციტირების თარიღი: 21 August 2022