**მევენახეობა და მეღვინეობა** — საქართველოს სოფლის მეურნეობის უძველესი და მნიშვნელოვანი დარგი. ვაზის კულტურის ისტორია მჭიდროდაა დაკავშირებული ქართველი ერის ისტორიასთან. ჩვენი ერის შემოქმედებითი ბუნება და განსაკუთრებული სიყვარული ვაზისა და ღვინისადმი გამოიხატა ქართულ კულტურაში, ტრადიციულ წეს-ჩვეულებებში, არქიტექტურაში, ორნამენტში, ჭედურობაში, მხატვრობაში, პოეზიაში, სიმღერასა და ხელოვნების სხვა დარგებში.

საქართველო ითვლება მევენახეობა-მეღვინეობის ერთ-ერთ უძველეს კერად და ხარისხოვანი და მაღალხარისხოვანი ღვინოების წარმოების ზონად მსოფლიოში, რასაც ადასტურებს, გარეული და კულტურული აბორიგენული ვაზის ჟიშების მრავალფეროვნება, აგრეთვე ამპელოგრაფიული, პალეობოტანიკური, ისტორიული, არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული, ფილოლოგიური, ლინგვისტიკური და სხვა მეცნიერული გამოკვლევები, როგორც ქართველი ისე უცხოელი მკვლევარებისა.

ვაზი საქართველოში ფართოდ გამოიყენება. იყენებენ ყურძნისგან დაწურულ წვენს, ამზადებენ ბადაგს, თათარას და ჩურჩხელებს, გამოიყენება საჩამიჩედ, არსებობს დეკორატიული ჯიშები. იყენებენ სამკურნალოდ: გულსისხლძარღვთა დაავადებისა და სისხლის ნაკლებობის დროს.

ქართული ვაზის ისტორია
---------------------

საქართველო ითვლება კულტურული ვაზის (Vitis viniferaL) წარმოშობის ერთ–ერთ პირველ ცენტრად. სავარაუდოდ, ძვ. წ. აღ. 6000–4000 წლებიდან მომდინარეობს ვაზის სელექცია. აქედან, კულტურული ვაზი გავრცელდა ხმელთაშუა ზღვის აუზში, ახლო აღმოსავლეთში და ბოლოს ამერიკაში. ყურძნის წიპწები აღმოჩენილია ირანში, თურქეთში, სირიაში, ლიბანსა და იორდანიაში. თუმცა, ქართული მასალების ასაკი და სახეობათა სრულყოფილება ნათლად მოწმობს, რომ საქართველოში ვაზის მოშენებისა და ღვინის დამზადება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 7000 წლის წინ ან უფრო ადრე იყო. საქართველოში ვაზის ხანგრძლივი კულტივარების დამადასტურებელ ფაქტს წარმოადგენს თესლების არქეოლოგიური ნარჩენები. 1965 წელს სიმონ ჯანაშიას ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმისა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ერთობლივმა ექსპედიაციამ შულავერის მდელოზე (ქვემო ქართლი) აღმოაჩინა უძველესი დასახლება და მისი ნანგრევები, სადაც დიდი ოდენობით ბოტანიკური მასალა იპოვნეს. აღმოჩენილ მასალებს შორის განსაკუთრებით საყურადღებო იყო ყურძნის წიპწა. ანალიზის შემდეგ, მორფოლოგიური და ამპლეომეტრული მონაცემების მიხედვით ქართველმა და უცხოელმა მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ ის არის მოშინაურებელი ყურძნის ნაირსახეობის წიპწა. ნახშირწყლების ანალიზის შედეგად აღმოჩნდა, რომ წიპწები თარიღდება ჩვ. წ-მდე 5000-7000 წლებით და არის უძველესი არა მარტო საქართველოში, არამედ მთელს მსოფლიოში. გვიანი ქვის ხანის, ნეოლითის მონაცემების მიხედვით, კაცობრიობის კულტურულ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში ღვინის კულტურა სწორედ საქართველოდან მკვიდრდება. შულავერში აღმოჩენელი უძველესი მოშინაურებული ყურძნის წიპწები ადასტურებს, რომ იმ დროისთვის მტკვრის ხეობაში, სამხრეთ და ცენტრალურ საქართველოში უკვე არსებობდა კარგად განვითარებული მეღვინეობის კულტურა.

ლეგენდის მიხედვით, როდესაც განმანათლებელი წმინდა ნინო საქართველოში შემოვიდა, მას ხელში ეჭირა ვაზისგან დამზადებული, საკუთარი თმით შეკრული ჯვარი. მას შემდეგ ვაზი ახალი რელიგიის სიმბოლოა. ასევე, ქართული ეკლესიის კარები ხშირად ვაზის ფიცრებისაგან კეთდებოდა. გავრცელებული იყო ვაზის ჩუქურთმის გამოყენება ტაძარ–მონასტრების მშენებლობის დროს. ქართველი ხალხი შორეულ წარსულში ვაზს „წმინდა" მცენარედ თვლიდა. ამიტომაც, ბუნებრივია ქართველი ადამიანის განსაკუთრებული ყურადღება ვაზის მოვლა–გაშენებისთვის. ძველ დროში, საქართველოს ეკონომიკის ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი საფუძველი მევენახეობა იყო. საქართველოდან ღვინის ექსპორტს აწარმოებდნენ მეზობელი ქვეყნები. უცხო დამპყრობლების მხრიდან (თემურ–ლენგი, შაჰ–აბასი), ვენახების გაჩეხვის მიზანს წარმოადგენდა ქვეყნის ეკონომიკურად დაქვეითება და შემოსავლის შემცირება.

ქართული მევენახეობის მწვერვალი XIX საუკუნის მეორე ნახევარში იყო. ქართული მეღვინეობის განვითარებაში უდიდესი წვლილი შეიტანა თავადმა ალექსანდრე ჭავჭავაძემ, რომელიც ფლობდა თელიანის მამულს. სწორედ იქ დაიწყო ადგილობრივი, სხვადასხვა სახის ღვინოების (რქაწითელი, მწვანე, საფერავი) დამზადება.

1850 წლიდან დაიწყო ნაცარას ეპიდემია, მაგრამ იგი მალევე დამარცხდა გოგირდის მეშვეობით. XX საუკუნის დასაწყისისათვის ფილოქსერისა და სოკოვან ავადმყოფობათა მოქმედების შედეგად ვენახების საერთო ფართობი მკვეთრად შემცირდა. ვაზის ფილოქსერა XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან შემოვიდა საქართველოში. ფილოქსერა ბუგრების გვარის პარაზიტია. მან უდიდესი ზიანი მიაყენა ქართული ვაზის ჯიშებს. იგი პირველად აშშ-ში აღმოაჩინეს. ფესვზე დაზიანებულ ადგილებში ჩნდება პატარა ბუშტუკები, შემდეგ იგი სკდება და მავნე ნივთიერებები ხვდება მცენარის ფესვში. ამის შედეგად, მცენარეს ფესვიდან აღარ მიეწოდება წყალი და მინერალები და იგი ხმება.

ვაზის ჯიშები
------------

მსოფლიოში ცნობილია ვაზის 4000-მდე ჯიში. საქართველოში ვაზის 450-მდე ადგილობრივი ჯიშია, რომელთაგან სტანდარტულ ასორტიმენტში შეტანილია 62 ჯიში, მათ შორის 29 საღვინე და 9 სუფრის. ივანე ჯავახიშვილს თავის წიგნში „საქართველოს ეკონომიური ისტორია" ვაზის 413 ჯიში აქვს აღნიშნული.

გამორჩეული მაღალხარისხოვანი ქართული საღვინე ვაზის ჯიშებია; რქაწითელი, მწვანე, ხიხვი, ქისი, ჩინური, გორული მწვანე, ცოლიკოური, ციცქა, კრახუნა, საფერავი, თავკვერი, შავკაპიტო, ალექსანდროული,მუჯურეთული, ძველშავი,უსახელოური, ოცხანური საფერე, ოჯალეში, ჩხავერი, ალადასტური და სხვა.

საქართველოში, კერძოდ მცხეთის, თრიალეთის, კახეთის, შიდა ქართლის, ვანისა და სხვა არქეოლოგიური გათხრების დროს ნაპოვნია მარნები მიწაში ჩაფლული ქვევრებით, ოქროს, ვერცხლის, ბრინჯაოს, თიხის სასმისებით, რომლებიც ჩვენ წელთაღრიცხვამდე III-II ათასწლეულებით თარიღდება.

ქართველმა ხალხმა საუკუნეების მანძილზე შექმნა ვაზისა და ღვინის მოხმარების კულტურა და ტრადიცია, შეიმუშავა სუფრის მშრალი, ბუნებრივად ტკბილი და ნახევრად ტკბილი, სადესერტო და ცქრიალა, კახური და იმერული ტიპის ღვინოების დამზადების ტექნოლოგიური ხერხები.

ქრისტიანული რელიგიის გავრცელების შემდეგ, როდესაც იესო ქრისტეს მოციქულებმა ანდრია პირველწოდებულმა და სვიმონ კანანელმა იქადაგეს საქართველოში, ღვინო საეკლესიო რიტუალებშიც იღებდა და ამჟამადაც იღებს მონაწილეობას, რაზეც მიუთითებს ეკლესია-მონასტრების გარშემო ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების დროს ნაპოვნი საღვინე ჭურჭელი.

გარდა აბორიგენული ვაზის ჯიშებისა საქართველოს თითქმის ყველა კუთხეშია გავრცელებული შემოტანილი ვაზის ჟიშები, რომლებმაც თითქმის მეორე სამშობლო ჰპოვეს უძველეს ქართულ მიწაზე, ესენია: ალიგოტე, პინო, შარდონე, კაბერნე სოვინიონი, შასლა, ხალილი.

ვაზის ფორმირების მეთოდები
-------------------------

საქართველოში ვაზის ფორმირების მეთოდები მრავალფეროვანი იყო: მაღლარი – ხეზე მზარდი ვაზი; დაბლარი – სარზე ან მავთულზე მზარდი ვაზი; ბაბილო – დიდი დიამეტრის მქონე ვაზი.

ეკოლოგიური პირობების გამო ძველთაგანვე ტენიან ადგილებში გავრცელებული იყო მაღლარი ან ხეივნისებური ფორმები. ხოლო მშრალ ადგილებში დაბლარი ვაზი. ტენიანობის მიხედვით გარდამავალ ზონებში დაბალი ხეივანია გავრცელებული. ტენიან ადგილებში ვაზის მაღლარად გაშენება მევენახეობის განვითარების ადრეულ ეტაპზე დადებითი იყო, განსაკუთრებით სოკოვან ავადმყოფობათა გავრცელებაზე. ნიადაგის ზედაპირიდან ვეგეტაციური ნაწილების მნიშვნელოვნად დაცილების შედეგად ყურძნის გვიან დამწიფების გამო, დაგვიანებით კრეფდნენ და მაღალი ხარისხის პროდუქციას იღებდნენ ხარისხიანი ღვინოების დასამზადებლად. მაგრამ, სოკოვან ავადმყოფობათა გავრცელების შემდეგ ვაზის მაღლარად გაშენებამ თითქმის დაკარგა თავისი მნიშვნელობა. რადგან მაღლარ ვაზებზე გაძნელდა სამუშაო ოპერაციების წარმოება და სოკოვან ავადმყოფობათა წინააღმდეგ ბრძოლა. ამის გამო, მევენახეობის შემდგომ განვითარებას საფუძვლად დაედო ვაზის დაბლარად გაშენება.

საქართველოს მევენახეობის გეოგრაფიული მდებარეობა
-----------------------------------------------

საქართველო მდებარეობს ევროპისა და აზიის გზაგასაყარზე, შავი და კასპიის ზღვებს შორის. მევენახეობა-მეღვინეობა მოქცეულია ჩვენი პლანეტის ჩრდილოეთის განედის 410 07‘ — 430 35‘-სა და აღმოსავლეთ გრძედის 400 05‘ — 460 44‘-ს შორის, კავკასიონის მთათა სისტემის შუა და დასავლთ ნაწილში, შავი და კასპიის ზღვის აუზთა შორის, რომელთა ზემოქმედება განსაზღვრავს აქაური ბუნებრივი პირობების მრავალფეროვნებას და საუკეთესო გარემოს ქმნის ორიგინალური, ხარისხოვანი და მაღალხარისხოვანი მევენახეობა-მეღვინეობის განვითარებისათვის.

მევენახეობა-მეღვინეობის მკვეთრად განსხვავებულ თავისებურებათა საფუძველზე ქვეყნის ტერიტორია ორ მაკროზონად არის დაყოფილი: აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველო.

აღმოსავლეთ საქართველო დაქანებულია კასპიის ზღვისაკენ და ხასიათდება ზომიერი კონტინენტალური, მშრალი, სუბტროპიკულში გარდამავალი ჰავით.

დასავლეთ საქართველო მოქცეულია შავი ზღვის გავლენის ქვეშ და ხასიათდება ტენიანი, სუბტროპიკული კლიმატით.

### აღმოსავლეთ საქართველო

#### კახეთი (შიდა და გარე კახეთი)

კახეთი უძველესი და უნიკალური მევენახეობა-მეღვინეობის რეგიონია საქართველოში. იგი იყოფა ორ ზონად: შიდა და გარე კახეთად. კახეთში გამოყოფილია 25-ზე მეტი მიკროზონა, სადაც ტრადიციულად იწარმოება წარმოშობის ადგილის დასახელების ისეთი ცნობილი ღვინოები, როგორიცაა: წინანდალი, ნაფარეული, თელიანი, ახაშენი, მუკუზანი, ქინძმარაული, გურჟაანი, კარდენახული, ტიბაანი, მანავის მწვანე, ხაშმის საფერავი და სხვა.

საქართველოს ვენახების 65-70 % კახეთშია კონცენტრირებული. საუკეთესო ხარისხის ღვინოების მომცემი სამრეწველო ვენახები გაშენებულია მდინარეების \_ ალაზნისა და ივრის აუზებში, ზღვის დონიდან 400-700 მეტრ სიმაღლეზე, ტყის ყავისფერ, მდელოს ყავისფერ, რუხ ყავისფერ (წაბლა), ნეშომპალა-კარბონატულ, შავმიწა, მდელოს შავმიწისებრ და ალუვიურ ნიადაგებზე.

კახეთში ჰავა ზომიერად თბილია, საშუალოდ წელიწადში აქტიური ტემპერატურის ჟამი 3500-42 000–ს შორის მერყეობს, ატმოსფერული ნალექების ჟამი 400-800 მმ ფარგლებში, მზის ნათების ხანგრძივობა კი 2000-2200 საათს შეადგენს.

კახეთის მევენახეობის ძირითადი მიმართულებაა მაღალხარისხოვანი და ხარისხოვანი სუფრის თეთრი და წითელი, მშრალი, ბუნებრივად ტკბილი და სადესერტო ღვინოების წარმოება.

ევროპული ტიპის სუფრის თეთრი, მაღალხარისხოვანი, საუკეთესო საგემოვნო თვისებების მქონე ღვინოები მზადდება წინანდლის, ნაფერეულის, გურჟაანის, მანავის, საგარეჯოს და სხვა მიკროზონებში, ადგილობრივი უნიკალური თეთრყურძნიანი ვაზის: რქაწითელის, მწვანე კახურის, ხიხვის, ქისის და სხვა ჟიშების ყურძნისაგან.

სუფრის წითელი მშრალი, მაღალხარისხოვანი, სასიამოვნო ჟიშური არომატის მქონე ღვინოები მზადდება ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი ვაზის ჟიშის საფერავისაგან, ქინძმარაულის, თელიანის, ახაშენის, მუკუზნის, ხაშმის, საგარეჯოს და კახეთის სხვა მიკროზონებში.

კახეთში მზადდება წარმოშობის აგდილის დასახელების, ბუნებრივად ტკბილი წითელი ღვინოები, მხოლოდ ახაშენის, ქინძმარაულის და მუკუზნის მიკროზონებში. აქაური მიკროკლიმატი, ნიადაგები და ქართული ვაზის ჟიშის – საფერავის მაღალი შაქრის და მჯავების დაგროვების უნარი განაპირობებს ამ ღვინოებისათვის დამახასიათებელ ჰარმონიულ, რბილ, ხავერდოვან, ხალისიან ტონებს და მაღალ საგემოვნო სპეციფიკურ თვისებებს.

კახეთმა საუკუნეთა მანძილზე შექმნა და ჩამოაყალიბა სუფრის ღვინის მშობლიური ტიპი, რომელიც საკმაოდ განსხვავდება ღვინოების არსებული ტიპებისაგან. იგი ერთადერთი მშრალი ორიგინალური ღვინოა მსოფლიოში. ამ წესით მიღებული ღვინო გამოირჩევა მაღალი ექსტრაქტულობით, ფენოლური ნაერთების და ტანინის მაღალი შემცველობით, სასიამოვნო ბუკეტით, ჟიშური არომატითა და გემოთი; და რაც მთავარია კახური ტიპის ღვინო მდიდარია ადამიანის ჟანმრთელობისათვის სასარგებლო ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებებით.

#### ქართლი (ქვემო, შუა და ზემო ქართლი)

ქართლი \_ უძველესი ქართული კულტურის აკვანი. იგი ცნობილია კლასიკური ევროპული ტიპის ხარისხოვანი სუფრისა და მაღალხარისხოვანი ცქრიალა ღვინოებით. ქართლი იყოფა სამ ზონად: ქვემო, შუა და ზემო ქართლი ანუ მესხეთი. ვენახები გაშენებულია მდინარეების — მტკვრისა და მისი შენაკადების, ლიახვისა და ქსნის ვრცელ აუზებში, ზღვის დონიდან 450-700 მეტრ სიმაღლეზე, მდელოს ყავისფერ, მდელოს ალუვიურ, რუხ ყავისფერ (წაბლა) და ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზე.

ჰავა ზომიერად თბილია, საშუალოდ წელიწადში აქტიური ტემპერატურის ჟამი 3030-41 000–ს შორის მერყეობს, ატმოსფერული ნალექების ჟამი 370-700 მმ ფარგლებში, მზის ნათების ხანგრძივობა კი 2100-2500 საათს შეადგენს.

ქვემო ქართლი წარმოადგენს საუკეთესო ზონას სასუფრე ყურძნის და ქიშმიშების წარმოებისათვის.

შუა ქართლი ქართლის სხვა ქვეზონებს შორის მევენახეობა-მეღვინეობის თვალსაზრისით საინტერესოა. იგი განეკუთვნება ხარისხოვანი კლასიკური ევროპული ტიპის სუფრისა და მაღალხარისხოვანი ცქრიალა ღვინოების წარმოების ზონას. აქ, ატენის ხეობაში უძველესი დროიდან ამზადებდნენ ტრადიციულ ტექნოლოგიით წარმოშობის ადგილის დასახელების ცქრიალა ღვინოს `ატენური~-ს სახელწოდებით, ადგილობრივი ვაზის გორული მწვანის და ჩინურის ყურძნისაგან. აღნიშნულ ქვეზონაში აწარმოებენ მაღალხარისხოვან სუფრის თეთრ და ვარდისფერ ღვინოებს როგორც გორული მწვანის და ჩინურის, ასევე ბუდეშურის, თავკვერის და სხვა ადგილობრივი ჟიშების ყურძნისაგან.

ამ ქვეზონიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქსნის ხეობა (მუხრანის ველი), სადაც ფრანგული ვაზის ჟიში ალიგოტე დიდი მასივების სახით არის წარმოდგენილი და იძლევა ევროპული ტიპის სუფრისა და ცქრიალა ღვინოების წარმოებისათვის საჭირო მაღალხარისხოვან ღვინომასალას.

ზემო ქართლის — მესხეთის ტერიტორიაზე ამჟამად მევენახეობა-მეღვინეობას არ აქვს სამრეწველო ხასიათი. წარსულში, როგორც ამას მოწმობენ მატერიალური კულტურის ძეგლები (მარნები, ქვევრები, საწნახელები, სასმისები და სხვა), რომლებიც არქეოლოგიური გათხრების დროს იქნა აღმოჩენილი, ადასტურებენ, რომ მევენახეობა-მეღვინეობა მესხეთში ფართოდ ყოფილა განვითარებული, ეს მხარე დიდი ხნის განმავლობაში (2,5 საუკუნე) თურქეთის პოლიტიკური გავლენის ქვეშ იმყოფებიდა და აქ იძულებით იყო გავრცელებული მაჰმადიანობა, რომელიც ღვინის მოხმარებას კრძალავდა, რამაც გამოიწვია ვენახების განადგურება, რომლის გაშენებაზეც რუსეთის ცარიზმის პერიოდში არავის უზრუნვია.

XX საუკუნის 30-იანი წლებიდან საქართველოს მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი ამ მხარეში სისტემატურად აწარმოებს სპეციალურ გამოკვლევებს, რომლის შედეგადაც გამოვლინდა, რომ პერსპექტიულია ევროპული ტიპისა და ცქრიალა ღვინოების წარმოება: გორული მწვანეს, ჩინურის, ხიხვისა და სხვა ქართული ვაზის ჟიშების ყურძნიდან. საუკეთესო შედეგები გამოავლინა აგრეთვე ისეთმა ფრანგულმა ვაზის ჟიშებმა, როგორებიცაა პინო და ალიგოტე.

### დასავლეთ საქართველო

#### იმერეთი (ქვემო, შუა და ზემო იმერეთი)

იმერეთი საქართველოს მევენახეობა-მეღვინეობის უძველესი და უმთავრესი რეგიონია, პროდუქციის როგორც რაოდენობის ისე ხარისხის მხრივ. იგი იყოფა სამ ზონად: ზემო, შუა და ქვემო იმერეთი. ვენახები გაშენებულია მდინარეების რიონის, ყვირილას, ჩხერიმელას, ძირულას და მათი შენაკადების ხეობებში, ზღვის დონიდან 50-500 მეტრ სიმაღლემდე, ნეშომპალა-კარბონატულ, ყომრალ, ყვითელ მიწა და ეწერ ნიადაგებზე.

ჰავა საკმაოდ ნოტიოა, ზომიერად ცივი, თოვლიანი ზამთრითა და მშრალი, ზოგჟერ გვალვიანი, ცხელი ზაფხულით. საშუალოდ წელიწადში აქტიური ტემპერატურის ჟამი 3200-41 000–ს შორის მერყეობს, ატმოსფერული ნალექების ჟამი 1200-1500 მმ ფარგლებში, მზის ნათების ხანგრძივობა კი 1200-2100 საათს შეადგენს.

იმერეთის მევენეახეობა-მეღვინეობა ხასიათდება ვაზის აბორიგენული ჟიშებისა და მათგან წარმოებული მაღალხარისხოვანი სუფრის ღვინოების მრავალფეროვნებით. 

ზემო იმერეთში უმთავრესად მზადდება ნაზი, ხალისიანი ცქრიალა ტიპის ღვინომასალები, აგრეთვე მსუბუქი ევროპული ტიპის თეთრი და წითელი სუფრის ღვინოები, ადგილობრივი ვაზის: ციცქას, ცოლიკოურის, კრახუნას, ძველშავის და სხვა ჟიშების ყურძნისაგან.

შუა იმერეთი მევენახეობა-მეღვინეობის ძირითად ზონად ითვლება დასაველეთ საქართველოში. ვენახები ამ მიკრორაიონში გაშენებულია ზღვის დონიდან 140-470 მეტრ სიმაღლეზე. ადგილობრივი ვაზის: ციცქას, ცოლიკოურის, ალადასტურის, კრახუნას, ძველშავის და სხვა ჟიშების ყურძნისაგან მზადდება წარმოშობის ადგილის და ჟიშობრივი დასახელების, უმაღლესი ხარისხის, ორიგინალური, სუფრის თეთრი, წითელი და ვარდისფერი ღვინოები.

იმერეთში მრავალსაუკუნოვანი ხალხური ტრადიციების საფუძველზე შექმნილია იმერული ტიპის ღვინის დაყენების ორიგინალური ტექნოლოგია, რომლის თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ ყურძნის ტკბილის ალკოჰოლური დუღილი წარმოებს მიწაში ჩაფლულ ჭურებში დურდოზე (ჭაჭა – კლერტის გარეშე), რომელიც მთელი მადუღარი მასის 4-6 %-ს შეადგენს. დადუღების შემდეგ ღვინომასალას ჭურში აყოვნებენ 1,5-2 თვით, შემდეგ ხსნიან დურდოდან, გადააქვთ კასრებში და შემდგომი მოვლა-დამუშავება არსებული ინსტრუქციით გრძელდება. ასეთი წესით დაყენებული ღვინო ევროპული ტიპის ღვინოსთან შედარებით უფრო ექსტრაქტულია და სხეულიანი, ამავე დროს მსუბუქია, ჰარმონიული და ხასიათდება სასიამოვნო გემოთი და ყურძნის ჟიშური არომატით.

ქვემო იმერეთი მოქცეულია იმერეთის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე რიონის აუზში. აქ ვენახები გაშენებულია 40-420 მეტრ სიმაღლეზე ზღვის დონიდან. მეღვინეობის თვალსაზრისით ეს ზონა ორდინალური ღვინოების ზონაა, სადაც ცალკეული უბნებში მზადდება ხარისხოვანი ღვინოები ადგილობრივი ვაზის ჟიშებისაგან.

#### რაჭა-ლეჩხუმი

ხვანჭკარას ვენახები
რაჭა-ლეჩხუმი თავისი უნიკალური და ორიგინალური ღვინოებით გამოირჩევა დასავლეთ საქართველოს მევენახეობა-მეღვინეობის ზონებისა და მიკროზონებისაგან.

იგი ისტორიულად წარმოადგენს ბუნებრივად ნახევრად ტკბილი და მშრალი ღვინოების აკვანს. ის მდებარეობს იმერეთის ჩრდილოეთით, მდინარეების — რიონის, ცხენისწყლის და ლაჟანურას ხეობებში — ვიწრო ზოლად. მისი ტერიტორია წარმოადგენს ერთგვარ ქვაბულს, რომელიც ყოველი მხრიდან შემოფარგლულია კლდოვანი ქედებით, რაც ქმნის განსაკუთრებულ მიკროკლიმატს, რომელიც განსაზღვრავს აქაური ღვინოებისათვის დამახასიათებელ ორიგინალურ თვისებებს. ვენახები გაშენებულია ზღვის დონიდან 600-800 მეტრ სიმაღლეზე.

ჰავა ზომიერად ტენიანია. ნიადაგებიდან აქ გვხვდება ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები, რომლებიც უმეტესად განვითარებულია კირქვებზე, მერგელებსა და კარბონატულ ქვიშაქვებზე.

რაჭის სამხრეთ ფერდობებზე, რომელსაც მზე უხვად ანათებს და რომლებიც კლდოვანი ქედებით არის შემოფარგლული, გაშენებულია ადგილობრივი ალექსანდროულის და მუჟურეთულის ვაზის ჟიშები, რომლებიც შაქრის დაგროვების დიდი უნარით (28-30 %-მდე) ხასიათდებიან. მათგან მზადდება უძვირფასესი, მაღალხარისხოვანი, წარმოშობის ადგილის დასახელების ბუნებრივად ტკბილი წითელი ღვინო ხვანჭკარა.

ტვიშის მიკრორაიონში არსებული კლიმატი განაპირობებს იმერული ვაზის ჟიშის ცოლიკოურის ყურძენში მაღალ შაქარ-მჯავიანობას, რომელისგანაც ამზადებენ წარმოშობის ადგილის დასახელების თეთრ ბუნებრივად ტკბილ ღვინოს ტვიშს.

ლეჩხუმში, ზუბი-ოყურეშის მიკროზონაში ადგილობრივი ვაზის ჟიშის უსახელოურის ყურძნისაგან მზადდება უნიკალური, სასიამოვნო საგემოვნო თვისებების მქონე, ჟიშური დასახელების ბუნებრივად ტკბილი წითელი ღვინო უსახელოური, ხოლო ორბელის მიკროზონაში ორბელური ოჟალეშის ჟიშისაგან მიიღება წარმოშობის ადგილის დასახელების ბუნებრივად ტკბილი წითელი ღვინო ორბელური ოჯალეში.

### შავი ზღვის სანაპირო ზოლი- ტენიანი სუბტროპიკული ზონა

#### გურია, აჭარა, სამეგრელო და აფხაზეთი

აჭარის, აფხაზეთის, გურიის, სამეგრელოს მევენახეობა-მეღვინეობა მოქცეულია შავი ზღვის ახლო სანაპირო ზოლში, სადაც ვენახები (აფხაზეთი) გაშენებულია 2-4 მეტრი სიმაღლეზე ზღვის დონიდან და ვრცელდება 500 მეტრ სიმაღლემდე (ზემო აჭარა).

ჰავა სუბტროპიკული, ტენიანია, ზოგიერთ ადგილებში ჭარბტენიანიც და ამიტომ ვაზი ხასიათდება ხანგრძლივი სავეგეტაციო პერიოდით (ნოემბრის ბოლომდე).

ზღვისპირეთში გავრცელებულია ნეშომპალა კარბონატული, ყომრალი, ყვითელმიწა, წითელმიწა და ეწერი ნიადაგები.

გურიაში (ბახვი-ასკანის, ფარცხმან-საჭამიასის), აჭარაში (ქედა), აფხაზეთში (გუდაუთა) მიკროზონებში, გურიის აბორიგენული ვაზის ჟიშის ჩხავერისაგან მიიღება განუმეორებელი, საგემოვნო თვისებების ჟიშური დასახელების ცქრიალა ღვინო`ჩხავერი.

სამეგრელოში, სალხინო-თარგამოულის და ბანძის მიკროზონებში აბორიგენული წითელყურძნიანი ვაზის ჯიში ოჯალეშისაგან მზადდება ბუნებრივად ტკბილი და მშრალი, ჯიშური დასახელების უნიკალური ღვინო ოჯალეში.

ცნობილია, რომ სამეგრელოს მთავრის სიძეს, ფრანგ მიურატს სოფელ სალხინოში დამზადებული ღვინო ოჯალეში გაუგზავნია პარიზში საერთაშორისო დეგუსტაცია-კონკურსზე, სადაც იგი უმაღლესი ჟილდოთი გრან-პრითი დაუჟილდოებიათ.

აფხაზეთში, საქართველოს ერთ-ერთ უძველეს და ულამაზეს კუთხეში ვაზის: ცოლიკოურის, ჩხავერის, ოჟალეშის, კაჭიჭის, იზაბელას და სხვა ჯიშებიდან მზადდებოდა წარმოშობის ადგილის დასახელების ორიგინალური ღვინოები: აფსნი, ლიხნი, აჩანდარა, ანაკოპია და სხვა ღვინოები, რომლებიც დიდი პოპულარობით სარგებლობდნენ მომხმარებელთა შორის.

თანამედროვე ქართული მეღვინეობა
------------------------------

XX საუკუნის 30-იანი წლებიდან საქართველოში მევენახეობის და მეღვინეობის განვითარების ახალი ეტაპი დაიწყო. გაშენდა ახალი ვენახები, ღვინის დამზადებამ მძლავრი სამრეწველო ხასიათი მიიღო, ფართოდ გაიშალა სამეცნიერო-პრაქტიკული მუშაობა, რამაც საფუძველი შექმნა დარგის შემდგომი აღორძინებისა და განვითარებისათვის.

80-იანი წლებში ვენახების ფართობი 150 ათას ჰექტარზე მეტი იყო, ღვინის ქარხნები წლიურად 500-700 ათას ტონა ყურძენს ამზადებდნენ, მიღებული ღვინოპროდუქცია ძირითადად ყოფილი სსრკ-ისა და გარკვეული ნაწილი კი საექსპორტოდ საზღვარგარეთის ბაზრებზე იყიდებოდა.

90-იანი წლებიდან ქვეყანაში შექმნილმა მძიმე პოლიტიკურმა, სოციალურ-ეკონომიკურმა პირობებმა, აგრეთვე აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს ომებმა, მევენახეობა-მეღვინეობას სერიოზული ზიანი მიაყენა, რამაც დარგის სამრეწველო-ეკონომიური პოტენციალი მნიშვნელოვნად შეამცირა.

უკანასკნელ პერიოდში დარგის განვითარებისათვის ქვეყანაში შეიქმნა საკანონმდებლო ბაზა, რამაც ხელი შეუწყო ქართული და უცხოური ინვესტიციების მოზიდვას. დაიწყო ვენახების გაშენება, ღვინის მრეწველობა აღიჭურვა მსოფლიო სტანდარტების შესაბამისი მატერიალურ-ტექნიკური ბაზით, განახლდა უნიკალური ქართული ღვინოების წარმოება, მაგრამ ჟერ კიდევ გასაკეთებლი ბევრია, რათა ქვეყანაში შეიქმნას ხელსაყრელი გარემო ბიზნესის განვითარებისათვის.

საქართველოში დღეისათვის ღვინოების მსხვილი მწარმოებლებიდან აღსანიშნავია შემდეგი კომპანიები:`თელიანი ველი,`საქართველოს ღვინისა და ალკოჰოლური სასმელების კომპანია – GWS,`თელავის ღვინის მარანი-TWC,`სამება,`თბილღვინო, ვაზიანი და სხვა კომპანიები /ადგილის სიმცირის გამო მათი ჩამოთვლა შეუძლებელია/, რომელთაც გააჩნიათ მსოფლიო სტანდარტების შესაბამისი მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა, რაც მათი პროდუქციის მაღალ ხარისხს განაპირობებს. აქ ღვინის დაყენების უძველესი ქართული ტრადიციები შეხამებულია თანამედროვე ტექნოლოგიურ მიღწევებთან. ეს კომპანიები თავიანთ პროდუქციას ძირითადად რუსეთის ბაზარზე ჰყიდიან, მაგრამ გარდა რუსეთისა, წარმატებით იყიდება აგრეთვე უკრაინაში, ბალტიისპირეთში, იაპონიაში, აშშ-ში, ნიდერლანდებსა და სხვა ქვეყნებში.

საქართველოში საფუძველი ეყრება ქართული ღვინოების მწარმოებელთა ისეთ ფენას, რომელთაც აქვთ მცირე სიმძლავრის, თანამედროვე მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის მქონე ღვინის ქარხნები, შესაბამისი სანედლეულო ბაზით. ამჟამად ასეთი მცირე საწარმოების რაოდენობა 20-ზე მეტია და უახლოეს მომავალში ეს რიცხვი კიდევ გაიზრდება. მათ მიერ დამზადებული ღვინოები გამოირჩევა მაღალი ხარისხობრივი მაჩვენებლებით, მათ წარმატებით ჰყიდიან როგორც ადგილობრივ ისე რუსეთის და სხვა ქვეყნების ბაზრებზე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* © მარანი - ღვინისა და გემოვნების შესახებ
* © ღვინის კლუბი დაარქივებული 2020-06-12 საიტზე Wayback Machine.
* ქართული ღვინის მარანი© 2006 დაარქივებული 2016-03-22 საიტზე Wayback Machine.
* მევენახეების ფორუმი დაარქივებული 2007-05-14 საიტზე Wayback Machine.
* www.rammstein.caucasus.net დაარქივებული 2007-04-17 საიტზე Wayback Machine.
* საქართველოს მეღვინეები

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქართული ვაზის ჯიშები |
| --- |
|  |
| აფხაზეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* აბაცვიჟი
* აბსუაჟი/აფსუაჟი
* აკაბილი
* აკაბილიჟი
* აკომშტალი
* აკუბასა
* ამოხფიჟი
* აპაპნიჟი
* აჟბრუყი
* აჟემჩიღი
* აჟკვაცა
* აჟყაფში
* აღბიჟი
* აღბიჟი (მდედრობითი)
* აშუღაში
* აცხოუჟი
* აძნიჟი
* აწეიჟი
* აწისიჟი
* აწლიჟი
* აჭანდრის წითელი
* ახარდანი
* ახუხუჟი
* ბლაბურხვა
* თათლიჟი
* კაჭიჭი
* ლაკვაჟი
* მახვატელი
* პეტრიჟი
* შავი ამლახუ
* წვინდირხვა
* ხუპიშიჟი
* ***მოუძიებელი:***
* *ათასრაყვა*
* *აკლიკი*
* *აკუშარი*
* *ამგურჩალი*
* *აპუჟერა*
* *აწიმლიჟი*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* აჟაპში
* აჟია
* აჩკიკიჟი
* ვარდისფერი ამლახუ
* ვარდისფერი ამლახუ (მდედრობითი)
* ***მოუძიებელი:***
* *აგაშკური*
* *აჟამპი*
* *აჟიგრა*
 |
|  |
| თეთრი | 
* აბისტაჟი
* ავასირხვა
* აკასაჟი
* აჟკვაკვა
* აჟხჰვატა
* საკუმა
* ხაფშირა
* ხუნალიჟი
* ხუნალიჟი (მდედრობითი)
* ხუტუნიჟი
* ***მოუძიებელი:***
* *კიამოხტა*
* *ხუპინიჟი*
 |

 |
|  |
| აჭარა | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ალმურა შავი
* ბათომურა
* ბურძღალა
* ბუტკო
* ვაიოს საფერავი
* ლივანურა შავი
* მათენაური
* მეკრენჩხი
* მორცხულა
* პოვნილი
* საწური
* ტაგიძურა
* ტყისყურძენა
* ქორქაულა
* ღვანურა
* ჩიტისთვალა აჭარული
* ცხენისძუძუ აჭარული
* ჭიპაკური
* ჭოდი
* ხარისთვალა აჭარული
* ჯინეში
* ***მოუძიებელი:***
* *ახალაკი*
* *სალიკლევი*
* *შიშველი*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* კიბურა
 |
|  |
| თეთრი | 
* ალმურა თეთრი
* ბროლა
* თეთრა
* კაიკაციშვილისეული თეთრი
* კლარჯული
* ლივანურა თეთრი
* მისკიეთა
* მწვანურა
* ორჯოხული
* სხალთური
* შავშურა
* ცვითე
* ჭეჭიბერა
* ხოფათური
* ჯავახეთურა
* ***მოუძიებელი:***
* *ბაღის ყურძენი*
* *გორგოული*
* *თურვანდა*
* *კვირისთავა*
* *მწვანე აჭარული*
 |

 |
|  |
| გურია | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ალადასტური
* ბერძულა
* კამური შავი
* კიკაჩა წითელი
* კორძალა
* კოცხანა
* მახათური
* მტევანდიდი
* მტრედისფეხა
* ორონა
* ოფოურა
* ოჯალეში გურიის
* სამჩხავერა
* საფერავი გურიის
* სხილათუბანი
* ჩეპეში
* ჩხავერი
* ცივჩხავერა
* ჭუმუტა
* ხემხო
* ხუშია
* ჯანი
* ***მოუძიებელი:***
* *კუმუშა*
* *მაგანაკური*
* *მანდიკოური*
* *ნაშენება*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ბადაგი
* წითლანი
 |
|  |
| თეთრი | 
* ათინაური
* ვაციწვერა
* ზენათური
* მაური თეთრი
* თეთრი ჩხავერი
* თქვლაფა
* კაკნატელა
* კამური თეთრი
* კიკაჩა თეთრი
* საკმიელა
* საკნატურა
* სამარხი
* ქაქუთურა
* ***მოუძიებელი:***
* *დორდღო*
* *კაპისტონი წიწილიანი*
* *კატური*
* *კეშელავას თეთრი*
* *მაისა*
* *ჩხინკილოური*
* *ჭაჭიეთის თეთრა*
* *ხუშია თეთრი*
 |
|  |
| რუხი | 
* ***მოუძიებელი:***
* *ცისფერერულა*
 |

 |
|  |
| იმერეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ადანასური
* არგვეთულა საფერე
* ბეწოურა
* ბზვანურა
* გაბეხაური შავი
* გომის წითელი
* დიდშავა
* დონდღლაბი შავი
* ენდელაძისეული
* ვერტყვიჭალის შავი
* კირწმაგარა
* კლერტმაგარა
* კრახუნა შავი
* კუპრაშვილისეული
* მამუკას საფერე
* მარგული საფერე
* მაღლარი მსხვილთვალა
* მაჩანოური
* მგალობლიშვილი
* მელანიასეული
* მცვივანი წითელი
* ობჩური შავი
* ოცხანური საფერე
* ოხტოურა
* რკო შავი
* სამაჭრე
* სამაჭრია
* სამჭაჭა
* უცნობი წითელი
* ქველოური
* შავბარდა
* შემოდგომის შავი
* ციცქინა
* ძელშავი ობჩური
* ძველშავი საჩხერის
* ძიგანიძე
* ძიგანოური
* ძირაგეულის შავი
* ჭანკილოური
* ხარისთვალა კოლხური
* ***მოუძიებელი:***
* *მტრედისფერა*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ვანის ჩხავერი
* მაღლარი თვრინა
 |
|  |
| თეთრი | 
* ბაზალეთური
* გაბეხაური თეთრი
* გაბეხაური ციცქა
* გომის თეთრი
* დონდღლაბი
* დონდღლაბი მწვანე
* ევნაძის თეთრა
* ვერტყვიჭალის თეთრი
* თქლაფა იმერული
* იმერეთის სუფრის
* კაპისტონი თეთრი
* კრახუნა თეთრი
* კუნძა თეთრი
* მამალი ციცქა
* მურადოული
* მცვივანი იმერული
* რკო თეთრი
* უცნობი თეთრი
* ფითრა
* ქართულა
* ჩხინკოური
* ციცქა
* ციცქა საჩხერული
* ცოლიკოური
* ცოლიკოური მსხვილმარცვალა
* ცოლიკოური ოვალურმარცვალა
* ცოლიკოური უმოსავლო
* ცოლიკოური წვრილმარცვალა
* ცრუ ცოლიკოური
* წირქვალის თეთრი
* ***მოუძიებელი:***
* *თითა იმერული*
* *მსხვილკუმფხალა*
* *ნათელა*
* *ციცქა გაბეხაური*
* *წვრილმარცვალა თეთრი*
 |
|  |
| რუხი | 
* ღრუბელა იმერული
 |

 |
|  |
| კახეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ახმეტური შავი
* გაბაშა
* ვაზისუბნის წითელი
* თავკვერი დიდმარცვალა
* თავკვერი პატალანთეული
* თავკვერი საფერავისებური
* თავქარა
* იყალთოს წითელი
* კუმსი შავი
* ლეკური ყურძენი
* მწკლარტა
* ჟღია
* ჟღია სავგვიანო
* რქაწითელი წითელი
* საფერავი
* საფერავი ბუდეშურისებური
* საფერავი დიდთანაყვავილიანი
* საფერავი მარცვალმცვენი
* საფერავი მოკლემტევანა
* საფერავი მსხვილმარცვალა
* საფერავი უხვმოსავლიანი
* საფერავი ფაჩხა
* საფერავი ყვავილმცვენი
* საფერავისებური
* სიმონასეული
* ტკბილი ყურძენი
* უცნობი შავი
* ქისტაურული შავი
* ღვინის წითელი
* შავთხილა
* შავი ყურძენი
* შავი ჩიტისთვალა
* წყობილა
* ხარისთვალა შავი
* ხირსული შავი
* ჯაჭვაძისეული
* ***მოუძიებელი:***
* *გავაზური*
* *დამპალა*
* *მენჯიანთეული*
* *მოსავლიანი*
* *პაატასეული*
* *სამადაშვილისეული*
* *საფერავი თეთრი*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ბუდეშური წითელი
* ვარდისფერა
* ვარდისფერი ყურძენი
* რქაწითელი ვარდისფერი
* ***მოუძიებელი:***
* *მარჯენი ვარდისფერი*
 |
|  |
| თეთრი | 
* ადრეული თეთრი
* ბეგლარის ყურძენი
* ბუერა
* გრძელმტევანა
* დედათყურძენი
* თავკვერი თეთრი
* თითა კახური
* ინგილოური
* კახის თეთრი
* კახური თეთრი
* კუმსი თეთრი
* კურკენა
* მაღრანული
* მირზანული თეთრი
* მსხვილთვალა თეთრი
* მცვივანი ადრეულა
* მცვივანი კახური
* მცვივანი პატალანთეული
* მწვანე კახური
* მწვანე ყვითელი
* მჭკნარა მწვანე
* მხარგრძელი
* მხარგრძელი ყვითელი
* ოქროულა
* რქაწითელი
* რქაწითელი ოხრახუშა
* საფენა
* სირგულა
* სუფრის თეთრი
* უბაკლური
* ქისი
* ღვინის თეთრი
* ყვითელი კუმსი
* ჩაკმაშურა
* ჩიტისთვალა ბოდბური
* ჩიტისთვალა თეთრი
* ცხენისძუძუ კახური
* ძაღლიარჭამა
* წვრილმარცვალა მწვანე
* წვრილმარცვალა რქაწითელი
* წნორის თეთრი
* წობენურა
* ჭროღა კახური
* ხარისთვალა თეთრი
* ხიხვი
* ხიხვი ლოლაძის
* ***მოუძიებელი:***
* *ბეჟანაური*
* *ვაზისუბნის თეთრი*
* *კახის ყურძენი*
* *ძუვანი*
 |
|  |
| რუხი | 
* ღრუბელა კახური
 |

 |
|  |
| რაჭა-ლეჩხუმი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* გაბაშა
* გამოყვანილი
* კაბისტონი შავი
* კორტნულა
* მუჯურეთული
* ნაკუთვნეული
* ნოშრიო
* ორბელური
* რცხილი
* ურიშულა
* უსახელოური
* ფეროვანი
* ფერუანი
* ყვირა
* ყორნისთვალა
* ძველი ალექსანდროული
* წითელოური
* ***მოუძიებელი:***
* *დაქცეული*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ***მოუძიებელი:***
* *უსახელოური ვარდისფერი*
 |
|  |
| თეთრი | 
* არაბეული თეთრი
* თავწითელა
* თეთრა ლაბილაძის
* თქვაფუნა
* თხმორულა
* კუდურაული
* უწყვეტი
* ფაჩხატა
* ქაქიტაური
* წმინდა თეთრი
* ***მოუძიებელი:***
* *თოვანი*
* *თუთაში*
* *მეკრენჩხულა*
 |

 |
|  |
| რაჭა | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ალექსანდროული
* ალეში
* არაბეული შავი
* ბახვა
* ბერბეშო
* გაღმოური კაპისტონი
* კიმპალა
* კირწწითელა
* მოქათური
* მსხვილთვალა შავი
* მჟაველა
* ნაცარა
* რაჭული შავი
* ფთაშეჭრილა
* წიწილიანი კაპისტონი
* ხოტეურა
* ხროგი
 |
|  |
| თეთრი | 
* ალექსანდროული თეთრი
* ბეროულა
* ბუტკუა
* თბილული
* თეთრი კაპისტონი
* თვალდამწვრისეული
* მელიკუდი რაჭული
* მცვივანი რაჭული
* მწვანე
* პაშანიკი
* წულუკიძის თეთრა
* ხიხვა
* ***მოუძიებელი:***
* *თითა რაჭული*
* *მეგრელაური*
 |

 |
|  |
| ლეჩხუმი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* აფხაზური
* ბელარიანი
* წვრიმალა
* ჭუბულო
 |
|  |
| თეთრი | 
* ორხურა
* შავფაჩხატა
* ცხვედიანის თეთრა
* ხიხვი ლეჩხუმის
* ***მოუძიებელი:***
* *საირმულა*
 |

 |
|  |
| მესხეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| შავი | 
* ჩიტისკვერცხა შავი
 |
|  |
| წითელი | 
* ბეჟანა
* თამარის ვაზი
* კლდის წითელი
* მესხური საფერე
* მესხური შავი
* რაბათის წითელი
* ღობიეთის წითელი
* ცხენისძუა შავი
* ცხენისძუძუ შავი მესხური
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ***მოუძიებელი:***
* *თავცეცხლა*
 |
|  |
| თეთრი | 
* ახალციხური თეთრი
* მესხური მწვანე
* როკეთულა
* სამარიობო
* საფარული
* ჩიტისკვერცხა თეთრი
* ცხენისძუა თეთრი
* ცხენისძუძუ თეთრი მესხური
* ხარისთვალა მესხური
* ***მოუძიებელი:***
* *თავდაკიდული*
* *თითა მესხური*
 |

 |
|  |
| სამეგრელო | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* აბშილური
* გოდაათური
* გრეხი
* დუდღუში
* ვერნახი
* კეთილური
* კოლოში
* კოლხური შავი
* კუტალა
* მაჭყვატური
* მუხიშხა
* ოჯალეში
* პანეში
* პუმპულა (შავი)
* შონური
* ჩხაბერძულა
* ჩხოროკუნი
* ჩხუში
* ჭითაში
* ჭოდი სალხინოს
* ***მოუძიებელი:***
* *უგვარო*
* *უჩაჭუბური*
* *ჭოტიში*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ხარისთვალა მეგრული
 |
|  |
| თეთრი | 
* დედოფლის კითი
* დღვლაბე
* ეგურძგული
* ზერდაგი
* თეთრიშა
* კვაწახურა
* ოფოფი
* ოქონა
* პუმპულა (თეთრი)
* შხუჩეში
* ჩეკოლოში
* ჩერგვალი
* ჩეში
* ჩეჭიფეში
* ჩეხარდანი
* ჩიჩქიში
* ჭვიტილური
* ჭუბერი
* ***მოუძიებელი:***
* *თხურთხუ*
* *კაპისტონი მეგრული*
* *ლაგილური*
* *წალენჯიხის თეთრი*
 |

 |
|  |
| ქართლი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ადრეული შავი
* ანდრეული შავი
* ასურეთული შავი
* ბორჩალო
* ბუზა
* დანახარული
* დიდმტევანა (შავი)
* დიღმურა
* ენაგეთის წითელი
* ვანურა
* თავკვერი
* თავკვერი უხეშფოთლიანი
* თქვლაფა შავი
* კაპიტა
* ოძისური
* პირღებული შავი
* საფერავი ატენის
* საფერავი ბეჟაშვილის
* საფერავი მეჯვრისხევის
* საფერავი ქართლის
* ტყუპკვირტა
* უხვმოსავლიანი
* ფართალა შავი
* ფორთოკა
* ქართლური ჭროღა
* ქიშური შავი
* ქციის შავი
* ღარიბა დიდმტევნიანი
* ღარიბა მეჩხერმტევნიანი
* ღარიბა შავი
* შავკაპიტო
* ჩინური შავი
* წითელი ვაზი
* ***მოუძიებელი:***
* *მარნეულის შავი*
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ანდრეული ვარდისფერი
* კეხვა
* პირღებული ვარდისფერი
* ტატანაური
* ქურთას ვარდისფერი
 |
|  |
| თეთრი | 
* ადრეული თხელკანა
* ავპეხი
* ავრეხი
* ანდრეული თეთრი
* ასურეთული თეთრი
* ბუდეშური თეთრი
* გორულა
* გორული მწვანე
* დიდწიპწიანი ჩინური
* ენაგეთის თეთრი
* თითა ქართლური
* თქლაფა თეთრი
* მელიკუდა ქართლის
* მკვრივი ყურძენი
* მუხა მწვანე
* მწვანე კუმსმტევანა
* ნაადრევი
* ოვალურმარცვლიანი ჩინური
* დიდწიპწიანი ჩინური
* პირღებული თეთრი
* რბილთითა
* საბატონო
* სამთელა
* სასუფრე თეთრი
* უჯიშო
* უცნობი ყვითელი
* ქიშური
* ქიშური მსხვილმარცვალა
* ყვითელი ჩინური
* შაბა
* ჩინური
* ჩინური ავრეხი
* ჭყაპა
* ხარისთვალა ქართლის
* ჯვარი
* ***მოუძიებელი:***
* *ანდრიასეული*
* *არაგვისპირული*
* *დაკიდულა*
* *მარნეულის ადრეულა*
* *საადრეო თეთრი*
* *სიონის თეთრი*
* *ქციის თეთრი*
* *წკენი*
 |
|  |
| რუხი | 
* ღრუბელა ქართლის (შებუსულფოთლიანი)
* ღრუბელა ქართლის (უბუსუსო)
 |

 |
|  |
| ჰერეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* აზნაურა
* კახის წითელი
* მერენდოი
* ქათმისხეურა
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* არქაული
* ზაქათლის შავი
* კახის ვარდისფერი
 |
|  |
| თეთრი | 
* დიდმტევანა
* ზაქათლის თეთრი
* საკნურა
* სამებურა
* ხრაპუნა
 |

 |
|  |
| მთიანეთი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ანანურა
 |
|  |
| თეთრი | 
* ხეთურა
 |

 |
|  |
| ზემო ქართლი | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ასპინძურა შავი
* ***მოუძიებელი:*** თეთრი
* *ხევარდული*
 |

 |
|  |
| სელექციური | 

|  |  |
| --- | --- |
| წითელი | 
* ანნა ბესტი
* დაისი
* კახური შავი
* ჩემპიონი
* ხიდისთაური წითელი
 |
|  |
| ვარდისფერი | 
* ქართული მუსკატი
 |
|  |
| თეთრი | 
* აგუნა
* ანა
* ბესტიაშვილის თეთრა
* გორული თეთრი
* ვაზისუბნის მუსკატი
* ვაზისუბნის საადრეო
* ვარძია
* ვაშლიჯვარი
* თბილისური
* ივერია
* კახური თეთრი
* კოლხური
* მთის ვაზი
* მსხვილთვალა თეთრი
* რქაწითელი მუსკატური
* საამო
* საქართველო
* სახალხო თეთრი №11-18
* ტაბიძისეული
* ქართული ადრეულა
* ქართული თითა №5-4
* ქართული პირველი
* ჩინებული
* შალვასეული ქარვისფერი
* წედისური მრგვალმარცვალა
* წვრილმარცვალა
 |

 |
|  |
| 
იხ. აგრეთვე: საქართველოს მევენახეობა და მეღვინეობა (გასარკვევი უსახელო (ვაზის ჯიში)) |

 |