**ხოსე სანტოს სელაია ლოპესი** (ესპ. José Santos Zelaya; დ. 1 ნოემბერი, 1853, მანაგუა — გ. 17 მაისი, 1919, ნიუ იორკი) — ნიკარაგუის 24-ე პრეზიდენტი 1893 წლის 25 ივლისიდან 1909 წლის 21 დეკემბრამდე.

ადრეული ბავშვობა
----------------

იგი იყო ხოსე მარია სელაია ფერნანდესისა (დაიბადა ჰონდურასში) და ხუანა ლოპესის შვილი.

პოლიტიკა
--------

სელაია იყო ნიკარაგუის ლიბერალური პარტიის წევრი, რომელმაც არაერთი მოწინავე პროგრამა განახორციელა, რომელთა შორისაა სახალხო განათლება, რკინიგზების მშენებლობა, გემთმშენებლობა. ასევე საკონსტიტუციო ცვლილებების შეიტანა თანასწორობისა და კერძო საკუთრების გასაძლიერებლად, ჰაბეას კორპუსის დასამკვიდრებლად, სავალდებულო ხმის მიცემისა და სავალდებულო განათლებისათვის, გამოხატვის თავისუფლებისთვის, მრეწველობისა და კულტურის დაცვის უზრუნველსაყოფად, გამოხატვის თავისუფლებისა და სახელმწიფო შტოთა გასამიჯნავად. თავისი ცოლი ეროვნული თვითმყოფადობის დასაცავად უბიძგებდა მას გაეტარებინა კოლონისტების ინტერესების შემლახავი პლიტიკა.

1894 წელს მან მოახდინა მოსკიტების სანაპიროს სამხედრო ანექსია. მოსკიტების სანაპიროს საკითხი მუდმივი დავის საგანი იყო ნიკარაგუასა და ადგიობრივ მაცხოვრებლებს შორის, რომლებიც ბრიტანეთის პროტექტორატს აღიარებდნენ. სელაიამ გამბედაობა გამოიჩინა ანგარიში გაესწორებინა ბრიტანეთთან. თავად ბრიტანეთს არ სურდა ომი დაეწყო მისი იმპერიისთვის ნაკლებად ღირებული მოსკიტების სანაპიროსთვის, ამიტომაც აღიარა ნიკარაგუის სუვერენიტეტი რეგიონზე.

ხელახლა არჩევა, არხის გაყვანის შესაძლებლობა და აშშ-ის გამოხმაურება
------------------------------------------------------------------

ხოსე სანტოს სელაია მინისტრებთან ერთად
შესაძლებლობა აეშენებინათ არხი ცენტრალურ ამერიკაში 1820-იანი წლებიდან მუდმივად საუბრის საგანი იყო. ნიკარაგუას ამ პროექტში მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა, რადაგნ მის ტერიტორიაზე უნდა გაევლო ამ არხს. როდესაც შეერთებულ შტატებს ჩაეშალა თავისი გეგმები პანამაში, სელაიამ დაიწყო მოლაპარაკებები გერმანიასთან(რომელიც ჩართული იყო აშშ-სთან ცივ ომში კარიბის სანაპიროს პორტებთან დაკავშირებით) და იაპონიასთან, არც თუ ისე დიდი სარგებლის საფასურად აეშენებინათ არხი მის ქვეყანაში. თავზარდაცემულმა ამერიკამ, იმით, რომ შესაძლოა პრეზიდენტ სელაიას აეშენებინა პანამის არხის ალტერნატიული ეკონომიკური სისტემა, მონათლა იგი ტირანად, რადგან აშშ-ის ჰეგემონურ გეგმებს საფრთხე დაემუქრა.

ხოსე სელაიას ჰქონდა სურვილი კვლავ გაეერთიანებინა ცენტრალური ამერიკის გაერთიანებული პროვინციები. და იმედოვნებდა, რომ იგი გახდებოდა ამ გაერთიანების პრეზიდენტი. მისი მოწადინებით ცენტრალური ამერიკის სხვა ქვეყნების ლიბერალ ფედერალისტებს მიეცათ დახმარება. ამით იქმნებოდა საფრთხე იმისა, რომ დაიწყებოდა ომი მთელს ცენტრალურ ამერიკაში. ეს ყოველივე კი საფრთხეს უქადდა აშშ-ის ინტერესებს პანამის არხთან, ევროპის ქვეყნებს, როგორიც გერმანია იყო, საშუალებას აძლევდა ჩარეულიყო რეგიონში საკუთარი საბანკო სისტემის დასაცავად, ან სხვა შემთხვევაში მოითხოვდა მიწას.

სელაიას ადმინისტრაციას უთანხმოება ჰქონდა აშშ-ის მთავრობასთან, მაგალითად, როდესაც საფრანგეთის მთავრობამ ჰკითხა აშშ-ის მთავრობას ნიკარაგუისთვის მიცემული სახელმწიფო სესხი იქნებოდა თუ არა არამეგობრული სვლა შეერთებული შტატების მიმართ, მაშინ სახელმწიფო მდივანმა უპასუხა, რომ ეს მათთან შეთანხმებული უნდა ყოფილიყო. როდესაც უნდა გადაწყვეტილიყო პარიზის საფონდო ბორჟიდან გადარიცხავდნენ თუ არა სესხს აშშ-მა ნიკარაგუა იზოლაციაში მოაქცია. იგი ირწმუნებოდა, რომ თუ სელაია მიიღებდა სახსრებს, იგი მას დახარჯავდა სამხედრო მოზნებისთვის, რათა შეევიწროვებინა მისი მეზობლები და დაერღვია ცენტრალურ ამერიკაში სიმშვიდე. სახელმწიფო მდივანი ასევე ამტკიცებდა, რომ ნებისმიერი ინვესტიცია ცენტრალურ ამერიკაში შეთანხმებული უნდა ყოფილიყო შეერთებულ შტატებთან.

აშშ-ის მთავრობამ დაიწყო დახმერაბის მიცემა ნიკარაგუის კონსერვატორი და ლიბერალი ოპონენტებისთვის, რომლებმაც 1909 წლის ოქტომბერში დაიწყეს აჯანყება. აჯანყებას გაუძღვა ლიბერალი გენერალი ხუან ესტრადა. ნიკარაგუამ გადაისროლა თავისი ჯარები კოსტა-რიკაში, რათა ჩაეხშო ესტრადას პრო ამერიკული აჯანყება. აშშ-მა ეს მიიჩნია ესტრადას მიზნების შეურაცხყოფად და შეეცადა ეიძულებინა კოსტა-რიკა, ნიკარაგუის საწინააღმდეგოდ პირველი ნაბიჯები გადაედგა. კოსტა-რიკის საგარეო საქმეთა მინისტრმა როკარდო ფერნანდეს გუარდიამ დაარწმუნა კალვო, რომ კოსტა-რიკა „არ უნდა წასულიყო ასეთ სარისკო ქმედებაზე, რისკენაც აგულიანებდა ვაშინგტონი". ეს „მიიჩნეოდა ვაშინგტონის შეთანხმების გამიზნულ წინააღმდეგობად და სასურველი იქნებოდა კოსტა-რიკას ნეიტრალური პოზიცია დაეკავებინა". კოსტა-რიკის ოფიციალურმა პირებმა ცენტრალური ამერიკის მშვიდობისთვის აშშ უფრო საზიანოდ და საშიშად მიიჩნიეს ვიდრე სელაიას ნიკარაგუა. მინისტრი ფერნანდეს გუარდია მოითხოვდა "ჩვენ ვერ გავიგეთ რა მიზნები უნდა ჰქონდეს ვაშინგტონს აქ, რომ კოსტა-რიკამ თავს იდოს დაუფარავი აგრესიით უპასუხოს ნიკარაგუას. ეს მაშინ, როდესაც დადებული გვაქვს 1907 წლის 29 დეკემბრის კონვენცია."

აშშ-ის ოპერაცია ნიკარაგუაში
---------------------------

სელაიას ადმინისტრაციამ დასაჯა დატყვევებული აჯანყებულები. მათ შორის იყო ორი ამერიკელი ვაჭარი. დეკემბრის დასაწყისში აშშ-ის მეზღვაურებმა დაიკავეს ბლუეფილდსის პორტი, იმ მიზეზით თითქოს დაეცვათ ნიკარაგუაში უცხო ქვეყნის მაცხოვრებლები. თუმცა, ეს ბაზა წარმატებით გამოიყენებოდა სელაიას მოწინაარმდეგეთა სამხედრო მხარდაჭერისთვის. 1909 წლის 17 დეკემბერს სელაიამ ძალაუფლება გადასცა ხოსე მადრისს და ქვეყანა დატოვა.

ლიტერატურა
----------

* Henri Hymans. Zelaya, José Santos, 1845- [from old catalog] New York, Impr. Hispano-americana. 1902
* Cardenal Tellería, Marco. Nicaragua y su historia: cronología del acontecer histórico y construcción de la nación nicaragüense. Volume I: 1502-1936.. — Managua: Banco Mercantíl. 2000.
* Teplitz, Benjamin I. The political and economic foundations of modernization in Nicaragua: the administration of José Santos Zelaya 1893-1909.. — Washington, D.C.: Howard University. Unpublished dissertation. 1973.
* Aguino, Enrique La personalidad politica del general Jose Santos Zelaya. / Managua, 1944
* Torres-Rivas, E. Las repúblicas agroesxportadoras (1870—1945), en Historia general de Centro América (Vol IV). Madrid, Sociedad Estatal Quinto Centenario, Facultad Latinoamericana de Ciencias Sociales, Víctor Hugo Acuña Ortega (editor), 1992.
* Herring, Hubert. A History of Latin America From the Beginnings to the Present. New York: Alfred A. Knopf, 1962

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ხოსე სანტოს სელაია"** ვიკისაწყობში.
* José Santos Zelaya. Encyclopædia Britannica.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-11-01. ციტირების თარიღი: 2012-09-27.
* Karlos Navarro. José Santos Zelaya y la Nota Knox. El Nuevo Diario.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-11-01. ციტირების თარიღი: 2012-09-27.
* Hugo J. Vélez Astacio.  (Julio 4, 2011) Gral. Zelaya: Tonterías, dictadura es dictadura. Blogmentario.com.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-11-01. ციტირების თარიღი: 2012-09-27.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ნიკარაგუას დროშა ნიკარაგუის სახელმწიფოს მეთაურები |
| --- |
|  |
| უზენაესი  დირექტორები | 
ხოსე ნუნიესი • ხოსე სეპადა • ხოსე ნუნიესი • ფრანსისკო ხიმენეს რუბიო • ხოსე ნუნიესი • ევარისტო როჩა • პატრისიო რივასი  • ხოაკინ დელ კოსიო • ილარიო ულოა • ტომას ვალადარესი • პატრისიო რივასი • პაბლო ბუიტრაგო • ხუან დე დიოს ოროსკო • მანუელ პერესი • ემილიანო მადრისი • სილვესტრე სელვა • ბლას ანტონიო საენსი • ხოსე ლეონ სანდოვალი • მიგელ რამონ მორალესი • ხოსე მარია გუერერო დე არკოს ი მოლინა • ტორიბიო ტერანი • ბენიტო როსალესი • ნორბერტო რამირეს არეასი • ხუსტო აბაუნსა ი მუნიოს დე ავილესი • ხოსე ლაურეანო პინედა უგარტე • ხუსტო აბაუნსა ი მუნიოს დე ავილესი • ხოსე ლაურეანო პინედა უგარტე • ხოსე ფრანსისკო დელ მონტენეგრო • ხოსე დე ხესუს ალფარო • ხოსე ლაურეანო პინედა უგარტე • ფრუტო ჩამორო • |  |
|  |
| პრეზიდენტები | 
ფრუტო ჩამორო • პონსიანო კორალ აკოსტა • ხოსე მარია ესტრადა • პატრისიო რივასი • უილიამ უოლკერი • ტომას მარტინესი • ფერნანდო გუსმანი • ფრანსისკო ბაკა • ხოსე ვისენტე კუადრა • პედრო ხოაკინ ჩამორო ალფარო • ხოაკინ სავალა • ადან კარდენასი • ევარისტო კარასო • დავიდ ნიკოლას ოსორნო • რობერტო საკასა • იგნასიო ჩავესი • რობერტო საკასა • ედუარდო მონტიელი • სალვადორ მაჩადო • ხოაკინ სავალა • ხოსე სანტოს სელაია • ფრანსისკო ბაკა იხო • ხუან პაბლო რეიესი • ხოსე მადრისი • ხოსე დოლორეს ესტრადა • ლუის მენა • ხუან ხოსე ესტრადა • ადოლფო დიასი • ლუის მენა • ბენჯამინ ფრანსისკო სელედონ როდრიგესი • ემილიანო ჩამორო ვარგასი • დიეგო მანუელ ჩამორო ბოლანიოსი • როსენდო ჩამორო • ბართოლომე მარტინესი • კარლოს ხოსე სოლორსანო • ემილიანო ჩამორო ვარგასი • სებასტიან ურისა • ადოლფო დიასი • ხუან ბაუტისტა საკასა • ხოსე მარია მონკადა • ხუან ბაუტისტა საკასა • გილერმო სევილია საკასა • კარლოს ალბერტო ბრენეს ხარკინი • ანასტასიო სომოსა გარსია • ლეონარდო არგუელიო ბარეტო • ბენხამინ ლაკაიო საკასა • ვიქტორ მანუელ რომან ი რეიესი • მანუელ ფერნანდო სურიტა • ანასტასიო სომოსა გარსია • ლუის სომოსა დებაილე • რენე ჩიკ გუტიერესი • ორლანდო მონტენეგრო მედრანო • ლორენსო გერერო გუტიერესი • ანასტასიო სომოსა დებაილე • ლიბერალ-კონსერვატორების ხუნტა • ანასტასიო სომოსა დებაილე • ფრანსისკო ურკუიო • ეროვნული აღორძინების მთავრობის ხუნტა • დანიელ ორტეგა • ვიოლეტა ბარიოს დე ჩამორო • არნოლდო ალემანი • ენრიკე ბოლანიოსი • დანიელ ორტეგა • |

 |