recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **დოლი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ცხვრის დოლი** — ბატკნის მოგების დრო. იწყება ნერბვიდან 140-155 დღის შემდეგ. ძველად მეცხვარეები ზამთრისათვის საკვებს ვერ იმარაგებდნენ და ამიტომ დოლის დაწყების დრო ზამთრის ბინის მახლობელი საძოვრის ბალახის ვეგეტაციის დაწყებაზე იყო დამოკიდებული. ცხვრის დოლი ტარდებოდა უმეტესად ზამთრის მიწურულსა და გაზაფხულზე. განსაკუთრებით ხელსაყრელია გაზაფხულის (თებერვლის მეორე ნახევარი, მარტის დასაწყისი) დოლი; ადრე გაზაფხულის დოლის ბატკანი გაზაფხულის ბოლოს, მთაში გამგზავრებამდე, უკვე მოზრდილია და კარგადაა შეგუებული საძოვარზე ძოვებას, ამასთანავე კარგად იტანს მგზავრობას და ალპურ საძოვარზე ნაიალაღარი ზამთარსაც კარგად ხვდება. ზამთრის დოლისთვის საჭიროა ფართო ფარები (ერთი ნერბისათვის 1,5 მ² ფართობი) და უხეში წვნიანი და კონცენტრირებული საკვების წინასწარი მომარაგება.

საქართველოს მთიან რაიონებში (მესხეთ-ჯავახეთი-თრიალეთი, ნაწილობრივ ქართლი) ფარაში ერკმლებს შემოდგომის გიორგობის დღეს 10 ნოემბერი/23 ნოემბერში შეურევდნენ. ამიტომ დოლი ძველი სტილით აპრილის დასაწყისში „ოცობაში" იწყებოდა. „ოცობა" — ოცი კვირა — გიორგობიდან ოცი კვირის გასვლის შემდეგ დგება. ეთნოგრაფიული მონაცემებით, „ოცობა" გაზაფხულის ბუნიობა („ოცობასა ორობასა, დღე და ღამე სწორობასა"). პირველ ბატკანს, რომელიც დოლის დაწყების დროს ჩნდებოდა, დოლის თავს უწოდებდნენ. იგი აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთსა და ქსნის ხეობაში სამსხვერპლო პირუტყვად მიაჩნდათ და ანთროპომორფულ, მამაკაცური ბუნების მქონე ღვთაებებს სწირავდნენ.

ლიტერატურა
----------

* *მაკალათია. მ*, დოლი, ქსე, ტ. 3, გვ. 609, თბ. 1978
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ყვავის საყდარი**. |

**ყვავის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთით 0,5 კილომეტრზე, მინდორში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. წყობა ქაოსურია შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესია უაფსიდო, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ქვის ტრაპეზი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი ნიშა სამხრეთ კედელშიცაა მოწყობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან არ არის გამოყოფილი და ორივეს ერთიანი კამარა ხურავს. ეკლესიას დასავლეთიდან მიდგმული აქვს ორსართულიანი სამრეკლო, რომლის პირველი სართული ოთხწახნაგაა, მეორე \_ ცილინდრული. პირველ სართულს შესასვლლი სამხრეთიდან აქვს. მეორე სართულზე, ერთმანეთის პირდაპირ, გაჭრილია ოთხი, ვიწრო, მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. სამრეკლოს ზედა ნაწილი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული და კონუსისებრი სახურავი ხურავს.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 352.
|  |  |
| --- | --- |
|  | არ უნდა აგვერიოს შემდეგ მნიშვნელობა(ებ)ში: **წყალდიდობა.** |

**წყალდიდობა** — მდინარის წყლის რეჟიმის ფაზა, რომელიც ყოველწლიურად მეორდება მოცემულ კლიმატურ პირობებში ერთსა და იმავე სეზონზე და ხასიათდება ყველაზე მეტი წყალუხვობით, წყლის დონის მაღალი და ხანგრძლივი მომატებით. ხშირად თან ახლავს ჭალებში წყლის გადასვლა და მიწების დატბორვა. წარმოიქმნება მდინარის კვების ძირითადი წყაროთი. ვაკეებზე თოვლის დნობა ყველაზე ხშირად იწვევს გაზაფხულის წყალდიდობებს; მაღალმთის თოვლებისა და მყინვარების დნობა, აგრეთვე ხანგრძლივი და ძლიერი წვიმების მოსვლა (მაგ. მუსონური კლიმატის პირობებში) — წყალდიდობებს წლის თბილ პერიოდში (ე.ი. გაზაფხულ-ზაფხულის ან ზაფხულის წყალდიდობებს). თოვლის დნობით გამოწვეული წყალდიდობები ყველაზე მეტად გავრცელებულია ზომიერი და სუბარქტიკული კლიმატის პირობებში, დამახასიათებელია ვაკის მრავალი მდინარისათვის, რომლებიც ორ ჯგუფად იყოფა: მდინარეები გაზაფხულის (მაგ. ვოლგა, ურალი) და ზაფხულის (მაგ. ანადირი, იუკონი, მაკენზი) ჩამონადენის სიჭარბით. მთის თოვლისა და მყინვარების ზაფხულში დნობით განპირობებული წყალდიდობები ახასიათებს ისეთ მდინარეებს, რომელთა ზემო წელი მდებარეობს მაღალმთიან ალპებში, შუა აზიაში, კავკასიაში; ზაფხულის მუსონური წვიმებით გამოწვეული წყალდიდობები იცის სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის მდინარეებზე (მაგ. იანძი, მეკონგი).

სქოლიო
------

1. ↑  *Михайлова М. В.* Половодье // Большая российская энциклопедия. т. 26. — М. 2014. — стр. 728.
**„შეიხ სანანი"** (აზერ. Şeyx Sənan) — დრამა ლექსად, აზერბაიჯანელი პოეტის და დრამატურგის ჰუსეინ ჯავიდის ხუთ მოქმედებიანი ტრაგედია სიყვარულზე, მუსლიმი შეიხის სანანის ქართველი — ქრისტიანი ქალის ხუმარის მიმართ. სანანისა და ხუმარის — დრამის მთავარი გმირების განსახიერებაში გამოსახულია მრისხანე პროტესტი, რომანტიკული აჯანყება რელიგიის ანტიჰუმანური არსისადმი. სიყვარულისთვის სანანი, რომელიც არის მუსლიმი, რომელიც აღიარებული მეცნიერია ღვთისმეტყველებაში, ანტაგონისტურად ხდება განწყობილი ისლამისადმი, უარყოფს მის ძირითად არსს და ადანაშაულებს ყველა რელიგიას ხალხის განცალკევებაში. ბრმა რწმენას, მკვდარ რელიგიურ დოგმებს შეიხ სანანი უპირისპირებს სიყვარულით აღსავსე სამყაროს, მეგობრობას, ადამიანობას. დრამაში შეჯამებულია ანტიკლერიკული აზრები, რომლებიც გამოთქმულნი არიან პოეტის მიერ რიგ ლირიკულ ნაწარმოებებში. ეს ნაწარმოები დაიწერა 1912—1914 წლებში, იმ ხანას როდესაც ჯავიდი ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ტიფლისში და ნახიჩევანში. 1915—1916 წლებში გამოიცა ბაქოში სხვადასხვა გაზეთებში. ცალკე წიგნად გამოიცა 1917 წელს გაზეთ „აჩიღ სიოზ"-ის გამომცემლობაში. პირველად დაიდგა 1921 წელს სახელმწიფო თეატრის სცენაზე. 1926 წელს პიესა გამოიცა სახელმწიფო გამომცემლობაში. განმეორებით გამოიცა 1958, 1975, 1968 წლებში. 50-იან წლებში კომპოზიტორმა ფიქრეთ ამიროვმა დაწერა მუსიკა სპექტაკლისთვის. ასე გაჩნდა პოპულარული სიმღერა „ბრმა არაბის სიმღერა".

სქოლიო
------

1. ↑  Д. Джафаров. Азербайджанский театр // История советского драматического театра / Под ред. А. Анастасьева. — Наука, 1966. — Т. 2. — С. 254.
2. ↑  Мамед Ариф. История азербайджанской литературы. — Б.: Элм, 1971. — С. 138. — 216 с.
3. ↑  Һүсејн Ҹавид. Драм əсәрләри (азерб.) / Составитель Туран Джавид[az], под ред. проф. Музаффар Шукюр[az]. — Б.: Азербайджанское государственное издательство, 1975. — С. 544.
**ყვარელწყლის სამაროვანი** — ძვ.წ. VIII-VI საუკუნეების არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, კახეთში, ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყვარელწყლის სამხრეთით, 500 მ. დაშორებით.

1966 წელს ძეგლის ტერიტორიაზე მშენებლობის დროს აღმოჩნდა ბრინჯაოს მახვილები, შუბისპირები და რგოლები. 1967 წელს ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური) გათხარა ოთხი სამარხი. სამარხები წარმოადგენდა სწორკუთხა ორმოებს, რომლებიც ძელებით უნდა ყოფილიყო გადახურული. მიცვალებულის ჩონჩხი აღმოჩნდა მხოლოდ ერთ სამარხში: დაკრძალული იყო მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით. მიცვალებულს წელზე ჯაჭვის ქამარი ჰქონია შემორტყმული, რომელზეც ღორის ეშვი ეკიდა. სამარხში გამოვლინდა მსხვილფეხა საქონლის თავის ქალა, ბრინჯაოს მახვილი, პინცეტი, მახვილის ჩამოსაკიდი სამხარიღლიე თასმის ბრინჯაოს მილაკები და ბრინჯაოს შუბისპირი. ორმოსამარხთა ინვენტარის უმეტეს ნაწილს წარმოადგენს თიხის ჭურჭელი, რომელიც დამზადებულია სამეთუნეო ჩარხზე წვრილმარცვლოვანი ქვიშანარევი თიხისგან და გამომწვარია ნაცრისფრად ან მოყავისფროდ. მასალა დაცულია თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* მაისურაძე, ბესარიონ. იორ-ალაზნის ზემო დინების გვიანბრინჯაოს ძეგლები / [რედ.: ი. ჯალაღონია] ; საქ. მეცნ. აკად. არქეოლ. კვლევის ცენტრი. - თბ. : მეცნიერება, 1993 (მ/ა სტ.). - 96 გვ. : ტაბ. ; 20 სმ.. - რეზ. რუს. ენ.. - ბიბლიოგრ.: გვ. 86-92. - ISBN 5-520-01496-5

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყვარელწყლის სამაროვანი დაარქივებული 2020-02-03 საიტზე Wayback Machine.. საქართველოს არქეოლოგიური ძეგლების ორენოვანი (ქართულ-ინგლისური) ელექტრონული ენციკლოპედია (ძვ.წ. III-I ათასწლეულები). ნანახია 3 თებერვალი 2020.
**ყვარლის აღდგომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ყვარლის ჩრდილოეთ ნაწილში, მზექალაშვილების უბანში. 

ეკლესია დარბაზულია (10,7x6,8 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლების წირთხლებში, საკურთხევლის კუთხეებში და ფასადზე, დეკორატიული ელემენტების შესაქმნელად გამოყენებულია გადახურვა; აღმოსავლეთ სარკმელთან განგრეულია აფსიდის კედელი, ალაგ-ალაგ მონგრეულია გრძივი კედლების ზედა ნაწილები. შენობას ორი თაღოვანი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე მათგანი შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზე თითო სათოფურია. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებში მომრგვალებული და დარბაზის გრძივი კედლებიდან მხრებით გამოყოფილი, თითქმის ბრტყელი საკურთხეველია, რომელშიც დაბალი, შეისრულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთის კედელში, ხოლო ორ-ორი გრძივ კედლებში, ასევე საკურთხეველში. სარკმლის ორივე მხარეს, სხვადასხვა ზომის ორ-ორი ნიშაა, მათგან მოზრდილები ისრულთაღოვანია, პატარები - სწორკუთხა, ინტერიერი შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, წყობაში, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული, სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე, შესასვლელის ორივე მხარეს, ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი შეღრმავებული რომბია. სამხრეთ შესასვლელის ზემოთ და დასავლეთ ფრონტონზე მცირე, ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთ შესასვლელის თავზე მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 330.
წუნდის საერისთავო ფარნავაზ I-ის დროს
**წუნდის საერისთავო** — ძვ. წ. III საუკუნეში იბერიის მეფე ფარნავაზ I-მა დააარსა წუნდის საერისთავო. საერისთავოს ცენტრს წარმოადგენდა ქალაქი წუნდა, რომელიც ტრადიციის მიხედვით ქართველთა ერთ-ერთ ეთნოსს, ჯავახოსს დაუარსებია. ერისთავის გამგებლობაში შედიოდა ჯავახეთი, კოლა, არტაანი. წუნდაზე გადიოდა ბიზანტიიდან ქართლში მომავალი გზა, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა საერისთავოს დაწინაურებაში. X საუკუნისთვის ქალაქი წუნდა თანდათან დაქვეითდა და ჯავახეთის ცენტრი თმოგვის ციხეში გადაიტანეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* წუნდა
* საქართველოს საერისთავოები

ლიტერატურა
----------

* *ბერძენიშვილი დ. გაბაშვილი ც.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 351.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
იბერიის საერისთავოები |
| --- |
|  |
| 
* 1. მარგვეთი
* 2. კახეთი (მოიცავს კუხეთსაც)
* 3. ხუნანი
* 4. სამშვილდე
* 5. წუნდა
* 6. ოძრხე
* 7. კლარჯეთი
* 8. ეგრისი (მოიცავს სვანეთსაც)
* 9. შიდა ქართლია
* 10. ჰერეთიბ
 |
|  |
| 
**ა**„მეფეთა ცხოვრების" თანახმად შიდა ქართლი სასპასპეტო ქვეყანას წარმოადგენდა.**ბ**პირველად გვხვდება ჯუანშერის თხზულებაში — „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა". |

 |
რუკა, რომელზედაც დემონსტრირებულია დაზარალებული ქვეყნები
**წყალდიდობა ევროპაში** — ძლიერი წყალდიდობა, რომელიც დაფიქსირდა 2005 წლის აგვისტოში. გამოვლინდა რუმინეთში, შვეიცარიაში, ავსტრიასა და გერმანიაში; საერთო ჯამში წყალდიდობამ გადაუარა ცენტრალურსა და აღმოსავლეთ ევროპას. წყალდიდობას სხვადასხვა ქვეყნებში მასობრივი მსხვერპლიც მოჰყვა. 

კატასტროფის შედეგად ყველაზე მეტად რუმინეთი დაზარალდა, სადაც წყალდიდობამ დაახლოებით 30-მდე კაცი იმსხვერპლა. საერთო ზარალმა ასტრონომიულ ციფრს მიაღწია; საჭირო გახდა ათასობით ადამიანის ევაკუაცია. დაინგრა სახლები და სხვადასხვა შენობები, რის შემდეგ მრავალი ადამიანი უსახლკაროდ დარჩა. 

კატასტროფამ იმსხვერპლა შვეიცარიაც. აქ უწყვეტი თავსხმა წვიმების შემდეგ არაერთი კანტონი დაზარალდა. იყო მასობრივი ევაკუაცია. დაფიქსირდა მსხვერპლიც.

გერმანიაში საგანგებო სიტუაცია გამოცხადდა, მრავალი რაიონი წყლის ქვეშ მოექცა, რის შემდეგად შეუძლებელი გახდა გარე სამყაროსთან კავშირი. საგზაო მარშრუტები ტალახითა და ნაყარით დაიფარა, რის გამოც გადაიკეტა გზები.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* წყალდიდობა ევროპაში (2002)

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Europe counts cost of flood chaos (ინგლისური)
* European Flood Deaths Rise To 42 დაარქივებული 2011-05-24 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* Flood risk across Europe subsides (ინგლისური)
წმ. კონსტანტინე და დედოფალი ელენე   
(მხატ. საზონოვი, XIX ს.)
**ჯვართამაღლება** — ერთ-ერთი ქრისტიანული საეკლესიო დღესასწაული, რომელიც აღინიშნება ყოველი წლის 27 სექტემბერს (*ძველი სტილით* 14 სექტემბერს). მისი წარმოშობის შესახებ არსებობს სხვადასხვა გადმოცემა. ამათგან უფრო მიღებულის მიხედვით, ჯვართამაღლება აღნიშნავს იმ დღეს, როდესაც რომის იმპერატორ კონსტანტინეს დედის, ელენე დედოფლის ბრძანებით – იერუსალიმის მახლობლად, დაახლოებით 335 წელს, იპოვეს იესო ქრისტეს ჯვარი. ყველასათვის შესაძლებელი რომ ყოფილიყო ჯვრის ხილვა, იერუსალიმის პატრიარქმა მაკარიოსმა აღმართა ანუ აღამაღლა იგი. აქედან წარმოდგება დღესასწაულის სახელწოდება „ჯვართამაღლება". 

ჯვართამაღლების დღესასწაული ორ დღეს მოიცავს: „**წინადღე პატიოსანი და ცხოველმყოფელი ჯვრის ამაღლებისა**" – როდესაც დაწესებულია მკაცრი მარხვა (26 სექტემბერი) და „მსოფლიო **ამაღლება პატიოსანი და ცხოველმყოფელი ჯვარისა**".

ამაღლება პატიოსანი ჯვარისა (ილუსტრაცია წიგნიდან „დუკა ბერის მდიდარი საათები", საფრანგეთი)

### ტროპარი

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | აცხოვნე, უფალო, ერი შენი და აკურთხე სამკვიდრებელი შენი, ძლევა ჯვრითა ბარბაროზთა ზედა ღვთივ-დაცულსა ერსა ჩვენსა მოანიჭე, და საფარველსა შენსა ქვეშე ჯვრისა შენისა დაიცევ, რათა ვიტყოდეთ: უფალო, დიდება შენდა! | "|

### კონდაკი

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | რომელი ამაღლდი ნებსით ჯვარსა ზედა, მოსახელესა შენსა ახალსა მოქალაქობასა, წყალობანი შენნი მოგვანიჭე, ქრისტე ღმერთო, ახარე ძალითა შენითა ღვთივ-დაცულსა ერსა ჩვენსა, და ძლევა მოჰმადლე მას მბრძოლთა მიმართ, რომელსა თანა-შემწედ აქვს შენი საჭურველი მშვიდობისა, უძლეველი საძლეველი, ჯვარი შენი, ყოვლად-ძლიერი. | "|

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 557-558.
ქარპირა კუნძულები რუკაზე
**ქარპირა კუნძულები**, *სამხრეთი ანტილის კუნძულები* (ინგლ. Leeward Antilles, ესპ. Islas de Sotavento, ნიდერ. Benedenwindse Eilanden) — მცირე ანტილის კუნძულთა მწკრივის სამხრეთი ნაწილი კარიბის ზღვაში. დ. გ. 64°-ის დასავლეთით. დიდი კუნძულებია არუბა, კიურასაო, ბონეირი (ნიდერლანდების საკუთრება), ავესი, ლოს-როკესი, ორჩილა, ბლანკილია (ვენესუელის საკუთრება). ფართობი დაახლოებით 1200 კმ², სიმაღლე 372 მეტრამდე. დიდი კუნძულები აგებულია მეტამორფული და კრისტალური ქანებით, რომლებიც დაფარულია ვულკანური და დანალექი ქანებით. პატარა კუნძულები მარჯნისაა. ჰავა სუბეკვატორულია. ნალექები 500-600 *მმ* წელიწადში. კუნძულები შემოსილია მეჩხერი ტყითა და ბუჩქნარით. ადგილობრივი მოსახლეობა მისდევს მეცხვარეობასა და მეთხეობას. მოჰყავთ სორგო, ბატატი და ბანანი. მთავარი ქალაქი და ნავსადგურია ვილემსტადი კუნძულ კიურასაოზე.

მრეწველობა
----------

მოიპოვებენ მარგალიტს; ვენესუელიდან მიღებულ ნავთობს კი გადაამუშავებენ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 490.
**ქარქუშაანის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქარქუშაანის სამხრეთით, 2 კილომეტრზე ტყიან ბორცვზე. განეკუთვნება VIII-IX საუკუნეებს. ეკლესია ორნავიანია, რომელსაც სამხრეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის (7,7 X 6,9 მეტრი), ნაგებია რიყისა და მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: დანგრეულია ნავების გამმიჯნავი თაღები და ჩრდილოეთის ნავის ჩრდილო კედლის უმეტესი ნაწილი, ჩამონგრეულია ორივე ნავის კამარა, თითქმის მთლანადაა დანგრეული სამხრეთ მინაშენი. ეკლესიის შესასვლელი მთავარი ნავის სამხრეთ კედლის შუა ნაწილშია. კარი გარედან შირიმის თლილი ქვით ნაწყობი თაღითაა გადახურული. მოგვიანებით შესასვლელი შიგნიდან ხის ძელებით გადაუხურავთ, ხოლო მის ზემოთ კედლის ჩამოშლილი ნაწილი შეუვსიათ წვრილი რიყის ქვის წყობით, რომელშიც ბრტყელი განმტვირთავი თაღია გამოყვანილი. მთავარი ნავი მაღალი და განიერია. აღმოსავლეთით, ღრმა ნალისებრი აფსიდის ღერძზე, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიდგმული. მოგვიანებით (XVI-XVIII საუკუნეებში) აფსიდი კვადრატული აგურით ნაშენი კონქით გადაუხურავთ. დასავლეთ კედელში საკურთხევლის სარკმელზე გაცილებით ვიწრო, თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთის ნავი მთავარზე ორჯერ უფრო ვიწროა, აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდი აქვს, რომლის ღერძზე პატარა, ნალისებრი თაღით გადახურული სარკმელია. ეკლესიის ინტერიერი შელესილია. მთავარი ნავის აფსიდში და აღმოსავლეთ ნავის წირთხლებზე მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. მინაშენი სწორკუთხაა (4,3 x 3 მეტრი). შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთ კედელში ერთი მცირე კვადრატული ნიშია. ეკლესიის აღმოსავლეთის ფასადზე შემორჩენილია გვიანდელი აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნის (გვიანდელია) ნაწილი. ეკლესიის გარშემო ნაგებობათა ნანგრევებია.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 323.
**ვაჩნაძიანის ყვავის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრზე ვენახებში, ულეჯიანად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გარდამავალ ხანას.

აღწერილობა
----------

სამ ეკლესიანი ბაზილიკაა. ნაგებია სხვადსხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობა ირეგულარულია. გარეთა კედლების წყობაში გაცილებით მოზდილი ქვებია გამოყენებული, რომელთა შორის დარჩენილი არეები ამოვსებულია წვრილი ქვითა და დუღაბით. კედლები შიგნით და გარედან შებათქაშებულია. ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული: მთავარ ეკლესიის კამარა. კონქი და კედლების ზედა ნაწილები ჩამონგრეულია; მონგრეულია გარეთა კუთხეები. განგრეულია აფსიდის შუა ნაწილი. ინტერიერი დაახლოებით 1,5 მეტრი სიმაღლეზე ქვითა და მიწითაა ამოვსებული. სამხრეთ ეკლესიიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი და კამარის ქუსლი მთავაი ეკლესიის სამხრეთი კედლის მთელ სიგრძეზე. ინტერიეში ჩაყრილია რკინაბეტონის ძეგლები და შიგ ეკალ-ბარდებია ამოსული. სამხრეთ ეკლესიის მსგავსად თითქმის მთლიანადაა დანგრეული დასავლეთ გარშემოსავლელიც და ისიც მიწითა და ქვებითაა ამოვსებული. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის მცირე ნაწილი და კამარის ქუსლი. ჩდილოეთ ეკლესიას შემორჩენილი აქვს კედლების დიდი ნაწილი და კამარა, რომელსაც მთელ სიგრძეზე განიერი ბზარი გასდევს და ჩამონგრევის პირასაა. დასავლეთი და აღმოსავლეთ კედლები კი სანახევროდ დგას. მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ ეკლესიაზე ორნახევარჯერ უფრო განიერი და გაცილებით მაღალია. აქვს ნახევარწიული თაღით დახურული ორი შესასვლელი სამხრეთ ეკლესიიდა და დასავლეთ გარშემოსავლელიდან. ერთი თაღოვანი ღიობი ჩრდილოეთ კედლის შუაშია, რომელიც ჩრდილოეთ ეკლესიაში გადის. შუა ეკლესიის დარბაზი კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. აღმოსავლეთით მას ეკვრის ოდნავ ნალისებრი აფსიდი, რომლის შუაში შემორჩენილია სარკმლის ნახევარწრიული თაღის მცირე ნაწილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მოკლე მხრებით მათგან სამხრეთისა მთელ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. სამხრეთ კედელში ბრტყლად გადახურული ორი მაღალი სარკმელია, რომელთაგან დასავლეთით მდებარეს გადახურვა და წირთხლების დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია აღმოსავლეთით მდებარე სარკმლის გარეთა საპირე წყობის დიდი ნაწილიც. გვერდითი ეკლესიები უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. ჩრდილოეთ ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელში სარკმლის სამხრეთ წირთხლია შემორჩენილი. დანარჩენი კედლები ყრუა.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 105-106.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ყვავის საყდარი**. |

**ყვავის საყდარი და ნამოსახლარი** — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ უფლისციხეში, კლდეში ნაკვეთი ქალაქის აღმოსავლეთით, 6 კმ-ზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, ლაშეთხევის (მლაშე ხევის) სათავესთან, მთაზე. თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (10,6×5,7 მეტრი). ნაგებია მწვანე და მოყვითალო დიდი თლილი ქვებით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1,5–4 მეტრს არ აღემატება. საყდრის ირგვლივ მიწით დაფარული კედლების ნანგრევებიცაა. საყდარს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ნახევარწრიულ აფსიდში ორი სარკმელია. გრძივი კედლები დანაწევრებულია წყვილი პილასტრით. ნაგებობის მახლობლად მისივე სახელწოდების ძვ. ნამოსახლარია, რომელიც თარიღდება XI-XIII საუკუნეებით. შეისწავლა უფლისციხის 1957–1963 წწ. არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (უფროსები: თ. ქარუმიძე, დ. ხახუტაიშვილი).

ლიტერატურა
----------

* *ქარუმიძე თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 90.
კარდიოოპერაცია

**ქირურგია** (ბერძნ. *χειρουργική - cheirourgikē*, *cheir* ხელი და *ergon* მუშაობა) — მედიცინის ნაწილი, რომელიც სწავლობს დაავადებათა უპირატესად ოპერაციული გზით მკურნალობის მეთოდებს. საქართველოში ეწოდებოდა - დასტაქრობა.

პირველი გამაყუჩებლის - ეთერის, ქლოროფორმისა და აზოტის ქვეჟანგის გამოყენება მე-19 საუკუნის 40-იან წლებში დაიწყეს, მას შემდეგ ქირურგია ძალზედ განვითარდა. დღეს, სანამ ოპერაცია დაიწყება, პაციენტს ჯერ მოსადუნებელ წამალს აძლევენ, შემდეგ კი საანესთეზიო საშუალებას, რის შემდეგაც პაციენტი იძინებს ან უგუნო მდგომარეობაში ვარდება.

ზოგიერთი ოპერაციის დროს, განსაკუთრებით, როდესაც საქმე გულთან აქვთ, პაციენტის მთელ სხეულს ყინულით აცივებენ. სხეულის ტემპერატურის დაცემა სხეულის ყველა სისტემის მოქმედების შენელებას იწვევს, რის შედეგადაც მცირდება სისხლის ან ჟანგბადის ნაკლებობით ტვინის დაზიანების რისკი.

სისუფთავის შენარჩუნება
----------------------

მე-19 საუკუნემდე ქირურგიას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა უკავშირდებოდა - ინფექცია. მავნე ბაქტერიები და ვირუსები ოპერაციის დროს პაციენტის სხეულში აღწევდნენ და პაციენტი იღუპებოდა. დღეს ოპერაციის ჩატარების ადგილზე ნებისმიერი ზედაპირი, ნებისმიერი ქირურგიული ინსტრუმენტი სტერილიზდება, რაც ბაქტერიების განადგურებას გულისხმობს. სტერილურია, აგრეთვე, ქირურგების ტანსაცმელიცა და ხელთათმანებიც.

ენდოსკოპიური ქირურგია
---------------------

როგორც წესი, ოპერაცია სხეულზე დიდი ჭრილობის გაკეთებას გულისხმობს. ენდოსკოპიური ქირურგია ახალი მეთოდია, რომელიც ქირურგებს სხეულში პატარა ხვრელის დახმარებით ოპერაციის ჩატარების საშუალებას აძლევს. ენდოსკოპი, წვრილი, დრეკადი მილი, რომლის წვერზეც ნათურა და კამერაა დამაგრებული, კანში გაჭრილი ხვრელიდან სხეულში შეჰყავთ. ენდოსკოპი დისტანციური პულტით იმართება, ხოლო ქირურგები თავიანთ საქმიანობას ეკრანზე აკვირდებიან. მარტივი ოპერაციებისთვის, სპეციალური იარაღებით, მაგალითად მაკრატლით, პინცეტით ან ლაზერული დანით აღჭურვილი ენდოსკოპები გამოიყენება.

ტრანსპლანტატები
---------------

ძვლის ტვინი, გული, ფილტვები, თირკმლები და თვალის რქოვანა, სხეულის იმ მრავალრიცხოვან ნაწილებს მიეკუთვნება, რომელთა ახალი ნაწილებიც ანუ ტრანსპლანტატებით შეცვლაც შესაძლებელია. დაზიანებულ ან დაავადებულ ორგანოს ტრანსპლანტაციის დროს სხვა, ხშირად უბედური შემთხვევის შედეგად დაღუპულ ადამიანის ორგანოთი ცვლიან. რამდენიმე ორგანო, მაგალითად, თირკმელი და ძვლის ტვინი, შეიძლება ცოცხალი დონორისაგანაც მივიღოთ.

ზოგჯერ სხეულის სუსტ ან დაზიანებულ ნაწილებს ხელოვნური ორგანოებით ანაცვლებენ. ბარძაყისა და მუხლის სახსრები შეიძლება პლასტმასის ან ლითონის „სახსრებით" შეიცვალოს, ხოლო კატარაქტის ამოკვეთის შემდეგ თვალში შეიძლება ხელოვნური ბროლი ჩაიდგას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქირურგია - უცხო სიტყვათა ლექსიკონი[*მკვდარი ბმული*]
**შეიჰ-ულ-ისლამი**, აგრეთვე შეიჰულისლამი, ან შეიხ ულ-ისლამი (თურქ. Şeyh Ül-İslam; მაღალჩინოსანი პირი ისლამში, რომელიც XVI საუკუნიდან მოყოლებული ოსმალეთის იმპერიაში სულთნის მიერ ინიშნებოდა.

შეიჰ ულ-ისლამის თანამდებობა სხვა ქვეყნებში
------------------------------------------

სხვა სახელმწიფოებში ქვეყნის უმაღლესი მუფტის თანამდებობა არის აგრეთვე შეიჰ ულ-ისლამი. ასე მაგალითად კავკასიაში უმაღლესი მუფტი არის ალაჰშუქურ ფაშაზადე (აზერ. Allahşukur Paşazadə), ხოლო ტაილანდში ხულა რაჯა მონტრი (Chula Raja Montri).  

რუსეთში უმაღლესი მუფტი: მუსლიმთა მთავრის ცენტრალური სასულიერო სამმართველოს თავმჯდომარე (რუს. председатель Центрального духовного управления мусульман) შეიჰ ულ-ისლამი, თალგატ საფიჩ თაჯუდდინი (რუს. Талгат Сафич Таджуддин; {lang-tr|Talgat tacuddin}}). თაჯ-ედ-დინ ითარგმნება არაბულად ნიშნავს „ისლამის გვირგვინს".

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ისლამოლოგია
* ოსმანისტიკა
* თურქოლოგია
* არაბისტიკა
* აზიისა და აფრიკის ინსტიტუტი
* ოსმალეთის შეიჰ ულ-ისლამების სია
**ებრაული დასახლება** — ძველი ცხინვალის ერთ-ერთი ყველაზე თვალწარმტაცი ნაწილი, რომელიც 1992 წლის შეიარაღებული ოსურ-ქართული კონფლიქტის და 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს სერიოზულად განადგურდა. ებრაელთა დასახლება ცხინვალში ცნობილია XIII საუკუნიდან ქართული და სომხური ანალების მიხედვით, როგორც ებრაელთა დასახლება. ისინი ვაჭრობით იყვნენ დაკავებულნი და ერთ-ერთ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ მთელი კავკასიის რეგიონის ეკონომიკაში.

შუა საუკუნეებში ცხინვალში მცხოვრები ადგილობრივი ებრაელები ქართულად ლაპარაკობდნენ და ვაჭრები იყვნენ. XVII საუკუნის ბოლოს ისინი ბამბის ნაწარმის რეალიზაციით იყვნენ დაკავებულნი.

XIX საუკუნეში ქალაქის ებრაული მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ცხინვალის ქართველმა ებრაელებმა კავშირი დაამყარეს აშკენაზელ ებრაელებთან რუსეთის იმპერიის ევროპულ ნაწილში, საიდანაც ჩამოვიდნენ ცხინვალში რაბებიც კი. 1870-იან წლებში ქალაქის ებრაულ კვარტალში ფუნქციონირებდა შვიდი სინაგოგა და მათი რელიგიური სკოლა.

1864–1865 წლამდე ცხინვალსა და მის მიმდებარე რეგიონში მცხოვრები ებრაელები ეწეოდნენ ხელნაკეთობების დამზადებასა და ვაჭრობას, ასევე იყვნენ ებრაელები, რომლებიც გამოსყიდულნი იყვნენ თავს ბატონობისგან.

XIX საუკუნისათვის ებრაელები ფლობდნენ აგურის ქარხანასა და სხვა საწარმოებს, მათ თითქმის ყველა ქარხნის მაღაზია ჰქონდათ. ცხინვალში ორი საცხობი იყო, რომლებიც აღმოსავლეთ საქართველოში საუკეთესოდ მიიჩნეოდა. ასევე ებრაელები იყვნენ ცხინვალის ფეხსაცმლის მწარმოებლები. აწარმოებდნენ ქუდებს. ჰქონდათ თავიანთი თონეები და სამკერვალო დაწესებულებები. 

XX საუკუნის დასაწყისში ცხინვალში უფრო მეტი ებრაელი ცხოვრობდა, ვიდრე ქართველები, ოსები თუ სომხები. 1917 წელს ქალაქში იუდეველთა 38.4% იყო, ქართველები - 34.4%, სომხები - 17.7%, ოსები - 8.8%. ადგილობრივი ებრაელების სალაპარაკო ენა ქართული იყო. თითქმის არც ერთ მათგანს არ ლაპარაკობდა ებრაულად, ივრითზე.

მეორე მსოფლიო ომის დროს აქ დეპორტირებული ებრაელი ლტოლვილების შემოდინების გამო ებრაული საზოგადოება გაიზარდა, რომელთაგან ბევრი აღმოჩნდა სავაჭრო სექტორებში. ადგილობრივი მაცხოვრებლების მოგონებების თანახმად, ებრაელებს რეგიონში საუკეთესო სამკერვალოები ჰქონდათ. 

ებრაელების ნელ-ნელა ცხინვალის დატოვება დაიწყო 1970-იანი წლების შუა ხანებში. დანარჩენმა ნაწილმა ქალაქი 1989 წელს და 90-იანი წლების დასაწყისში დატოვა, ოსურ-ქართული შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყების შემდეგ. პრობლემა გართულდა იმით, რომ ადგილობრივი ებრაელები ქართულენოვანი მოსახლეობა იყო და იძულებულნი იყვნენ დაეტოვებინათ ქალაქი ლტოლვილებთან - ქართველებთან ერთად.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Еврейская община Цхинвали
* Визит в Цхинвал. Раввин Гуревич в синагоге Цхинвала (фото АЕН) ЦХИНВАЛ, 22 августа 2008 (АЕН)
* Еврейский квартал
**შეიხ ხოჯა ალი** (სპარს.  شیخ علی خواجه; დ. 1369 — გ. 1429) — სეფევიეს ორდენის შეიხი 1391-1424 წლებში, შეიხ სადრ ალ-დინ მუსას ვაჟი, შეიხ სეფი-ედ-დინის შვილიშვილი. შეიხის ტიტული მიიღო 1391 წელს. 

მას მმართველობა მძიმე პოლიტიკურ პერიოდში მოუწია და სუფიზმი თითქმის ვერც გაავრცელა. 1402 წელს, თემურლენგმა ანგორის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხა ოსმალები. მათ სულთანთან ერთად გამოჩენილი თურქი და თურქენი სარდლებიც დაატყვევა, რომლებიც სწორედ შეიხ ხოჯა ალის მოკავშირეები იყვნენ. ხოჯა ალი შეეცადა მათ გამოსყიდვას, მაგრამ უშედეგოდ. მან არდებილში თემურლენგის შესაძლო შემოსევის გამო მძიმე ხარკი იკისრა. 

1405 წელს, როცა თემური გარდაიცვალა, ხოჯა ალიმ დაიწყო ბრძოლა თემურიდების წინააღმდეგ, რომელშიც საბოლოოდ დამარცხდა. თავიდან, ყურას ბრძოლაში იწვნია დამამცირებელი მარცხი. შექმნილი მძიმე სიტუაციის გამო მას აზერბაიჯანის დატოვება მოუწია. 

მიუხედავად უშედეგო მმართველობისა, ალი გამოირჩეოდა პოეტური ნიჭითა და რელიგიური იდეებით. 1424 წელს დატოვა თანამდებობა და მოსალოცად იერუსალიმში წავიდა, სადაც გარდაიცვალა 1429 წელს, 60 წლის ასაკში. მისი ცხედარი თავრიზში წაასვენეს და იქვე დაკრძალეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სეფევიეს ორდენის შეიხების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* JONAYD Encyclopædia Iranica


|  |
| --- |
| **შეიხ ხოჯა ალი**  |
| წინამორბედი:შეიხ სადრ ალ-დინ მუსა | **სეფევიეს ორდენის შეიხი**1391–1424 | შემდეგი:შეიხ იბრაჰიმ-შაჰი |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სეფევიეს ორდენის შეიხები |
| --- |
|  |
| 
* შეიხ სეფი-ედ-დინი
* შეიხ სადრ ალ-დინ მუსა
* შეიხ ხოჯა ალი
* შეიხ იბრაჰიმ-შაჰი
* შეიხ ჯუნეიდი
* შეიხ ჰეიდარი
* შეიხ ალი
* ისმაილ I
 |

 |
ცხინვალის რაიონი სამხრეთ ოსეთის აო-ს რუკაზე
**ცხინვალის რაიონი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული სსრკ-ში, საქართველოს სსრ-ს, სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის სამხრეთ ნაწილში. საქართველოს კანონმდებლობით რაიონი გაუქმებულია, მის ტერიტორიაზე კი სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციული ერთეულის ფარგლებში მოქცეულია ქურთისა და ერედვის მუნიციპალიტეტები და ქალაქი ცხინვალი. მარიონეტული დე ფაქტო სამხრეთო ოსეთის რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით რაიონი აგრძელებს არსებობას ძველ საზღვრებში.

ისტორია
-------

1917 წლამდე ცხინვალის რაიონი შედიოდა თბილისის გუბერნიის გორის მაზრაში. 1922-1963 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის აო-ში. 1963-1964 წლებში გაუქმებული იყო რაიონის ტერიტორიის ნაწილი შეუერთდა ზნაურის რაიონს, ნაწილი კი - ლენინგორის რაიონს. 1965-1991 წლებში კვლავ იბრუნებს რაიონის სტატუსს და კვლავ სამხრეთ ოსეთის დაქვემდებარებაშია. მისი ფართობი იყო - 981,9 კმ². მის შემადგენლობაში შედიოდა 1 ქალაქი, 12 სასოფლო საბჭო და 139 სოფელი. ადმინისტარაციული ცენტრი იყო ქალაქი ცხინვალი. 

1991 წელს 27 აპრილს ცხინვალის რაიონი გაუქმდა და მთლიანად შეუერთდა გორის რაიონს.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | **საქართველოს რესპუბლიკის კანონი ცხინვალისა და ყორნისის რაიონების გაუქმების შესახებ**
გამსახურდია ზვიად, საქართველოს რესპუბლიკის პრეზიდენტი
გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა" №83 (103)1991
საქართველოს რესპუბლიკის კანონი ცხინვალისა და ყორნისის რაიონების გაუქმების შესახებ // საქართველოს რესპუბლიკა. - 1991. - 30 აპრილი. - №83 (103). - 1გვ.
საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭო ადგენს:
1. გაუქმდეს ცხინვალის რაიონი და მისი ტერიტორია შეუერთდეს გორის რაიონს.
2. გაუქმდეს ყორნისის რაიონი და მისი ტერიტორია შეუერთდეს ქარელის რაიონს.
3. ამოღებულ იქნეს საქართველოს რესპუბლიკის კონსტიტუციის (ძირითადი კანონის) 71-ე მუხლიდან სიტყვები „ყორნისის" და „ცხინვალის". | "|
| —საქართველოს რესპუბლიკის პრეზიდენტი /ზვიად გამსახურდია/ თბილისი, 1991 წლის 27 აპრილი. |

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს რესპუბლიკის კანონი ცხინვალისა და ყორნისის რაიონების გაუქმების შესახებ, 1991 წლის 27 აპრილი, საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს უწყებები, 4 გვ. 84 1991 წ
**ქირურგია** (რუს. Хирургия) — ანტონ ჩეხოვის მოთხრობა, რომელიც 1884 წელს დაიწერა. პირველად, 1884 წლის 11 აგვისტოს, ჟურნალ „Осколки"-ში გამოქვეყნდა.

გამოქვეყნება
------------

ანტონ ჩეხოვის მოთხრობა „ქირურგია" 1884 წლის აგვისტოში დაიწერა. თავდაპირველად, 1884 წლის 11 აგვისტოს, იუმორისტულ ლიტერატურულ-მხატვრულ ყოველკვირეულ ჟურნალ „Осколки"-ის 32-ე ნომერში გამოქვეყნდა ქვესათაურით „Сценка" და ხელმოწერით ა. ჩეხონტე.

1886 წელს მოთხრობა შევიდა კრებულში „ჭრელი მოთხრობები". შემდგომი სტილისტური შესწორებების შემდეგ შევიდა ადოლფ მარქსის მიერ გამოცემული ჩეხოვის თხზულებათა კრებულში. თხზულებათა კრებულისთვის, ჩეხოვმა მოთხრობაში სასაუბრო სიტყვების ნაწილი ლიტერატურულით ჩაანაცვლა.

ჩეხოვის სიცოცხლეშივე მოთხრობა ბულგარულ, პოლონურ და სერბო-ხორვატულ ენებზე ითარგმნა.

სიუჟეტი
-------

მოთხრობა ჩეხოვის სამედიცინო განათლების მიღების გამო არსებული შთაბეჭდილებების მიხედვითაა დაწერილი. მიხეილ ჩეხოვი მოთხრობის სიუჟეტის გამოჩენას 1884 წლის ზაფხულში ჩეხოვის ქალაქ ვოსკრესენსკში ცხოვრებასა და ჩიკინსკ ზემსკის საავადმყოფოში ექიმად მუშაობას უკავშირებს. მწერალი პეტრე სერგეენკო სიუჟეტის შექმნას ძმების ანტონ და ალექსანდრე ჩეხოვების სამსახიობო იმპროვიზაციას უკავშირებს.

მოთხრობის სიუჟეტი ზემსკის საავადმყოფოში ვითარდება. ერთხელ საავადმყოფოს ექიმი ცოლის მოსაყვანად წავიდა და ავადმყოფების მიღება ფერშალმა კურიატინმა დაიწყო. ამ დღეებში საავადმყოფოში საეკლესიო მედავითნე ვონმიგლასოვი მიდის. მას კბილის ტკივილი აწუხებს რამაც საავადმყოფოში მისვლა აიძულა. კბილის შემოწმების შემდეგ კრიატინი მის ამოღებას გადაწყვეტს. მედავითნის წკმუტუნის თანხლებით ის დიდხანს ცდილობდა კბილის ამოღებას, ხოლო შემდეგ ის გადატეხა. ამ პროცედურის დროს თავაზიანმა ფერშალმა და პაციენტმა კარგად იჩხუბეს.

ლიტერატურა
----------

Чехов А. П. Бабы // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მოთხრობა „ქირურგია" დაარქივებული 2017-05-05 საიტზე Wayback Machine. , რუსული ტექსტი.
* მოთხრობა „ქირურგია" რუსულ და ინგლისურ ენებზე.

სქოლიო
------

1. ↑  „Чеховский юбилейный сборник". М. 1910, გვ. 486
**ცხინვალის წმინდა გიორგის ეკლესია**  — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რაიონის ქალაქ ცხინვალში, სომხის ქუჩა 16-ზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

დარბაზული ეკლესია რიყის ქვითაა ნაგები. კუთხეები ქართული აგურითაა ამოყვანილი.
ინტერიერში აღმოსავლეთით არის ნახევარწრიული აბსიდა. იგი ცენტრში მონგრეულია და სწორკუთხა შესასვლელი აქვს დატანებული. ზედა ნაწილში ოდნავ შეისრულთაღიანი სარკმელია. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კუთხეებში აბსიდას შეისრული ფორმის თაღოვანი ნიშები აქვს. აბსიდა გადახურულია სფერული კონქით. ჩრდილოეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში შეისრულთაღიანი სარკმელია. მის მოპირდაპირე მხარეს, სამხრეთ კედელში, ნახევარწრიული თაღის მქონე სარკმელია. გრძივი კედლების ცენტრებში განიერი პილასტრებია. თაღი ეყრდნობა ორივე პილასტრს და იჭერს კამარას (თაღი და კამარა შეისრულია). სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში გარედან თაღოვანი და შიგნიდან სწორკუთხა ფორმის განიერი შესასვლელია. დასავლეთი კედლის ზედა, ცენტრალურ ნაწილში შეისრულთაღიანი სარკმელია. ამ კედელს კუთხეებში აუყვება პილასტრები და შეისრული ფორმის კედლის თაღი. გრძივ კედლებს კამარის დასაწყისში აქვს ოთხ-ოთხი მცირე ნიშა.

ძირითად სამშენებლო მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, კონქი, კამარა, პილასტრები და თაღები ქართული აგურით არის ამოყვანილი.
ეკლესიის ფასადებს შემოუყვებოდა ქართული აგურის კარნიზი, რომელიც ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. აღმოსავლეთ ფასადის ზედა ცენტრალურ ნაწილში, აგურის წყობაში გამოყვანილია ჯვარი. სახურავს დასავლეთ კეხზე დადგმული აქვს ოთხსვეტიანი აგურის სამრეკლო-ფანჩატური. ფასადები რიყის ქვისაა, კუთხეები — ქართული აგურის, სახურავი დაფარულია მიწით და ზედ ბალახია ამოსული.

ლიტერატურა
----------

* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 227-228.
**შეიხ სადრ ალ-დინ მუსა** (სპარს.  شیخ صدرالدین موسی; დ. 1305 — გ. 1391) — სეფევიეს ორდენის შეიხი 1334-1391 წლებში, შეიხ სეფი-ედ-დინისს ვაჟი, სეფიანთა გვარის წარმომადგენელი, ისმაილ I-ის წინაპარი. შეიხის ტიტული მიიღო 1334 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ. 

მამამისი დერვიში იყო და შიიტურ სამყაროში წმინდა კაცად ითვლებოდა. 1340-იან წლებში სადრ ალ-დინ მუსამ აქტიურად დაიწყო სუფიზმის გავრცელება არდებილის ფარგლებს გარეთ. 

დიპლომატიური ურთიერთობა ჰქონდა თემურ ლენგთან. მისი თხოვნით ლენგმა გაათავისუფლა ერაყში დატყვევებული შიიტები, რომლებიც სადრ ალ-დინმა მალევე მოაქცია სუფიზმზე. 

გარდაიცვალა 1391 წელს, 86 წლის ასაკში, დაკრძალეს არდებილში. მის შემდეგ ორდენის შეიხი გახდა მისი ვაჟი, შეიხ ხოჯა ალი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სეფევიეს ორდენის შეიხების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* JONAYD Encyclopædia Iranica


|  |
| --- |
| **შეიხ სადრ ალ-დინ მუსა**  |
| წინამორბედი:შეიხ სეფი-ედ-დინი | **სეფევიეს ორდენის შეიხი**1334–1391 | შემდეგი:შეიხ ხოჯა ალი |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სეფევიეს ორდენის შეიხები |
| --- |
|  |
| 
* შეიხ სეფი-ედ-დინი
* შეიხ სადრ ალ-დინ მუსა
* შეიხ ხოჯა ალი
* შეიხ იბრაჰიმ-შაჰი
* შეიხ ჯუნეიდი
* შეიხ ჰეიდარი
* შეიხ ალი
* ისმაილ I
 |

 |
**წუთისოფელი** (ფრანგ. Une Vie) 一 ფრანგი ავტორის, გი დე მოპასანის რიგით პირველი რომანი, რომელიც, თავდაპირველად, 1883 წელს, გაზეთ *Gil Blas*-ში გამოჩნდა, ერთი წლის შემდეგ კი ცალკე სახით გამოიცა. რომანი წარმოადგენს მეცხრამეტე საუკუნის ქალის მდგომარეობის პანორამულ გამოხატულებას, რომელიც ახალგაზრდა არისტოკრატი მანდილოსნის, ჟანას ცხოვრების მიმდინარეობის ფონზე ვლინდება. ცნობილმა რუსმა მწერალმა, ლევ ტოლსტოიმ წიგნს უწოდა „შესანიშნავი ნაწარმოები, არა მხოლოდ მოპასანის შემოქმედებაში, არამედ, თითქმის, მთელ ფრანგულენოვან ლიტერატურაში, ჰიუგოს საბრალონის შემდეგ".

სიუჟეტი
-------

რომანი აღწერს პერსონაჟ ჟანას ცხოვრებას, მისი ახალგაზრდობიდან სიბერემდე განვლილ პერიოდს. 

ჟანა, ბარონ სიმონ-ჟაკ ლე პერტუისისა და მისი მეუღლის, ადელაიდის ერთადერთი ქალიშვილი იყო, რომელიც ჩვიდმეტ წლამდე, მშობლების ჩარევით, სასულიერო კოლეჯში იზრდებოდა, ჩვიდმეტი წლის ასაკში ტოვებს რუანის მონასტერს და მშობლებთან ერთად ნორმანდიის სანაპიროზე მდებარე სასახლეში სახლდება. ის ქორწინდება ჟულიენ დე ლამარზე, თუმცა მათი ურთიერთობა ჩიხში შედის მას შემდეგ, რაც ჟულიენი ჟანას მოახლე როზალიასთან ღალატობს. ჟანა კი, საკუთარ ბედნიერებას, მხოლოდ საკუთარი ერთადერთი შვილის, პულეს აღზრდაში პოულობს.

ეკრანიზაცია
-----------

ნაწარმოები ეკრანებზე ორჯერ ადაპტირდა: პირველად, 1958 წელს, ალექსანდრე ასტრუკის მიერ, და 2016 წელს, სტეფან ბრიზეს მიერ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* გი დე მოპასანი
* ლამაზი მეგობარი

სქოლიო
------

1. ↑  The Works of Guy de Maupassant. ციტირების თარიღი: 2 August 2015
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ქარონი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

„ქარონს მდინარე სტიქსზე გადაჰყავს გარდაცვლილთა სულები". მაკოვსკი, კ. 1861.
**ქარონი** (ძვ. ბერძნ. Χάρων) — ბერძნულ მითოლოგიაში: მენავე, რომელსაც მიწისქვეშა სამეფოს მდინარეზე საფასურით გადაჰყავდა გარდაცვლილთა სულები.

ქარონი, ავისმომგვრელი უკვდავი მოხუცი. ბერძნულ მითოლოგიაში არის საკმაოდ ბევრი გზა, რომლებიც მიწისქვეშა სამეფოში მიდის: გამოქვაბულები, მდინარეები, უფსკრულები, ხეობები, ჭაობები, ერთი სიტყვით ყველაფერი რაც დედამიწის წიაღში ესე იგი სულების სიკვდილის სმეფოში მიდის. მიუხედავად იმისა რომ საიქიოს კარიბჭე ისე ახლოს გვგონია და თითქოს გვიწვდის ხელს, ჰადესი ძნელად თუ აღებს ცოცხალთათვის, თუგინდ გმირი იყო. ჰერაკლე, ორფეოსი, თესევზი - აი ის ცოტა მოკვდავი ვინც ცოცხალმა მოახერხა იქ ყოფნა.

რომ მოხვდე გარდაცვლილთა სამეფოში საჭიროა მდინარე სტიქსის  ან აქერონის გადალახვა, და რა თქმა უნდა საჭიროა მოხუცი მენავის — ქარონის მომსახურებით სარგებლობა, რომელსაც გადაჰჰყავს მკვდართა სულები. ქარონი არის მოხუცი-ღვთაება, ორი გავლენიანი ღმერთის ერებას — მდინარის ღმერთის და ღამის შვილი.
ჰადესმა უბრძანა სამუდამოდ გარდაცვლილთა სულების გადაყვანა, იმ პირობით თუ ისინი მიღებული წესით იქნებიან დასაფლავებულები. ქარონი უმოწყალოდ უბიძგებდა მათ ვინც მოკლებული იყო საფლავს, ისინი ასწლეულობით დაძრწიან მდინარის პირას. ის ასევე გზას უღობავს ცოცხლებსაც რომლებიც ჰადესისა და პერსეფონას სამყოფელში მოისურვებს მისვლას. ქარონი - როგორც საძაგელი პერსონაჟი — ჰყავს გამოყვანილი ვირგილიუსს თავის "ენეიდაში"  სუსტი, საშინელი მოხუცი, გრძელი გაბურძგნული თეთრი წვერებით, მკაცრი ცეცხლოვანი თვალებით. ჩაცმული ჭუჭყიან თეთრ მოსასხამში. ის იდგა თავის ნავში და ორივე ხელით ნიჩაბი ეჭირა. ის წკეპლით იშორებს არასასურველ სულებს. ასევე ის ნავში აჰჰყავს მხოლოდ ისინი, ვისაც შესწევთ რამის გადახდა (გარდაცვლილს ამიტომაც პირში ფულს უდებდნენ). საბერძნეთში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ამ რიტუალებს. უძველესი პოეტები როგორებიც არიან — ჰომეროსი, ჰესიოდე ჩანს არ იცნობდნენ ამ პერსონაჟს, ისინი საერთოდ არსად არ მოიხსენიებენ მას.

სქოლიო
------

1. ↑  სტიქსი (ძვ. ბერძნ. Στύξ, ლათ. Styx) — მიწისქვეშა მდინარე, რომელზეც ქარონს მიცვალებულთა სულები გადაჰყავდა.
2. ↑  ვირგილიუსი. "ენეიდა"
3. ↑   მითოლოგიის ატლასი. L'atlas de la Mythologie. fr. -მ. 2001.- 224. ფ.65

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* GND: 119009129
* SUDOC: 028003780
* VIAF: 47562307
* WorldCat Identities (VIAF-ის მეშვეობით): 47562307

 |
**ფოტოტროპიზმი** (ფოტო... და ბერძ. tropos — მობრუნება) — მცენარის ორგანოების ზრდის მიმართულების შეცვლა სინათლის ცალმხრივი მოქმედების გავლენით. დადებითი ფოტოტროპიზმი (გადახრა სინათლის მიმართულებით ახასიათებს ღერძულ ყლორტებს, ფოთლის ყუნწების უმეტესობას); უარყოფითი ფოტოტროპიზმი (მოძრაობა სინათლის წყაროს საწინააღმდეგო მიმართულებით) ნაკლებადაა გავრცელებული (სუროს მოსაკიდი ფესვები, ზოგიერთი მცენარის ჩანასახოვანი ფესვები, ველური ვაზის ულვაშები და სხვა). ფესვები უმეტესად ავტოტროპულია — არ რეაგირებენ სინათლეზე. პლაგიოფოტოტროპიზმი (ორიენტირება გარკვეული კუთხით სინათლის წყაროსადმი) ახასიათებს ბევრ გვერდით ყლორტს, მისი კერძო შემთხვევა — დიაფოტოტროპიზმი (ორიენტირება სინათლის წყაროს მიმართ 90°-იანი კუთხით) — ფოთლის ფირფიტების უმეტესობას. 

ერთმა და იმავე ორგანომ შეიძლება გამოავლინოს დადებითი ფოტოტროპიზმი სუსტ სინათლეზე, უარყოფითი — ძლიერზე და და სრულიად არ გამოამჟღავნოს ფოტოტროპიზმი საშუალოზე. სხვადასხვა სახეობის მცენარის ფოტოტროპიზმის უნარი განსხვავებულია. იგი შეიძლება იცვლებოდეს ერთ და იმავე სახეობაში ასაკის მიხედვით (ახალგაზრდა ეგზემპლარებში იგი მეტია, ვიდრე ხნიერებში). დადებითი ფოტოტროპიზმი უმეტესად ვლინდება განათებულ მხარეს მისი გაძლიერების შედეგად, რასაც იწვევს აუქსინის არათანაბარი განაწილება. ფოტოტროპიზმის გაღიზიანების აღქმისა და გავრცელების მექანიზმი იგივეა, რაც ყველა ტროპიზმისა.

თესლოვან მცენარეებში ფოტოტროპიზმის რეაქციას იწვევს მხოლოდ მოკლეტალღიანი (ლურჯი) სხივები. გაღიზიანების აღქმა ხორციელდება სპეციფიკური ფოტოაქტიური კომპლექსით, რომლის შემადგენლობაში შედის კაროტინოიდები და ფლავინური პიგმენტები. გვიმრებისა და ხავსების პროტონემებისათვის ეფექტურია აგრეთვე გრძელტალღიანი სხივები; სავარაუდოა, რომ აქ ფოტოტროპული რეაქციის ჩართვა ხდება ფოტოქრომული სისტემის მეშვეობით.

ლიტერატურა
----------

* *ნემსაძე ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 384.
**ქარჩოხის ციხე**, *ცხმორის ციხე* — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე ქსნის ზემოთში, კლდოვან კონცხზე, იქ, სადაც ოხირისხევი მდ. ქსანს უერთდება (ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე). აქ უძველესი დროიდან გადადიოდა გზები მთიულეთიდან ქსნის ხეობაში, რამაც განაპირობა ციხესიმაგრის დაარსება. XIV საუკუნის დასაწყისში მეფე დავით VIII-მ შალვა ქსნის ერისთავის წინააღმდეგ ლაშქრობის დროს სცადა ქარჩოხის ციხის აღება, მაგრამ უშედეგოდ. ვახუშტი ბაგრატიონის (XVIII ს.) მიხედვით, ქარჩოხის ციხე XVII საუკუნის I ნახევარში მოქმედი სიმაგრე იყო. XVIII საუკუნის დასასრულს ქსნის საერისთავოს გაუქმების შემდეგ, ქარჩოხის ხეობა თავისი ციხითურთ მეფე ერეკლე II-ის ერთ-ერთ შვილს - იულონს გადაეცა.

ქარჩოხის ციხის კომპლექსში თავდაპირველია ადრინდელი შუა საუკუნის ზურგიანი კოშკი და უაფსიდო ბაზილიკური ეკლესია, შემდეგი პერიოდისა - გალავანი და რეკონსტრუირებული კოშკი.

ლიტერატურა
----------

* ზაქარაია პ. ქსნის ხეობის ციხე-სიმაგრეები, საქართველოს სახ.მუზეუმის მოამბე, XVI-В, 1950 წ.
* მაკალათია ს. ქსნის ხეობა, თბ.1968 წ.
**ჯექსონ ვანგი** ((ჩინური); კორ. 왕잭슨 დ. 28 მარტი, 1994) — სამხრეთ კორეაში დაფუძნებული ჰონგ-კონგელი რეპერი, მომღერალი და მოცეკვავე, ბოიბენდ Got7-ის მთავარი რეპერი. ასევე ცნობილია ტელეშოუდან „ოთახის მეზობელი". იგი პოლიგლოტია და თავისუფლად ფლობს ინგლისურ, კორეულ, ჩინურ ენებს და საუბრობს ფრანგულად და იაპონურად.

კარიერა
-------

ჯგუფის დებიური შედგა 2014 წლის 16 იანვარს, სინგლით „Girls Girls Girls" და მინი-ალბომით „Got It?". იმავე წელს ჯექსონი გამოჩნდა შოუში „ოთახის მეზობელი", რის შედეგადაც მისი პოპულარობა კორეაში გაიზარდა და მან მიიღო დებიუტანტის ჯილდო SBS Entertainment Awards-ზე.

2015 წელს ჯექსონი გახდა მუსიკალური შოუს წამყვანი Inkigayo-ზე ჰან კვან ჰისთან ერთად. ამავე წლის დეკემბერში შედგა მისი დებიუტი ჩინურ ტელევიზიაში.

2017 წლის 26 ივნის მან დააფუძნა საკუთარი კომპანია სახელწოდებით Team Wang და ორი თვის შემდეგ ჯექსონის სოლო დებიუტი შედგა 2017 წლის 26 აგვისტოს, სინგლით „Papillon".

2018 წლის 6 ნოემბერს, გუჩი მეინთან ერთად გამოუშვა კლიპი სიმრერისთვის „Different Game".

ჯექსონმა 2019 წლის 13 იანვარს გამოუშვა სინლი ჩინელ რეპერ ICE-სთან ერთად. ამავე წლის 12 აპრილს გამოუშვა კლიპი სიმღერაზე „Oxygen", ხოლო 25 ოქტომბერს გამოუშვა სადებიუტო სოლო-ალბომი „MIRRORS".

დისკოგრაფია
-----------

 მთავარი სტატია: Got7.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჯექსონ ვანგი

სქოლიო
------

1. ↑  [bnt photo Lee Kyung Gyoo Won The Biggest Award at SBS]. *BNT News*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-09-28. ციტირების თარიღი: 2017-03-24.
2. ↑  "도니형, 잘할게요" 잭슨, 中 '냉장고' 메인 MC 도전기. *Naver*. ციტირების თარიღი: 2017-03-24.
**შელეფტეელვენი** (შვედ. Skellefteälven) — მდინარე ჩრდილოეთ შვედეთში. 

გეოგრაფიულად, ის სათავეს იღებს ნორბოტენის ლენში, რომელსაც ასევე შვედეთის ლაპლანდიის პროვინციას უწოდებენ, სადაც იგი ჰორნავანის, უდიაურისა და სტორავანის ტბებიდან გამოედინება. შემდეგ მიემართება სამხრეთ-დასავლეთით, ვესტერბოტენის ლენში, გაივლის ქალაქ შელეფტეოს და ვოსტრებოტენის პროვინციის ტერიტორიაზე ჩაედინება ბოტნიის ყურეში. 

შელეფტეელვენი ქალაქ შელეფტეოსთან
შელეფტეელვენი ჩრდილოეთ შვედეთის ერთ-ერთი უმთავრესი მდინარეა, მისი სიგრძე 410 კმ-ია. ბევრი ჩრდილოური მდინარის მსგავსად, მისი წყლები გამოიყენება ჰიდროენერგიის მისაღებად. 

მდინარეში გავრცელებულია სალმონი და კალმახი, რის გამოც მეთევზეებს შორის პოპულარულ დანიშნულების ადგილს წარმოადგენს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* შვედეთის მდინარეების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* (შვედური) შვედეთის მდინარეები სიგრძის მიხედვით
* (შვედური) ინფორმაცია შვედეთის მდინარეების ჩამონადენზე დაარქივებული 2007-03-11 საიტზე Wayback Machine.
* (შვედური) შვედეთის მდინარეები აუზის ფართობის მიხედვით დაარქივებული 2007-03-11 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  „Skellefteälven". *Nationalencyklopedin* (Swedish). ციტირების თარიღი: 14 July 2010.
2. ↑  Län och huvudavrinningsområden i Sverige Swedish. SMHI.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 სექტემბერი 2018. ციტირების თარიღი: 14 July 2010.
**შელიხოვის ყურე** (რუს. Залив Шелихова) — ყურე ოხოტის ზღვაში, აზიის კონტინენტურ სანაპიროსა და კამჩატკის ნახევარკუნძულს შორის. მოქცეულია რუსეთის ფარგლებში. სიგრძე 650 კმ, შესასვლელის სიგანე 130 კმ, უდიდესი სიგანე 300 კმ, სიღრმე 350 მ. ნაპირები უპირატესად კლდოვანი და ფლატოვანია, სამხრეთ-აღმოსავლეთში დაბალია. ჩრდილოეთ ნაწილში ტაიგონოსის ნახევარკუნძულით იყოფა გიჟიგის (დასავლეთით) და პენჟინის (აღმოსავლეთით) უბეებად. სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს იამის უბე და იამის პატარა კუნძულები. მოქცევები არასწორი ნახევარდღიურია (სიმაღლე 12,9 მ-მდე პენჟინის ყურეში). დეკემბრიდან მაისამდე დაფარულია ყინულით. ჩაედინება მრავალი მდინარე, მ.შ. პენჟინა, გიჟიგა, იამა. ყურეში იჭერენ ქაშაყს, პალტუსს, ნავაგას, კამბალას და სხვ. სახელი ეწოდება მეზღვაურ გრიგოლ შელიხოვის პატივსაცემად.

სქოლიო
------

1. ↑   საბჭოთა კავშირის გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ. 1987. — გვ. 227.
2. ↑   Шелихова залив // Большая российская энциклопедия. т. 34. — М. 2017. — стр. 786.
**ძილის დაავადება**, აგრეთვე ცნობილი როგორც **აფრიკული ტრიპანოსომოზი** — ადამიანის ტრანსმისიული ბუნებრივ-კერობრივი დაავადება. ნიშნები და სიმპტომები ჰემოლიმფურ სტადიაში მოიცავს: ციებ-ცხელების შემოტევებს, ტემპერატურის აწევას, ლიმფური კვანძებისა და ელენთის გადიდებას, ძლიერ თავის ტკივილს, სისუსტეს, უძილობას. მეორე სტადიაში, რომელიც თვეებისა და წლების განმავლობაში გრძელდება, ჭარბობს ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანების ნიშნები, უძილობას ცვლის ძილიანობა, განსაკუთრებით დღისით.

გამომწვევი
----------

ძილის დაავადების გამომწვევია უმარტივესი პარაზიტების — ტრიპანოსომების 2 სახეობა. დაავადების გამომწვევის წყაროა ადამიანი და ცხოველები. მისი გადამტანია ბუზი ცეცე, რომელსაც ინფექცია გადააქვს სისხლის წუწნისას.

გავრცელების არეალი
------------------

ძილის დაავადება წარმოიშვა აფრიკაში. ძირითადად გხვდება აფრიკის ცენტრალურ, დასავლეთ და აღმოსავლეთ რაიონებში.

მართვა
------

ძილის დაავადების დასადგენად აკეთებენ სისხლის ნაცხის და ზურგის ტვინის სითხის მიკროსკოპიას. მისი მკურნალობა შესაძლებელია ქიმიოთერაპიული საშუალებებით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 274.
**ქვემო სილეზიის ოპერაცია** — მეორე მსოფლიო ომის ნაწილი, საბჭოთა კავშირის შეტევა 1945 წლის 8-24 თებერვალს უკრაინის ფრონტზე.

ბრძოლა
------

1945 წლის იანვრის ბოლოს სსრკ-ი ჯარები მიადგნენ მდინარე ოდერს. ფრონტის ზოლში გერმანიის მხრიდან თავს იცავდნენ არმიათა ჯგუფ „ვისლის" მე-9 არმიის ერთი კორპუსი, არმიათა ჯგუფ 1ცენტრის" მე-4 სატანკო და მე-17 არმიები. საბჭოთა კავშირი გეგმავდა შეტევის განხორციელებას ოდერზე არსებული ორი დიდი პლაცდარმიდან. შექიმნა სამი დამრტყმელი დაჯგუფება: ბრესლაუს ჩრდილოეთით, ბრესლაუს სამხრეთით და ფრონტის მარცხენა ფრთაზე. მათ მხარს უჭერდა მე-2 საჰაერო არმია. 8 თებერვალს საარტილერიო მომზადების შემდეგ ფრონტის ჯარებმა გაარღვიეს გერმანიის თავდაცვა ცენტრსა და მარცხენა ფრთაზე, გაანაადგურეს საშველად მოსული მისი რეზერვებიც. 15 თებერვლისთვის საბჭოთა ჯარებმა წინ წაიწიეს 60-110 კილომეტრით და დაიკავეს ნაუმბურგი, ლიგნიცი და სხვა ქალაქები. 24 თებერვალს საბჭოთა ჯარები მიადგნენ მდინარე ნაცს და შეიქმნეს ხელსაყრელი პოზიცია ბერლინზე შეტევისთვის.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 515.
ქუშანის სამეფოს ტერიტორია, რომელმაც მაქსიმუმს მიაღწია კანიშკას მეფობის პერიოდში
**ქუშანის სამეფო** — ძველი მსოფლიოს სახელმწიფო, რომელიც ბაქტრიის ტერიტორიაზე აღმოცენდა. თავისი აყვავების პერიოდში (I-III საუკუნე) იგი მოიცავდა ახლანდელ შუა აზიის მნიშვნელოვან ნაწილს, ავღანეთს, პაკისტანს, ინდოეთის ჩრდილოეთ ნაწილს.

ძვ. წ. II საუკუნის II ნახევარში ბერძნულ-ბაქტრიულმა სამეფომ არსებობა შეწყვიტა მომთაბარე ტომების თავდასხმების შედეგად, რომელთაგან განსაკუთრებით გამოირჩეოდნენ „დიდი იუჯები". იუჯებმა შექმნეს 5 სამთავრო, რომელთაგან ყველაზე ძლიერი იყო გუიშუანი ანუ ქუშანი ბაქტრიაში. ქუშანის მთავარმა კუჯულა კადფიზმა დაიმორჩილა დანარჩენი იუჯები და ხელთ იგდო ახალი მიწები, მ. შ. ჩრდილო-დასავლეთ ინდოსტანის ნაწილი. მისმა მემკვიდრემ ვიმა კადფიზმა კიდევ უფრო განავრცო ქუშანის სამეფოს საზღვრები — დაიპყრო ჩრდილოეთ ინდოეთის სხვადასხვა ოლქები ქაშმირამდე, გაატარა მნიშვნელოვანი სახელმწიფო რეფორმები. ქუშანის სამეფომ აყვავებას მიაღწია კანიშკას მეფობის (დაახლ. 78–123 წწ.) დროს. მას უკავშირდება წელთაღრიცხვის ახალი სისტემის შემოღება (ე. წ. „კანიშკას ერა"). პირველად მის დროს გაჩნდა მონეტებზე „ქუშანური დამწერლობით" შესრულებული ლეგენდები.

III საუკუნის II ნახევარში და IV საუკუნის დამდეგს ქუშანის სამეფომ დაკარგა თავისი სამფლობელოები მდინარე განგის ხეობაში, აღმოსავლეთ თურქესტანში, ხვარაზმში, მარგიანეში და სხვ. IV საუკუნის II ნახევრიდან ქუშანის სამეფოს მნიშვნელოვანი ნაწილი მიიტაცეს სასანიანებმა, რომლებიც საბოლოოდ ბაქტრიასაც დაეპატრონენ. სწორედ ამ პერიოდს განეკუთვნება ჩვენამდე მოღწეული ქუშანურ-სასანური და სასანურ-ქუშანური მონეტები, რომელთა გამოშვება შეწყდა V საუკუნის დასასრულს.

ლიტერატურა
----------

* *ბერაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 578.