**განა** (ინგლ. Ghana) — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში. შედის დიდი ბრიტანეთის ერთა თანამეგობრობაში. დასავლეთიდან ესაზღვრება კოტ-დ’ივუარი, ჩრდილო-დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან — ბურკინა-ფასო, აღმოსავლეთიდან — ტოგო, სამხრეთიდან კი — გვინეის ყურე. დედაქალაქი — აკრა.

ეტიმოლოგია
----------

1925 წლის რუკა, ოთხი რეგიონი, რომელიც განას სახელით გაერთიანდა.
სიტყვა *განა*-ს ეტიმოლოგია აღნიშნავს „მებრძოლ მეფეს" და წარმოადგენდა შუა საუკუნეებში დასავლეთ აფრიკაში არსებული განას იმპერიის მეფის ტიტულს. ეს იმპერია მდებარეობდა გვინეის რეგიონში, უფრო ჩრდილოეთით ვიდრე დღევანდელი განა.

სავარაუდოდ სიტყვა „განა" ასევე გახდა გვინეის წყაროც, რომელსაც ფრანგები უწოდებდნენ დასავლეთ აფრიკის სანაპიროს (გვინეის ყურე).

დამოუკიდებელ ერთეულად ჩამოყალიბების შემდეგ, მანამდე არსებული ოთხი განსხვავებული ნაწილის საერთო იურიდიულ სახელად შერჩეული იქნა „განა":

* ოქროს ნაპირის კოლონია;
* აშანტის კოლონია;
* ჩრდილოეთ ტერიტორიების პროტექტორატი;
* ბრიტანული ტოგოლენდი.

ამ პროცესზე პასუხისმგებელი ლორდი უილიამ ჰარის განცხადებით სახელი შერჩეული იქნა „ადგილობრივების სურვილის მიხედვით".

გეოგრაფია
---------

 მთავარი სტატია: განის გეოგრაფია.
### გეოგრაფიული მდებარეობა

განის რუკა
განის ხედი ხელოვნური თანამგზავრიდან
განის ფიზიკური რუკა
განის სახელმწიფო მდებარეობს დასავლეთ აფრიკაში. ფართობი: საერთო — 238 533 კმ² (ხმელეთი — 230 013 კმ², წყალი — 8520 კმ²). სახელმწიფო საზღვრის საერთო სიგრძე შეადგენს 2093 კმ-ს. აქედან ბურკინა-ფასოსთან (ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით) — 548 კმ-ს, კოტ-დ’ივუართან (დასავლეთით) — 668 კმ-ს, ტოგოსთან (აღმოსავლეთით) — 877 კმ-ს. სამხრეთიდან გარს ერტყმის გვინეის ყურის წყლები. ქვეყნის სანაპირო ზოლის სიგრძეა — 539 კმ.

### რელიეფი

განას სანაპირო ხაზი (539 კმ) სუსტადაა დანაწევრებული, ბუნებრივი ნავსაყუდელები არ აქვს. სანაპიროს გასწვრივ 15 კმ-მდე სიგანის ზღვისპირა დაბლობია. განის ტერიტორია მოიცავს ვაკეებს, მცირე ბორცვებს, პლატოებს და მთებს. განას აქვს ორი კუნძული — დოდის და ბობოვასის.

განა შეიძლება დაიყოს ოთხ განსხვავებულ ეკორეგიონად: ნაპირის ზონა — ძირითადად დაბალი ქვიშის სანაპიროები, მოიცავს ვაკეებს და სკრებს. იკვეთება ჩრდილოეთიდან მომდინარე რამდენიმე მდინარით. სამხრეთ-დასავლეთი და სამხრეთ-ცენტრალური განის ტყიანი პლატო შედგება აშანტის მაღლობისა (სიმაღლე 300 მ-მდე) და 200 კმ-ზე გადაჭიმულ კვაჰუს პლატოსგან; ატაკორას მთიანეთი მიყვება განის აღმოსავლეთ სახელმწიფო საზღვარს. ამ ქედის ნაწილია განის უმაღლესი მთა აფაჯა, რომლის სიმაღლეც ზღვის დონიდან 885 მეტრია.

### გეოლოგია

განის ტერიტორია შედგება პრეკამბრიული პერიოდის ქანებისაგან. ლეონურ-ლიბერიული ფარის აღმოსავლეთ შემოგარენის ფარგლებში განვითარებულია მწვანეფიქალიანი ვულკანურ-დანალექი სტრუქტურები და ქვედა პროტეროზოური ეონის გრანიტოიდები. ქვედაპროტეროზოურ ქანებთანაა დაკავშირებული ოქროს და მანგანუმის მადნების საბადოები.

განის ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს ვოლტის სინეკლიზა, რომელიც შედგება არამეტამორფული ქვედაპროტეროზოური და ზედაპროტეროზოური დანალექებისგან, რომლებთანაც დაკავშირებულია რკინის მადნის, ბარიტის და ნავთობის წარმოშობა. ტოგოსთან სახელმწიფო საზღვრის გასწვრივ გადაჭიმულია ატაკორას მთიანეთის ნაოჭა სისტემა, რომელიც აგებულია ქვედაპროტეროზოური და ზედაპროტეროზოური ტერიგენული და ვულკანურ-სილიციუმიანი და კარბონატული ფენებით, რომლებთანაც დაკავშირებულია რკინის მადნის წარმოშობა. გვინეის ყურის სანაპიროს გასწვრივ განვითარებულია კაინოზოური ჯგუფის და ცარცული სისტემის დანალექები.

### სასარგებლო წიაღისეული

ქვეყნის ყველაზე უფრო მთავარი სასარგებლო წიაღისეულია — მანგანუმის მადანი, ოქრო, ალმასი, შედარებით ნაკლებად მნიშვნელოვანი მარაგია ბოქსიტის, ნავთობის, ბუნებრივი აირის, კირქვის, სამშენებლო მასალების და მარილის.

ქვეყნის ადრინდელი სახელწოდება — ოქროს ნაპირი — წარმოიქმნა მდიდარი ოქროს საბადოების დამუშავების დროს ცენტრალური აშანტის რეგიონში (აშანტის საბადოები) და განის სამხრეთში მდებარე დასავლეთ რეგიონში. ეს რეგიონები შუა საუკუნეებში იყვნენ ოქროს მოპოვების მთავარი წყაროები და დღემდე ოქრო ექსპორტის მთავარ დარგად ითვლება. 1914 წლისთვის ოქროს ნაპირი ასევე ცნობილი გახდა, როგორც ალმასის მოპოვების მთავარი რეგიონი. 1915 წელს აღმოჩენილი იქნა მაგნიუმის მდიდარი საბადოები და განა მისი მსოფლიოში წამყვანი ექსპორტიორი ქვეყნების გვერდში დადგა. 1921 წელს აშანტის რეგიონის სამხრეთში აღმოჩენილი იქნა ბოქსიტების მდიდარი მარაგი.

ბოქსიტების, მანგანუმის, ოქროს, ალმასების მსხვილი საბადოები დაკავშირებულია ფუნდამენტის ქვედაპროტეროზოურ სტრუქტურებთან. კაინოზოური ფენების გამოფიტვასთან დაკავშირებულია ბოქსიტების საბადოები, ნეოგენურ-მეოთხეულ ალუვიონური დანალექებთან — ალმასის და ოქროს საბადოები. ატაკორას მთიანეთში მდებარეობს რკინის მადნის საბადოები. დანალექ ქანებში მოიპოვება კირქვა და ბარიტი. სანაპირო რეგიონებში მდებარე მიწის ზედაპირის ღრმულების ცარცული სისტემის დანალექებში და ვოლტის სინეკლიზაში — ნავთობის მარაგის ნიშნები.

### ნიადაგი

განის ყველაზე უფრო ნოტიო — სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ჭარბობს წითელ-ყვითელი ფერის ნიადაგი ოქსისოლი. განის მთელი სამხრეთი ნაწილი, სადაც ადრეც იზრდებოდა და დღესაც იზრდება ნოტიო ტროპიკული ტყეები (რომელთა დიდი ნაწილი გაჩეხილია), გვხვდება მეორე სახის წითელ-ყვითელი ფერის ნიადაგი — არკისოლი. ქვეყნის ჩრდილოეთში გვხვდება ნაყოფიერი ყვითელ-ყავისფერი ფერის ნიადაგი — რკინანარევი ლუვისოლი.

### ჰიდროგრაფია

განას თავისი კლიმატიდან გამომდინარე აქვს კარგად განვითარებული მდინარეთა ქსელი, რომელიც მხოლოდ ქვეყნის სამხრეთ ნაწილს შეეხება, სადაც კლიმატი უფრო ნოტიო და წვიმიანია. განის მთავარი და ყველაზე უდიდესი მდინარე — ვოლტა ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე მიედინება და ჩაედინება ატლანტის ოკეანის გვინეის ყურეში, ხოლო მდინარის აუზს ქვეყნის ტერიტორიის ნახევარზე მეტი უკავია. მდინარე ვოლტის სათავე მდებარეობს ბურკინა-ფასოს ტერიტორიაზე, როგორც მდინარე შავი ვოლტა და ცენტრალურ განაში იკვებება ორი დიდი შენაკადით — თეთრი ვოლტა და ოტი. მრავალრიცხოვანი ჩანჩქერებისა და ჭორომების გამო მდინარეები სანაოსნოდ გამოუსადეგარია. ქვეყანაში ასევე არსებობენ მდინარეები — პრა, ანკობრა და ტანო, რომლებიც ჭორომიანებია, წვიმიან სეზონში დიდდებიან და მათ სანაოსნოდ იყენებენ.

განაში მდებარეობს მსოფლიოში ყველაზე უფრო დიდი ხელოვნური წყალსაცავი — ვოლტის წყალსაცავი, რომლის ფართობი 8500 კმ²-ს შეადგენს. ის წარმოიქმნა მდინარე ვოლტის კალაპოტის გადაკეტვით და იქ აკოსომბოს ჰიდროელექტროსადგურის აშენებით. განაში ერთადერთი ბუნებრივი ტბაა — ბოსუმტვი.

### კლიმატი

განის რუკა კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით
განა მდებარეობს სუბეკვატორულ სარტყელში, რომელშიც ხდება წვიმიანი და მშრალი სეზონების მუდმივი მონაცვლეობა. წელიწადის დიდი ხნის მანძილზე მშრალი ამინდია. კლიმატი სუბეკვატორულია, სამხრეთ-დასავლეთით — ეკვატორულში გარდამავალი. ბუნებრივ-კლიმატური თვალსაზრისით განა დაყოფილია სამხრეთ და ჩრდილოეთ ნაწილებად. სამხრეთში კლიმატი ნოტიოა, ჭარბობს ძნელადგამავალი მარადმწვანე ტროპიკული ტყეები, ჩრდილოეთი მშრალი რეგიონია სავანებით და ბუჩქნარებით. ნოემბერ-თებერვალში ქრის *ჰარმატანი* — ჩრდილოეთის მშრალი, მტვრიანი ქარი, მაგრამ სანაპირო რეგიონებში მისი გავლენა პრაქტიკულად არ იგრძნობა. წვიმებიან სეზონში ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთი წარმოადგენს ყველაზე უფრო დიდი რაოდენობით მოსული ნალექების ზონას (2000 მმ-ზე მეტი წელიწადში). ჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში მაღალია და მხოლოდ ჩრდილოეთში ეცემა დაბლა და ისიც ღამით. თვის საშუალო ჰაერის ტემპერატურა სანაპირო და ტყიან რეგიონებში მერყეობს +28 °С-დან +30 °С-მდე საზღვრებში, ხოლო ჩრდილოეთში +16 °C-დან +33 °С-მდე საზღვრებში. ყველაზე თბილი თვის (მარტი) საშუალო ტემპერატურაა +27 °C-დან (სამხრეთი) +32 °C-მდე (ჩრდილოეთი). ყველაზე ცივი თვის (აგვისტო), შესაბამისად +23 °C-დან +26 °C-მდე. წელიწადში აკრის რაიონსა და სანაპიროს აღმოსავლეთ ნაწილში საშუალოდ მოდის 750-1000 მმ ნალექი, სანაპიროს დასავლეთ ნაწილსა და აშანტის პლატოზე 1500-2000 მმ, სანაპირო რეგიონის სამხრეთ-დასავლეთში, აკსიმის სიახლოვეს 1800-2100 მმ და ჩრდილოეთით ტამალში 1000-1200 მმ.

### ფლორა და ფაუნა

განის ტერიტორიის დიდი ნაწილი გვინეის რეგიონის სავანითაა დაფარული – აქ იზრდება მაღალი ბალახები და ადგილობრივი ჯიშის ხეები. მდინარეების ხეობებში გვხვდება გალერეული ტყეები. განის უკიდურეს ჩრდილოეთში გვინეის სავანა იცვლება უფრო გაიშვიათებული და მცენარეული საფარით ღარიბი სუდანის რეგიონის სავანით. დაბლობ ზონებში, განსაკუთრებით სანაპირო რეგიონში და აშანტის პლატოზე, ხარობს ნოტიო, მარადმწვანე ტროპიკული ტყეები. აშანტის პლატოზე ტყემ განიცადა მნიშვნელოვანი დეგრადაცია ადამიანის სასოფლო-სამეურნეო მოღვაწეობის გამო. სამხრეთ-აღმოსავლეთის სანაპირო დაბლობზე ხარობს ეგრეთ წოდებული სანაპირო სავანა, რომელიც გაჩნდა ტროპიკული ტყეების გაჩეხვის შედეგად. ტყეებს ქვეყნის ფართობის დაახლოებით 10 % უჭირავს. ოკეანის სანაპირო ზოლში ბუჩქოვანი მცენარეულობაა, ბევრია ზეთისა და ქოქოსის პალმა. ნიადაგები უმთავრესად ლატერიტულია. დღეისათვის აქ სჭარბობს ისეთი ხეები, როგორებიცაა ბაობაბი და გვინეის ელეისი (ლათ. Elaeis guineensis), ხოლო მდინარეების შესართავებთან ხარობენ მანგროს ტყეები.

განაში 60 %-ზე მეტი პირველადი ტროპიკული ტყეები არსებობდა, რომლებიც ადამიანის მიერ იქნა გაჩეხილი და დღეისათვის ეს ტერიტორიები სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების სავარგულებს წარმოადგენს. დაცულ ტერიტორიებს უკავიათ 10,7 ათასი კმ² ფართობი, ანუ ქვეყნის მთლიანი ტერიტორიის 4,5 %. ამ ტერიტორიებში შედის 8 ნაკრძალი და ეროვნული პარკი.

მოსახლეობის სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობამ და ადამიანების ურბანიზაციამ მავნე ზეგავლენა გამოიწვია ცხოველთა სამყაროს რაოდენობაზე. ისეთი დიდი ცხოველები, როგორებიცაა აფრიკული სპილო და აფრიკული კამეჩი, შეიძლება შეგვხვდეს მხოლოდ ნაკრძალებში. ტროპიკულ ტყეებში ბინადრობენ მაიმუნები (შიმპანზე და ადამიანის მსგავსი მაიმუნების ბევრი სხვა სახეობა). სავანებში კი ცხოვრობენ ამ ტერიტორიებისათვის დამახასიათებელი ლომები, აფთრები, ანტილოპები, ხოლო მდინარეებთან სიახლოვეს ნიანგები და ბეჰემოთები. დიდი რაოდენობით გვხვდება ადამიანებისთვის განსაკუთრებით სახიფათო მწერები და ბუზი ცეცე. სავანებში გვხვდება ტერმიტები. მდიდარია ფრინველთა და ქვეწარმავალთა სამყარო, როგორებიცაა გველები პითონი და მამბა.

ისტორია
-------

 მთავარი სტატია: განის ისტორია.
1729 წლის რუკა, რომელზეც აღნიშნულია ოქროს ნაპირი
განის ტერიტორიაზე ადამიანი უძველესი დროიდან ცხოვრობდა. არქეოლოგიური მონაცემები მოწმობენ მასზე, რომ თანამედროვე განის ტერიტორიაზე ადამიანები ცხოვრობდნენ ბრინჯაოს ხანიდან.

ევროპელების მოსვლამდე (XV საუკუნე) თანამედროვე განის ტერიტორიაზე არსებობდა ტომობრივი გაერთიანებები და ადრეფეოდალური ტიპის ადგილობრივი ბევრი პატარა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი. XIII—XVII საუკუნეებში არსებობდნენ ქალაქ-სახელმწიფოები, რომელთაგან ყველაზე უფრო დიდები იყვნენ ბეგო (ბეგჰო), ბონო-მანსუ, ლა და შაი, XVII საუკუნეში წარმოიქმნა აშანტის იმპერია. XVII-XVIII საუკუნეებში ევროპელების ჩარევამ შეაჩერა მსხვილი ცენტრალიზებული სახელმწიფოების შექმნის კანონზომიერი პროცესი.

განის ტერიტორიაზე ევროპელთაგან პირველად პორტუგალიელები დამკვიდრდნენ. 1482 წელს ფანტის მიწაზე მათ ააშენეს გამაგრებული ფაქტორია — ელმინა, ხოლო შემდეგ აკსიმის, შამის და სხვა ციხე-სიმაგრეების აშენება. მათ დაიწყეს მონების გაყვანა, დიდი რაოდენობით ოქროს გატანა (აქედან მოდის სახელწოდება „ოქროს ნაპირი"; განა ევროპაში ამ სახელით გახდა ცნობილი). ოქროს ნაპირის სიმდიდრემ მიიზიდა ნიდერლანდები, დანია, შვედეთი, პრუსია, დიდი ბრიტანეთი. XVI საუკუნეში ოქროს ნაპირიდან გატანილი ოქრო შეადგენდა მთელ მსოფლიოში მოპოვებული ოქროს დაახლოებით 10 %-ს.

XVII საუკუნის შუა პერიოდიდან დაწყებული თანამედროვე განის სანაპიროს კოლონიზირებას აქტიურად იწყებს დანიის ვესტინდური კომპანია, რომელიც 1625 წელს დანიის ვესტინდოეთთან სავაჭროდ შეიქმნა კოპენჰაგენში. 1643 წელს აქ დანიელები აარსებენ პირველ სავაჭრო ფაქტორიებს, 1659 წელს — ფორტ ფრედერიკსბორგს, ხოლო 1661 წელს — კრისტიანსბორგს. 1754 წელს დანიის ვესტინდური კომპანიის ლიკვიდაციის შემდეგ დანიის სამეფო გვირგვინის ხელში გადასული დანიის ოქროს ნაპირის კოლონიის მიწებს გარდამავალი წარმატებით ექსპლოატაციას უწევდა მეტროპოლია, რომელსაც პერიოდულად თავს ესხმოდა აშანტის ხალხი, სანამ 1850 წელს დიდ ბრიტანეთს არ მიჰყიდეს 10 000 ფუნტ სტერლინგად.

XIX საუკუნის შუა პერიოდში დიდმა ბრიტანეთმა ოქროს ნაპირიდან განდევნა დანარჩენი ევროპელი კონკურენტებიც, ხოლო 1844 წელს ბრიტანელმა გუბერნატორმა ხელშეკრულება დადო სანაპირო ტერიტორიების მმართველ ფანტის ხალხთან მათ მიერ ბრიტანული პროტექტორატის აღიარების შესახებ.

დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ 1843 წელს თავის გამგებლობას დაუმორჩილა ინგლისური ფორტები ოქროს ნაპირზე და იქ თავისი გუბერნატორი (1874 წლამდე ექვემდებარებოდა ინგლისის კოლონია სიერა-ლეონეს გუბერნატორს) დანიშნა. ინგლისელ დამპყრობლებს დიდ წინააღმდეგობას უწევდნენ აშანტის მკვიდრნი. 1896 წელს ინგლისმა დაიპყრო აშანტის ტერიტორია და იგი თავის პროტექტორატად გამოაცხადა, ხოლო 1901 წელს შეუერთა საკუთარ ოქროს ნაპირის კოლონიას და მის შემადგენლობაში ჩართო.

კოლონიაში უზენაესი ხელისუფლება ინგლისელი გუბერნატორის ხელში იყო. 1888 წელს საკანონმდებლო საბჭოს (არსებითად საკონსულტაციო ორგანო) შემადგენლობაში მხოლოდ ერთი აფრიკელი შეიყვანეს. პირველი მსოფლიო ომის ბოლოსათვის მათი რაოდენობა ექვსამდე გაიზარდა, თუმცა ყველა მათგანს გუბერნატორი ნიშნავდა. 1920 წელს ბრიტანეთის დასავლეთ აფრიკის ეროვნული კონგრესის შექმნით დაიწყო ეროვნული მოძრაობის ახალი ეტაპი. 1925 წელს იძულებულები გახდნენ შემოეღოთ ახალი კოლონიური კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც საკანონმდებლო საბჭოში 3 დეპუტატი შეიყვანეს.

მეორე მსოფლიო ომმა დიდი გავლენა მოახდინა ოქროს ნაპირის ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე. 1945 წელს დაარსდა ოქროს ნაპირის პროფკავშირთა კონგრესი; 1947 წელს შეიქმნა ეროვნული ორგანიზაცია — ოქროს ნაპირის გაერთიანებული კონვენტი, რომელიც ითხოვდა უმოკლეს ვადაში ქვეყნისათვის დამოუკიდებლობის მინიჭებას. 1956 წელს დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ ოქროს ნაპირის კოლონიას დომინიონის სტატუსი მიანიჭა; 1956 წლის მაისის რეფერენდუმის შედეგების საფუძველზე ოქროს ნაპირს შეუერთდა ტოგოს ნაწილი — ბრიტანული ტოგოლენდი.

1957 წლის 6 მარტს გამოცხადდა ოქროს ნაპირის დამოუკიდებლობა განას (დასავლეთ სუდანის ტერიტორიაზე არსებული შუა საუკუნეების სახელმწიფოს სახელი) სახელწოდებით. ამავე დროს, 1957 წლის კონსტიტუციის თანახმად, სახელმწიფოს მეთაურად ითვლებოდა გაერთიანებული სამეფოს დედოფალი, რომლის წარმომადგენელი იყო გენერალ-გუბერნატორი. 1957 წლის 8 მარტს განა გაეროში მიიღეს. 1960 წლის 1 ივლისს განა რესპუბლიკად გამოცხადდა.

კვამე ნკრუმა საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში ორიენტაციას აკეთებდა სოციალისტურ ქვეყნებზე, პირველ რიგში საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირზე და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაზე. შედეგად ის ატარებდა ისეთ რეფორმებს, რომელიც მიმართული იყო ეკონომიკაში სახელმწიფო სექტორის გაძლიერებაზე და კოლონიალური სახელმწიფოებისგან ქვეყნის ეკონომიკური დამოკიდებულების თავიდან აცილებაზე, მაგრამ ქვეყანაში ძლიერდებოდა უკმაყოფილება მისი ავტორიტარული მმართველობის სტილით, კორუფციით და გარდაქმნის საგრძნობი შედეგების არარსებობით.

1966 წლის თებერვალში ნკრუმა ჩამოაგდო სამხედრო ოფიცერთა ჯგუფმა. ამას მოჰყვა ერთმანეთის შემცვლელი სამხედრო ხუნტების სერია და სუსტი სამოქალაქო მთავრობები. ტარდებოდა კერძო წარმოების განვითარების კურსი.

1979 წლის ივნისში უმცროსმა ოფიცრებმა, სამხედრო-საჰაერო ძალების კაპიტან ჯერი როლინგსის მეთაურობით, მოახდინეს მორიგი გადატრიალება, რომლის შედეგად მოკლული იქნა განის არმიის მეთაური გენერალი ნ. ოდარტი-ველინგტონი. ხელისუფლების ხელში ჩამგდებმა რევოლუციურმა საბჭომ განაცხადა წმენდის ჩატარების შესახებ, რომლის დროსაც დახვრიტეს ბევრი ადრინდელი პოლიტიკური მოღვაწე, ჩინოვნიკები და უფროსი ოფიცრები. 1979 წლის 18 ივნისს ჩატარდა საპარლამენტო არჩევნები, სადაც გამარჯვებულად გამოცხადდა ეროვნული სახალხო პარტია (მემარცხენე ორიენტაციის, რომელშიც გაერთიანებული იყვნენ კვამე ნკრუმას ბევრი მიმდევარი), რომელმაც პარლამენტში 140 ადგილიდან მიიღო 68, მასთან ერთად პარლამენტში შევიდა კიდევ 5 პარტია.

მაგრამ ეროვნული სახალხო პარტია, მიუხედავად მემარცხენე ორიენტაციისა, არ მოუხდენია ეკონომიკის კერძო სექტორის ლიკვიდაცია და ხელს უწყობდა განაში უცხოურ ინვესტიციებს. ამით უკმაყოფილო ოფიცრებმა, ჯერი როლინგსის მეთაურობით, რომლებმაც 1979 წელს სამხედრო გადატრიალება განახორციელეს, 1981 წლის 31 დეკემბერს მოახდინეს ახალი გადატრიალება. 1982 წელს შეიქმნა სახალხო ტრიბუნალები, რომლებიც პოლიტიკოსების, ჩინოვნიკების, მეწარმეების ახალ წმენდებს ატარებდნენ.

1990 წელს გამოცხადდა სამოქალაქო მმართველობაზე გადასვლის დასაწყისი. 1992 წელს მიიღეს ქვეყნის ახალი კონსტიტუცია, რომელიც ითვალისწინებდა მრავალპარტიულობას, მაშინვე მოიხსნა პოლიტიკური პარტიების მოღვაწეობის აკრძალვა. 1992 წლის ნოემბერ-დეკემბერში ქვეყანაში გაიმართა პრეზიდენტის პირველი და საპარლამენტო არჩევნები მრავალპარტიულ საფუძველზე. პრეზიდენტად არჩეული იქნა ეროვნული თავდაცვის დროებითი საბჭოს ყოფილი თავმჯდომარე ჯერი როლინგსი, რომელიც განას მართავდა 19 წლის განმავლობაში. 2000 წლის დეკემბერში ქვეყნის ახალ პრეზიდენტად არჩეული იქნა ჯონ კუფუორი. 2004 წელს ის ამავე პოსტზე ხელახლა აირჩიეს. 2008 წლის დეკემბერში ახალ პრეზიდენტად არჩეული იქნა, ხოლო 2009 წლის 7 იანვარს თანამდებობრივი მოვალეობის შესრულებას შეუდგა სოციალ-დემოკრატი ჯონ ატა მილსი.

2012 წლის ივლისში ჯონ ატა მილსის გარდაცვალების შემდეგ ხელისუფლებაში მოვიდა ვიცე-პრეზიდენტი ჯონ დრამანი მაჰამა, რომელიც გახდა განის მეოთხე რესპუბლიკის მეოთხე პრეზიდენტი. იმავე წლის დეკემბერში მან გაიმარჯვა საპრეზიდენტო არჩევნებში.

2016 წლის 7 დეკემბრის მორიგ არჩევნებზე ჯონ დრამანი მაჰამამ წააგო ახალი პატრიოტული პარტიის წარმომადგენელ ნანა აკუფო-ადოსთან, რომელიც თანამდებობრივი მოვალეობის შესრულებას შეუდგა 2017 წლის 7 იანვარს.

განას მთავრობები XX საუკუნეში
-----------------------------

პოლიტიკური მოწყობა
------------------

საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის 275 ადგილიან, ერთპალატიან პარლამენტს, რომელიც 4 წლის ვადით ირჩევა პირდაპირი საყოველთაო არჩევნების გზით. 2016 წლის 7 დეკემბერს ჩატარებული საყოველთაო საპარლამენტო არჩევნების შედეგად ქვეყნის პარლამენტში მოხვდა მხოლოდ 2 პარტია: ახალი პატრიოტული პარტია (171 დეპუტატი) და ეროვნული დემოკრატიული კონგრესი (104 დეპუტატი).

აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებს ქვეყნის პრეზიდენტი და მთავრობა. კონსტიტუციის თანახმად, განის პრეზიდენტი სახელმწიფოს და მთავრობის, ასევე შეიარაღებული ძალების მეთაურია. პრეზიდენტი ირჩევა პირდაპირი, საყოველთაო არჩევნების გზით 4 წლით და ამ პოსტის დაკავება შეუძლია არაუმეტეს ორი ვადისა. 2017 წლის 7 იანვარს პრეზიდენტის უფლებამოსილების შესრულებას შეუდგა ნანა აკუფო-ადო.

ადრე გავლენიანი და დღეისათვის გაუქმებული პოლიტიკური პარტიებია: ოქროს ნაპირის გაერთიანებული კონვენტი (1946—1951), გაერთიანებული პარტია (1957—1964), ეროვნული სახალხო პარტია (1979—1981).

ქვეყნის უმაღლესი იურიდიული ორგანოა განის უზენაესი სასამართლო.

შეიარაღებული ძალები
-------------------

განის შეიარაღებული ძალები (ინგლ. Ghana Armed Forces) — ქვეყნის სამხედრო ორგანიზაციაა, რომლის დანიშნულებაა ქვეყნის თავდაცვა, თავისუფლების და დამოუკიდებლობის დაცვა. იგი პოლიტიკური ხელისუფლების ერთ-ერთი მთავარი იარაღია.

განის შეიარაღებული ძალები შედგება სახმელეთო ჯარებისაგან (ინგლ. Ghana Army), სამხედრო-საზღვაო ძალებისაგან (ინგლ. Ghana Navy) და სამხედრო-საჰაერო ძალებისაგან (ინგლ. Ghana Air Force).

განის შეიარაღებული ძალები დაკომპლექტებულია მხოლოდ კონტრაქტულ საფუძველზე, 18 წელს მიღწეული მამრობითი სქესის პირებით. მოქალაქეების იძულებითი ფორმით ჯარში გაწვევა პრაქტიკაში არ არის მიღებული.

ადმინისტრაციული დაყოფა
----------------------

 მთავარი სტატია: განის ადმინისტრაციული დაყოფა.
განის ადმინისტრაციული დაყოფა
განის რესპუბლიკა ადმინისტრაციული თვალსაზრისით იყოფა 10 რეგიონად, რომლებიც თავის მხრივ იყოფიან ოლქებად. 2012 წლის 28 ივნისის შემდეგ ოლქების რიცხვი 216-ს შეადგენს.

| № | რეგიონი | რეგიონი (ინგლისური) | ადმინისტრაციული ცენტრი | ფართობი,კმ² | მოსახლეობა,ად. (2010) | სიმჭიდროვე,ად./კმ² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | აშანტი | Ashanti | კუმასი | 24 389 | 4 780 380 | 196,01 |
| 2 | დიდი აკრა | Greater Accra | აკრა | 3245 | 4 010 054 | 1235,76 |
| 3 | ბრონგ-აჰაფო | Brong Ahafo | სუნიანი | 39 557 | 2 310 983 | 58,42 |
| 4 | ზემო აღმოსავლეთი | Upper East | ბოლგატანგა | 8842 | 1 046 545 | 118,36 |
| 5 | ზემო დასავლეთი | Upper West | ვა | 18 476 | 702 110 | 38,00 |
| 6 | ვოლტა | Volta | ჰო | 20 570 | 2 118 252 | 102,98 |
| 7 | აღმოსავლეთი | Eastern | კოფორიდუა | 19 323 | 2 633 154 | 136,27 |
| 8 | დასავლეთი | Western | სეონდი-ტაკორადი | 23 921 | 2 376 021 | 99,33 |
| 9 | ჩრდილოეთი | Northern | ტამალე | 70 384 | 2 479 461 | 35,23 |
| 10 | ცენტრალური | Central | კეიპ-კოსტი | 9826 | 2 201 863 | 224,09 |
|  | სულ |  |  | 238 533 | 24 658 823 | 103,38 |

დემოგრაფია
----------

* მოსახლეობა — 24 658 823 ადამიანი (2010 წელი)
* წლიური ზრდა — 2,5 % (2010 წელი).
* ქალაქის მოსახლეობა — 50,9 % (2010 წელი).
* სოფლის მოსახლეობა — 49,1 % (2010 წელი).
* შობადობა — 25,3 ბავშვი 1000 ადამიანზე (ფერტილობა — 3,28 დაბადებული ერთ ქალზე) (2010 წელი).
* სიკვდილიანობა — 6,6 % (2010 წელი).
* ბავშვთა სიკვდილიანობის კოეფიციენტი — 39,01 % (2013 წელი).
* სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 65,46 წელი
	+ მამაკაცები — 64,48 წელი
	+ ქალები — 66,48 წელი (2013).
* საშუალი ასაკი — 20,8 წელი
	+ მამაკაცები — 20,5 წელი
	+ ქალები — 21,5 წელი (2016 წელი).
* ასაკობრივი ჯგუფები:
	+ 0-14 წელი: 38,3 %
	+ 15-64 წელი: 57,0 %
	+ 65 წელზე უფროსები: 4,7 % (2010 წელი).
* განათლება — 71,5 % (78,3 % მამაკაცებში, 65,3 % ქალებში (2010)).
* შიდსის ვირუსით დაავადება — მოსახლეობის 1,47 % (2014 წელი).

### ეთნიკური ჯგუფები

განის მოსახლეობის უდიდეს ნაწილს — 98 %-ს შეადგენენ შავკანიან აფრიკელებს, რომლებსაც მიუხედავად მოსახლეობის უმრავლესობისა, აქვთ გარკვეული შერეული შთამომავლობის ტიპი. განა — მრავალეროვანი სახელმწიფოა. ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი ეთნიკური ჯგუფია — აშანტი. განის ტერიტორია დასავლეთ აფრიკაში დაუკავებელი და დაუსახლებელი იყო ჩვენს წელთაღრიცვამდე X საუკუნიდან ჩვენი წელთაღრიცხვის X საუკუნის ჩათვლით. გუანის ხალხი იყო განის თანამედროვე ტერიტორიის პირველი დამსახლებლები. XVI საუკუნეში აკანებმა შექმნეს ბონოს სამეფო (თანამედროვე ბრონგ-აჰაფოს რეგიონი) და დაიმორჩილეს ამ რეგიონში მცხოვრები სხვა მოსახლეობა.

2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით განის ტერიტორიაზე ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი ხალხია აკანები და ისინი შეადგენენ ქვეყნის მთლიანი მოსახლეობის 47,5 %-ს. მათ შემდეგ მოდის მოლე-დაგბანის ტომის ხალხი, რომელთა რაოდენობა მაცხოვრებელთა 16,6 %-ია. ევეს ტომის ხალხის რაოდენობა შეადგენს 13,9 %-ს, ადანგმეს — 7,4 %-ს, გურმას — 5,7 %-ს, გუანის — 3,7 %-ს და გურუნსის — 2,5 %-ს.

თავისი რაოდენობით მოლე-დაგბანის ხალხი ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანია ჩრდილოეთის (52,7 %), ზემო აღმოსავლეთის (74,7 %) და ზემო დასავლეთის (73,0 %) რეგიონებში, ევეს ტომის ხალხი ვოლტის რეგიონში — 73,8 %, ხოლო დანარჩენ 6 რეგიონში მოსახლეობის უმრავლესობას წარმოადგენენ აკანები.

### ენები

განა მრავალენოვანი ქვეყანაა, რომელშიც დაახლოებით 80 ენაა. მათგან ინგლისური ენა, რომელიც ქვეყანამ კოლონიალური ეპოქიდან შთამომავლობით მიიღო, ოფიციალურ და ერთა შორის საურთიერთობო ენას წარმოადგენს. განის მკვიდრ ხალხთა ენებს შორის ყველაზე უფრო გავრცელებულია აკანის ენა.

განაში ცხოვრობს 70-ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფი, რომელთაგან თითოეულს აქვს საკუთარი ენა. მაგრამ იმავე ეთნიკურ ჯგუფს მიკუთვნებული სხვადასხვა ენები, როგორც წესი, ურთიერთგასაგებია. მაგალითად განის ჩრდილოეთის რეგიონის დაგბანის და მამპრუსის ენები გასაგებია ზემო აღმოსავლეთი რეგიონის ფრაფრას და უალის ენებთან. ეს 4 ენა მიეკუთვნება ოტი-ვოლტას ენებზე მოლაპარაკე ეთნიკურ ჯგუფს. 11 ენას აქვს სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი ენების სტატუსი: 4 აკანის ენა (ტვი, აშანტი, ფანტე და ნზემა) და 2 ოტი-ვოლტას ენა (დაგარი და დაგბანი). დანარჩენები ევე, ადანგმე, გა, გონჯა და კასენა.

განაში სხვადასხვა ენებზე მოლაპარაკე მოსახლეობის რაოდენობა 2010 წლის შეფასებით შემდეგნაირია: აშანტი — 16 %, ევე — 14 %, ფანტე — 11,6 %, ბრონგი — 4,9 %, დაგბანი — 4,4 %, ადანგმე — 4,2 %, დაგომბა — 3,9 %, კონკომბა — 3,5 %, აკიემი — 3,2 %, გა — 3,1 %, სხვა — 31,2 %.

### რელიგია

განის მოსახლეობის უმრავლესობა 2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემების თანახმად ქრისტიანია — 71,2 %. ქვეყნის ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი ქრისტიანული კონფესიებია ორმოცდაათიანელები (28,3 %), პროტესტანტები (18,4 %) და კათოლიკები (13,1 %). სხვა დიდი კონფესიების მიმდევრები, რომლებიც თითოეული რამდენიმე ასეულ ათას მორწმუნეს მოითვლის, არიან მეთოდისტები, პრესვიტერიანები, ახალაპოსტოლური ეკლესიის წევრები, მეშვიდე დღის ადვენტისტები და შეადგენენ 11,4 %-ს.

2010 წლის აღწერის მონაცემებით ქვეყნის მოსახლეობის 17,6 % მუსლიმია, 5,2 % კი ტრადიციული აფრიკული რელიგიების მიმდევარია. სხვა რელიგიების აღმსარებლები ქვეყანაში მოსახლეობის 0,8 %-ს შეადგენენ, ხოლო არარელიგიურები კი 5,3 %.

ეკონომიკა
---------

### მრეწველობა

განის ეკონომიკა, ტაივანის ანალოგიურად, წარმოადგენს მრეწველობის სხვადასხვა დარგების ჰიბრიდულ განვითარებას წარმოების ძირითადი საშუალებების ზრდით და ციფრული ტექნოლოგიების ექსპორტით ავტომობილების და გემების აწყობასთან და ექსპორტთან, მდიდარი და მრავალფეროვანი საწარმოო სარესურსო ნედლეულის გატანასთან, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციასთან, პირველ რიგში, კაკაოსთან, ნავთობთან და ბუნებრივ აირთან ერთად, და დარგებთან, როგორებიცაა საინფორმაციო ტექნოლოგიები, პირველ რიგში განის სახელმწიფო ციფრული ტექნოლოგიების კორპორაცია „Rlg Communications", რომელიც აწარმოებს პლანშეტურ კომპიუტერებს სმარტფონებს და სხვადასხვა საყოფაცხოვრებო ელექტროტექნიკას.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

განა-საქართველოს ურთიერთობები

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 669-671.
* Arhin, Kwame, *The Life and Work of Kwame Nkrumah* (Africa Research & Publications, 1995)
* Babatope, Ebenezer, *The Ghana Revolution: From Nkrumah to Jerry Rawlings* (Fourth Dimension Publishing, 1982)
* Birmingham, David, *Kwame Nkrumah: Father Of African Nationalism* (Ohio University Press, 1998)
* Boafo-Arthur, Kwame, *Ghana: One Decade of the Liberal State* (Zed Books Ltd, 2007)
* Briggs, Philip, *Ghana (Bradt Travel Guide)* (Bradt Travel Guides, 2010)
* Clark, Gracia, *African Market Women: Seven Life Stories from Ghana* (Indiana University Press, 2010)
* Davidson, Basil, *Black Star: A View of the Life and Times of Kwame Nkrumah* (James Currey, 2007)
* Falola, Toyin and Salm, Stephen J, *Culture and Customs of Ghana* (Greenwood, 2002)
* Grant, Richard, *Globalizing City: The Urban and Economic Transformation of Accra, Ghana* (Syracuse University Press, 2008)
* Hadjor, Kofi Buenor, *Nkrumah and Ghana* (Africa Research & Publications, 2003)
* Hasty, Jennifer, *The Press and Political Culture in Ghana* (Indiana University Press, 2005)
* James, C.L.R. *Kwame Nkrumah and the Ghana Revolution* (Allison & Busby, 1977)
* Kuada, John and Chachah Yao, *Ghana. Understanding the People and their Culture* (Woeli Publishing Services, 1999)
* Miescher, Stephan F, *Making Men in Ghana* (Indiana University Press, 2005)
* Milne, June, *Kwame Nkrumah, A Biography* (Panaf Books, 2006)
* Nkrumah, Kwame, *Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah* (International Publishers, 1971)
* Utley, Ian, *Ghana – Culture Smart!: the essential guide to customs & culture* (Kuperard, 2009)
* Various, *Ghana: An African Portrait Revisited* (Peter E. Randall Publisher, 2007)
* Younge, Paschal Yao, *Music and Dance Traditions of Ghana: History, Performance and Teaching* (Mcfarland & Co Inc. 2011)

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***განა***

* განა ოფიციალური გვერდი
* განას პარლამენტი ოფიციალური გვერდი
* კულტურის ეროვნული კომისია ოფიციალური გვერდი

სქოლიო
------

1. ↑  Population projection by sex, 2010 to 2014, National. Ghana Statistical Service.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 აგვისტო 2014. ციტირების თარიღი: 3 August 2014.
2. ↑  2015 Human Development Report. United Nations Development Programme (2015). ციტირების თარიღი: 15 December 2015.
3. ↑  Etymology of Ghana. Douglas Harper. ციტირების თარიღი: 12 May 2012.
4. ↑  Ghana: West Africa Discovery. West Africa Discovery*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 მაისი 2013. ციტირების თარიღი: 1 June 2013.*
5. ↑  HC Deb 11 December 1956 vol 562 cc229-326, GHANA INDEPENDENCE BILL, The Under-Secretary of State for Commonwealth Relations (Lord John Hope) "First, there is the name "Ghana." This has been conferred on the new country in accordance with local wishes. It was the name of an ancient kingdom, in what is now French territory south of the Sahara, which has acquired great historic significance in the Gold Coast."
6. ↑  Ghana low plains. *photius.com*. ციტირების თარიღი: 24 June 2013.
7. ↑  Ghana high plains. *photius.com*. ციტირების თარიღი: 24 June 2013.
8. ↑  Ghana ashanti-kwahu uplands. *photius.com*. ციტირების თარიღი: 24 June 2013.
9. ↑  Ghana: Akwapim-Togo Ranges. *photius.com*. ციტირების თარიღი: 24 June 2013.
10. ↑  Ghana: Volta Basin. *photius.com*. ციტირების თარიღი: 24 June 2013.
11. ↑  Peace FM
12. ↑  Peace FM
13. ↑  New Districts and nominated DCEs. GhanaDistricts,com.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 March 2013. ციტირების თარიღი: 15 January 2013.
14. 1 2  2010 POPULATION & HOUSING CENSUS.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-09-25. ციტირების თარიღი: 2018-01-29.
15. 1 2  მოსახლეობის 2010 წლის აღწერა (citypopulation)
16. 1 2  მოსახლეობის 2010 წლის აღწერა (statoids)
17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  National Analytical Report დაარქივებული 2018-07-12 საიტზე Wayback Machine.. Statsghana.gov.gh.
18. 1 2  Facts About Ghana. *Touringghana.com*. Ministry of Tourism (Ghana) (2014).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-11-11. ციტირების თარიღი: 21 July 2014.
19. ↑  A Journey Through Islam: Muslims have come up well in Ghana. *arabnews.com*. Arab News (1 March 2013). ციტირების თარიღი: 21 July 2014.
20. ↑  Population, total. Ghana. Banque Mondiale.
21. ↑  Ghana. *The World Factbook*. Washington, D.C.: ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (21 იანვარი 2017).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-30. ციტირების თარიღი: 21 თებერვალი 2017.
22. ↑  Ghana Embassy – Population. Ghana Embassy.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 9 თებერვალი 2015. ციტირების თარიღი: 13 April 2014.
23. ↑  Ghana Demographics Profile 2013. Indexmundi. ციტირების თარიღი: 13 April 2014.
24. ↑  General Information – Key Figures. GhanaWeb. ციტირების თარიღი: 13 April 2014.
25. ↑  Ghana – 2010 Population and Housing Census. *Government of Ghana* (2010).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 სექტემბერი 2013. ციტირების თარიღი: 1 June 2013.
26. ↑  Dickson, Kwamina B. (1969). *A Historical Geography of Ghana*.  CUP Archive,   გვ. 23–. ISBN 978-0-521-07102-4.
27. ↑  "Ghana," in: Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2014. *Ethnologue: Languages of the World*, 17th ed.Murica Texas: SIL International.
28. ↑  The Bureau Of Ghana Languages-BGL. Ghana Embassy Washington DC, USA (2013).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 22 ოქტომბერი 2013. ციტირების თარიღი: 11 November 2013.
29. ↑  Bernd Kortmann Walter de Gruyter, 2004 (2004). *A handbook of varieties of English. 1. Phonology, Volume 2*.  Oxford University Press. ციტირების თარიღი: 11 November 2013.
30. ↑  Introduction To The Verbal and Multi-Verbalsystem of Akan. *ling.hf.ntnu.no* (2013).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 April 2014. ციტირების თარიღი: 16 November 2013.
31. ↑  John M. Chernoff. Master Drummers of Dagbon, Volumes 1 and 2. Chicago: University of Chicago Press, 1979 (1992). ციტირების თარიღი: 8 December 2013.
32. ↑  R.S.Rattray Journal of the Royal African Society Vol. 30, No. 118 (Jan. 1931), pp. 40-57. The Tribes of the Ashanti Hinterland" (1932). Oxford University Press. ციტირების თარიღი: 8 December 2013.
33. ↑  The Bureau Of Ghana Languages-BGL. National Commission on Culture (2006).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 ნოემბერი 2013. ციტირების თარიღი: 11 November 2013.
34. ↑  Africa: GHANA. CIA The World Factbook.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-30. ციტირების თარიღი: 2018-02-05.
35. ↑  „Ghana's Jubilee oil field nears output plateau -operator". Reuters. ციტირების თარიღი: 31 May 2013.
36. ↑  Ghana – Gross Domestic Product. statsghana.gov.gh.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 აპრილი 2012. ციტირების თარიღი: 13 June 2012.
37. ↑  The Top 5 Countries for ICT4D in Africa. ictworks.org.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 ივნისი 2013. ციტირების თარიღი: 3 May 2013.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქვეყნები და ტერიტორიები აფრიკაში |
| --- |
|  |
| ჩრდილოეთი აფრიკა Map indicating Northern Africa | 
 ალჟირი **·** ეგვიპტე **·** ლიბია **·** მაროკო **·** სუდანი **·** ტუნისი 
 |
|  |
| დასავლეთი აფრიკა Map indicating Western Africa | 
 ბენინი **·** ბურკინა-ფასო **·** გამბია **·** განა **·** გვინეა **·** გვინეა-ბისაუ **·** კაბო-ვერდე **·** კოტ-დ’ივუარი **·** ლიბერია **·** მავრიტანია **·** მალი **·** ნიგერი **·** ნიგერია **·** სენეგალი **·** სიერა-ლეონე **·** ტოგო 
 |
|  |
| ცენტრალური აფრიკა Map indicating Central Africa | 
 ანგოლა **·** გაბონი **·** ეკვატორული გვინეა **·** კამერუნი **·** კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა **·** კონგოს რესპუბლიკა **·** სან-ტომე და პრინსიპი **·** ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკა **·** ჩადი 
 |
|  |
| აღმოსავლეთი აფრიკა Map indicating Eastern Africa | 
 ბურუნდი **·** ეთიოპია **·** ერიტრეა **·** ზამბია **·** ზიმბაბვე **·** კენია **·** კომორი **·** მადაგასკარი **·** მავრიკი **·** მალავი **·** მოზამბიკი **·** რუანდა **·** სამხრეთი სუდანი **·** სეიშელის კუნძულები **·** სომალი **·** ტანზანია **·** უგანდა **·** ჯიბუტი 
 |
|  |
| სამხრეთი აფრიკა Map indicating Southern Africa | 
 ბოტსვანა **·** ესვატინი **·** ლესოთო **·** ნამიბია **·** სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა 
 |
|  |
| არაღიარებულიქვეყნები | 
 აზავადი **·** საჰარის არაბთა დემოკრატიული რესპუბლიკა **·** სომალილენდი 
 |
|  |
| ნაწილობრივ აფრიკაში | 
 ესპანეთი (კანარის კუნძულები) **·** იემენი (სოკოტრა) **·** იტალია (პანტელერია) **·** პორტუგალია (მადეირა) 
 |
|  |
| დამოკიდებული | 
 ეპარსეს კუნძულები (საფრანგეთი) **·** ესპანეთის სუვერენული ტერიტორიები (ესპანეთი) **·** მაიოტა (საფრანგეთი) **·** მელილია (ესპანეთი)  **·** რეიუნიონი (საფრანგეთი) **·** სეუტა (ესპანეთი) **·** წმინდა ელენე, ამაღლება და ტრისტანი-და-კუნია (გაერთიანებული სამეფო) 
 |
|  |
| სადავო ტერიტორიები | 
 დასავლეთი საჰარა 
 |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
აფრიკის კავშირი (AU) |
| --- |
|  |
| 

 ალჟირი **·**  ანგოლა **·**  ბენინი **·**  ბოტსვანა **·**  ბურკინა-ფასო **·**  ბურუნდი **·**  გაბონი **·**  გამბია **·**  განა **·**  გვინეა **·**  გვინეა-ბისაუ **·**  ეგვიპტე **·**  ეთიოპია **·**  ეკვატორული გვინეა **·**  ერიტრეა **·**  ესვატინი **·**  ზამბია **·**  ზიმბაბვე **·**  კაბო-ვერდე **·**  კამერუნი **·**  კენია **·**  კომორი **·**  კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა **·**  კონგოს რესპუბლიკა **·**  კოტ-დ’ივუარი **·**  ლესოთო **·**  ლიბერია **·**  ლიბია **·**  მადაგასკარი **·**  მავრიკი **·**  მავრიტანია **·**  მალავი **·**  მალი **·**  მოზამბიკი **·**  ნამიბია **·**  ნიგერი **·**  ნიგერია **·**  რუანდა **·**  სამხრეთი სუდანი **·**  სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა **·**  სან-ტომე და პრინსიპი **·**  *საჰარის არაბთა დემოკრატიული რესპუბლიკა* **·**  სეიშელი **·**  სენეგალი **·**  სიერა-ლეონე **·**  სომალი **·**  სუდანი **·**  ტანზანია **·**  ტოგო **·**  ტუნისი **·**  უგანდა **·**  ჩადი **·**  ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკა **·**  ჯიბუტი **·**  

 | 
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ერთა თანამეგობრობის წევრი ქვეყნები |
| --- |
|  |
| 
* ავსტრალიის დროშა ავსტრალია
* ანტიგუა და ბარბუდის დროშა ანტიგუა და ბარბუდა
* ახალი ზელანდიის დროშა ახალი ზელანდია
* ბანგლადეშის დროშა ბანგლადეში
* ბარბადოსის დროშა ბარბადოსი
* ბაჰამის კუნძულების დროშა ბაჰამის კუნძულები
* ბელიზის დროშა ბელიზი
* ბოტსვანის დროშა ბოტსვანა
* ბრუნეის დროშა ბრუნეი
* გაიანის დროშა გაიანა

 |
|  |
| 
* განის დროშა განა
* გრენადის დროშა გრენადა
* დიდი ბრიტანეთის დროშა დიდი ბრიტანეთი
* დომინიკის დროშა დომინიკა
* ესვატინის დროშა ესვატინი
* ვანუატუს დროშა ვანუატუ
* ზამბიის დროშა ზამბია
* იამაიკის დროშა იამაიკა
* ინდოეთის დროშა ინდოეთი
* კამერუნის დროშა კამერუნი
* კანადის დროშა კანადა

 |
|  |
| 
* კენიის დროშა კენია
* კვიპროსის დროშა კვიპროსი
* კირიბატის დროშა კირიბატი
* ლესოთოს დროშა ლესოთო
* მავრიკის დროშა მავრიკი
* მალავის დროშა მალავი
* მალაიზიის დროშა მალაიზია
* მალტის დროშა მალტა
* მოზამბიკის დროშა მოზამბიკი

 |
|  |
| 
* ნამიბიის დროშა ნამიბია
* ნაურუს დროშა ნაურუ
* ნიგერიის დროშა ნიგერია
* პაკისტანის დროშა პაკისტანი
* პაპუა-ახალი გვინეას დროშა პაპუა-ახალი გვინეა
* სამოის დროშა სამოა
* რუანდის დროშა რუანდა
* სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის დროშა სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა

 |
|  |
| 
* სეიშელის დროშა სეიშელის კუნძულები
* სენტ-ვინსენტისა და გრენადინების დროშა სენტ-ვინსენტი და გრენადინები
* სენტ-კიტსისა და ნევისის დროშა სენტ-კიტსი და ნევისი
* სენტ-ლუსიის დროშა სენტ-ლუსია
* სიერა-ლეონეს დროშა სიერა-ლეონე
* სინგაპურის დროშა სინგაპური
* სოლომონის კუნძულების დროშა სოლომონის კუნძულები

 |
|  |
| 
* ტანზანიის დროშა ტანზანია
* ტონგის დროშა ტონგა
* ტრინიდადი და ტობაგოს დროშა ტრინიდადი და ტობაგო
* ტუვალუს დროშა ტუვალუ
* უგანდის დროშა უგანდა
* ფიჯის დროშა ფიჯი
* შრი-ლანკის დროშა შრი-ლანკა

 |

 |