**მეორე ანგლო-სიკხების ომი** (1848 - 1849 წლებში) ინდოეთის სიკხების სახელმწიფოსა და ბრიტანეთის იმპერიის შორის გამოიწვია სიკხების დაპყრობა, პენჯაბის ანექსიის და სიკხების სახელმწიფოს დაშლა ჩრდილო-დასავლეთის სასაზღვრო პროვინციის მოსვლასთან ერთად.

წინაპირობები
------------

სიკხების სახელმწიფო პენჯაბში გაძლიერდა და გაფართოვდა მაჰარაჯ რანდჯიტ სინგჰის დროს მე-19 საუკუნის დასაწყისში. ამავდროულად, ბრიტანეთის ინდოეთის კოლონიის გაფართოებდა პენჯაბის საზღვრებს მიუახლოვდა. რანდჯიტ სინგმა შეინარჩუნა ალიანსი ბრიტანელებთან, ამავდროულად ინარჩუნებდა სიკხების არმიის საბრძოლო შესაძლებლობებს ბრიტანეთის შესაძლო აგრესიის მოსაგერიებლად.

1839 წელს რანდჯიტ სინგჰის გარდაცვლების შემდეგ, სახელმწიფოში აჯანყება დაიწყო, რითაც ისარგებლეს ბრიტანულმა ჯარებმა, რომლებმაც მანამდე ააშენეს შეიარაღებული ძალები პენჯაბის საზღვარზე. დასუსტებულ სიკხებს თავს დაესხნენ ბრიტანელები და მძიმე ბრძოლების შემდეგ პირველი ანგლო-სიკხების ომი, სიკხების დამარცხებით დასრულდა.

პირველი ანგლო-სიკხური ომის შედეგები
-----------------------------------

პირველი ომის შემდეგ სიკხებმა დაუთმეს თავიანთი ტერიტორიის ნაწილი ბრიტანიის აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიას და ბრიტანელებმა მიჰყიდეს ქაშმირ მაჰარაჯა გულაბ სინგს, ჯამუს სამთავროს მმართველს.ხალსის ჯარების ნაწილი ქაშმირის მმართველის განსადევნადაც წავიდა.

არასრულწლოვანი მაჰარაჯა დულიპ სინგჰი დარჩა ხელისუფლებაში, მაგრამ დურბარის პოლიტიკას ახლა ბრიტანეთის რეზიდენტი, სერ ჰენრი ლოურენსი აკონტროლებდა. დულიპ სინგჰის დედა ცდილობდა დაებრუნებინა თავისი გავლენა, როგორც რეგენტი, მაგრამ ლოურენსმა გადაასახლა მას. ზოგიერთმა სიკხმა გენერალმა და კარისკაცმა მხარი დაუჭირა ამ განდევნას, ზოგმა არა.

სიკხების არმია უნდა ყოფილიყო დაკვირვებული, რადგან მუსლიმებით დასახლებული სიკხების სახელმწიფოს ნაწილები ავღანეთის ხანთან, დოსტ მუჰამადის ალიანსისკენ იხრებოდნენ. ბრიტანელებს არ სურდათ ამ ტერიტორიებზე ჯარის შენახვა, რაც ფინანსური და ადამიანური რესურსების ხარჯვას ნიშნავდა. ინდოეთის გენერალურ გუბერნატორს, ჰენრი ჰარდინგს, ომის შემდეგ ბენგალის არმიის 50 000 კაცით შემცირება ჰქონდა. გარდა ამისა, ბრიტანელ სამხედროებთან თანამშრომლობა ხშირად ნიშნავდა, რომ სერდარებს (სიკხური გენერლებს) უნდა მიეღოთ ბრძანებები შედარებით ახალგაზრდა ბრიტანელი ოფიცრებისა და ოფიციალური პირებისგან.

1848 წლის დასაწყისში ავადმყოფი ლოურენსი, აემგზავრა ინგლისში. მიუხედავად იმისა, რომ მან შესთავაზა თავისი უმცროსი ძმის ჯონ ლოურენსის დანიშვნა თავის ადგილზე, ინდოეთის გენერალ- გუბერნატორმა დალჰაუზმა, რომელმაც შეცვალა ჰარდინგი, რეზიდენტად დანიშნა ფრედერიკ კურრს. ის იყო კალკუტის ოფიციალური პირი, რომელსაც არ იცნობდა არც სამხედრო საქმეები და არც პენჯაბი. მიუხედავად იმისა, რომ ლოურენსებს ჰქონდათ არაფორმალური კონტაქტები ბრიტანელ მაცხოვრებლებთან და აგენტებთან პენჯაბის სხვადასხვა ნაწილში, კურრიმს შესაძლოა უგულებელყო მათი მოხსენებები. ამრიგად, მან უარი თქვა ჰაზარში პოლიტიკური აგენტის , ჯეიმზ აბბოტის მოხსენებაზე,ჰაზარის სიკხების გუბერნატორი, რომ სერდარ ჩატარ სინგ ატარივალა, აქტიურად ამზადებდა აჯანყებას სხვა სერდარებთან ერთად.

საომარი მოქმედებების დაწყება
----------------------------

ქალაქი მულთანი იყო სიკხების იმპერიის ნაწილი (დაიპყრო რანჯიტ სინგჰმით 1818 წელს), მაგრამ განაგებდა ინდუის მეფისნაცვლე, დევან მულრაჯის მიერ. პირველი ანგლო-სიხური ომის შემდეგ მან დამოუკიდებლად დაიწყო მოქმედება. როდესაც მან მიიღო ბრძანება ბრიტანეთის მიერ კონტროლირებადი დურბარისგან გადასახადებისა და მოსაკრებლების გაზრდის შესახებ, მან ძალაუფლება შვილს გადასცა. ამის ნაცვლად, ბრიტანეთის რეზიდენტმა გაგზავნა სიქების გუბერნატორი, სერდარ ხან სინგი, ინგლისელ პოლიტიკურ აგენტთან, ლეიტენანტ პატრიკ ვენს აგნიუსთან ერთად.

1848 წლის 18 აპრილს ვენს ანგნიუ ჩავიდა მულთანში სხვა ოფიცერთან ერთად, ლეიტენანტ უილიამ ანდერსონთან და მცირე რაზმთან ერთად. მულრაჯმა ქალაქის გასაღებები მისცა, მაგრამ ბრიტანელებს მაშინვე შეუტიეს მულრაჯის ირრეგულირებულმა ჯარებმა ბრბოსთან ერთად. ორივე ბრიტანელი დაიჭრა და ხან სინგთან გაიქცა. მათ დაიკავეს მეჩეთი ქალაქ გარეთ. მათი რაზმი ან გაიქცა, ან მიატოვა მულრაჯში, ხოლო ოფიცრები მეორე დღეს ბრბომ მოკლეს.

მულრაჯმა ანგიუს თავი გაუგზავნა ხან სინგს და უთხრა, რომ ის ლაჰორში დაებრუნეს. ამბავიმკვლელობების შესახებ მთელ პენჯაბში გავრცელდა. ბევრმა სიკხმა მიატოვა დურბარის ერთგულ ჯარებთან და შეუერთდა მათ, ვინც მზად იყო აჯანყებისთვის მულრაჯის ქვეშ.

შემდგომი შეტაკებები
-------------------

ბრიტანელი პოლიტიკური აგენტი ბანნუ, ლეიტენანტი ჰერბერტ ედვარდსი, მულთანთან ახლოს იმყოფებოდა აპრილში, მაგრამ ვერ შეძლო ვანს ანგიუვის გადარჩენა. მან შეკრიბა ირრეგულირებული პუშტუნების რაზმები და სიკხების ნაწილებთან ერთად დაამარცხა მულრაჯის არმია, მაგრამ თავად გამაგრებული ქალაქის აღება ვერ შეძლო.

ამავდროულად, პუნჯაბის მცხოვრებმა, კურრი, გაუგზავნა წინადადება ბენგალის არმიის მთავარსარდალს, ჰიუ გოფს, შესთავაზა გადაყვანა ძირითადი ძალები მულტანში. თუმცა მან უარი თქვა, გენერალ-გუბერნატორის მხარდაჭერით, შესთავაზა დაელოდო წვიმების სეზონის დასრულებას, ანუ ნოემბრამდე. შემდეგ კურიმ უბრძანა ბენგალის არმიის მცირე ნაწილს, გენერალ უილშემის მეთაურობით, ალყა მოექცია მულთანს, დაუკავშირდა რამდენიმე არარეგულარულ ადგილობრივ ახალწვეულებსა და ხალსის ქვედანაყოფებს. ეს ძალები მულტანში ჩავიდნენ 18- 28 აგვისტოს შორს. ამავდროულად, სიკხების ქვედანაყოფების მნიშვნელოვან ნაწილს ხელმძღვანელობდა სერდარ შერ სინგხმა ატარივალა, ჩატარ სინგხის ვაჟი.

ბევრი ბრიტანელი აგენტი ელოდა აჯანყების დაწყებას. კაპიტანი ჯონ ნიკოლსონი, რომელიც ხელმძღვანელობდა არარეგულარულ კავალერიას, თავს დაესხა სიქების გარნიზონს სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ფორტ ატტოკზე, მდინარე ინდზე. როდესაც ჩატარ სინგხი ღიად აჯანყდა, ის რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა.

14 სექტემბერს შერ სინგხის არმია მულთანში აჯანყდა, თუმცა, მულრაჯთან შეერთების გარეშე. ორივე მხარე ნეიტრალური იყო და შეთანხმდნენ, რომ მულრაჯი ფულს მისცემდა თავისი განძიდან, ხოლო შერ სინგხი გადაადგილდებოდა ჩრდილოეთით ცენტრალურ პენჯაბში, ჩატარ სინგხთან დასაკავშირებლად.

ომი
---

ნოემბერში წვიმების სეზონის დასრულების შემდეგ, ბრიტანიის აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიის ძალები შეიყვანეს რეგიონში. ბომბეის არმიის ჯარები (რომელიც ბენგალის არმიისგან დამოუკიდებლად იმართებოდა) მივიდნენ გამაგრებითა და მულთანისთვის ალყაში მოქცევის ბრძანებით.

22 ნოემბერს რამნაგარის ბრძოლა გაიმართა სიკხებსა და ბრიტანელებს შორის. მიუხედავად იმისა, რომ სიკხებს უნდა დაეტოვებინათ ხიდი, მათ ამ ბრძოლის შედეგი გამარჯვებად მიიჩნიეს.

1849 წლის დასაწყისში, ავღანელი ხანი დოსტ მუჰამადი წავიდა აჯანყებული სიკხების მხარეზე, რომლებსაც დაჰპირდათ ტერიტორიები ფეშავარის გარშემო, რომელიც დაიპყრო რანჯიტ სინგხმა XIX საუკუნის დასაწყისში. როდესაც 3 500 ავღანელი მხედარი მიუახლოვდა ფორტ ატტოკს, ნიკოლსონის მიერ დატოვებული მუსულმანური გარნიზონი დატოვა.

გოფმა მოულოდნელი შეტევა განახორციელა შერ სინგხის პოზიციებზე მდინარე ჯელამთან 1849 წლის 13 იანვარს. ჩილიანვალის სასტიკ ბრძოლაში ბრიტანელებმა, რომლებსაც არ ჰქონდათ ეფექტური საარტილერიო მხარდაჭერა, განიცადეს მძიმე დანაკარგები. ზოგიერთმა ნაწილმა დაკარგეს დროშები, ინგლისური კავალერიის ნაწილი პანიკურად გაიქცა, ოთხი იარაღი დაიკარგა. შერ სინგხის არმიაც დაზარალდა, თორმეტი იარაღი დაიკარგა.

სამი დღის შემდეგ, რომლის დროსაც გაგრძელდა ძლიერი წვიმა, მხარეები კვლავ შეიკრიბნენ, მაგრამ უკან დაიხიეს. შერ სინგხი გადავიდა ჩრდილოეთზე, რათა დაკავშირებოდა ჩატარ სინგხთან, აპირებდა ბრძოლას.

გოფი მძიმედ გააკრიტიკეს, მძიმე დანაკარგების გამო და მის ნაცვლად დაინიშნა, გენერალი ჩარლზ ჯეიმზ ნეპერით, რომელიც რამდენიმე კვირის განმავლობაში ინგლისიდან ვერ ჩავიდა.

### ბოლო ბრძოლები

ამასობაში, ვილშის ძალებმა დაასრულეს ალყის სამუშაოები მულთანის გარშემო, ბატარეებმა ცეცხლი გახსნეს და თავდაცვა დაარღვიეს. მულრადჯი 22 იანვარს ჩაბარდა და სიცოცხლის ბოლომდე დააპატიმრეს. ალყის დასრულებამ საშუალება მისცა ვილშს დაეხმარა გოფს, კერძოდ, ჰქონდა ბევრი მძიმე იარაღი, რაც სიკხებს აკლდათ.

იმის გამო, რომ გოფის არმია ხალისმა სასტიკად დაარტყა, შერ სინგხმა გადაწყვიტა ბოლო მცდელობა გაეკეთებინა ფლანგური მანევრისკენ, გაგზავნა კავალერია, რომელსაც დაევალა ჩენაბის გადაკვეთა და გოფის ხაზების უკან გასვლა. მათ ხელს უშლიდა ძლიერი და ხანგრძლივი წვიმა, რამაც მდინარის გადაკვეთა სახიფათო გახადა და ბრიტანული ირრეგულირებული კავალერია ჰარრი ბერნეტტი ლუმსდენისის და უილიამ ჰოდსონის მეთაურობით. 13 თებერვალს გოფი თავს დაესხა ხალსას და გამართა გუჯრათის ბრძოლა. მან ბრძოლა დაიწყო სამსაათიანი დაბომბვით 100-მდე იარაღით, რამაც სიკხები უკან დააბრუნა მათი ნაჩქარევად აშენებული სიმაგრეებიდან. მან გაგზავნა კავალერია და არტილერია დამარცხებულთა დასასრულებლად და ოთხი საათის განმავლობაში დევნიდა მათ.

12 მარტს ჩატარ სინგხი და შერ სინგხი დანებდნენ რავალპინდის მახლობლად. დაახლოებით 20 000 ჯარისკაცმა (ძირითადად ირრეგულირებული კავალერია) დადო იარაღი. ავღანეთის კონტინგენტი ნაჩქარევად გავიდა ატოკისა და ფეშავარის გავლით, რომლებიც ხელახლა დაიკავეს ბრიტანელებმა. ხან მუჰამადმა მოგვიანებით ხელი მოაწერა შეთანხმებას, რომელიც ცნობდა ბრიტანეთის მფლობელობას ამ ქალაქებზე.

30 მარტს ლაჰორში დულიპ სინგხმა ოფიციალურად მიიღო ბრიტანელების ყველა მოთხოვნა პენჯაბის მომავალთან დაკავშირებით. შემდეგ ხმამაღლა წაიკითხეს პენჯაბის დამპყრობლის დალჰაუზის გამოსვლა. მისი სამსახურისთვის გრაფმა დალჰაუზმა მიიღო შექება ბრიტანეთის პარლამენტისგან და დადასტურდა თანატოლებში, გახდა ლორდ. გოფმა ჯილდოც თავისი დამსახურების მიხედვით მიიღო, თუმცა ჩილიანვალში მისი თაქთიკა მკაცრად გააკრიტიკეს, რაც სიცოცხლის ბოლომდე ასვენებდა. ბევრ ნაკლებად გამოჩენილ ბრიტანელ მოღვაწეს, რომლებიც გამოირჩეოდნენ ხალსისთან ბრძოლაში, მიეცათ ბრწყინვალე შესაძლებლობები კარგი კარიერის დასაწყებად.

შედეგები
--------

სიკხების დამარცხება რამდენიმე მიზეზით იყო განპირობებული. მათი კონტროლი პენჯაბის ხალხზე არაეფექტური იყო, იმიტომ დიდმა ჯარებმა ვერ იპოვეს საკმარისი საკვები. ბევრი მუსლიმი საზღვრისპირა რეგიონებიდან ბრიტანელების მხარეს გადავიდა. საბოლოოდ კომპანიის ძალები უპირატესი იყო.

დაიწყო პენჯაბის სხვადასხვა თემის მოსახლეობის რეკრუტირება ბრიტანეთის მეთაურობით პენჯაბის ირრეგურილებულ ძალებში. ეს რეკრუტები 1857 წლის აჯანყების დროს იბრძოდნენ აჯანყებული სეპოების წინააღმდეგ , ძირითადად ზედა კასტის ინდუსები, მარათას და დიდი მოგოლების თანამგრძნობები. პენჯაბი ახალწვეულებს მცირე სიმპათია ჰქონდათ ამ ინდუსების მიმართ მეამბოხე ბენგალის არმიიდან, კარგად ახსოვდათ მათი როლი თავად პენჯაბის დამარცხებაში. გარდა ამისა, ბაჰადურ შაჰ ზაფარი გახდა აჯანყებულთა სიმბოლური ლიდერი, რამაც არ დაუმატა აჯანყებულებს სიმპათია სიქების თვალში, რომლებიც დიდი ხნის განმავლობაში იბრძოდნენ დიდი მუღალების ძალაუფლების წინააღმდეგ.

*

გარე ბმულები
------------

* Second Anglo-Sikh War
* Anglo Sikh Wars