|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**ვანი**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **ვანი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ვანი** — ქალაქი საქართველოში, იმერეთის მხარეში, ვანის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. მთავარი ღირსშესანიშნაობაა ანტიკური ნაქალაქარი, რომელიც 2007 წლის 24 ოქტომბრიდან შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში. ქალაქში არის ჯანდაცვის, განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები, საფეხბურთო კლუბი სულორი.

სახელწოდება
-----------

სახელწოდება „ვანი" აკადემიკოს ოთარ ლორთქიფანიძის განმარტებით, ძველ ქართულად ნიშნავდა „სახლს", „სადგურს", „დაბას", „საცხოვრებელს".

გეოგრაფია
---------

ვანი მდებარეობს იმერეთის დაბლობზე, მდინარე სულორის (რიონის მარცხენა შენაკადი) ნაპირას. ზღვის დონიდან 60 მ, რკინიგზის სადგურ სამტრედიიდან 19 კმ-ზე, რეგიონის ცენტრ ქუთაისიდან 41 კმ-ზე, უახლოეს აეროპორტ კოპიტნარიდან — 35 კმ-ზე, უახლოეს პორტ ფოთიდან — 80 კმ-ზე.

ისტორია
-------

ანტიკურ ხანაში აქ მდებარეობდა ძველი კოლხეთის სამეფოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქი, რომელმაც აყვავებას მიაღწია ძვ. წ. III-I სს-ში. ვანში ქალაქური ტიპის დასახლება განვითარდა იმ უძველეს დასახლებათა საფუძველზე, რომელთა ნაშთები ახლა მრავლადაა ფიქსირებული ვანსა და მის ირგვლივ მდებარე ტერიტორიაზე (კეჭინარა, ციხესულორი, გორა, ბაგინეთი, ინაშაური, სულორი, ძულუხი, ბუღნარა, ბზვანი), აგრეთვე მის აღმოსავლეთითაც (ფერსათი, ზეკარი, ბაღდათი). ვანის ნაქალაქარზე მოპოვებული, ჯერჯერობით უძველესი არქეოლოგიური მასალა ძვ. წ. VIII-VI საუკუნეებით თარიღდება და კერამიკული ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი.

ძველი ანტიკური ხანის ვანის ნაქალაქარი განლაგებულია ქ. ვანის მიმდებარედ არსებულ ბორცვზე და მოიცავს დაახლოებით 8,5 ჰექტარ ფართობს. აღნიშნულ გორაკს ირგვლივ გაბატონებული მდგომარეობა უკავია. აქედან კარგად მოჩანს რიონის დაბლობი, ქალაქი ქუთაისი და კავკასიონის მთები. აქედან შეიძლებოდა მარჯვედ ედევნებინათ თვალყური ვანზე გამავალი დიდი სავაჭრო გზისათვისაც, რომელიც ინდოეთიდან მიემართებოდა კასპიის ზღვამდე, ხოლო შემდეგ ამიერკავკასიის ქვეყნებზე გავლით აღწევდა შავ ზღვამდე. აქ არა მარტო სატრანსპორტო გზები იყო, არამედ ისეთიც, როგორიც სამხრეთ საქართველოდან, კერძოდ კი მესხეთიდან გურიისაკენ მიემართებოდა.

კოლხეთის სამეფო
ვანის ქალაქობის პერიოდში 2 უმთავრესი ეტაპი გამოიყოფა:

* ძვ. წ. VI-IV სს.
* ძვ. წ. III საუკუნის დასაწყისი – ძვ. წ. I საუკუნის შუა წლები.

პირველი ეტაპი წარმოდგენილია ხის საკულტო და საცხოვრებელი ნაგებობებით, კლდოვან დედაქანში ამოკვეთილი სამსხვერპლოებით, მრავალფეროვანი კერამიკული მასალის შემცველი კულტურული ფენებით და მდიდრული სამარხებით (ჭედური გამოსახულებებით მორთული დიადემები, ცვარათი შემკული ნაირსახოვანი საყურეები და სასაფეთქლეები, ცხოველთა სკულპტურულგამოსახულებიანი სამაჯურები, თასი, ჰერალდიკური გამოსახულებანი, ყელსაბამები და სხვა), აგრეთვე ვერცხლის სამკაული, ბრინჯაოსა და თიხის ჭურჭელი. სამარხებსა და კულტურულ ფენებში ნაპოვნი იმპორტული თიხისა (შავფიგურიანი, წითელფიგურიანი, შავლაქიანი) და ლითონის ჭურჭელი (პატერა, ოინოხოია, კილიკები, არიბალოსი) მოწმობს ცხოველ სავაჭრო-ეკონომიკურ და კულტურულ ურთიერთობას ბერძნულ სამყაროსთან. იმ დროს (ძვ. წ. VI-IV სს.) ვანი წარმოადგენდა კოლხეთის სამეფოს ერთ-ერთი პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული ერთეულის (სკეპტუხიის) ცენტრს და მმართველი ზედაფენის რეზიდენციას.

ძვ. წ. III საუკუნიდან იწყება ახალი ეტაპი ვანის ძველი ქალაქის ისტორიაში. იგი ხდება დიდი სატაძრო ცენტრი. ამ პერიოდს განეკუთვნება გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ძვ. წ. III საუკუნის გალავნის კედელი, კარიბჭის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი, კონტრფორსებიანი ნაგებობა, მრგვალი ტაძარი, შვიდსაფეხურიანი საკურთხეველი და სხვა საკულტო და საზოგადოებრივი შენობები, რომელთა გათხრისას ნაპოვნი მონუმენტური ლომის თავის ქანდაკებანი, საკურთევლები, ქალ-ღვთაების ჰორელიეფური გამოსახულებებით შემკული სვეტის თავი, ტერაკოტული და ბრინჯაოს მცირე ზომის ქანდაკებანი და ნიღბები, აგრეთვე ადგილობრივი და ბერძნული კერამიკა. ძველი ქალაქი განადგურდა ძვ. წ. I საუკუნის შუა წლებში.

ვანს, როგორც უდიდესი არქეოლოგიური აღმოჩენების პოტენციურ წყაროს ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში მიაქციეს ყურადღება. 1847-1848 წლებში საქართველოსა და კავკასიაში მოგზაურობდა ფრანგი ქართველოლოგი აკადემიკოსი მარი ბროსე. ქუთაისში ყოფნისას საპატიო სტუმრისათვის მიურთმევიათ მამაკაცის თავის ქანდაკება, რომელიც საჩინოს ერთ-ერთ საფლავში ყოფილა ნაპოვნი (ქანდაკების ადგილმდებარეობა ამჟამად უცნობია). მარი ბროსეს აღწერით ქანდაკება იყო: „მამაკაცის ბიუსტი მხრების დასაწყისამდე, თმიანი და წვერიანი, არწივისებრი დიდი ცხვირითა და სარდონიკული სიცილით". ხოლო 1876 წელს ქართული გაზეთი „დროება" წერდა: „აქ ისე წვიმა არ მოვა, რომ არ ჩამოიტანოს გორიდან ნიაღვარმა ხან ოქროები, ხან ოქროს ძეწკვები, ხან ბეჭდები, ხან რა და ხან რა ნივთეულობა... დიდი სიმდიდრე უნდა იყოს ამ გორაზე..." სწორედ ამ სტატიის შემდეგ დაინტერესდა ექვთიმე თაყაიშვილი ვანით და 1896 წელს დაიწყო პირველი არქეოლოგიური გათხრები, რომელმაც სისტემატიური ხასიათი 1947 წლიდან მიიღო.

ვანის ტერიტორიაზე შემორჩენილია გვიანი შუასაუკუნეების ციხის ნანგრევები: „საჩინოს" ციხე მშვიდობის გორაზე და მეორე „სებეკას" ციხე საავადმყოფოს ახლოს მომაღლო ბორცვზე, აქვე შეიმჩნევა მცირე ზომის ეკლესიის ნანგრევები ჩიჯავაძეების კარის ეკლესიის.

1926 წლისთვის ვანის თემი შედგებოდა 12 სოფლისგან და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 10 762 ადამიანს, ხოლო ფართობი 65,7 კმ²-ს.

დემოგრაფია
----------

2014 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს 3744 ადამიანი.

| აღწერის წელი | მოსახლეობა | კაცი | ქალი |
| --- | --- | --- | --- |
| 1989 | 6404 | -- | -- |
| 2002 |  4641 | -- | -- |
| 2014 |  3744 | 1753 | 1991 |

### რელიგია

 მთავარი სტატია: ვანისა და ბაღდათის ეპარქია.
ქალაქ ვანში არის ვანისა და ბაღდათის ეპარქიის რეზიდენცია. ეპარქია მოიცავს ვანისა და ბაღდათის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიებს. ეპარქიის შემადგენლობაში შედის 22 მოქმედი ეკლესია. ეპარქია იყოფა ვანისა და ბაღდათის ოლქებად. ეპარქიის მმართველია მთავარეპისკოპოსი ანტონი (მარკოზ ბულუხია), ვანის ოლქის მთავარხუცესია დეკანოზი პეტრე (ვალერიან გიორგაძე).

კულტურა
-------

ვანში მოქმედებს სახალხო თეატრი. მისი ისტორია იწყება მეოცე საუკუნის ათიანი წლებიდან დაიწყო. წარმოდგენები ძირითადად საცხოვრებელი სახლების აივნებზე იმართებოდა 1930 წლამდე, მანამ, სანამ არ დაარსდა „გლეხთა სახლი". დღევანდელი თეატრის დარბაზი გათვალისწინებულია 600 მაყურებელზე, აქვს ოთხი სარეპეტიციო და ორი საგრიმიორო ოთახი. თეატრი მონაწილეობს სხვადასხვა თეატრალურ ფესტივალებსა და კონკურსებში, ხოლო 2002 და 2003 წლებში ვანი თავად მასპინძლობდა იმერეთისა და რესპუბლიკურ ფესტივალებს.

ყოველი წლის 2 ივნისს ვანში ტრადიციულად აღინიშნება სახალხო დღესასწაული „ვანელობა", ამ დღეს სხვადასხვა სფეროში მოღვაწე ადამიანებს ენიჭებათ საპატიო ვანელის წოდება. 2010 წელს ეს თარიღი სიმბოლურად დაემთხვა ვანის ცენტრში წმინდა ნინოს მშობლების, ზაბულონისა და სოსანას სახელობის ტაძრის გახსნას.

### მუზეუმები

 მთავარი სტატია: ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი.
ანტიკური ხანის ოქროს ნივთები ვანის ნაქალაქარიდან
ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი 1985 წლის 25 სექტემბერს დაფუძნდა ვანის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელის, აკადემიკოს ოთარ ლორთქიფანიძის ინიციატივით. მუზეუმის გახსნას დაემთხვა შავიზღვისპირეთის პრობლემებისადმი მიძღვნილი მსოფლიო არქეოლოგთა საერთაშორისო სიმპოზიუმი, რომელიც ტარდება ყოველ მესამე წელს. მუზეუმში განთავსებულია სხდომათა დარბაზი, ბიბლიოთეკები, სარესტავრაციო და ფონდების განყოფილებები. სწორედ ოთარ ლორთქიფანიძის უდიდესი ღვაწლის გამო, რომელიც მან ვანის ნაქალაქარს და საერთოდ ქართულ არქეოლოგიას შეალია, ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი დღეს მის სახელს ატარებს. ვანის არქეოლოგიურ მუზეუმში ინახება 1985 წლიდან ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალის უმეტესობა. ვანში აღმოჩენილი მდიდრული სამარხების ინვენტარის საფუძველზე 1987 წელს მუზეუმში გაიხსნა ოქროს ფონდი, რომელშიც ინახება ოქრომჭედლობის უნიკალური ნიმუშები ვანის ნაქალაქარიდან. ვანის არქეოლოგიური მუზეუმის სტაციონარული ექსპოზიცია ასახავს ვანის ტერიტორიაზე არსებული კულტურის განვითარების პერიოდს ძვ. წ. VIII ს-დან I ს-ის ჩათვლით (ბრინჯაოს ქანდაკებები, მათი ცალკეული ფრაგმენტები, ოქროს, ვერცხლისა და ბრინჯაოს ნაკეთობანი, ნუმიზმატიკის ნიმუშები და სხვ.). მუზეუმის მისამართია გორგასლის ქ. 33. ვანში ასევე არის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი (მის. სოლომონ II-ს ქ. 2).

ცნობილი ადამიანები
------------------

*იხილეთ აგრეთვე: ვანის მუნიციპალიტეტში დაბადებული გამოჩენილი პიროვნებები.*

* გიორგი ძიგვაშვილი — პოეტი
* პავლე აბრამიძე — საბჭოთა გენერალ-მაიორი
* ზაზა ტყეშელაშვილი — ქართველი წესების გარეშე მებრძოლი და თავისუფალი სტილით მოჭიდავე
* შაბთაი ცური (შოთა ცოციაშვილი) — ქართველი ებრაელი პოლიტიკოსი და დიპლომატი
* ოთარ ჩახუნაშვილი — ქართველი ექიმი
* სერგო ჩახუნაშვილი — ქართველი ექიმი

დაძმობილებული ქალაქები
----------------------

* აშშ-ის დროშა ფალონი, აშშ
* ისრაელის დროშა აშკელონი, ისრაელი
* აშშ-ის დროშა პროსერი, აშშ
* უკრაინის დროშა ამვროსიევკა, უკრაინა

ლიტერატურა
----------

* „საქართველოს არქეოლოგია" / რედ: აფაქიძე ა. თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1959. — გვ. 232-236.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ვანი***

* ვანის მუნიციპალიტეტის საიტი დაარქივებული 2013-05-24 საიტზე Wayback Machine.
* ვანისა და ბაღდათის ეპარქია
* ინფორმაცია ვანის მუნიციპალიტეტზე დაარქივებული 2012-09-05 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. 1 2  მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 7 ნოემბერი, 2016.
2. ↑  Ethnic composition of Georgia 2014
3. ↑  საქართველოს სატელეფონო კოდები. *სილქნეტი*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-06. ციტირების თარიღი: 2011-07-26.
4. ↑  საქართველოს საფოსტო ინდექსები. *საქართველოს ფოსტა*
5. ↑  ვანის ნაქალაქარი (ინგლისურ ენაზე) *იუნესკოს ოფიციალური საიტი*
6. ↑  ქართლის ცხოვრება, ტ. IV, თბ. 1973 წ. გვ. 281
7. ↑  ქუთაისის მაზრის ადმინისტრაციული რუკა[*მკვდარი ბმული*] საქართველოს ეროვნული არქივი
8. 1 2  საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგბი, ტომი I. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2003).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-08-30. ციტირების თარიღი: 7 დეკემბერი, 2016.
9. ↑  Sister Cities International – 2013 Membership Directory.
10. ↑  დაძმობილებული ქალაქები *Vani.org.ge*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-08-20. ციტირების თარიღი: 2013-09-09.
11. ↑  ვანს უკვე ჰყავს დაძმობილებული ქალაქი აშშ–ში *Vani.org.ge*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04. ციტირების თარიღი: 2013-09-09.
12. ↑  ვანს უკრაინაში დაძმობილებული ქალაქი ჰყავს *Vani.org.ge*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-25. ციტირების თარიღი: 2013-09-09.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები საქართველოში საქართველოს დროშა |
| --- |
|  |
| მსოფლიომემკვიდრეობა | 
* ზემო სვანეთი
* მცხეთის ისტორიული მონუმენტები: (სვეტიცხოველი მცხეთის ჯვრის მონასტერი და სამთავროს მონასტერი)
* გელათის მონასტერი
* კოლხეთის ტროპიკული ტყეები და ჭაობები

 |
|  |
| მსოფლიო მემკვიდრეობისყოფილი ძეგლი | 
* ბაგრატის ტაძარი

 |
|  |
| კანდიდატები | 
* ალავერდი
* ანანური
* დავითგარეჯა
* დმანისი
* გრემი
* კვეტერა
* თუშეთი
* ნიკორწმინდა
* სამთავისი
* შატილი
* ძველი თბილისი
* უფლისციხე
* ვანი
* ვარძია-ხერთვისის ციხე

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ვანის მუნიციპალიტეტის დასახლებული პუნქტები |
| --- |
|  |
| ქალაქი | 
**ვანი**
 | 
ვანის გერბი |
|  |
| სოფლები | 
ამაღლება · ბაგინეთი · გადიდი · დიხაშხო · დუცხუნი · ზედა ბზვანი · ზედა გორა · ზედა ეწერ-ტობანიერი · ზედა ვანი · ზედა მუქედი · ზეინდარი · ზენობანი · იმერუხუთი · ინაშაური · ისრითი · კუშუბაური · მაისაური · მთისძირი · მიქელეფონი · ონჯოხეთი · რომანეთი · სალომინაო · სალხინო  · საპრასია · სულორი · ტობანიერი · ტყელვანი · უხუთი · ფერეთა · ქვედა ბზვანი · ქვედა გორა · ქვედა მუქედი · ყუმური · შუა გორა · შუამთა · ციხესულორი · ციხისუბანი · ძულუხი · ჭაგან-ჭყვიში · ჭყვიში
 |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს დროშა საქართველოს ქალაქები და დაბები  |
| --- |
|  |
| აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა | 
**სოხუმი** ·  ახალი ათონი ·  გაგრა ·  გალი ·  გუდაუთა ·  ოჩამჩირე ·  ტყვარჩელი ·  *ბიჭვინთა* ·  *განთიადი* ·  *გულრიფში* ·  *ლესელიძე* ·  *მიუსერა*
 | 
  |
|  |
| აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა | 
**ბათუმი** ·  ქობულეთი ·  *ოჩხამური* ·  *ქედა* ·  *შუახევი* ·  *ჩაქვი* ·  *ხულო*
 |
|  |
| გურიის მხარე | 
**ოზურგეთი** ·  ლანჩხუთი ·  *ბახმარო* · *გომისმთა* · *ლაითური* ·  *ნარუჯა* ·  *ურეკი* ·  *ქვედა ნასაკირალი* ·  *ჩოხატაური*
 |
|  |
| იმერეთის მხარე | 
**ქუთაისი** ·  ბაღდათი ·  ვანი ·  ზესტაფონი ·  თერჯოლა ·  სამტრედია ·  საჩხერე ·  ტყიბული ·  წყალტუბო ·  ჭიათურა ·  ხონი ·  *კულაში* ·  *შორაპანი* ·  *ხარაგაული*
 |
|  |
| კახეთის მხარე | 
**თელავი** ·  ახმეტა ·  გურჯაანი ·  დედოფლისწყარო ·  ლაგოდეხი ·  საგარეჯო ·  სიღნაღი ·  ყვარელი ·  წნორი
 |
|  |
| მცხეთა-მთიანეთის მხარე | 
**მცხეთა** ·  დუშეთი ·  *თიანეთი* ·  *ჟინვალი* ·  *სიონი* ·  *სტეფანწმინდა* ·  *ფასანაური*
 |
|  |
| რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის მხარე | 
**ამბროლაური** ·  ონი ·  ცაგერი ·  *კვაისა* ·  *ლენტეხი* ·  *ხარისთვალა*
 |
|  |
| სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე | 
**ზუგდიდი** ·  აბაშა ·  მარტვილი ·  სენაკი ·  ფოთი ·  ჩხოროწყუ  ·  წალენჯიხა ·  ხობი ·  ჯვარი ·  *მესტია*
 |
|  |
| სამცხე-ჯავახეთის მხარე | 
**ახალციხე** ·  ახალქალაქი ·  ბორჯომი ·  ვალე ·  ნინოწმინდა ·  *აბასთუმანი* ·  *ადიგენი* ·  *ასპინძა* ·  *ახალდაბა* ·  *ბაკურიანი* ·  *ბაკურიანის ანდეზიტი* ·  *წაღვერი*
 |
|  |
| ქვემო ქართლის მხარე | 
**რუსთავი** ·  ბოლნისი ·  გარდაბანი ·  დმანისი ·  თეთრიწყარო ·  მარნეული ·  წალკა ·  *ბედიანი* ·  *თამარისი* ·  *თრიალეთი* ·  *კაზრეთი* ·  *მანგლისი* ·  *შაუმიანი*
 |
|  |
| შიდა ქართლის მხარე | 
**გორი** ·  კასპი ·  ქარელი ·  ხაშური ·  *აგარა* ·  *სურამი*
 |
|  |
| სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციული ერთეული | 
**ცხინვალი** ·  *ახალგორი* ·  *ყორნისი* ·  *ჯავა*
 |
|  |
| დედაქალაქი | 
**თბილისი** ·  *დიდი ლილო* · *ზაჰესი* ·  *კოჯორი* ·  *წყნეთი*
 |
|  |
| 
*კურსივით აღნიშნულია დაბები.* |

 |