**სომხეთი სპარსეთის იმპერიაში** (სპარს. 𐭠𐭫𐭬𐭭𐭩; სომხ. Հայկական մարզպանություն) — სპარსეთის იმპერიის ნაწილი, რომელშიც ცხოვრობდნენ სომხები, სანამ სასანიანების მმართველობის დასრულებამდე. პროვინციის ტერიტორია დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. 387 წელს სომხეთის ორ: ბიზანტიურ და სპარსულ ნაწილებად გაყოფის გამო, ხანდახან პროვინცია იწოდებოდა როგორც აღმოსავლეთ სომხეთი. სომეხი ისტორიკოსი გიორგი ბურნუტიანის თქმით „III საუკუნეში ირანს ყველაზე დიდი გავლენა ჰქონდა სომხურ კულტურაზე, სხვა მეზობლებთან შედარებით".

სომხები და აქემენიანთა იმპერია
------------------------------

ძვ. წ. 550 წელს მიდიის სამეფოს დაცემის შემდეგ, სპარსეთის მეფე კიროს II დიდმა დაიპყრო მცირე აზია და მესოპოტამია. კიროსის შვილმა განაგრძო მამის კამპანია ეგვიპტეში. ძლევამოსილი იმპერიის კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდა სომხეთიც.

სომხურმა ცხენოსნებისა და ქვეითების კონტიგენტმა მონაწილეობა მიიღო კიროს დიდის მიერ ლიდიისა და ბაბილონის დაპყრობაში, შესაბამისად ძვ. წ. 546 და ძვ. წ. 539 წლებში.

### ბეჰისთუნის წარწერა

წარწერის ავტორად დარიოს I მიიჩნევა. ერთ-ერთ წარწერაში დარიოსი თანამიმდევრულად აღწერს კიროს II დიდისა და კამბისე II-ის სიკვდილს და შემდგომ განვითარებულ მოვლენებს, რომლებთანაც დარიოსმა ერთ წელში ცხრა ბრძოლა გამართა მათი ხელმძღვანელობით იმპერიაში მიმდინარე აჯანყებების ჩასახშობად.

სომხეთი სპარსეთის იმპერიის კონტროლის ქვეშ ძვ. წ. 519 — ძვ. წ. 330 წლებში რჩებოდა. ეს წლები მშვიდობიან, ვაჭრობის განვითარების პერიოდადაა მიჩნეული.

ძვ. წ. 190 წელს ალექსანდრე მაკედონელმა დაიპყრო აქემენიანთა იმპერია და დამოუკიდებელი სომხეთის მმართველად არტაშესიანთა დინასტია დანიშნა.

სომხეთი და სასანიანთა იმპერია
-----------------------------

301 წელს სომხეთმა ოფიციალურ რელიგიად ქრისტიანობა აირჩია. 387 წელს სომხეთი ორ ნაწილად გაიყვეს ბიზანტიელებმა და სპარსელებმა. 428 წელს არშაკუნიანების დინასტიის გაუქმების შემდეგ, აღმოსავლეთ ნაწილზე კონტროლი სასანიანებმა დაამყარეს.

### ვარდან მამიკონიანი

ქრისტიანობამ სომხეთში ბევრი მიმდევარი პოვა, სპარსელებმა კი მათი ზოროასტრიზმისკენ გადადრეკა სცადეს. ამ პროცესებმა მოსახლეობა აღაშფოთა და 66 000 სომეხი, ვარდან მამიკონიანის ხელმძღვანელობით სპარსელებს დაუპირისპირდა ავარაირის ბრძოლაში.

### შემდგომი პერიოდი

მართალია სომხების მცდელობა უშედეგოდ დასრულდა და სომხეთი ისევ სასანიანთა იმპერიის მმართველობაში რჩებოდა, თუმცა ისინი შეუპოვრად იბრძოდნენ მეტი სახელმწიფოებრივი და რელიგიური დამოუკიდებლობისთვის. შედეგად სომხეთი გახდა პირველი სახელმწიფო, რომელმაც ქრისტიანობა ოფიციალურ რელიგიად გამოაცხადა.

ლიტერატურა
----------

* Kurdoghlian, Mihran; Hayots, Badmoutioun; Hador, A (1994), *Armenian History*, **I**, Athens, Greece, pp. 56–57, 61–62.
* Babayan, Yuri, *Historical province of the Greater Armenia*.
* Bournoutian, George A, *A History of the Armenian People*, **II**, p. 1.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სომხეთის დროშა სომხეთის თემები |
| --- |
|  |
| ისტორია | 

|  |  |
| --- | --- |
| ადრეული | 
 სომხები **·**  სახელწოდება **·**  მტკვარ-არაქსის კულტურა **·**  ჰაიკი **·**  ჰაიასა-აზი **·**  ნაირი **·**  ურარტუს სამეფო **·** სომხეთის სატრაპია (ორონტიდების დინასტია) **·**  სომხეთის სამეფო **·**  ბიზანტიის სომხეთი **·**  ანისის სამეფო (ბაგრატუნების დინასტია) **·**  კილიკიის სამეფო  |
|  |
| შუა საუკუნების | 
სპარსეთის სომხეთი **·**  საქართველოს სომხეთი **·**  ოსმალეთის სომხეთი **·**  რუსეთის სომხეთი |
|  |
| თანამედროვე | 
 სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა **·**  სომხეთის სსრ **·**  სომხეთის დამოუკიდებლობა  |
|  |
| თემებით | 
 სომხების გენოციდი **·**  *მეტი* |

 | Coat of arms of Armenia |
|  |
| მთავრობა და პოლიტიკა | 
 კონსტიტუცია **·**  პრეზიდენტი **·**  პრემიერ-მინისტრი **·**  პარლამენტი **·**  პოლიტიკური პარტიები **·**  არჩევნები **·**  საერთაშორისო ურთიერთობები  **·** კორუფცია სომხეთში **·**  ადამიანის უფლებები სომხეთში **·**  ურთიერთობები ევროკავშირთან **·**  სომხეთის პასპორტი **·**  *მეტი მთავრობაზე / პოლიტიკა* |
|  |
| ეკონომიკა | 
 დრამი **·**  ცენტრალური ბანკი **·**  კომპანიების სია **·**  სსბ **·**  სოფლის მეურნეობა **·**  ინდუსტრია **·**  კომუნიკაციები **·**  ტრანსპორტი **·**  ენერგეტიკა სომხეთში  |
|  |
| ადმინისტრაციულიდაყოფა | 
 ისტორიული რეგიონები **·**  პროვინციები (*მარზები*) **·**  მუნიციპალიტეტები **·**  *მეტი* |
|  |
| შეარაღებული ძალები | 
 არმია **·**  საჰაერო ძალები **·**  საჰაერო თავდაცვა **·**  საზღვრის დაცვა **·**  *მეტი* |
|  |
| გეოგრაფია | 
 სომხეთის მთიანეთი **·**  არარატის ვაკე **·**  წყლის რესურსები **·**  მთები **·**  არაგაწის მთა **·**  სევანის ტბა **·**  *მეტი*  |
|  |
| დემოგრაფია | 
 ენა (დასავლური **·**  აღმოსავლური) **·**  ხალხი **·** დიასპორა **·**  აღწერები **·**  ჯანდაცვა **·**  დანაშაული **·**  განათლება **·**  სოციალური პრობლემები **·**  ეთნიკური უმცირესობები **·**  *მეტი* |
|  |
| რელიგია | 
 სომხური სამოციქულო ეკლესია **·**  სომხური კათოლიკური ეკლესია **·**  რომაული კათოლიციზმი **·**  სომხური ევანგელისტური ეკლესია **·**  სომხური ძმობის ეკლესია **·**  იუდაიზმი **·**  ისლამი **·**  *მეტი*  |
|  |
| კულტურა | 
 დამწერლობა **·**  განათლება **·** სამზარეულო **·**  ლიტერატურა **·**  თეატრი **·**  ცეკვა **·**  სპორტი **·**  მუსიკა **·**  კინო **·**  ცნობილი სომხები **·**  დროშა **·**  გერბი **·**  ჰიმნი **·**  *მეტი*  |

 |