recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ჯეიმზ ედვარდ ფრანკო** (ინგლ. James Franco; დ. 19 აპრილი, 1978) — ამერიკელი მსახიობი, რეჟისორი, სცენარისტი, პროდიუსერი, მხატვარი.

ბიოგრაფია
---------

სამსახიობო მოღვაწეობა დაიწყო გვიან 90-იან წლებში, როდესაც მონაწილეობა მიიღო სატელევიზიო სერიალში *Freaks and Geeks* და რამდენიმე ახალგაზრდულ ფილმში. 2001 წელს ფრანკომ შეასრულა მთავარი როლი მარკ რიდელის მიერ გადაღებულ სატელევიზიო ბიოგრაფიულ ფილმში ჯეიმზ დინი, რითიც მან დაიმსახურა ოქროს გლობუსი ნომინაციაში საუკეთესო მსახიობი მინისერიალში ან სატელევიზიო ფილმში.

ფრანკომ მოიპოვა საერთაშორისო აღიარება მარველის კომიქსების პერსონაჟ ადამიანი-ობობას შესახებ გადაღებულ ტრილოგიაში ჰარი ოსბორნის როლის შესრულებით. ამის შემდეგ, მან მონაწილეობა მიიღო სამხედრო ფილმში *დიდი რეიდი* (2005), რომანტიკულ დრამაში *ტრისტანი & იზოლდა*, და ჯასტინ ლინის დრამაში *ანაპოლისი* (2006). 2008 წელს მან ითამაშა კომედიაში *ანანასის ექსპრესი* და დაიმსახურა მეორე ოქროს გლობუსი, ამჯერად ნომინაციაში - საუკეთესო მამაკაცი მსახიობი მიუზიკლსა ან კომედიაში. ამავე წელს მან ითამაშა დენი ელფმენი ბიოპიკში მილკი, რომელიც მოგვითხრობს პოლიტიკოსისა და აქტივისტის ჰარვი მილკის შესახებ. 2010 წელს ფრანკომ მთავარი როლი შეასრულა ფილმში *127 საათი*, რომელიც დაფუძნებულია ნამდვილ ამბავზე, ამერიკელი მთამსვლელი აარონ რელსტონის შესახებ. ამ როლის შესრულებისთვის მან დაიმსახურა ოსკარისა და ოქროს გლობუსის ნომინაციები.

2011 წელს ფრანკომ უმასპინძლა ოსკარის 83-ე დაჯილდოებას ენ ჰეთეუეისთან ერთად. აღსანიშნავია, რომ ამავე დროს ის ნომინირებული იყო ოსკარზე საუკეთესო მსახიობი მამაკაცისთვის.

ფილმოგრაფია
-----------

| წელი |  | ქართულად | მშობლიური სახელწოდება | როლი |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2002 | ფ |  *ადამიანი-ობობა*  |  *Spider-Man*  | ჰარი ოსბორნი |
| 2004 | ფ |  *ადამიანი-ობობა 2*  | *Spider-Man 2* | ჰარი ოსბორნი |
| 2006 | ფ |  *ანაპოლისი*  | *Annapolis* | ჯეიკ ჰიუარდი |
| 2007 | ფ |  *ადამიანი-ობობა 3*  | *Spider-Man 3* | ჰარი ოსბორნი |
| 2008 | ფ |  *მილკი*  | *Milk* | სკოტ სმითი |
| 2010 | ფ |  *ჭამე ილოცე შეიყვარე*  | *Eat Pray Love* | დევიდი |
| 2010 | ფ |  *127 საათი*  | *127 Hours* | არონ რალსტონი |
| 2011 | ფ |  *მაიმუნების პლანეტის აჯანყება*  | *Rise of the Planet of the Apes* | უილ როდმანი |
| 2013 | ფ |  *საგაზაფხულო არდადეგები*  | *Spring Breakers* | უცხო |
| 2013 | ფ |  *შიდა ფრონტი*  | *Homefront* | გეიტორ ბონდი |
| 2014 | ფ |  *ინტერვიუ*  | *The Interview* | დევიდ სკაილარკი |
| 2015 | ფ |  *უდაბნოს დედოფალი*  | *Queen of the Desert* | ჰენრი კადოგანი |
| 2015 | ფ |  *ყველაფერი კარგად იქნება*  | *Every Thing Will Be Fine* | ტომასი |
| 2015 | ფ |  *მე ვარ მაიკლი*  | *I Am Michael* | მაიკლ გლეიცი |
| 2017 | ფ |  *The Disaster Artist*  | *The Disaster Artist* | ტომი ვისო |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჯეიმზ ფრანკო***

* 

* ჯეიმზ ფრანკო — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. 1 2  Nominations by Category - 83rd Awards.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-03-04. ციტირების თარიღი: 2011-01-25.
**ბადურა მელიქ-ყიზი აფგანლი** (აზერ. Bədurə Məlikqızı Əfqanlı; ქალიშვილობის გვარია **აგამალოვა**) — ერთ-ერთი პირველი აზერბაიჯანელი თეატრალური მხატვარი, აზერბაიჯანის სსრ სახალხო მხატვარი (1974), აზერბაიჯანის სსრ კულტურის დამსახურებული მოღვაწე (1949).

ბიოგრაფია
---------

ბადურა მელიქ ყიზი აგამალოვა 1912 წლის 25 ოქტომებრს ქალაქ ბაქოში დაიბადა. 1931 წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფო სამხატვრო ტექნიკუმი დაამთავრა. 1934–1935 წწ. აშხაბადის სახელმწიფო აზერბაიჯანული თეატრის რიგი სპექტაკლებისათვის კოსტიუმებისა და დეკორაციების ესკიზებს ქმნიდა. 1938 წლიდან 1960 წლამდე ბადირა აფგანლი ბაქოში აზერბაიჯანის სახელმწიფო დრამატულ თეატრში მუშაობდა. აქ იგი ესკიზებს ქმნიდა და სპექტაკლებს აფორმებდა. 1960 წელს კინოსტუდია „აზერბაიჯანფილმში" კოსტიუმების დამდგმელი მხატვარი იყო. იგი ქმნიდა კოსტიუმებს აზერბაჯანის რუსული დრამატული თეატრისათვის, მთელი რიგი ოპერებისა და კინოფილმებისათვის („თქმულება სიყვარულზე", „ჩამქრალ კოცონთა შუქი", „დაუდგრომელი მტკვარი" და სხვ.), ცეკვის ანსამბლებისა და მხატვრული თვითშემოქმდებითი კოლექტივებისათვის.
აფგანლის მრავალი ნამუშევარი აზერბაიჯანის თეატრის სახელმწიფო მუზეუმსა და მოსკოვის ხელოვნების ცენტრალურ მუზეუმში ინახება. დაჯილდოებულია ღირსების ორდენითა და მედლებით.
ბადურა აფგანლი 2002 წლის 7 მაისს გარდაიცვალა.

სქოლიო
------

1. 1 2  Әфганлы / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1980. — Т. IV. — С. 243.
2. ↑  Fərəcov S..  (11.03.2011)İlk azərbaycanlı qadın teatr rəssamı: Bədurə Əfqanlı az. Mədəniyyət.
**ბადუ** (ინგლ. Badu Island) — კუნძული სერზდეის კუნძულიდან, (ავსტრალია, კუინზლენდი) ჩრდილოეთით 60 კმ-ში, ტორესის სრუტეში. ბადუ არის ტორესის სრუტის კუნძულებიდან ერთ-ერთი.

გეოგრაფია
---------

ბადუ წარმოადგენს პატარა კუნძულს, რომელიც მდებარეობს ტორესის სრუტის კუნძულების ჯგუფის დასავლეთ ნაწილში, დაახლოებით შუაში პაპუა-ახალი გვინეასა და ავსტრალიას შორის. უახლესი კუნძული, მოა, მისგან გამოყოფილია სამკილომეტრიანი სრუტით. ბადუს ფართობი შეადგენს 97,8 კმ²-ს. სანაპირო ზოლის სიგრძე — 43,2 კმ. უმაღლესი წერტილი აღწევს 209 მ-ს.

გეოლოგიური თვალსაზრისით ბადუს კუნძული და მისი მეზობელი მოა წარმოადგენენ პლეისტოცენის პერიოდში არსებულ ერთიანი ხმელეთის ნაწილის ნარჩენს კუნძულ ახალი გვინეასა და კონტინენტ ავსტრალიას შორის, ასევე კეიპ-იორკის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთის დაბოლოვებაა, რომლის წარმოშობაც დათარიღებულია დაახლოებით გოლოცენის პერიოდით. თვითონ კუნძული ბადუ გამოეყო ნახევარკუნძულს დაახლოებით 8-6 ათასწლეულში ჩვენს ერამდე.

კუნძულის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედგება შიშველი ბაზალტური ჯიშებისაგან. ღია ადგილები მსუბუქად დაფარულია მცენარიული საფარით. გვხვდება ხშირი მანგროს ტყეები.

ისტორია
-------

ძველად ბადუს კუნძულს ჰქონდა ადამიანის თავებზე მონადირეთა კუნძულის რეპუტაცია. 1870-იან წლებამდე ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა იყო კუებზე და დიუგონებზე ნადირობა. კუნძულელებს შორის ხშირად წარმოიშობოდა კონფლიქტები.

1870-იან წლებში კუნძულზე დაარსდა მარგალიტის მომპოვებელთა ბაზა, ხოლო 1880-იან წლებში ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა გახდა პატარა გემებზე მუშაობა. დაახლოებით ამავე დროს კუნძულზე გამოჩნდნენ პირველი ქრისტიანი მისიონერები.

მოსახლეობა
----------

2006 წელს კუნძულ ბადუზე ცხოვრობდა 818 ადამიანი. მათში უდიდესი უმრავლესობა (707 ადამიანი) ავსტრალიის ძირძველი მოსახლეობის წარმომადგენელია (ტორესის სრუტის კუნძულელები და ავსტრალიელი აბორიგენები). ძირითადი სასაუბრო ენაა — ტორესის სრუტის კრეოლური ენა (ამ ენაზე საუბრობს 455 ადამიანი) და კალა-ლაგავ-ია (150 ადამიანი). სახლში ინგლისურ ენაზე საუბრობს კუნძულელთა მხოლოდ 7,7 %. ძირითადი რელიგიაა — ქრისტიანობა (ანგლიკანობა). მთავარი დასახლებული პუნქტი მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე. კუნძულზე მოქმედებს აეროდრომი.

ინფრასტრუქტურა
--------------

ბადუს ინფრასტრუქტურა მოიცავს:

* აეროპორტი
* რეგიონალური საბჭოს ოფისი
* სკოლა (1-დან 7 წლამდე)
* ჯანდაცვის ცენტრი მუდმივი ექიმითურთ
* ორი საბაყლო-გასტრონომიული მაღაზია
* ადგილობრივების საგანმანათლებლო ცენტრი
* პოსტ ოფისი
* ცენტრალური სააგენტო
* ფეხბურთის მოედანი
* მოტელი

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბადუს აეროპორტი

სქოლიო
------

1. ↑  Islands of Australia. UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 5 აპრილი 2009.
2. ↑  *David, Bruno; McNiven, Ian; Mitchell, Rod; Orr, Meredith; Haberle, Simon; Brady, Liam; Crouch, Joe* Badu 15 and the Papuan-Austronesian settlement of Torres Strait // ნაუკა, სიდნეი, 2004, ტ. 39, № 2.
3. 1 2  Badu Island. Torres Strait Regional Authority.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 5 აპრილი 2009.
4. ↑  2006 Census QuickStats: Badu Island (Badu Island) (State Suburb). Australian Bureau of Statistics.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-29. ციტირების თარიღი: 5 აპრილი 2009.
**ჰულაგუ-ხანი** (დ. 1217 — გ. 8 თებერვალი, 1265, მარაღა, ირანი) — ჰულაგუიანების დინასტიისა და სახელმწიფოს დამაარსებელი, ტოლუის ვაჟი, ჩინგიზ-ყაენის შვილიშვილი, მონღოლთა დიდი ყაენების, ყუბილაისა და მუნქეს უმცროსი ძმა.

ბიოგრაფია
---------

ჰულაგუ დაიბადა მონღოლეთში. ახალგაზრდობა გაატარა სამხედრო ლაშქრობებში. თავი გამოიჩინა ძინის დინასტიის წინააღმდეგ გამართულ ბრძოლებში. თავისი უფროსი ძმის, მუნქე-ყაენის მმართველობის პერიოდში დაინიშნა მონღოლთა მთავარსარდლად აზიაში გასამართ ბრძოლებში. მას დაევალა ირანის დაპყრობით ახლო აღმოსავლეთში შეჭრა. ჰულაგუმ დაკისრებულ დავალებას წარმატებით გაართვა თავი. 

1255 წელს დაიძრა დასავლეთით. 1256 წელს მოახერხა ალამუთის ციხის აღებით ისმაილიტების განადგურება. 1257 წლის ბოლოს შეიჭრა ერაყში, სადაც ბრძოლა მოუწია აბასიანთა არმიის წინააღმდეგ, რომელიც სასტიკად დაამარცხა. მცირეხნიანი ალყის შედეგად კი ქალაქი ბაღდადი აიღო, გაძარცვა და დაარბია ის, აბასიანთა სახალიფოს უკანასკნელი ხალიფა, ალ-მუსთასიმი კი ოჯახის წევრებთან ერთად სიკვდილით დასაჯა. (იხილეთ ბაღდადის ალყა) ამ ფაქტის შემდეგ მესოპოტამიაში მონღოლთა ექსპანსია გარდაუვალი იყო. 1259 წელს მან საქართველოში დავით ნარინის აჯანყება სასტიკად ჩაახშო. 1260 წელს ჰულაგუს სარდლობით მონღოლებმა სირია დაიპყრეს და აიუბიდების სამთავროები გაანადგურეს. იმავე წელს ჰულაგუს წინსვლა შეაჩერეს მამლუქებმა, რომლებმაც მონღოლები აინ-ჯალუთის ბრძოლაში სასტიკად დააამარცხეს. 

1261 წელს ჰულაგუმ თავის ძმებს შორის გამართულ ომში მხარი დაუჭირა ყუბილაი-ყაენს, რომლისგანაც მადლობის ნიშნად მიიღო ილხანის, ე.ი ტომის ხანის ტიტული. მან საფუძველი დაუდო ახალ დინასტიასა და სახელმწიფოს. 1262 წელს დაიწყო ბრძოლა ოქროს ურდოს ხანის, ბერქას წინააღმდეგ, თუმცა მათ შორის დაპირისპირება ორივე მხარესთვის უშედეგოდ დასრულდა. 

ჰულაგუს დიპლომატიური ურთიერთობა ჰქონდა ევროპელ მონარქებთან. სწორედ მისი ინიციატივით შეიკრა ფრანგულ-მონღოლური ალიანსი მამლუქების სასულთნოსა და მუსლიმთა წინააღმდეგ საბრძოლველად. 

ჰულაგუ-ხანი გარდაიცვალა 1265 წელს, მარაღაში. ის შეცვალა მისმა უფროსმა ვაჟმა, აბაღა-ხანმა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჩინგიზ-ყაენი
* ჰულაგუიანები
* ჰულაგუიანთა სახელმწიფო
* ბაღდადის ალყა

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 694.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* *Hulegu the Mongol*, by Nicolas Kinloch, published in History Today, Volume 67 Issue 6 June 2017.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჰულაგუიანთა ილხანები |
| --- |
|  |
| 
ჰულაგუ-ხანი · აბაღა-ხანი · აჰმედ თოგუდანი · არღუნ-ხანი · ქეღათუ-ყაენი · ბაიდუ-ხანი · ყაზან-ყაენი · ოლჯაითუ-ყაენი  · აბუ საიდ ბაჰადურ-ხანი |

 |
სომხური გეოგრაფიული და კარტოგრაფიული ძეგლი — აშხარჰაცუიცი
**აშხარჰაცუიცი** (სომხ. Աշխարհացույց) — სომხური გეოგრაფიული და კარტოგრაფიული ძეგლი, რომლის ავტორად დიდი ხნის განმავლობაში 
მიიჩნევდნენ ცნობილ სომეხ ისტორიკოსს მოვსეს ხორენაცს, თუმცა ბევრი თანამედროვე ისტორიკოსი-არმენოლოგი თვლის, 
რომ თხზულება დაწერილია VII საუკუნის მეცნიერის – ანანია შირაკაცის მიერ. 
აშხარჰაცუიცი წარმოადგენს ანტიკური გეოგრაფიული ტრადიციების გაგრძელებას, რომელიც ძირითადად ემყარება 
კლავდიოს პტოლემეს (87—165) გეოგრაფიას.

პირველ ნაწილში მოყვანილია საერთო ცნობები დედამიწის შესახებ, აღწერილია რელიეფი, კლიმატური ზონები, ზღვები და სხვ. მეორე ნაწილი შეიცავს იმ დროს ცნობილი კონტინენტების აღწერილობას, სახელდობრ: აღწერილია ევროპა, ლიბია (აფრიკა) და აზია. მითითებულია კონტინენტების განლაგება, დახასიათებულია საზოგადოება, აღნიშნულია მთავარი ზღვები, მთები, მდინარეები, სასარგებლო წიაღისეულები, ფლორა, ფაუნა და სხვ. 
განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა აზიის ქვეყნებს. აღწერილია სომხეთი, იბერია, კავკასიის ალბანეთი, მცირე აზია, სირია, ირანი, მესოპოტამია და აზიის სარმატია. აღწერილია საქართველოს გეოგრაფიაც. 

ქერობე პატკანოვის მიხედვით პირველად აშხარჰაცუიცი ორიგინალში დაბეჭდეს 1683 წელს ქალაქ მარსელში. 1736 წელს წიგნი ლათინურ ენაზე გადათარგმნა უილიამ უისტონმა. ანტუან ჟან დე სენ-მარტენმა წიგნი ფრანგულ ენაზე გამოაქვეყნა. 
აკადემიკოს სურენ ერემიანის მიხედვით აშხარჰაცუიცი, შეიცავდა 15 რუკას, რომელიც თავის მხრივ, 
წარმოდგენილი იყო ერთიანი ატლასის სახით. სურენ ერემიანისა და რობერტ ჰეუსენის მიხედვით წიგნის ავტორია ანანია შირაკაცი. საპირისპირო აზრისაა ისტორიკოსი ბაბკენ არუთუნიანი, რომლის თანახმად წიგნის ავტორია მოვსეს ხორენაცი.

წიგნის მიჩნეული ავტორი – ანანია შირაკაცი, იყო ცნობილი სომეხი გეოგრაფი,
ისტორიკოსი, კარტოგრაფი, ასტრონომი, ფილოსოფოსი, მათემატიკოსი და კოსმოგრაფი. ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა 
VII საუკუნის შუა წლებში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სომხური გეოგრაფია – აშხარჰაცუიცი
* აშხარჰაცუიცი
* The Geography, to witch is added a selection of Vardan's fables called Aluesagirk. 1668, Amsterdam

სქოლიო
------

1. ↑  This, however, does not mean the debate on its authorship is over. For a history on the scholarly debate on the authorship of the *Ashkharhatsuyts*, see the "Preface" and "Introduction" in Robert Hewsen's *The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhacoyc, the Long and the Short Recensions*. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert, 1992, ISBN 3-8822-6485-3 and Babken Harutyunyan's article, "Historical Geography დაარქივებული 2009-06-09 საიტზე Wayback Machine. ."
2. ↑  Haroutunian, Babken. "Historical Geography დაარქივებული 2009-06-09 საიტზე Wayback Machine. ." Matenadaran. Accessed March 7, 2009.
**ბიორკის ხელშეკრულება** – ხელშეკრულება რუსეთ-გერმანიის კავშირის შესახებ. ხელი მოაწერეს ვილჰელმ II-მ და ნიკოლოზ II-მ კ. ბიორკის (ვიბორგთან) მახლობლად 1905 წლის 11 (24) ივლისს. ხელშეკრულების თანახმად, თუ შეთანხმების მონაწილე ერთ მხარეს თავს დაესხმოდა ევროპის რომელიმე სახელმწიფო, მეორე მხარე მთელი თავისი სამხედრო ძალებით უნდა დახმარებოდა მოკავშირეს. ხელშეკრულება ძალაში შედიოდა რუსეთ-იაპონიის საზავო ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ. ბიორკის ხელშეკრულება უპირისპირდებოდა რუსეთ-საფრანგეთის სამხედრო პოლიტიკურ კავშირს. ვილჰელმ II მიზნად ისახავდა ჩაეშალა რუსეთ-საფრანგეთის კავშირი და არ დაეშვა რუსეთისა და დიდი ბრიტანეთის კავშირი. რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის ვ. ლამზდორფისა და მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის ს. ვიტეს ზეგავლენით ნიკოლოზ II-მ წერილობით შეატყობინა ვილჰელმ II-ს ხელშეკრულებას დამატებოდა ორმხრივი დეკლარაცია, სადაც ნათქვამი იქნებოდა, რომ გერმანია-საფრანგეთის ომის შემთხვევაში არ გამოიყენებდნენ ვალდებულებას სამხედრო დახმარების შესახებ. ეს განცხადება ბიორკის ხელშეკრულების გაუქმებას უდრიდა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 392.
**ჰულაგუიანები** — ჩინგიზ-ყაენის შვილიშვილის ჰულაგუ-ყაენის შთამომავლები. მონღოლური დინასტია, რომელიც მართავდა ახლო და ცენტრალურ აღმოსავლეთს XIII-XIV საუკუნეებში. ჰულაგუიანთა სახელმწიფოს მმართველები ატარებდნენ ილხანის (ულუსის ხანის) ტიტულს. იყვნენ ჰულაგუ-ხანის შთამომავლები.

ისტორია
-------

 მთავარი სტატია: ჰულაგუიანთა სახელმწიფო.
სახელმწიფო ჩამოყალიბდა მონღოლეთის იმპერიის დაშლის შედეგად და მოიცავდა ირანსა და აზერბაიჯანს, თანამედროვე ავღანეთისა და თურქმენეთის უდიდეს ნაწილს, ამიერკავკასიის უდიდეს ნაწილს, ერაყსა და მცირე აზიის აღმოსავლეთ ნაწილს (მდინარე ყიზილ-ირმაქამდე). ჰულაგიანებთან ვასალურ დამოკიდებულებაში იყვნენ: საქართველო, ტრაპიზონის იმპერია, რუმის სასულთნო, კილიკიის სომხეთის სახელმწიფო, კვიპროსის სამეფო, ქართების სახელმწიფო ჰერათში. ქვეყნის დედაქალაქი სხვადასხვა დროს იყო: მარაღა, თავრიზი, სოლთანიე და ისევ თავრიზი. ჰულაგუიანები ებრძოდნენ ჩაღათაელებს, ოქროს ურდოსა და ეგვიპტის მამლუქთა სახელმწიფოს. ჰულაგუიანთა სახელმწიფოს პირველ პერიოდში (1256-1295 წწ.) ძლიერი იყო მონღოლ-თურქთა ტრადიციები. ილხანმა ყაზან-ყაენმა (1295-1304 წწ.) მკვეთრად შეცვალა საშინაო პოლიტიკა, დაუახლოვდა ირანულ არისტოკრატიას და სამოქალაქო ბიუროკრატიას. რაშიდ ალ-დინის თანადგომითა და ხელშეწყობით მან გაატარა მთელი რიგი რეფორმები, რამაც გამოიწვია დროებითი ეკონომიკური აღმავლობა სახელმწიფოში. აბუ საიდის (1316-1335 წწ.) სიკვდილის შემდეგ ცალკეულ ფეოდალურ დაჯგუფებებს ტახტზე აჰყავდათ მარიონეტი ილხანები ჰულაგუიანების საგვარეულოდან. XIV საუკუნის 40-იან წლებში ჰულაგუიანების სახელმწიფო რამდენიმე ფეოდალურ სამეფოდ დაიყო (ჯალაირიდთა, ჩობანიდთა, მოზაფერიდთა). ჰულაგუიანების სახელმწიფოს დაშლაში დიდი როლი ითამაშა სახალხო აჯანყებებმა (სარბედართა, გილანის, მაზანდარანის და სხვა).

ილხანები
--------

* ჰულაგუ-ხანი (1217—1265), ტოლუის შვილი, ილხანი (დაახლ. 1261—1265)
* აბაღა-ხანი (1234—1282), ჰულაგუს შვილი, ილხანი (1265—1282)
* აჰმედ თოგუდანი, ჰულაგუს შვილი, ილხანი (1282—1284)
* არღუნ-ხანი, აბაღას შვილი, ილხანი (1284—1291)
* ქეღათუ-ყაენი, აბაღას შვილი, ილხანი (1291 — მარტი 1295)
* ბაიდუ-ხანი, ჰულაგუს შვილიშვილი, ილხანი (აპრილი — ოქტომბერი 1295)
* ყაზან-ყაენი (1271—1304), არღუნის შვილი, ილხანი (ნოემბერი 1295—1304)
* ოლჯაითუ-ყაენი (1278—1316), არღუნის შვილი, ილხანი (1304—1316)
* აბუ საიდ ბაჰადურ-ხანი, ოლჯაითუს შვილი, ილხანი (1316—1335)

ილხანები მეურვეობის ქვეშ
------------------------

* არფა-ხანი (1335—1336)
* მუსა-ხანი (1336)
* მუჰამედ-ხანი (1336—1338)
* სათი-ბეგი, ოლჯაითუს ქალიშვილი, (1338—1339), ჩობანიდების მეურვეობის ქვეშ
* სულეიმან-ხანი (1339—1344) ჩობანიდების მეურვეობის ქვეშ
* ანუშირვან-ხანი (1344—1355) ჩობანიდების მეურვეობის ქვეშ
* ჯაჰან-თიმური (1338—1344) ჯალაირიდების მეურვეობის ქვეშ

ლიტერატურა
----------

* *დ. კაციტაძე*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 694.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჰულაგუიანები***

* ირანის ისტორია უძველესი დროიდან XVIII საუკუნემდე
* Contains a searchable database for Ilkhanid coins დაარქივებული 2006-08-22 საიტზე Wayback Machine.
ხმელეთის ბიომები
**ბიომი** (ინგლ. biome, ბერძნ. βίος — სიცოცხლე და ...ომა) — ერთი ბუნებრივ-კლიმატური ზონის ეკოსისტემების ერთობლიობა. სახელწოდება „ბიომი" ჩვეულებრივ განსაზღვრავს მცენარეულობის გაბატონებულ ტიპს ან ლანდშაფტის ძირითად სტაბილურ თვისებას. დაბლობ ტერიტორიაზე ბიომი იკავებს მნიშვნელოვან სივრცეს და ტერიტორიული თვალსაზრისით ცოტად თუ ბევრად განცალკევებულია. მთებში მცირე ფართობზე ერთმანეთთან შეიძლება მეზობლობდეს ხუთამდე სარტყლურობის ბიომი. ხმელეთის ყველაზე მნიშვნელოვანი ბიომებია: ტუნდრა, ტაიგა, ფართოფოთლოვანი ტყე, სტეპი, სავანა, უდაბნო, ტროპიკული ნოტიო ტყეები, ზამთარმწვანე ტყე, ეკოსისტემების ხმელთაშუაზღვიური ტიპი. წყლის ეკოსისტემების ბიომები განისაზღვრება უპირველეს ყოვლისა, წყლის მარილიანობით, მასში კვების ელემენტების, ჟანგბადის, ტემპერატურისა და დინების სიჩქარის შემცველობით. ზოგჯერ გამოიყოფა ბიომის 6 ძირითადი ტიპი: ტუნდრა, წიწვოვანი ტყე, ფოთოლმცვივანი ტყე, ტრიპიკული ტყე, სტეპი და უდაბნო. საქართველოში გამოიყოფა: ჭალის ტყის ბიომი, ნახევრადუდაბნოს ბიომი, სტეპის ბიომი, არიდული მეჩხერი (ნათელი) ტყისა და ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარის ბიომი, ტყის ბიომი, სუბალპური ბიომი, ალპური სარტყლის ბიომი, სუბნივალური და ნივალური ბიომი, ჭაობისა და წყლის ბიომები. ტერმინი „ბიომი" ყველაზე მეტად გამოიყენება ხმელეთის ეკოლოგიაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიომი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)

სქოლიო
------

1. ↑  ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი
2. ↑  Акимова Т. А. Хаскин В. В. Экология. — М. ЮНИТИ, 2007. — 495 с. — ISBN 978-5-238-01204-9.
3. ↑  საქართველოს ფაუნა[*მკვდარი ბმული*]
ჩონოსის არქიპელაგის მდებარეობა
**ჩონოსის არქიპელაგი** (ესპ. *Archipiélago de los Chonos*) — დაბალმთიანი კუნძულების ჯგუფი წყნარ ოკეანეში, რომელიც ჩამწკრივებულია ჩილეს სანაპიროსთან. კუნძულთა უმრავლესობა ტყითაა დაფარული, მათი მოსახლეობა ან ძალიან ცოტაა, ან მთლად დაუსახლებელია. კუნძულებს კონტინენტური ჩილესგან და კუნძულ მაგდალენასგან გამოყოფს მორელადის ღრმა არხი.

არქიპელაგის უდიდესი კუნძულებია: მელჩორი, ბენხამინი, ტრაიგუენი, რივერო, კუპტანა, ხამესი, ვიქტორია, სიმფსონი.

არქიპელაგისგან მოშორებით, წყნარ ოკეანეში, მდებარეობს კუნძული გუამბლინი, რომელზეც შექმნილია გუამბლინის ეროვნული პარკი სადაც შესაძლებელია ლურჯი ვეშაპების ნახვა.

ჩონოსის არქიპელაგში გამოიყოფა მეორე, კუნძულთა მცირე ჯგუფი - გაიტეკასის არქიპელაგი. გაიტეკასის არქიპელაგზე შექმნილია ცალკე მუნიციპალიტეტი და სწორედ აქ მდებარეობს მთლიანი არქიპელაგის ერთადერთი მნიშვნელოვანი დასახლება - მელინკა. კუნძულთა მთელი ჯგუფი შედის ჩილეს აისენის რეგიონის შემადგენლობაში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჩილეს კუნძულების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჩონოსის არქიპელაგი
* დაარქივებული 2014-04-09 საიტზე Wayback Machine.
**აჩაჩა ურემი**, *აჩეჩა ურემი —* ტრანსპორტის ერთ-ერთი ძირითადი სახეობა ინდუსტრიალიზაციამდელ საქართველოში. იყენებდნენ ყოველგვარი ტვირთის საზიდად. გავრცელებული იყო დასავლეთ საქართველოს მთაგორიან ადგილებში - ზემო და შუა იმერეთში, რაჭა-ლეჩხუმში, სამეგრელოს ზოგ კუთხეში. ზემო იმერეთის ძნელადსავალ ადგილებში დღემდე არ დაუკარგავს მნიშვნელობა.

აჩაჩა ურემს საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში სხვადასხვა სახელი აქვს (ჩოჩიალა, ფრჩხილა, მარხილა, მთის, ფიცრული, ხოხოკია ანუ ხოხა), ზოგადად კი ცნობილია იმერული ურმის სახელით. იგი ქართულ ორთვლიან ურემზე პატარა და ბევრად უფრო დაბალია, კონსტრუქციულადაც მისგან რამდენიმე განსხვავებულია.

აჩაჩა ურემში შერწყმულია გორვისა (თვლები) და თრევის (ფრჩხილა) პრინციპი. დაღმართში ფრჩხილები ავტომატურად ამუხრუჭებს მას - რაც უფრო მძიმეა ტვირთი, მით უფრო მეტად აწვება ძარა ფრჩხილებს და აძნელებს სვლას. ვაკეზე და აღმართში ფრჩხილები ნაკლებად ეხება. ზოგჯერ კი სულ სცილდება ხოლმე მიწას. მნიშვნელობა აქვს ძარაზე ტვირთის სწორ განაწილებას. კონსტრუქციულად აჩაჩა ურემი წააგავს ქართულ წეწენა - წინამავალ სახვნელებს (ქსნური მთის გუთანი ანუ აჩაჩა, რაჭული სახვნელი). 

ანალოგები გვხვდება ევროპის ზოგიერთ მთაგორიან კუთხეებში (პირენეები, ალპები).

ლიტერატურა
----------

* *გეგეშიძე მ.* ქსე, ტ. 2, გვ. 72, თბ. 1977
**ბოდავის ღვთისმშობლის ეკლესია** იგივე **ფუძნარის ღვთისმშობლის ეკლესია** — ტაძარი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოდავის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2-3 კმ-ზე, ბოდავისხევის ხეობაში. ხუროთმოძღვრული ფორმებით XIII საუკუნის I ნახევრით თარიღდება.

არქიტექტურა
-----------

გუმბათოვანი ეკლესიის გეგმას საფუძვლად უდევს სწორკუთხედში ჩასახული ჯვარი. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომლის ორივე მხარეს სამკვეთლო და სადიაკვნეა. ორივეს შესასვლელი ტაძრის მკლავებიდან აქვს. კედლები ძირთადად ნატეხი ქვითაა ნაგები, ხოლო კარ-სარკმლები, კარნიზები, გუმბათის ყელი და კოსნტრუქციულად მნიშვნელოვანი ელემენტები — სუფთად გათლილი შირიმის კვადრებით. თაღები ისრისებრია. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელზე გადასვლა განხორციელებულია აფრების მეშვეობით. გუმბათის ყელში გაჭრილი 12 სარკმელი შემკულია პროფილირებული საპირეებით. ძეგლი გადახურულია კარვისებრი სახურავით. XV და XVI-XVII საუკუნეებში ეკლესია შეაკეთეს — თაღები, პილასტრები და გუმბათის ყელის მნიშვნელოვანი ნაწილი შირიმის თლილი ქვით გაამაგრეს და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან მცირე ზომის ეგვტერი მიაშენეს. ეკლესიის ირგვლივ გალავნის ნაშთია, რომლის ჩრდილო-დასავლეთით საცხოვრებელ ნაგებობათა ნანგრევებია.

ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე არის წარწერა რომელიც სრულად არ იკითხება: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ქ. სახელითა მამისა და ძისა და სულისა წმიდისა... დედამან დიდმან შნ ცოველის ასულმან ხათუნაყ აღვაშენე... წმიდისა ღვთისმშობელისა სალოცველად სულთა ჩუენთათვის, შვილთა და
მომავალთა შვილებად ჩუენთა... ეკლესია..." |
|  |  |

რესტავრაცია
-----------

ტაძრის ხედი ჩრდილო-დასავლეთიდან  
ჯაბა ლაბაძის ფოტო
2012 წლისთვის ტაძარს განადგურება ემუქრებოდა. ჩამოშლილი იყო გუმბათის ყელი, თითქმის განადგურებული იყო კამარები, ჩამონგრეული იყო კედლების ზემოთა ნაწილები და ლავგარდანი. 2012—2014 წლებში ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს დაკვეთით.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", თბილისი, 1997, გვ. 452

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბოდავის ღვთისმშობლის ეკლესია***

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველო და მსოფლიო: ფუძნარი და არხალი – თიანეთი
2. ↑  ფუძნარის გუმბათზე ხვალ ჯვარს აღმართავენ. ინტერპრესნიუსი (24 აგვისტო, 2014). ციტირების თარიღი: 7 სექტემბერი 2016.
3. ↑  ფუძნარის ეკლესია აღდგა. დუშეთის მუნიციპალიტეტი (4 ოქტომბერი, 2014). ციტირების თარიღი: 7 სექტემბერი 2016.
აჩეჰი გოგონები ტრადიციულ სამოსში, 2011.
**აჩეჰები**, *აჩე*, — ინდონეზიის კუნძულ სუმატრაზე მცხოვრები ერთ-ერთი ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი, საუბრობენ მალაიურ-პოლინეზიურ ენათა ჯგუფის აჩეჰურ ენაზე. საერთო რაოდენობა: 3,5-4 მლნ. მ.შ. 3 484 000 ინდონეზიაში (2015). მორწმუნეთა უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. 

აჩეჰებს ახ. წ. პირველ საუკუნეებში ინდოელი მთავრები მართავდნენ. XIII საუკუნეში ინდონეზიის კუნძულებზე მცხოვრებ ხალხთაგან პირველებმა მიიღეს ისლამი. მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობა გაუწიეს პორტუგალიელ კოლონიზატორებს და მოახერხეს მათი განდევნა XVII საუკუნეში, რის შემდეგაც აჩეჰის (აჩეს) სასულთნო სამხრეთ სუმატრაზე გაბატონდა. 1904 წელს ჰოლანდიელებმა სასულთნო ომში დაამარცხეს და დაიპყრეს. 1949 წლიდან აჩე დამოუკიდებელი ინდონეზიის ნაწილია, სარგებლობს ავტონომიური ტერიტორიული ერთეულის სტატუსით, ძლიერია სეპარატისტული განწყობები. აჩეჰები საკუთარ წარმომავლობას როგორც მამის, ასევე დედის ხაზით განსაზღვრავენ. ქალები მაღალი სოციალური სტატუსით სარგებლობენ და, რელიგიის მიუხედავად, არ იფარავენ სახეს.

ლიტერატურა
----------

* აჩეჰები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
**რექტიფიკაცია** (გვიანდ. ლათ. restificatio — გასწორება) — რამდენიმე კომპონენტისაგან შემდგარი სითხეების ნარევის გაყოფის ხერხი. რექტიფიკაცია ემყარება სითხის მრავალჯერად აორთქლებას და მისი ორთქლის კონდენსაციას ან ნარევის ერთჯერად აორთქლებას და კომპონენტების შემდგომ მრავალსაფეხუროვან კონდენსაციას. მიმდინარეობს სარექტიფიკაციო აპარატურაში (სარექტიფიკაცია სვეტებში). რექტიფიკაციას მიმართავენ ქიმიური, სპირტისა და ნავთობგადასამუშავებელ მრეწველობაში, აგრეთვე გათხევადებული აირების გასაყოფად.

სარექტიფიკაციო აპარატურა
------------------------

რექტიფიკაციის ჩასატარებელი აპარატები — სარექტიფიკაციო სვეტები — შედგება საკუთრივ სვეტისაგან, სადაც ხორციელდება ორთქლისა და სითხის წინაღდენიანი კონტაქტი, და ისეთი მოწყობილობებისაგან, რომლებშიც სითხეორთქლდება და ორთქლი კონდენსირდება, აგრეთვე კუბისა და დეფლეგმატორისაგან. კუბი ვერტიკალურად დადგმული ღრუ ცილინდრია, რომელშიც დაყენებულია ე. წ. თეფშები ან მოთავსებულია წყობური.

თეფშებისა და წყობურის დანიშნულებაა ფაზებსშორისო კონტაქტის განვითარება და სითხესა და ორთქლს შორის კონტაქტის გაუმჯობესება. ნაჩვენებია გადასასხმელი თეფშების კონსტრუქციები. სარექტიფიკაციო სვეტების წყობურად იყენებენ რგოლებს, რომელთა გარე დიამეტრი მათი სიმაღლის ტოლია. გავრცელებულია რაშიგის რგოლები და მათი მოდიფიკაციები. განასხვავებენ უწყვეტსა და პერიოდულ რექტიფიკაციას.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 376—377.
**აჩეჰის ომი** (ინდონ. Perang Aceh, ნიდერლ. Atjehoorlog) — შეიარაღებული კონფლიქტი ნიდერლანდებსა და დამოუკიდებელ აჩეჰის (აჩეს) სასულთნოს შორის, კუნძულ სუმატრის ჩრდილოეთით. მიმდინარეობდა 1873-1904 წლებში და დამთავრდა ნიდერლანდების არმიის გამარჯვებით.

1873 წელს კუნძულ სუმატრაზე დაიწყო ნიდერლანდების მმართველობის წინააღმდეგ მიმართული მასობრივი საპროტესტო აქციები. აჯანყებულთა ხელმძღვანელობა ითავა ეროვნულმა ლიდერმა, სულთანმა მაჰმუდ შაჰ II-მ. ამავე წლის მარტში ნიდერლანდების 3000-კაციანმა სადამსჯელო რაზმმა მოახდინა აჩეჰის სასულთნოს დედაქალაქის ბანდა-აჩეხის ოკუპაცია და გამოაცხადეს ნიდერლანდების კოლონიურ მმართველობასთან აჩეხის შეერთება. ამბოხებულები აგრძელებდნენ წინააღმდეგობის გაწევას 1904 წლის კამპანიამდე.

ადგილობრივი მოსახლეობის აჯანყებები გაგრძელდა 1913 წლამდე, თუმცა გავლენას ვერ ახდენდა რეგიონში მიმდინარე მოვლენებზე.

ლიტერატურა
----------

* Reid, Anthony (2005). *An Indonesian Frontier: Acehnese & Other Histories of Sumatra*. Singapore:  Singapore University Press. ISBN 9971-69-298-8.
* Ricklefs, M.C (1993). *A History of Modern Indonesia Since c. 1300*. Hampshire, UK:  MacMillan Press,   გვ. 143–46. ISBN 978-0804721950.
* Vickers, Adrian (2005). *A History of Modern Indonesia*. New York:  Cambridge University Press,   გვ. 10–13. ISBN 0-521-54262-2.
**ძაღლისებრნი** (ლათ. Canidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მტაცებელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 40 (ფენეკი) — 160 სმ (მგელი), შესაბამისად მასა 2-80 კგ აღწევს. აქვთ მეტნაკლებად წაწვეტებული დინგი, დაცქვეტილი ყურები, გრძელი და ფუნთუშა კუდი, მეტნაწილად რბილი და ფუნთუშა ბალანი, წინა თათებზე 5-5 (გამონაკლისია აფთრისებრი ძაღლი, რომელსაც 4-4 თითი აქვს), ხოლო უკანაზე — 4-4 თითი, მაგარი და რბილი ბრჭყალები. ცნობილია 15-მდე გვარი. საქართველოში გვხვდება 4 სახეობა: მგელი, მელა, ტურა და ენოტისებრი ძაღლი (აკლიმატიზებულია). 

გავრცელებული არიან ყველგან გარდა ანტარქტიდისა, ახალი ზელანდიისა, მადაგასკარისა, სულავესისა და ზოგიერთი სხვა ოკეანური კუნძულისა. იკვებებიან ცხოველებით (ზოგი მცენარეულობითაც). მრავლდებიან წელიწადში ერთხელ. შობენ 1-1 უსუსურ ლეკვს. ძაღლისებრთა უმრავლესობას ძვირფასი ბეწვი აქვს. ბევრ მათგანს სარგებლობა მოაქვს თაგვისებრი მღრღნელების განადგურებით. ზოგიერთი (მგელი და სხვ.) ზიანს აყენებს სახალხო მეურნეობას შინაური ცხოველების განადგურებით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* African Wild Dog Conservancy

ლიტერატურა
----------

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 265.
**ჰულაგუიანთა სახელმწიფო** იგივე **ილხანთა საყაენო** — ჩინგიზ-ყაენის შვილიშვილის, ჰულაგუს მიერ დაარსებული სახელმწიფო, რომელიც ჩამოყალიბდა მონღოლეთის იმპერიის დაშლის შედეგად და მოიცავდა ირანსა და აზერბაიჯანს, თანამედროვე ავღანეთისა და თურქმენეთის უდიდეს ნაწილს, ამიერკავკასიის უდიდეს ნაწილს, ერაყსა და მცირე აზიის აღმოსავლეთს (მდინარე ყიზილ-ირმაქამდე). ჰულაგიანებთან ვასალურ დამოკიდებულებაში იყვნენ: საქართველო, ტრაპიზონის იმპერია, რუმის სასულთნო, კილიკიის სომხეთის სახელმწიფო, კვიპროსის სამეფო, ქართების სახელმწიფო ჰერათში.
ქვეყნის დედაქალაქი სხვადასხვა დროს იყო: მარაღა, თავრიზი, სოლთანიე და ისევ თავრიზი. ჰულაგუიანები ებრძოდნენ ჩაღათაიდებს, ოქროს ურდოსა და ეგვიპტის მამლუქთა სასულთნოს. ჰულაგუიანთა სახელმწიფოს პირველ პერიოდში (1256-1295 წწ.) ძლიერი იყო მონღოლ-თურქთა ტრადიციები. ილხანმა ყაზან-ყაენმა (1295-1304 წწ.) მკვეთრად შეცვალა საშინაო პოლიტიკა, დაუახლოვდა ირანულ არისტოკრატიას და სამოქალაქო ბიუროკრატიას. რაშიდ ად-დინის თანადგომითა და ხელშეწყობით მან გაატარა მთელი რიგი რეფორმები, რამაც გამოიწვია დროებითი ეკონომიკური აღმავლობა სახელმწიფოში. 

აბუ საიდის (1316-1335 წწ.) სიკვდილის შემდეგ ცალკეულ ფეოდალურ დაჯგუფებებს ტახტზე აჰყავდათ მარიონეტი ილხანები ჰულაგუიანების საგვარეულოდან. XIV საუკუნის 40-იან წლებში ჰულაგუიანების სახელმწიფო რამდენიმე ფეოდალურ სამეფოდ დაიყო (ჯელაირიდთა, ჩობანიდთა, მოზაფერიდთა). ჰულაგუიანების სახელმწიფოს დაშლაში დიდი როლი ითამაშა სახალხო აჯანყებებმა (სარბედართა, გილანის, მაზანდარანის და სხვა).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ირანის ისტორია უძველესი დროიდან XVIII საუკუნემდე
რექომის სალოცავი
**რექომი** (ოს. Реком) — ნაყოფიერების ღვთაება, ცარაზონთა გვარის ერთ-ერთი მფარველი.

ოსების რწმენით, რექომი უზრუნველყოფს მოსავლის სიუხვეს, საქონლის დაცვა-გამრავლებასა და ადამიანთა კეთილდღეობას. მისი სამლოცველო, ხის ეკლესია, რომელიც ოდესღაც წმინდა გიორგის (ვასთირჯის) სახელობის ყოფილა, მდებარეობს ალაგირის ხეობის სოფ. ცეიში, ე. წ. რექომი ფაზის ველზე (აქედან მომდინარეობს ღვთაების სახელი). რექომი ვასთირჯის (ოს. Рекомы Уастырджы — „რექომის წმინდა გიორგი").

ეკლესიის აგებასთან დაკავშირებით არის ერთი საინტერესო გადმოცემა: უხსოვარ დროში ვასთირჯიმ გადაწყვიტა, ოსებისათვის სამლოცველო აეშენებინა ისეთი ძელებისაგან, რომლებიც არასოდეს ლპებოდნენ. ასეთი გამძლეობის ხეები მხოლოდ მთის გადაღმა ტყეებში ხარობდნენ. ვასთირჯიმ ძელების ჩამოტანა თავის ხარებს დაავალა. ურმები თავისით იტვირთებოდნენ და ხარებიც გამცილებლის გარეშე დადიოდნენ. როგორც კი მასალა მოზიდეს, ხარები პატრონთან წავიდნენ; ეკლესია კი თავისით, ადამიანის შრომის გარეშე აიგო (ქრისტიანულ სამყაროში ფართოდ გავრცელებული თქმულების ოსური ვარიანტი). რექომის ეკლესიას ოსები ძირითადად მისი სახელობის დღესასწაულის დროს სტუმრობდნენ. სამლოცველოს ზედამხედველობდა და ეკლესიის გასაღები ებარა სოფლის ავტორიტეტულ უხუცეს — ძუარი ლაგს (ხატის მსახურს), რომლის გარდა შიგნით ვერავინ შევიდოდა (მლოცველების მიერ შემოწირული მისაინაგები — მონეტები თუ ბამბის ფთილები ეკლესიაში ძუარი ლაგს შეჰქონდა). რექომის დღეობა ივლისის თვეში იმართებოდა და ერთი კვირა გრძელდებოდა. სამლოცველოსთან ახლოს აგებული იყო სახლაკები, რომლებსაც მლოცველები სამზარეულოდ და უამინდობის შემთხვევაში თავშესაფრად იყენებდნენ. აქვე ახლოს სპილენძის ქვაბებში ხარშავდნენ ლუდს და რექომს ხარებსა და ცხვრებს სწირავდნენ.

ლიტერატურა
----------

* Гатиев Б. Суеверия и предрассудки у осетин // ССКГ. IX. ТФ. 1876;
* Миллер В. Ф. Осетинские этюды. I. М. 1881;
* Магометов А. Х. Реком. Из истории религии осетин // УЗСОГПИ. 1968. Т. XXVIII (2);
* Кузнецов В. А. Реком, Нузал и Царазонта. Владикавказ, 1990;
* Газданова В. С. Золотой дождь. Исследования по традиционной культуре осетин. Владикавказ, 2007;
* Дарчиев А. О некоторых реликвиях святилища Реком // Дарьял. № 2. Владикавказ, 2012.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რექომი
ძველი რომაული ლეგიონის თანამედროვე რეკონსტრუქცია
**ლეგიონი** (legio, ნათ. ბრ. legionis\lego - "ვაგროვებ", "ვკრებ") — ძირითადი ორგანიზებული ერთეული ძველი რომის არმიაში. თავდაპირველად ლეგიონი ეწოდებოდა რომის მთელ ჯარს, რომელიც წარმოადგენდა მონათმფლობელურ მილიციას — 3000 ქვეითი ჯარისკაცი და 300 მხედარი შეძლებული მოქალაქეებისგან, რომლებიც იკრიბებოდნენ მხოლოდ ომის დროს და სამხედრო წრთვნისას. ძვ.წ. V-IV საუკუნეებში ლეგიონების რაოდენობა 2-4 და მეტადაც გაიზარდა.

შემადგენლობა
------------

ლეგიონის შემადგენლობაში იყო მძიმე ქვეითი ჯარი — 3000 კაცი (პრინციპები, გასტატები, ტრიარიები).
მსუბუქი ქვეითი ჯარი — 1200 კაცი (ველიტები) და 300 ცხენოსანი. მძიმე ქვეითი ჯარი იყოფოდა 30 ტაქტიკურ ქვეგანაყოფად — მანიპულა (თითოში 60-120 მეომარი, რომლებიც ორ ცენტურიონს შეადგენდნენ, მათ ემატებოდათ ველიტები. რესპუბლიკის დროს ლეგიონის სათავეში იდგა ტრიბუნი, იმპერიის დროს - ლეგატი. ძვ. წ. II საუკუნის მიწურულს მარიუსმა შეცვალა ლეგიონის ორგანიზაცია, ჯარისკაცებს ხელფასი მოუმატა და რომის არმია გახდა პროფესიონალური, დაქირავებული არმია. იმპერატორ ავგუსტუსის დროს ლეგიონის შემადგენლობა 7 000 კაცამდე გაიზარდა. ლეგიონს მიენიჭა ნომერი და სახელწოდება. ჰქონდა "დროშა" — ჯოხზე დამაგრებული ვერცხლის არწივი. რომის იმპერიის გაყოფის დროს (ახ.წ. IV საუკუნის ბოლოს) აღმოსავლეთ იმპერიაში იყო 70 ლეგიონი, დასავლეთში 63. 
XVI-XIX სს. ლეგიონი ეწოდებოდა სხვადასხვა სამხედრო ფორმირებებს საფრანგეთში, დიდ ბრიტანეთში, გერმანიასა და რუსეთში.

ლიტერატურა
----------

* "ქსე", ტ. 5, 1983, გვ.155
* *The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c.1000-264 BC)* (Routledge 1995) by T. J. Cornell
* "Legion GmbH. Das Unternehmen Römische Armee" (Saarbrücken 2012) by Stefan Zehnter
* "Roman Infantry Tactics in the mid-Republic: A Reassessment"( Historia 63, 2014) by Michael J. Taylor

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***Roman legion***

* The Roman Army: A Bibliography (Dr. J. P. Adams)
* Augustan Legionaries დაარქივებული 2017-11-20 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| ისტორია | *ეს სტატია რომის ისტორიის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
რადიოლოკაციური სადგურის ანტენა
**რადიოტალღები** — ელექტრომაგნიტური გამოსხივება, რომლის ტალღის სიგრძეებიც ელექტრომაგნიტურ სპექტრში ინფრაწითელ გამოსხივებაზე უფრო გრძელია. რადიოტალღებს აქვს სიხშირე 3 კჰც-დან 300 გჰც-მდე, და შესაბამისი ტალღის სიგრძე 100 კილომეტრიდან 1 მილიმეტრამდე. როგორც ყველა სხვა ელექტრომაგნიტური ტალღა, რადიოტალღებიც სინათლის სიჩქარით ვრცელდება. რადიოტალღების ბუნებრივ წყაროებს წარმოადგენს ელვა და ასტრონომიური ობიექტები. ხელოვნურად შექმნილი რადიოტალღები გამოიყენება სტაციონარული და მობილური რადიოკავშირისთვის, რადიომაუწყელობისთვის, რადიოლოკაციებისა და სხვა სანავიგაციო სისტემებისთვის, საკომუნიკაციო თანამგზავრებისთვის, გამოთვლითი ქსელებისა და სხვა მრავალი მოწყობილობისთვის. რადიოტალღების სხვადასხვა სიხშირე სხვადასხვაგვარად ვრცელდება დედამიწის ატმოსფეროში: გრძელ ტალღებს დედამიწის ნაწილის დაფარვა შეუძლიათ ძალიან თანმიმდევრულად, უფრო მოკლე ტალღებს შეუძლიათ იონოსფეროდან არეკლვა და მთელ მსოფლიოში გავრცელება, ხოლო კიდევ უფრო მოკლე სიგრძის რადიოტალღები იდრიკება ან ირეკლება ძალიან სუსტად და ვრცელდება პირდაპირი ხედვის საზღვრებში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* გამოსხივება
* რადიოკავშირი

ლიტერატურა
----------

* Справочник по радиоэлектронным системам. Под ред. Б. Х. Кривицкого. В 2-х тт. — М.: Энергия, 1979.
* Закон РФ «О связи».
* Международный Регламент радиосвязи.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Радиоволны и частоты. Статья.
* Списки различных радиочастот и диапазонов
* Соответствия частот канальных и частотных радиостанций LPD диапазона დაარქივებული 2009-07-25 საიტზე Wayback Machine.
* ГОСТ 24375-80 Радиосвязь. Термины и определения დაარქივებული 2021-09-30 საიტზე Wayback Machine.
**რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლი** (რუს. Дом Рецкера и Хосудовского) — ყოფილი შენობა დონის როსტოვში. მდებარეობდა 1916-1943 წლებში ბუდიონის პროსპექტეზე. თავის დროზე ეს იყო ყველაზე მაღალი შენობა დონის როსტოვში. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში სახლი დაინგრა. 

მისამართი: დონის როსტოვი, ბუდიონის პროსპექტი № 10.

ისტორია
-------

რეცკერისა და ხოსუდოვსკის დანგრეული სავაჭრო სახლი, 1942
რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლი აშენდა ვაჭრების რეცკერისა და ხოსუდოვსკის დაფინანსებით. ბორის ხოსუდოვსკი იყო კომერსანტი, თამბაქოს გამყიდველი. თამბაქოს ბიზნესის გარდა მის ანგარიშზე იყო ტექნიკური კანტორა „კავკასია-დონის საინჟინრი ბიურო". ე. რეცკერიც დაკავებული იყო თამბაქოს ბიზნესით. 

1914 წელს რეცკერისა და ხოსუდოვსკის შვიდსართულიანი სახლის ადგილზე მდებარეობდა პატარა სახლი, რომელშიც განთავსებული იყო ორივე ბიზნესმენის თამბაქოს მაღაზიები. ორივე მფლობელისთვის პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში გააქტიურდა მუშაობა და მათ გადაწყვიტეს აეშენებინათ დიდი მოცულობის სავაჭრო სახლი. შენობის მშენებლობა დასრულდა 1916 წელს არქიტექტორ ლეონიდ ებერგის პროექტის მიხედვით. 

რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლი 1942 წელს
შვიდსართულიან სავაჭრო სახლს ჰქონდა ორი სართული სარდაფი და აგებული იყო მოდერნის სტილში. შენობას ჰქონდა ასო П-ს ფორმის კონფიგურაცია. მდებარეობდა ტაგანროგის (ამჟამად ბუდიონის) პროსპექტზე. ნაგებობის პირველი სართული დაპროექტებული იყო სავაჭრო თვალსაზრისით, ხოლო სარდაფის პირველი სართული გამოიყენებოდა საწყობად. სარდაფის მეორე ქვედა სართულზე მდებარეობდა საქვაბე.

პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში და თეთრების მოძრაობის დროს დონის როსტოვში ცხოვრება მიდიოდა ჩვეულ რეჟიმში. 1920 წელს ქალაქზე წითელი არმიის თავდასხმის დროს, სემიონ ბუდიონის ხელმძღვანელობით, სიტუაცია მკვეთრად შეიცვალა. წითელი არმიის მიერ ქალაქის აღებამ გამოიწვია ნგრევა ქალაქის ცენტრში. ყველაზე პირველად დაზარალდა რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლი. შენობას გაუჩნდა ხანძარი და ძლიერ დაიწვა. შენობა მიტოვებული აღმოჩნდ და გახდა უსახლკაროების თავშესაფარი. 
1923 წლისათვის იგი უკვე საფრთხეს უქმნიდა ქალაქის მოსახლეობას. არსებობდა საფრთხე, რომ კედელი ჩამონგრეულიყო და დაცემოდა მეზობელ შენობას სადაც ცხოვრობდა ასამდე ადამიანი. აღნიშნული საფრთხის შესახებ წერდა გაზეთი „Молот" 1925 წლის 14 აპრილს. 

1929 წელს მოხდა შენობის რესტავრაცია და მასში 1930 წელს რეცკერისა და ხოსუდოვსკის ყოფილ სახლში განთავსდა სასტუმრო „დონი". 1941 წელს ქალაქი დაიპყრეს გერმანელებმა და შენობას კვლავ ხანძარი გაუჩნდა. 1942 წელს გერმანელებმა კვლავ დაიკავეს დონის როსტოვი. ამ დროს ყველა ხიდი იყო დანგრეული. რამდენიმე დღეში გერმანელებმა ააშენეს ხიდი, მაგრამ მათ სჭირდებოდათ კაპიტალური ნაგებობა. გერმანელებმა სამშენებლო მასალად გამოიყენეს რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლის ნანგრევები. სახლი საბოლოოდ დაინგრა 1943 წელს. 

1957 წელს რეცკერისა და ხოსუდოვსკის სახლის ადგილზე ააშენს ოთხასრთულიანი საერთო საცხოვრებელი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Доходный дом Рецкера и Хосудовского или гостиница Дон.
* Доходный дом Рецкера и Хосудовского
**„ახალგაზრდა მარქსისტები"**, საქართველოს ახალგაზრდული სოციალურ-დემოკრატიული ორგანიზაცია. შეიქმნა 1915 წელს თბილისში მარქსიზმის შემსწავლელი წრეების სახით. ორგანიზაციის მთელ პრაქტიკულ საქმიანობას სოციალ-დემოკრატები ხელმძღვანელობდნენ. 

1917 წელს „ახალგაზრდა მარქსისტების" კონფერენციამ აირჩია ცენტრალური კომიტეტის ორგანიზაცია 95-96%-ს საშუალო ფენებიდან გამოსული ახალგაზრდობა და მოსწავლეები შეადგენდნენ. იგი აერთიანებდა 4500-მდე წევრს. ჩატარდა 4 კონფერენცია (I - 1916 წლის დეკემბერი, II - 1917 წლის მარტი, III - 1918, IV - 1920 წლის მარტი). „ახალგაზრდა მარქსისტების" ორგანო იყო ყოველკვირეული ჟურნალი „ახალი კვალი" (1918-1921). 

საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ შემდეგ „ახალგაზრდა მარქსისტების" ორგანიზაცია ეწეოდა ანტისაბჭოურ აგიტაციას, გამოსცემდა არალეგალურ ფურცლებსა და სხვა მასალებს. 1923 წლის 28 ოქტომბერს „ახალგაზრდა მარქსისტების" სალიკვიდაციო ყრილობამ მიიღო რეზოლუცია ორგანიზაციის თვითლიკვიდაციის შესახებ. 

ყრილობის შემდეგ „ახალგაზრდა მარქსისტების" მცირე ნაწილი საქართველოს კომკავშირის რიგებში შევიდა, მეორე კი - ბოლშევიკური საოკუპაციო რეჟიმის წინააღმდეგ აქტიურ იატაკქვეშა მოღვაწეობას განაგრძობდა 1930-იანი წლების დამდეგამდე.

ლიტერატურა
----------

* *დევდარიანი გ.* ნარკვევები საქართველოს კომკავშირის ისტორიიდან, ტფ. 1931;
* *მისივე,* საქართველოს კომკავშირის სათავეებთან, ტფ. 1927;
* საქართველოს კომკავშირის ისტორია, თბ. 1968;
* *თეთვაძე შ.* ქსე, ტ. 2, გვ. 81, თბ. 1977;
* *მისივე*, ენციკლოპედია "საქართველო", ტ. I, 1997, გვ. 277
**რადიო ,,მუზა"** არის პირველი და ერთადერთი რადიოსადგური საქართველოში, რომელიც 24 საათის განმავლობაში კლასიკურ მუსიკას გადასცემს. რადიო „მუზა" სანდრა ელისაბედ რულოვსის ინიციატივით დაარსდა. რადიოსადგურის ჩამოყალიბებაში რამდენიმე ჰოლანდიურმა ორგანიზაციამ მიიღო მონაწილეობა. 

მაუწყებლობის შესახებ ლიცენზია რადიო „მუზა"-მ 2006 წლის დეკემბერში მიიღო, ხოლო რადიოპროგრამები ეთერში 2007 წლის ზაფხულიდან გავიდა. 

2007 წლის ზაფხულიდან რადიო „მუზა" მაუწყებლობდა მხოლოდ თბილისში, FM დიაპაზონზე 95.9. მისი მოსმენა შესაძლებელია უკვე 10 რეგიონში. 
ამით საქართველოს მოსახლეობის 90%-ს შესაძლებლობა აქვს 24 საათის განმავლობაში კლასიკურ მუსიკას უსმინოს.

სიხშირეები
----------

* თბილისი - FM 95.9
* ქუთაისი - FM 101.8
* ბათუმი - FM 103.9
* ზუგდიდი - FM 104.6
* დმანისი - FM 107.6
* დედოფლისწყარო - FM 102.3
* გორი - FM 107.7
* ახალციხე - FM 100.9
* თელავი - FM 101.8
* ახალქალაქი - FM 102.9

გარდა ამისა რადიო „მუზა"-ს მოსმენა შესაძლებელია ინტერნეტის საშუალებით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რადიოსადგურის ოფიციალური საიტი
**ხარისა** — (სომხ. Հարիսա) სომხური ნაციონალური ხორცის კერძი, თავისი გარეგნობით ძალიან წააგავს წვნიანის პიურეს, მზადდება მოხარშული ხორბლისა და ფრინველის ხორცისგან. ჩვეულებრივ, ხარისას ქათმისგან ამზადებენ, მაგრამ ზოგჯერ ინდაურის ან თუნდაც ცხვრის ხორცს იყენებენ მის დასამზადებლად. ხარისა საკმაოდ პოპულარული კერძია სომხეთში. 

დღეს, სომხურ ოჯახებში შენარჩუნებულია ძველთაძველი სამზარეულო ტრადიციები. აქ ყველაზე ხშირად ტოლმას ამზადებენ, თუმცა საკმაოდ პოპულარული კერძია „ხარისა", რომელიც მოხარშული პურის მარცვლებისგან და ქათმისგან კეთდება. ეს არის სქელი ფაფა, რომელიც დამზადებულია კორკოტისგან (გამხმარი ან შემწვარი ხორბალი) და ცხიმიანი ხორცით, ჩვეულებრივ, ქათმის ან ცხვრისგან. მწვანილით ხორცს ანაცვლებენ ხარისაში, როდესაც სომხური რელიგიური დღეებია და მარხვის პერიოდში. მისი მომზადება საკმაოდ დიდ დროს მოითხოვს. კერძი სარიტუალო დანიშნულებასაც კი ატარებდა. ქორწილები, ხალხური დღესასწაულები ამ კერძის გარეშე წარმოუდგენელი იყო. მთელი ღამით მოხარშვის შემდეგ, ტონერის ღუმელში დებდნენ, ძირითადად, კვირას დილით ჭამდნენ. ხარისა სომხური სამზარეულოს განუყოფელი ნაწილია დღესაც. 

გადმოცემის თანახმად, ჰარისას მომზადების ტრადიცია გრიგორ განმანათლებლის სახელს უკავშირდება. ღარიბების გამოსაკვებად იგი სოფლის ხალხისგან დიდი რაოდენობით ხორცს და ბურღულეულს ითხოვდა, ხოლო თავის მოწაფეებს უბრძანებდა, რომ მოერიათ ქვაბში მოთავსებული ხორცი და ამბობდა „ჰარექ სა" - მოურიეთ, აქედან მოდის კერძის სახელწოდება ჰარისა

ხარისას ისტორიული და იდუმალი წარსული აქვს მუსალიერებისთვის. მუსა დაღის გმირული ბრძოლის დროს, ალყაში მოქცეული მუსალიერის მოსახლეობას ხორბლის და თხის ხორცი ჰქონდათ და ამით ამზადებდნენ წვნიანს. ხარისა იყო მათი ერთადერთი საკვები წყარო და მათი გადარჩენისთვის უმნიშვნელოვანესი კერძი.

კერძი უძველესი დროიდან თაობიდან თაობას გადაეცემა. სომხები განსაკუთრებით აღნიშნავენ აღდგომას („ზატიკ"). სწორედ ამ დროს ხდებოდა ტრადიციულად ხარისას მომზადება, ამ დროს სომხურ ოჯახებში ამზადებდნენ განსაკუთრებულად კერძს.

მომზადება
---------

მისი მომზადება ხანგრძლივი, თუმცა ძალიან საინტერესო პროცესია. ხორბალს, ქათმის ან ცხვრის ხორცს წყალში ხარშავენ, ხის კოვზით ურევენ, სანამ ერთიან მასას მიიღებენ. დაგემოვნების დროს უმატებენ ერბოს ან კარაქს. ცნობილია, რომ ის დილის კერძია და ასე იტყვიან ხოლმე - „დილის კერძია, შუადღის შემდეგ არ იჭმევა".

ლიტერატურა
----------

* Т. А. Хатранова Армянская кухня Ростов-на-Дону, 2001 год.
* Статьи Haleem и Harissa в книге Alan Davidson The Oxford Companion to Food, OUP Oxford, 2014 ISBN 019104072X, 9780191040726

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Рецепт арисы
თეფში, რომელიც დამზადებულია ადრეული სამეფოს პერიოდში
**ძველი ეგვიპტის ადრეული სამეფო** — ძველი ეგვიპტის ერთ-ერთი პერიოდი, რომელიც დაახლოებით ძვ. წ. 3100 წელს იწყება, რასაც ქვემო და ზემო ეგვიპტის გაერთიანება მოსდევს. პერიოდი მოიცავს პირველი და მეორე დინასტიების მმართველობას, იგი წინადინასტიური პერიოდის შემდეგ იწყება და მთავრდება ძვ. წ. 2686 წელს, რა დროსაც ეგვიპტეში ახალი პერიოდი ძველი სამეფო იწყება. პირველი დინასტიის დროს ეგვიპტის გაერთიანებასთან ერთად დედაქალაქად აბიდოსის მაგივრად მემფისი ცხადდება, სამეფოს სათავეში კი მეფე-ღმერთი (ფარაონი) დგება. მემფისის დედაქალაქად გამოცხადების შემდეგ ყოფილი დედაქალაქი აბიდოსი სამხრეთის ძირითად წმინდა მიწად დარჩა. ადრეული სამეფოს პერიოდში ჩამოყალიბებული სახე მიიღო ეგვიპტური ცივილიზაციის ნაწილებმა, როგორებიცაა ხელოვნება, არქიტექტურა და რელიგია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ნარმერის პალიტრა
* ძველი ეგვიპტის ადრეული სამეფო
* ძველი ეგვიპტის ადრეული სამეფოს პერიოდი
* წინადინასტიური და ადრეული სამეფოს პერიოდები დაარქივებული 2015-02-25 საიტზე Wayback Machine.

|
|  |
|
| წინამორბედი:წინადინასტიური პერიოდი | **ძველი ეგვიპტის პერიოდი**ძვ.წ. 3150 – 2686 წწ. | შემდეგი:ძველი სამეფო |
**ძველი იაპონური ენა** (იაპონურად 上代日本語 jōdai nihongo მ.შ.ს.დ.მ. 上古日本語 jōko nihongo) — იაპონური ენის უძველესი, დამწერლობის მქონე ერთ-ერთი ფორმა.

დათარიღების პრობლემა
--------------------

ძველი იაპონური ენის ზუსტი დათარიღება გაძნელებულია. დასათარიღებელი დროის ყველაზე მისაღები ზემო ზღვარი უნდა იყოს 794 წელი, როცა დედაქალაქი 
ჰეიჯო-კჲოდან ჰეიან-კჲოში გადაიტანეს. რაც შეეხება დროის ქვემო ზღვარს, იგი სრულიად გაურკვეველია. 

ნაპოვნია ხის დაფებსა და სხვა რელიქტებზე შესრულებული ფრაგმენტული წარწერები, მაგრამ პირველი მეტ-ნაკლები სიდიდის ტექსტი არის კოჯიკი 712 წლიდან. ეს დრო კი სრულიად შემთხვევით ნარას პერიოდს ემთხვევა (710–794 წლები).

დამწერლობა
----------

უძველესი დამწერლობის წყაროებს წარმოადგენს კოჯიკი (712), ფუდოკი (720), ნიჰონ შოკი (720) და მან’ჲოში (771 წლის შემდეგ).

ყველაზე ადრეული ტექსტები იაპონიაში შექმნილია კლასიკურ ჩინურზე, ტექსტებს, სავარაუდოდ, კანბუნის მეთოდით იაპონურად კითხულობდნენ. ტექსტების ნაწილში ჩანს იაპონური გრამატიკის გავლენა. მაგ. ზმნის დაყენება ობიექტის შემდეგ. ამგვარ „ჰიბრიდულ" ტექსტებში დროდადრო ჩინურ ნიშნებს ფონეტიკურ ნიშნებად ანაცვლებდნენ-ხოლმე იაპონური ნაწილაკების გამოსახატავად. დროთა განმავლობაში ჩინური სადამწერლო ნიშნების გამოყენება ისე გახშირდა რომ საბოლოოდ მანიოგანა (Man’yōgana) წარმოიშვა. ეს სისტემა ადგილ-ადგილ ისედაც გამოიყენებოდა კოჯიკის არაპროზაულ ტექსტებში მანამ, სანამ უკვე ჩამოყალიბებული ფორმის მქონე მანიოშუს (Man’yōshū) გამოიყენებდნენ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იაპონოლოგია
* გამოცდა იაპონურ ენაში უცხოელთათვის
* აზიისა და აფრიკის ინსტიტუტი

ლიტერატურა
----------

* Hisataka Omodaka: *Jidaibetsu Kokugo Daijiten: Jōdaihen*. Sanseidō (澤瀉 久孝: 時代別国語大辞典:上代編. 三省堂), 1967, ISBN 4-385-13237-2
* Akiho Yamaguchi, Hideo Suzuki, Ryūzō Sakanashi, Masayuki Tsukimoto: *Nihongo no Rekishi*. Tōkyō Daigaku Shuppankai (山口 明穂, 鈴木英夫, 坂梨隆三, 月本幸: 日本語の歴史. 東京大学出版会), 1997, ISBN 4-13-082004-4
* Susumu Ōno: *Nihongo no Keisei*. Iwanami Shoten (大野 晋: 日本語の形成. 岩波書店), 2000, ISBN 4-00-001758-6
* Samuel E. Martin: *The Japanese Language Through Time*. Yale University, 1987, ISBN 0-300-03729-5
* Marc Hideo Miyake: *Old Japanese. A Phonetic Reconstruction*. RoutledgeCurzon, London, New York 2000, ISBN 0-415-30575-6
* Masayoshi Shibatani: *The Languages of Japan*. Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-36918-5
ინდოელთა რელიგიური წარმოდგენები
-------------------------------

უძველეს ხანაში ინდოელები აღმერთებდნენ ბუნების ძალებს. მათ ჰყავდათ მიწისა და ცის, ცეცხლისა და ჭექა-ქუხილის, მზისა და ქარის ბოროტი და კეთილი ღმერთები. ინდოელებმა მრავალი ღმერთიდან ერთი, ყველაზე უძველესი და უძლიერესი-ბრაჰმა გამოყვეს. ინდოელთა წარმოდგენით, ბრაჰმამ ქვეყნის მოსახლეობა ოთხ ძირითად ნაწილად-ვარნად დაყო. პირველ ვარნას ქურუმები შეადგენდნენ. მეორე ვარნა მეომრებსა და მოხელეებს აერთიანებდა. მიწათმოქმედნი, მესაქონლეები, ხელოსნები ვაჭრები მესამე ვარნას წარმოქმნიდნენ, ხოლო მეოთხე ვარნა დაპყრობილი ტომებისა და უთვისტომოებისგან შედგებოდა.ვარნებს შორის რაიმე ნათესაურ კავშირს ან ერთი ვარნიდან მეორეში გადასვლას ბრაჰმას კანონი სასტიკად კრძალავდა. ადამიანებს, რომლებიც არც ერთ ვარნას არ განეკუთნებოდნენ, მიუკარებლები ეწოდებოდათ. მათი შეხება და შეხედვაც კი შეურაცხყობის ტოლფასად მიიჩნეოდა. ისინი სახელმწიფოში ყველაზე ჭუჭყიან და მძიმე სამუშოს ასრულებდნენ.ქრ.შ-მდე VI საუკუნეში ინდოეთის ერთ-ერთი პატარა სამეფოს უფლისწულმა გაუტამამ, თქმულების მიხედვით, მიატოვა ოჯახი ცალკე განდგომილი ცხოვრება დაიწყო. მან ხანგრძლივი ფიქრისა და განსჯის, თავის თავში ჩაღრმავების შედეგად, შეიცნო ჭეშმარიტება. იგი გახდა ბუდა ანუ „გასხივოსნებული". გაუტამამ ახალი რელიგიის ბუდიზმის ქადაგება დაიწყო. ბუდიზმი უარყოფდა ინდოეთის ვარნებად დაყოფას და ყოველგვარ ძალადობას. ამ მოძღვრების თანახმად, სიკვდილის შემდეგ ადამიანის სული სხვა ცოცხალ არსებაში (ცხოველში, ფრინველში, მწერში, მცენარეში ან ისევ ადამიანში) გადასახლდება.

ლიტერატურა და მეცნიერება ძველ ინდოეთში
--------------------------------------

ქრ.შ-მდე V–VI საუკუნეებში ბრაჰმანებმა ლიტერატურული ენა სანსკრიტი და მისი შესატყვისი გრამატიკაც შექმნეს. ინდოელმა მეცნიერებმა, მსოფლიოში პირველებმა გამოთქვეს მოსაზრება, რომ დედამიწას აქვს სფეროს ფორმა და ბრუნავს თავისი ღერძის გარშემო. ჯერ კიდევ დრავიდების ხანაში ინდოელმა მეცნიერებმა ნულის მნიშვნელობა შემოიღეს. ნულის დახმარებით ერთიდა იგივე ციფრი ათეულის, ასეულის და ა.შ. რიცხვის აღმნიშვნელი შეიძლება ყოფილიყო. ინდოელთა ეს გამოგონება მოგვიანებით არაბებმა აზიისა და ევროპის ქვეყნებში გაავრცელეს. ამიტომ მათ არაბული ციფრები ეწოდა. მსოფლიო ცივილიზაციის ძველმა ინდოელებმა თანამედროვე სპორტის ერთ-ერთი სახეობა-ჭადრაკი დაუტოვეს. ეს თამაში უძველესი დროიდან აზიისა და ევროპის ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც, დიდი მოწონებით სარგებლობდა.სანსკრიტულ ენაზეა დაწერილი ინდოელთა საყვარელი და საამაყო პოემები: „მაჰაბჰარატა" და „რამაიანა". „მაჰაბჰარატაში" არაჩვეულებრივი სიმძაფრითაა ასახული ორ გვარს შორის ხელისუფლებისათვის ბრძოლის მრავალწლიანი და დაძაბული ისტორია. პოემა „რამაიანა" მოგვითხრობს უფლისწულ რამას გმირულ ბრძოლებზე თავისუფლებისა და სამართლიანობისთვის. ინდოელი ხალხი შესანიშნავი იგავ-არაკების ავტორიც იყო. ინდოელთა ლიტერატურულ ნაწარმოებებში გამოიხატა ხალხის შეხედულებები ადამიანის როგორც საუკეთესო, ისე მანკიერ თვისებებზე.