კიდანელი არწივებით მონადირეები ცხენებზე, X საუკუნე
**არწივებით ნადირობა** — ნადირობის ტრადიციული ფორმა, რომელიც გავრცელებულია ევრაზიულ სტეპში, თურქულენოვან და მონღოლ ხალხებში. თანამედროვე მსოფლიოში არწივებით ნადირობენ ყაზახები და ყირგიზები როგორც ყაზახეთსა და ყირგიზეთში, ასევე მონღოლეთის ბაიან-ულგიის და ჩინეთის სინძიანის პროვინციაში. ეს ხალხები მეტად ცნობილნი არიან მთის არწივით ნადირობით, მაგრამ სანადიროდ ასევე იყენებენ ქორს, გავაზს და შავარდენს.

ტერმინოლოგია
------------

როგორც ყაზახურ, ასევე ყირგიზულ ენებში არსებობს ცალკეული ტერმინები ისეთიადამიანების მოსახსენიებლად რომლებიც მტაცებელი ფრინველებით ან თუნდაც არწივებით ნადირობენ.

ყაზახურ ენაში მონადირეებისთვის დამკვიდრებულია ორი ტერმინი: *ყუსბეგი* და *საიატში*. ტერმინი *ყუსბეგი* მომდინარეობს ორი სიტყვისგან: *ყუს* (ფრიველი) და *ბეკ* (მბრძანებელი), რაც სიტყვა-სიტყვით „ფრინველების მბრძანებელს" ნიშნავს. ძველ თურქულ ენაზე *კუშ ბეგი* ხანის ყველაზე მნიშვნელოვან მრჩეველს ეწოდებოდა, რაც არწივებით მონადირეების პატივსაცემობას უსვამს ხაზს. *საიატში* სიტყვა *საიტი*-დან მოდის რაცფრინველების მწვრთნელს ნიშნავს, სუფიქსი -*ში* კი თურქულ ენებში პროფესიული ტიტულების აღსანიშნავად გამოიყენება. ყაზახური სიტყვა იმ ფრინველების მწვრთნელებისთვის, რომლებიც არწივებით ნადირობენ არის *ბიურქითში*, რაც *ბიურქითი*-დან (მთის არწივი) მომდინარეობს. ქორის აღსანიშნავად გამოიყენება ტერმინი *ყარაშიღაში*, რაც *ყარაშიღა*-დან მომდინარეობს (ქორი).

ყირგიზულ ენაში ფრინველების მწვრთნელების სახელწოდებაა *მიუნიუშქიორი* (münüshkör). იმ ადამიანს, რომელიც ძირითადად არწივებით ნადირობის *ბიურქიუთჩიუ* (bürkütchü) ეწოდება, რაც, თავის მხრივ, *ბიურქიუთი*-დან წარმოიშვა (მთის არწივი).

ისტორია
-------

ისტორიული ჩანაწერების თანახმად, ფრინველებით ნადირობის ტრადიცია სამი ათასი წლის წინ გაჩნდა. შუა საუკუნეების იტალიელი მოგზაურის, მარკო პოლოს ნაშრომებში ნახსენებია, რომ ყუბილაის 5000-მდე თეთრი შავარდენი ჰყავდა ნადირობისთვის. შუა საუკუნეებში მეფეებსა და ხანებს, რომლებიც მართავდნენ ცენტრალურ აზიასა და ყაზახეთს, ასევე ყირიმსა და ვოლგის რეგიონს სასახლეში სპეციალურად ფრინველები ჰყავდათ.

### კიდანები

ახალი წელთაღრიცხვით 936-945 წლებში კიდანებმა, მომთაბარე ხალხმა მანჯურიიდან დაიპყრეს ჩრდილოეთ ჩინეთის ნაწილი. 960 წელს ჩინეთი სუნის დინასტიამ დაიპყრო. სუნის დინასტიამ თავიდანვე ვერ შეძლო გაეკონტროლებინა კიდანები, რომლებმაც ჩინური კულტურა შეითვისეს. ჩინეთის 300-წლიანი მმართველობის განმავლობაში სუნის დინასტიას უწევდა ხარკი გადაეხადა კიდანებისთვის, რათა მათ სუნის დინასტიის სხვა ნაწილი არ დაეპყროთ. მიუხედავად იმისა, რომ კიდანებმა ჩინური კულტურა შეითვისეს, მათ მაინც შეინარჩუნეს მომთაბარეთა ტრადიციები და მათ შორის არწივებით ნადირობა.

### ყირგიზები

1207 წელს მომთაბარე ყირგიზებზე კონტროლი ჩინგიზ ყაენის ვაჟმა, ჯუჩიმ დაამყარა. მონღოლთა მმართველობის მიუხედავად, ყირგიზებმა მაინც შეინარჩუნეს მომთაბარეთა ტრადიციები, მათ შორის არწივების გაწვრთნის წესი. არქეოლოგების აზრით ცენტრალურ აზიაში არწივების მოთვინიერება ძველი წელთაღრიცხვით პირველ ან მეორე ათასწლეულში დაიწყეს.

ყაზახი არწივებით მონადირე ალტაი ტავან ბოგდის ეროვნულ პარკში, მონღოლეთში
### ყაზახები

ყაზახეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის არსებობის პერიოდში, ბევრი ყაზახი გაიქცა მონღოლეთში, რათა კოლექტივიზაციისთვის თავი აერიდებინათ და მომთაბარე ცხოვრების წესზე უარი არ ეთქვათ. ისინი ბაიან-ულგიის აიმაკში დასახლდნენ და აქ გააგრძელეს არწივებით ნადირობის ტრადიცია. დღესდღეობით ბაიან-ულგიის პროვინციაში შემორჩენილია 250-მდე არწივებით მონადირე, რომლებიც ალთაის მთებში, დასავლეთ მონღოლეთში ცხოვრობენ. ისინი ძირითადად წვრთნიან მთის არწივს, რომელთა საშუალებითაც ცხენზე შემჯდარნი ნადირობენ კორსაკსა და ჩვეულებრივ მელაზე. არწივების საშუალებით ყაზახები მელიებსა და კურდღლებზე ძირითადად ზამთრის ცივ თვეებში ნადირობენ, როდესაც თოვლზე მათი დანახვა, შეფერილობიდან გამომდინარე, მარტივია. ყოველ ოქტომბერს არწივებზე ნადირობის ყაზახურ წეს-ჩვეულებებს აჩვენებენ ყოველწლიურ მთის არწივის ფესტივალზე. მიუხედავად იმისა, რომ ყაზახეთის მთავრობა ცდილობდა ამ ყაზახური ტრადიციების უკანვე, ყაზახეთში დაბრუნებას, მონადირეთა უმეტესობა კვლავ მონღოლეთში დარჩა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სტატია არწივებით ნადირობაზე ყაზახურად, ფოტოსურათებით
* ალთაური არწივებით ნადირობა
* მთის არწივის ფესტივალი

სქოლიო
------

1. ↑  Keen, Dennis. Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 ნოემბერი 2015. ციტირების თარიღი: 30 September 2014
2. ↑   (1980) *The Encyclopaedia of Islam*. Leiden:  E. J. Brill,   გვ. 18.
3. ↑  The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p.170
4. ↑  China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p.100
5. ↑  5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p.115
6. ↑  Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26
7. ↑  Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/ UNESCO
8. ↑  相馬拓也 2008「形象なき文化遺産としての狩猟技術: キルギス共和国イシク・クル湖岸における鷹狩猟のエスノグラフィ」『国士舘大学地理学報告2007（第16号）』: pp.99-106
9. ↑  Archived copy. ციტირების თარიღი: December 1, 2013
10. ↑
11. ↑  Archived copy.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-10-17. ციტირების თარიღი: 2015-10-17
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-06-21. ციტირების თარიღი: 2021-04-14.