recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***ქარიშხლიანი უღელტეხილი*** **—** 1847 წლის ემილი ბრონტეს რომანი, რომელიც თავდაპირველად გამოიცა მისი ფსევდონიმით **ელის ბელი**. წიგნი ეხება დასავლეთ იორკშირში მცხოვრები აზნაურების ორ ოჯახს, ერნშოუსა და ლინტონებს, და მათ მშფოთვარე ურთიერთობებს ერნშოუს აყვანილ შვილთან, ჰითკლიფთან. რომანზე დიდი გავლენა მოახდინა რომანტიზმმა და გოთურმა მხატვრულმა ლიტერატურამ.

*ქარიშხლიანი უღელტეხილი* დღეს ინგლისურად დაწერილ რომანებს შორის ერთ-ერთ საუკეთესოდ მიიჩნევა, მაგრამ ავტორის თანამედროვეთა შეფასებები პოლარიზებული გახლდათ. რომანი საკამათო იყო ფსიქოლოგიური და ფიზიკური ძალადობის, მათ შორის ოჯახური ძალადობის აღწერისა და ვიქტორიანული მორალისა და რელიგიურ-სოციალური ღირებულებების გამოწვევის გამო. 

*ქარიშხლიანი უღელტეხილი* მრავალი არტისტის შთაგონების წყარო გამხდარა. ინგლისელ მომღერალ კეიტ ბუშს ეკუთვნის ამავე სახელწოდების სიმღერა. რომანის მიხედვით ასევე გადაიღეს რამდენიმე ფილმი და სერიალი, ის დაიდგა თეატრშიც.

ცნობები
-------

1. ↑  Eagleton, Terry (2005). *Myths of Power. A Marxist Study of the Brontës*. London:  Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-4697-3.
**ყვარლის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმის ეზოში, ყვარელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. გადმოცემით 1873 წელს ლეკების შემოსევის დროს, ილია ჭავჭავაძის ფეხმძიმე დედა ამ კოშკში დაუმალავთ და სწორედ აქ დაბადებულა დიდი პოეტი და საზოგადო მოღვაწე.

1986 წელს ძეგლზე სარესტავრაციო სამუშაოები ჩაატარა სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნომ (პროექტის ავტორი, არქიტექტორ-რესტავრატორი გ. ნიკოლაძე). აღდგა ხის სართულშუა გადახურვები, ბანის სართულზე ქონგურებისა და მაშიყულების ნაწილი. პირველ სართულზე დაიგო აგურის იატაკი. შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი პირველ სართულზეა, ჩრდილოეთ კედლის შუაში. კარი სწორკუთხაა. შესასვლელის გვერდებზე თითო შეწყვილებული სათოფურია. მსგავსი ორ-ორი სათოფური დანარჩენ კედლებშიცაა. სამხრეთ კედელში მოწყობილია ორი ნიშა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში კი, თითო-თითო.

მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, თაღოვანი ბუხარია, მის მოპირდაპირედ - განიერი ნიშა. ოთხივე კედელში, აქაც, სათოფურებია. მესამე სართულის ოთხივე კედელში ორ-ორი შეწყვილებული სათოფურია. მეოთხე სართული ბანია, რომლის კედლები თავმომრგვალებული ქონგურებითაა დასრულებული. ბანის ოთხივე კედელში განლაგებულია ნისკარტისებრი მაშიყულები. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო ხის კიბით.
კოშკის გარეგნობა მარტივია. შესასვლელის თავზე გამოსახულია წყობაში შეღრმავებული ტოლმკლავა ჯვარი.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 336.
**შალუტაშვილების მარანი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის ქალაქ კასპში. 

მარანი აშენებულია სხვადასხვა ზომის ნატეხი და ყორე ქვით. შენობა წაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ. მარანში ჩასასვლელია ოთხსაფეხურიანი ქვის კიბით. ინტერიერის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მოწყობილია რიყის ქვით ნაშენი საწნახელი. საწნახელის გრძივ კედელზე, გარედან გაკეთებულია პატარა სამკუთხა ნიში, ხოლო მის ქვემოთ, ქვევრისკენ მიმართული ლითონის მილია დატანებული, რომელიც სადინარის ფუნქციას ასრულებს. 

მარნის კედლებს იატაკის დონიდან დაახლოებით 0,5 მ. სიმაღლეზე, გარდა სამხრეთის კედლის შუა მონაკვეთისა თითქმის სრულად შემოუყვება ყორე ქვით ამოყვანილი კედლის სიბრტყიდან შვერილი საფეხური. აღნიშნული შვერილის სამხრეთ და დასავლეთ ნაწილში გაკეთებულია ორ-ორი თაღოვანი ნიში. დასავლეთი კედლის მარცხენა ნაწილში, ზემოთ განთავსებულია მართკუთხა ფორმის ღიობი. მარნის ჭერი გამართულია ხის კონსტრუქციით, ორ დედაბოძზე დაფუძნებულ კოჭზე პერპენდიკულარულად დალაგებულია ხის ძელები, რომლებზეც შემდეგ დაფენილია ხის ფიცრები. მარანში ჩაყრილი ქვევრების გარშემო იატაკი ნაწილობრივ ბეტონისაა, ხოლო ნაწილობრივ სხვადასხვა ფორმის ქვის ფილებითაა მოკირწყლული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 29896
**შალვა (ჟუტუ) გიორგის ძე ჩხიკვაძე** (დ. 19 დეკემბერი, 1914 — გ. 1976) — ქართველი მსახიობი, რესპუბლიკის სახალხო არტისტი. წევრი მუსიკალური დუეტისა ძაგნიძე და ჩხიკვაძე.

ბიოგრაფია
---------

მუშაობდა მოზარდ მაყურებელთა თეატრში, სადაც შეხვდა ვალიკო ძაგნიძეს, 1938 წელს შეიქმნა დუეტი ძაგნიძე და ჩხიკვაძე. თავდაპირველად ცნობილი მუსიკალური ნაწარმოებების მუსიკებზე ფელეტონებს ჰქმნიდნენ და ასრულებდნენ, რითაც მეტად გაითქვეს სახელი.

მეორე მსოფლიო ომის დროს დაჭრილი ჯარისკაცების გართობისთვის იქმნებოდა არტისტული ბრიგადები, დუეტმაც ვალიკოს მეუაღლესთან, მომღერალსა და მსახიობ გოგუცა კუპრაშვილთან ერთად შექმნა კოლექტივი, რომელმაც 600-მდე კონცერტი გამართა. ძაგნიძისა და ჩხიკვაძის საესტრადო ვოკალურმა დუეტმა და მათმა ხელოვნებამ დიდად შეუწყო ხელი ჩვენში ამ ჟანრის განვითარებას.

1945 წლიდან მოღვაწეობა განაგრძო მარჯანიშვილის თეატრში, პარალელურად მოღვაწეობდა კინოში და ესტრადაზე. ვალიკო ძაგნიძესთან ერთად, როგორც მუსიკალურ დუეტს მიღებული აქვს მონაწილეობა ფილმებში: „საბუდარელი ჭაბუკი" და „ბედნიერი შეხვედრა".

გარდაიცვალა 1976 წელს.

ფილმოგრაფია
-----------

* 1949:„ბედნიერი შეხვედრა" (ჭიჭიკო) რეჟ. ნიკოლოზ სანიშვილი

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
-----------------------------

* საქართველოს სახალხო არტისტი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ჩხიკვაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* შალვა ჩხიკვაძე [დაარქივებული] — ეროვნული ფილმოგრაფია
**ქარიშხალასნაირნი** (ლათ. Procellariiformes) — ფრინველთა რიგი. ზღვის ფრინველები არიან, ხმელეთზე მხოლოდ გამრავლების პერიოდში გამოდიან. კოლონიურად ბუდობენ ზღვების ნაპირებზე. მონოგამები არიან. დებენ 1 კვერცხს (სახეობათა მიხედვით, ზოგი ნიადაგში ამოთხრილ ორმოში, ზოგი კლდეებში, ნაპრალებში, ქვებქვეშ), ინკუბაცია გრძელდება 6 კვირიდან (მცირე ფორმები) — 2 თვემდე. მართვები ტოვებენ ბუდეს 2-6 თვისა. სამხრეთ ნახევარსფეროში მობუდარ ფრინველთა ნაწილი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზღვებზე ზამთრობს. გარეგნულად თოლიებს ჰგვანან, კარგად ფრენენ და ცურავენ, იშვიათად ყვინთავენ. რიგი მოიცავს 4 ოჯახსა და 26 გვარში გაერთიანებულ 138 სახეობას. შავ და აზოვის ზღვებზე ნობადობისას გვხვდება პატარა ქარიშხალა (ლათ. Puffinus puffinus), რომელიც შესაძლოა მცირე რაოდენობით აჭარაში ბუდობდეს. ქარიშხალასნაირნი იკვებებიან უხერხემლოებით, თევზებით, მძორით, გემებიდან გადაყრილი ნარჩენებით.

ლიტერატურა
----------

* *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 490.

სქოლიო
------

1. ↑  ქარიშხალასნაირნი (TSN 174512). ინტეგრაციული ტაქსონომიის საინფორმაციო სისტემა.
**შალვა რაჟდენის ძე ცინცაძე** (დ. 21 ნოემბერი [ძვ. სტ. 8 ნოემბერი], 1900, ლანჩხუთი — გ. 14 სექტემბერი, 1937) — ქართველი ქიმიკოსი და აგროქიმიკოსი. ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი [ანალიზური ქიმია, 1929 (გერმანია), აგროქიმია, 1932 (საფრანგეთი), 1936 (სსრკ)], პროფესორი (1936).

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ოზურგეთის მაზრის შეძლებული გლეხის ოჯახში. მისი ძმა იყო ექიმი და პოლიტიკური მოღვაწე იოსებ ცინცაძე. 1923 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და იქვე დაიწყო მუშაობა პროფესორ პეტრე მელიქიშვილის ხელმძღვანელობით. შემდგომში პეტრე მელიქიშვილის ინიციატივით და ხელშეწყობით 1924-1927 წლებში მივლინებული იქნა მოსკოვის კლიმენტ ტიმირიაზევის სახელობის სასოფლო-სამეურნეო აკადემიის აგრონომიული ქიმიისა და მცენარეთა ფიზიოლოგიის ლაბორატორიაში აკადემიკოს დიმიტრი პრიანიშნიკოვთან. პარალელურად შალვა ცინცაძე მეცნიერულ კვლევას აწარმოებს მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიური და ორგანული ქიმიის ლაბორატორიაში აკადემიკოს ნიკოლოზ ზელინსკის ხელმძღვანელობით. 1927-1930 წლებში გერმანიის (ბერლინისა და ბრესლაუს უნივერსიტეტები), 1930-1933 წლებში საფრანგეთის (პარიზის უნივერსიტეტი), 1933-1934 წლებში ინგლისის (ლონდონის უნივერსიტეტი), 1934-1935 წლებში ამერიკის შეერთებული შტატების (რატგერსის უნივერსიტეტი, ჯონ ჰოპკინზის უნივერსიტეტი, კალიფორნიის უნივერსიტეტი) სამეცნიერო დაწესებულებებში.

გერმანიაში ყოფნისას სწავლობდა ბერლინისა და ბრესლაუს უნივერსიტეტებში. აქვე დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია ანალიზურ ქიმიაში თემაზე: „ფოსფორისა და დარიშხანის მჟავების კოლორიმეტრიული განსაზღვრის მეთოდი".

1935 წელს დაბრუნდა საქართველოში. იმავე წლიდან იყო თსუ-ის ანალიზური ქიმიის კათედრის პროფესორი და პეტრე მელიქიშვილის სახელობის ქიმიის ინსტიტუტის ანალიზური ქიმიის განყოფილების გამგე. 1936 წლიდან თსუ-ის ქიმიის ფაკულტეტის დეკანი. 1936 წლიდან სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტში დააარსა აგროქიმიური კათედრა.

ცინცაძის შრომები ძირითადად ეხება ანალიზური ქიმიის და აგროქიმიის საკითხებს. ფართოდაა ცნობილი ცინცაძის ნაზავი, ცინცაძის რეაქტივი, მის მიერ შემუშავებულია კალიუმის განსაზღვრის კოლორიმეტრიული მეთოდი, ორიგინალური კონსტრუქციის ქიმიური აპარატურა და სხვ. პროფესორი შალვა ცინცაძე შეეწირა 1937 წლის რეპრესიებს. იგი დახვრიტეს 1937 წლის 14 სექტემბერს. 1957 წელს სსრკ უმაღლესი სასამართლოს სამხედრო კოლეგიის მიერ მიღებული დადგენილების საფუძველზე შალვა ცინცაძე რეაბილიტირებულია.

ლიტერატურა
----------

* *მენაღარიშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 222.
* *ავალიანი ა.* შალვა ცინცაძე – მეცნიერი და მკვლევარი, თბ. 1982.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ცინცაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ქჰიეუ პონარი** (ქმერ. ខៀវ ពណ្ណារី; დ. 3 თებერვალი, 1920 — გ. 1 ივლისი, 2003) — კამბოჯელი პოლიტიკოსი და საზოგადო მოღვაწე, კამპუჩიის კომუნისტური პარტიის წევრი, წითელი ქმერების ლიდერის პოლ პოტის ყოფილი ცოლი და იენგ სარის ცოლის, ქჰიეუ ტირიტის და. კამბოჯელთა გენოციდის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. გენოციდისა, რომელმაც იმსხვერპლა 1,7-დან 3 მილიონამდე კამბოჯელი. ცნობილი იყო სახელით „და ნომერი პირველი".

ბიოგრაფია
---------

ქჰიეუ პონარი დაიბადა 1920 წელს ბატამბანგის პროვინციაში. თავს დაზე, ქჰიეუ ტირიტიზე, 12 წლით ადრე. მათი მამა იყო მოსამართლე, მან მეორე მსოფლიო ომის დროს მიატოვა ოჯახი და გაიქცა კამბოჯის პრინცესასთან ერთად. ქჰიეუ პონარიმ განათლება მიიღო სისოვატის ლიცეუმში. ლიცეუმი დაასრულა 1940 წელს და გახდა პირველი კამბოჯელი ქალი, რომელმაც მიიღო ბაკალავრის ხარისხი.

1949 წელს თავის უმცროს დასთან ერთად დატოვა კამბოჯა და გაემგზავრა პარიზში, სადაც სწავლობდა ქმერულ ენათმეცნიერებას. აქვე მისი და, 1951 წელს ცოლად გაჰყვა იენგ სარის და შეიცვალა სახელი, ამის შემდეგ მას ეწოდება იენგ ტირიტი. 1956 წელს ცოლად გაჰყვა სალოტ სარს, მათ ქორინების დღედ შეარჩიეს 14 ივლისი - ბასტილიის აღების დღე. ორივე და თავის ქმრებთან ერთად შემდეგში ცნობილი გახდნენ „ოთხთა ბანდის" სახელით. პონარი დაუბრუნდა სისოვატის ლიცეუმს მასწავლებლის სახით. 

1960-იან წლებში მისი პარტიული მოღვაწეობის შესახებ მცირე ინფორმაციაა შემონახული. თუმცა ცნობილია, რომ 1973 წელს იგი იყი კამპუჩიის კომუნისტური პარტიის მდივანი კამპონგთჰომის პროვინციაში. 1970 წელს, სახელმწიფო გადატრილაების შემდეგ ქმართან ერთად გაიქცა ჯუნგლებში. სწორედ ამ პერიოდში მას დაეწყო შიზოფრენია: იგი შეპყრობილი იყო განცდით, თითქოს ვიეტნამელები ცდილობდნენ მისი და მისი ქმრის მოკვლას. წითელი ქმერების მიერ ხელისუფლებაში მოსვლის დროისათვის ფსიქიკური მდგომარეობა იმდენად გაუუარესდა, რომ რაიმე სამსახურის დაკავების საშუალება არ ჰქონია, თუმცა 1976 წელს მაინც დაიკავა კამპუჩიის ქალთა ეროვნული ასოციაციის თავჯდომარის თანამდებობა, ხოლო 1978 წელს იგი წარმოგვიდგება, როგორც „წითელი ქმერების რევოლუციის დედა". 

პოლ პოტთან განქორწინება მაოხდინა 1979 წელს ვიეტნამელების ინტერვენციის დაწყების შემდეგ. 1996 წელს თავის დასთან და სიძესთან ერთად კამბოჯის მთავრობისაგან მიიღო ამნისტია. მას არ გაუგია პოლ პოტის გარდაცვალების შესახებ, არ იცოდა ისიც, რომ იგი მეორედ დაქორწინდა 1985 წელს და, რომ მას ამ ქორწინებიდან ჰყავდა შვილები. 

გარდაიცვალა სიმსივნით 2003 წლის 1 ივლისს 83 წლის ასაკში.

ლიტერატურა
----------

* Elizabeth Becker : *Khieu Ponnary, 83, First Wife Of Pol Pot, Cambodian Despot*, in New York Times, July 3, 2003, pA20
* *Khieu Ponnary; Obituary*, in The Times, London, July 8, 2003 p31
* Philip Short. *Pol Pot: Anatomy of a Nightmare.* Henry Hot and Company, 2005.

სქოლიო
------

1. ↑  David P. Chandler (1999). *Brother Number One: A Political Biography of Pol Pot*.  Westview Press,   გვ. 32. ციტირების თარიღი: 2007-11-15.
2. 1 2  Thet Sambath (October 20, 2001). „Sister No. 1 The Story of Khieu Ponnary, Revolutionary and First Wife of Pol Pot". The Cambodia Daily, WEEKEND. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-09-02. ციტირების თარიღი: 2007-11-15.
**ქოროღოს ცეცხლისჯვრის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქოროღოს სამხრეთ-დასავლეთით 3-4 კილომეტრზე, მაღალ მთაზე, კომპლექსში შედის მიჯრით განლაგებული ეკლესია, ზურგიანი კოშკი და საცხოვრებელი ნაგებობა. ეკლესია დარბაზულია, განეკუთვნება IX-X საუკუნეებს. სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის. ნაგებია ტლანქად დამუშავებული ნატეხი ქვითა და მოყვითალო ფერის კირხსნარით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგრეულია ჩრდილოეთ კედლის დიდი ნაწილი და განიბი კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. უაფსიდო ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, ბრტყლად გადახურული სარკმელი, რომლის გარეთა ღიობი ზემოთკენ მკვეთრად ვიწროვდება და დასრულებულია ერთ ქვაში გამოკვეთილი, თითქმის წრის ფორმის თაღით. მეორე, შიგნით სწორკუთა და გარედან თაღოვანი სარკმელი დასავლთ კედელშია. ორივე სარკმლის რაფა საფეხურებიანია. გრძივ კედლებზე ორ-ორი დეკორატიული თაღია. კამარა ეყრდნობოდა შია და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღს. ინტერიერი შელესილია.

კედლებზე შემორჩენილია XVI-XVII მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიის ფასადები სადაა, აღმოსავლეთის სარკმლის თავზე გამოყვანილია ნახევარწრიული სადა წარბი. მინაშენი ეკლესიის თანდართულია და ეკლესიაზე ოდნავ უფრო გრძელია. შესასვლელი მას სამხრეთ-დასავლეთიდან, ეკლესიის შესასვლელის პირდაპირ ჰქონდა. მოგვიანებით მინაშენის დასავლეთ ნაწილში ტიხარი ჩააშენეს და ვიწრო ტალანი მოაწყვეს. მინაშენში შესასვლელი ტალანიდანაა. აღმოსავლეთით შიგნით სწორკუთხა და გარედან თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის სამხრეთით ერთი სწორკუთხა ნიშია. მსგავსი, მიჯრით განლაგებული ოთხი ნიშია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმელს რელიეფური წარბი ამკობს. შესასვლელის არქიტრავის ქვაზე ბოლოებაზნექილი სადა ლილვით ცრუ ტიმპანია მოსაზღვრული, რომელზეც ბოლოებგაშლილი ჯვარია ჩაკვეთილი. შემორჩენილია ეკლესიის და მინაშენის თაროსებრი ლავგარდნის ფრაგმენტები. იგი ნახევარწრიული თაღების მწკრივითაა მორთული. ზურგიანი კოშკი ეკლესიის მინაშენს დასავლეთიდან ეკვრის.

აგებულია X-XI საუკუნეში. ექვსსართულიანია და ზემოთ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: მონგრეულია VI სართულის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ჩამოშლილია სართულშუა გადახურვები. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუა. შესასვლელი ტრაპეციის ფორმისაა, გაჭრილია აღმოსავლეთ სწორ კედელში. მიწიდან 3 მეტრ სიმაღლეზე. ამავე მხარეს II, III, IV და V სართულებზე თითო ვიწრო სარკმელია. V სართულს ერთი სარკმელი სამხრეთითაც აქვს. ბოლო VI სართული აღმოსავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით ხისმოაჯირიანი ფართო თაღებით იყო გახსნილი. კოშკის სართულშუა გადახურვისათვის გამოყენებული იყო ქვის ფილები. სართულები ერთმანეთს ოთხკუთხა საძრომებით უკავშირდებოდა. საცხოვრებელი ნეგებობა კოშკსა და მინაშენზე სამხრეთიდანაა მიდგმული. ორსართულიანია, გეგმით ტრაპეციული, განეკუთვნება გვიანდელ სუა საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია. შემორჩენილია I და II სართულის კედლების მცირე ნაწილი. სართულშუა გადახურვა ჩამოშლილია. შესასვლელი აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთანაა. კარი არქიტრავითაა გადახურული. მასზე ცრუ ტიმპანია ამოკვეთილი. დასავლე კედელი ყრუა. სამხრეთ კედლეში ორი სწორკუთხა სარკმელია, აღმოსავლეთში - ერთი.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 330-331.
**შალვა ხიდაშელი** (დ. 31 მაისი, 1911, ცხინვალი — გ. 21 სექტემბერი, 1994) — ქართველი მეცნიერი და ფილოსოფოსი. ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი (1963), აკადემიკოსი.

ბიოგრაფია
---------

1931 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი კლასიკური ფილოლოგიის განხრით. 1933-1936 წლებში სწავლობდა ლენინგრადის ენის, ისტორიისა და ლიტერატურის ინსტიტუტის ასპირანტურაში ანტიკური ფილოსოფიის სპეციალობით.

1936 წელს მუშაობას იწყებს რუსთაველის ეპოქის მუზეუმში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ივანე ჯავახიშვილი. იყო მეორე მსოფლიო ომის მონაწილე. 1946 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტში. 1967 წლიდან სათავეში ედგა ქართული ფილოსოფიის ისტორიის განყოფილებას. მისი მეცნიერული კვლევა-ძიების მთავარი სფერო იყო ქართული კულტურის ისტორია, კერძოდ, ქართული მატერიალურ-კულტურული ძეგლების შესწავლა, ქართული ფილოსოფიის ისტორია, ქართული რენესანსის საკითხები, რუსთველოლოგია. 1990-იან წლებში იგი აქტიურად იღვწოდა პუბლიცისტიკის სფეროში, კერძოდ, მისი სტატიები მიძღვნილი იყო ეროვნული პრობლემების, ზნეობისა და პოლიტიკის საკითხებისადმი. იგი ძირითადად იკვლევდა IV-XIX საუკუნეების ქართული ფილოსოფიის ისტორიას, მის სხვადასხვა მონაკვეთს მიუძღვნა მონოგრაფიული გამოკვლევები. იგი შალვა ნუცუბიძის ტრადიციების გამგრძელებელია ქართული ფილოსოფიის ისტორიის, რენესანსის პრობლემების დამუშავებასა და რუსთველოლოგიაში. ამასთან, მას „კვლევის საკუთარი გზა" (შ. ნუცუბიძე) გააჩნდა, რაც უპირველესად გამოიხატებოდა შუა საუკუნეების ქართული კულტურის აქსიოლოგიის (ღირებულების თეორიის) პოზიციიდან განხილვაში. შალვა ხიდაშელის მოღვაწეობაში განსაკუთრებით ნაყოფიერი იყო 1981-1993 წლები, როდესაც მან გამოაქვეყნა 50-მდე მეცნიერული ნაშრომი, მათ შორის, ოთხი მონოგრაფია და ორი პუბლიცისტური კრებული. ქართული ფილოსოფიის ისტორიაში მისი მრავალმხრივი კვლევა-ძიების შეჯამება იყო 1988 წელს გამოქვეყნებული წიგნი „ქართული ფილოსოფიის ისტორია", სადაც შესულია მისი კვლევა-ძიების შედეგები ქართული ფილოსოფიის, ისტორიის, ქართული რენესანსის და რუსთაველის მსოფლმხედველობის შესახებ. მისი შრომები გამოქვეყნებულია ქართულ, რუსულ და გერმანულ ენებზე.

ბიბლიოგრაფია
------------

* უსათაურო მოგონებანი, თბილისი, თბილ. უნ-ტის გამ-ბა, 1994, გვ. 295 ISBN 5511005908
* ფიქრები საქართველოზე, თბილისი, მეცნიერება, 1993, გვ. 272
* ნეოპლატონიზმის თეორია რუსთველოლოგიაში: მისი ისტორია და დღევანდელი მდგომარეობა, თბილისი, მეცნიერება, 1990, გვ. 152
* ქართული ფილოსოფიის ისტორია (IV-XIII სს), თბილისი, მეცნიერება, 1988, გვ. 390
* ქართული საზოგადოებრივი და ფილოსოფიური აზრის ისტორიიდან, თბილისი, საქ. სსრ მეცნ. აკად. გამ-ბა, 1954, გვ. 88
* საზოგადოებრივი და ფილოსოფიური აზრის ძირითადი მიმართულებანი ფეოდალურ საქართველოში, თბილისი, საქ. სსრ მეცნ. აკად. გამ-ბა, 1952, გვ. 104

ლიტერატურა
----------

* ქართველი ფილოსოფოსები: IV საუკუნიდან XX საუკუნის ჩათვლით: ცნობარი. ბათუმი, 2004, გვ. 205-206

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ხიდაშელი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**შალიკაშვილის ქალი** — ქართველი სახელოვანი ქალი, რომელიც ცხოვრობდა XVI საუკუნეში. მისი დაბადების და გარდაცვალების წლები უცნობია, ასევე უცნობია მისი სახელი.

ბიოგრაფია
---------

უცხოეთში გადახვეწილ ქართველ ქალთაგან აღსანიშნავია XVI საუკუნის სახელოვანი ქალი, ოთარ შალიკაშვილის ასული, რომელიც საქართველოდან ყაზმინს (სპარსეთში) იყო გათხოვილი, ლუარსაბ მეფის დედის, ნესტან-დარეჯნის მკვლელ შაჰ-თამაზზე. ოთარ სალიკაშვილის ქალს შაჰ-თამაზისგან ჰყავდა ორი ვაჟი: შაჰ-ისმაილი და შაჰ-ხუდაბანდა. მიდი შვილიშვილი იყო ცნობილი ტირანი შაჰ-აბაზ პირველი.

1569 წელს სპარსთა მიერ ღალატით შეპყრობილი ქართლის მეფე სვიმონი, შაჰ-თამაზს დაპატიმრებული ჰყავდა ყაზმინს - ალამუთის ციხეში. რამდენიმე ხანში სპარსეთის ტახტზე ავიდა შაჰ-თამაზის შვილი შაჰ-ისმაილი, რომელმაც დედის ჩაგონებით ტყვედ მყოფი სვიმონი და ბაგრატ მუხრან-ბატონის-ძე არჩილი ცოლ-შვილიანად გაათავისუფლა და შირაზიდან ისპაჰანში ჩამოიყვანა. შაჰ-ისმაილის გარდაცვალების შემდეგ, გამეფდა მისი ძმა შაჰ-ხუდაბანდა, უფროს ძმაზე უფრო მკაცრი ტირანი. მან სპარსეთში მყოფ სვიმონს მოსთხოვა სჯულის გამოცვლა, თანაც შეჰპირდა სამშობლოში დაბრუნებას და ქართლის ტახტის მიცემას. ქვეყნის ჭირ-ვარამით სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილმა სვიმონდა ფორმალურად მიიღო მაჰმადიანობა. ოთარ შალიკაშვილის ქალი მწვავედ განიცდიდა სამშობლოს ბედუკუღმართ მდგომარეობას, დიდად ეხმარებოდა სვიმონს თავისუფლების მოპოვებაში, როცა მან გაიგო სვიმონის სჯულის გამოცვლა, დიდად შეწუხდა. შალიკაშვილის ქალმა თავისთან მიიწვია სვიმონი, „მისცა ნიჭნი მრავალნი და სამოსელნი სამეფო და წარმოგზავნა თავისსა ქართლად" და თან გამოაყოლა იქ მყოფი ტყვე ქართველები. ოთარ შალიკაშვილის ქალწულის ამ მოქმედებაზე და სვიმონის განთავისუფლების შესახებ, ბერი ეგნატაშვილი წერს: „შაჰ-ხუდაბანდას დედამ - ოთარ შალიკაშვილის ქალმან მოიყვანა მეფე სვიმონ, ვითარცა წესი არის, ქართველთა დედანი ლეჩაგს მოახვევენ, - და იგიცა ქართველი იყო, - მანცა ეგრეთვე ყო და წარმოუგზავნა ლეჩაქი თვისი და მიუმცო: „ მეფე სვიმონ, გწადდეს ლეჩქი ესე აიღეო და გწადდეს ხრმალიო, ჩვენც მოგვეხმარე და შენს საბატონოსაცაო. და მისცა ნიჭი მრავალი და სამოსელი სამეფო და წარმოგზავნა თავისსა ქართლად და წარმოვიდა". ხმალზე ლეჩაქის მოხვევა იმას ნიშნავდა, რომ საქართველოსა და სპარსეთს შორის დედაკაცის შუამდგომლობით სრული და დაურღვეველი მშვიდობიანობა და ერთობა დამყარდა.

ლიტერატურა
----------

* დავით ქორიძე, „სახელოვანი ქართველი ქალები", თბ. 1965
**ქცევა** — გარემო სიტუაციაზე ორგანიზმის მიზანშეწონილ რეაქციათა სისტემა. ქცევის ანალიზისა განასხვავებენ ქცევის სუბიექტს (რომელსაც აქვს განსაზღვრული ორგანიზაცია), ქცევის ობიექტს (რომლისკენაც მიმართულია ქცევა), ქცევის გარკვეულ პროგრამასა და მისი შესრულების ეფექტურობის შეფასების მექანიზმს. ორგანიზაციის ტიპის მიხედვით ასხვავებენ ქცევის ბიოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ და სოციალურ დონეებს. 

ქცევის მეცნიერული შესწავლა XIX საუკუნეში დაიწყო. თავდაპირველად შესწავლის ობიექტი იყო ცხოველთა ქცევა, ძირითადად განიხილავდნენ ინდივიდისა და გარემოს ურთიერთზემოქმედების მექანიზმს. ამ მექანიზმს ხსნიდნენ კლასიკური რეფლექტორული თეორიის საფუძველზე. ასეთმა მიდგომამ შესაძლებელი გახადა ქცევის ფიზიოლოგიური საფუძვლებისა და მისი რეგულაციის პრინციპების დადგენა. ქცევის უფრო ფართო ბიოლოგიური შესწავლა დაკავშირებულია ეთოლოგიის და მასთან ახლო მდგომი დისციპლინების — ზოოფსიქოლოგიის და ქცევის გენეტიკის განვითარებასთან. ეთოლოგებმა არსებითად განიხილეს ქცევის ორი ძირითადი კომპონენტი — მემკვიდრეობით მიღებული შედარებით მყარი სტრუქტურები და მასზე დაფუძნებული ქცევის ფუნქციური სქემები (გამოცდილების ახალი სიტუაციის მიმართ ექსტრაპოლაციის უნარი).

ფსიქოლოგიაში ქცევა ერთ-ერთი ძირითადი კატეგორიაა. ბიჰევიორიზმმა კი ფსიქიკის შესწავლა ქცევის შესწავლაზე დაიყვანა. ფსიქოლოგიაში უმთავრესად განიხილავენ ქცევის აღმძვრელ წყაროს, მიზნისა და მოტივის პრობლემას. მათი თავისებურებების მიხედვით განსხვავებულად განიხილება ცხოველისა და ადამიანის ქცევა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბიჰევიორიზმი

ლიტერატურა
----------

* *ბაკურაძე ა. ქვარცხავა რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 579.
* *უზნაძე დ.* ადამიანის ქცევის ფორმები, შრომები, ტ. 5 თბ. 1967;
* Миллер Дж. Галантер Е. Прибрам К. Планы и структура поведения, пер. с англ. М. 1965;
* Тинберген Н. Поведение животных, пер. с англ. М. 1969;
* Marler P. R. and Hamilton W. J. Mechanisms of animal behavior, N. Y. 1968;
* Tembrock G. Grundriss der Verhaltenswissenschaften, Jena, 1968.
**შალვა დავითის ძე ჯავრიშვილი** (დ. 1896 — გ. 1946) — ქართველი ოფიცერი, ემიგრანტი.

1914 წლიდან გაწვეული იყო რუსეთის იმპერიის არმიაში. ამურისიქითა მე-4 სასაზღვრო ცხენოსანი პოლკის შემადგენლობაში მონაწილეობდა I მსოფლიო ომში. 1918-1921 წლებში იყო ეროვნული არმიის კავალერიის ოფიცერი. მონაწილეობდა იმ დროის თითქმის ყველა მნიშვნელოვან ბრძოლაში. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, 1922-1924 წლებში იყო ქაქუცა ჩოლოყაშვილის პარტიზანული რაზმის („შეფიცულების") აქტიური წევრი. 1924 წლის ოქტომბრიდან ჩოლოყაშვილთან და რაზმის სხვა წევრებთან ერთად ემიგრაციაში იყო. ცხოვრობდა საფრანგეთში, შემდეგ გერმანიაში. 1925-1945 წლებში იყო „ეროვნული ერთობის დარაზმულობა — თეთრი გიორგის" წევრი. 1945 წელს ამნისტიის პირობით საქართველოში დაბრუნდა, მაგრამ დააპატიმრეს, გაასამართლეს და 1946 წელს 25 წლით გადასახლება მიუსაჯეს. გადასახლებაში ხელმეორედ გასამართლების შემდეგ დახვრიტეს.

ლიტერატურა
----------

* ბარნოვი ანდრო. ქაქუცა ჩოლოყაშვილის შეფიცული//სამეცნიერო კონფერენცია, მიძღვნილი ვასილ წერეთლის (1862-1937) დაბადებიდან 150-ე წლისთავისადმი (2012 ჭიათურა);
* ვასილ წერეთლის (1862-1937) დაბადებიდან 150-ე წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენცია (თბილისი–ჭიათურა, 2012 წლის 18-20 ოქტომბერი).–თბ.; ჭიათურა, 2012.–გვ.26-27.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ჯავრიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ჯუმონგი** (კორ. 고주몽?, 高朱蒙?) ასევე ცნობილია, როგორც ***დონგმიონგი, დონგმიონგსეონგვანგი*** — კოგურიოს სამეფოს დამაარსებელი.

ძვ. წ. 37 წელს ჯუმონგმა და მისმა მეორე ცოლმა სოსონომ დააარსეს ახალი სახელმწიფო კოგურიო და გახდნენ მისი პირველი მეფე და დედოფალი. ძვ. წ. 34 წელს დაასრულეს პირველი დედაქალაქის ჩოლბონის მშენებლობა. 4 წლის შემდეგ, ძვ. წ. 28 წელს მისმა სამხედრო ძალებმა დაიპყრეს ოკჩო.

ძვ. წ. 19 წელს ჯუმონგმა თავის მემკვიდრედ გამოაცხადა საკუთარი ვაჟი პირველი ცოლისაგან იური. იურისა და მისი დედის კოგურიოში დაბრუნების შემდეგ ჟუმონგის მეორე ცოლი სოსონო და მისი ორი ვაჟი გაიქცნენ ნახევარკუნძულის სამხრეთში და დააარსეს ახალი სამეფო პექჩე.

ჯუმონგი გარდაიცვალა ძვ. წ. 19 წელს 40 წლის ასაკში. ტესოს და ჯუმონგის ქიშპი მრავალი წლის მანძილზე გაგრძელდა. ტესო ჯუმონგის შვილიშვილმა იმპერატორმა ტემუშინმა მოკლა. ტესოს სიკვდილის შემდეგ პუიოს იმპერია დაეცა.

სქოლიო
------

1. ↑  History of Korea (Korean)
2. ↑  《三国史记》："六年 秋八月 神雀集宫庭 冬十月 王命乌伊扶芬奴 伐太白山东南人国 取其地为城邑。十年 秋九月 鸾集于王台 冬十一月 王命扶尉 伐北沃沮灭之 以其地为城邑"
3. ↑  秋九月 王升遐 時年四十歲 葬龍山 號東明聖王, 《Samguksagi》 Goguryeo, volume 13.
**ხოფა** — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, XIII საუკუნის I ნახევრის დარბაზული ეკლესია ქსნის ხეობაში, ისტორიულ შიდა ქართლში, სოფელ მოსაბრუნის (ახალგორის მუნიციპალიტეტი) მახლობლად. 

ეკლესია შემოსილია მოყვითალო-ოქროსფერი თლილი ქვით, შიგნით კედლები ნაგებია მსხვილი რიყის ქვით, კონსტრუქციული ელემენტები - პილასტრები, თაღები, სარკმლის ღიობები და კონქი - გათლილი ქვითაა ამოყვანილი. ეკლესია შიგნით შელესილი და მოხატული იყო (შემორჩენილია ფრაგმენტები). აღმოსავლეთი აფსიდი ნახევარწრიულია, კამარა - ოდნავ ისრისებრი. გარედან ძეგლი უხვადაა შემკული ჩუქურთმით. ვინაიდან ეკლესიას მისასვლელი დასავლეთიდან აქვს, ამიტომ დასავლეთი ფასადი განსაკუთრებით მდიდრულადაა მოჩუქურთმებული. შესასვლელი და მის ორივე მხარეს დატანებული თითო ნიში გაერთიანებულია სამთაღიანი კომპოზიციით, რომელსაც აგვირგვინებს მოჩუქურთმებულსაპირეებიანი სარკმელი (გამოყენებულია კაბენის ტაძრის კომპოზოცოა მცირე განსხვავებით). ეკლესიას სამხრეთით და დასავლეთით კარიბჭეები აქვს. სამხრეთ კარიბჭეზე სამრეკლოა დაშენებული (XVIII ს.). სამონასტრო ნაგებობათაგან შემონახულია გეგმით მართკუთხა, მოზრდილი, ბუხრიანი ნაგებობა - სატრაპეზო. შემორჩენილია სხვა ნაგებობათა ნაშთებიც.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ლიტერატურა
----------

* *მეფისაშვილი რ. ცინცაძე ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 504.
* *Меписашвили Р. С. Цинцадзе В. Г.* Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли, Тб. 1973

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ხუციშვილი**. |

**შალვა ხუციშვილი** (დ. 12 მარტი, 1921, სოფ. ხოვლე, კასპის რაიონი — გ. 19 იანვარი, 1977) — ქართველი გეოგრაფი და პედაგოგი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა კანდიდატი (1969), დოცენტი (1972).

ბიოგრაფია
---------

შალვა ხუციშვილი 1938 წელს ჩაირიცხა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე, საიდანაც 1941 წელს გაიწვიეს საბჭოთა არმიაში. მონაწილეობდა სევასტოპოლის დაცვაში, დაიჭრა და დაბრუნდა საქართველოში. 1945 წელს დაამთავრა უნივერსიტეტი ეკონომ-გეოგრაფის სპეციალობით..

მუშაობა დაიწყო კასპის რაიონის სოფელ ხოვლეს საშუალო სკოლის დირექტორად და გეოგრაფიის მასწავლებლად; 1946 წელს სამუშაოდ გადმოვიდა გორის ნიკოლოზ ბარათაშვილის სახელობის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის გეოგრაფიის კათედრაზე ჯერ ასისტენტად, შემდეგ კი უფროს მასწავლებლად; 1949–51 წლებში პარალელურად მუშაობდა გორის პედაგოგიურ სასწავლებელში. გამოქვეყნებული აქვს 20-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი. წლების განმავლობაში ლექციებს კითხულობდა საზოგადოება „ცოდნის" ხაზით. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები. საკანდიდატო დისერტაცია დაიცვა 1969 წელს თემაზე: „მეხილეობის განვითარების საფუძვლები შიდა ქართლში".

ბიბლიოგრაფია
------------

* მოსავლიანი ვაშლის ბაღის მოვლა. თბილისი, საბჭ. საქართველო, 1973.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ხუციშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. 1 2  ქართველი მოგზაურები, გეოგრაფები, ბუნების მკვლევარნი: ენციკლოპედიური ცნობარი. თბ. 2003.
**ჯიმშერ პეტრიაშვილი** (დ. 1933, ზემო ხოდაშენი, ახმეტის რაიონი — გ. 2009) — ქართველი თანამდებობის პირი, ინჟინერი. გამოჩენილი ქართველი ენერგეტიკოსი.

ბიოგრაფია
---------

1955 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი.

დაიწყო მუშაობა „საქმთავარენერგოს" ცენტრალურ ლაბორატორიაში. აქ მან განვლო გზა რიგითი ინჟინრიდან ავტომატიკის სამსახურის უფროსამდე. მას მრავალ მნიშვნელოვან ენერგოობიექტზე მოუწია მუშაობა, როგორიცაა „ლაჯანურჰესი", „ხრამჰესი-I", „ხრამჰესი-II", „შაორჰესი", „დიდი ნავთლუღის ელექტროქვესადგური". მისი ხელმძღვანელობით განხორციელდა ჰესების დისტანციურ-ავტომატიზებული მართვა. თითქმის 15 წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა „თბილსრესს". მისი ძალისხმევით ამოქმედდა ექვსი ენერგობლოკი და „თბილსრესი" მაშინ ყველაზე მძლავრი და საიმედო ელექტროსადგური გახდა მთელ კავკასიაში, რომელიც წელიწადში რვა მილიარდამდე კილოვატსაათ ელექტროენერგიას გამოიმუშავებდა. უკანასკნელ ხანს „საცხენჰესის" ტექნიკურ დირექტორად მუშაობდა. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

ჯილდოები
--------

* ღირსების ორდენი
* საქართველოს ენერგეტიკის დამსახურებული მუშაკი
* საქართველოს დამსახურებული ინჟინერი

ლიტერატურა
----------

* გამოჩენილი ინჟინრები და მეცნიერები, თბ. 2012, გვ. 120-121

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჯიმშერ პეტრიაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ყარაბაღის ბრძოლა** — ბრძოლა ქართლ-კახეთის სამეფოსა და ყარაბაღის ლაშქარს შორის 1750 წელს. აზერბაიჯანის სახანოებს შორის ყველაზე მეტად გაძლიერებული ყარაბაღის ხანი ფანა მეზობელ სახანოებს ავიწროვებდა. 1750 წელს ის განჯას შემოადგა. განჯის ხანმა დახმარება სთხოვა ქართლისა და კახეთის მეფეებს. თეიმურაზ II და ერეკლე II ყარაბაღისაკენ თებერვალში გაემართნენ. ლაშქარს რომელშიც იყვნენ იმერეთის, ოსეთის, ერევნის, ყაზახის, შამშადილუსა და ლეკთა რაზმები, განჯასთან განჯის, გულისტანის, ყარაბაღის სომეხთა კათალიკოსის და სხვა მელიქების ლაშქარი შეუერთდა. ფანა-ხანმა პირდაპირ შებრძოლება ვერ გაბედა, ღამით განჯას ალყა მოხსნა და ყარაბაღში გადავიდა. ექვსი დღის შემდეგ ქართველთა ლაშქარი ყარაბაღის სახანოში შეიჭრა. დავით ბატონიშვილის მიხედვით, ბრძოლა მოხდა ყარათეფედ წოდებულ ადგილას. ფანა ალი-ხანი 6 ათასი კაცით მთიან ადგილზე გამაგრდა. ერეკლე II-მ იერიშზე გადასვლა გადაწყვიტა. მთავარი ძალები დაბლობზე დატოვა, თვითონ კი რჩეული ლაშქრით მტრის მოწინავე პოზიციებს შეუტია. მტერი გაიქცა. ქართველთა მთავარი ჯარი თეიმურაზ II-ის მეთაურობით ტყიან ზეგანზე ავიდა და გადამწყვეტი იერიში მიიტანა შემდრკალ მტერზე. გაქცეულთა დევნა მეორე დღესაც გაგრძელდა. ქართველებს მრავალი ტყვე, დიდძალი ქონება და იარაღი დარჩათ.

ლიტერატურა
----------

* *ნარსია გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 623.
**ჯიმითის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში სასაფლაოზე განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (8,8 × 5,3 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით, გამოყენებულია კვადრატუული აგურიც. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც გაჭრილია დაბლი, თარაზულად გადახურული სარკმელი. ერთი სწორკუთხა სარკმელია დასავლეთ კედელშიც. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და აფსიდის მხრების ხაზიდან დაახლოებით 2 მეტრით წინ წამოწეულია. საკურთხევლის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდის თაღი ოდნავ შეისრული ფრომისაა. მსგავის ფორმისაა კამარაც.

გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში ერთმანეთის მოპირდაპირედ, თითო მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. სამხრეთ კედლის შუაში განიერი და მაღალი, ოდნავ შემაღლებული სწორკუთხა არეა, რომელიც იატაკის დონიდან იწყება. კამარა სხმულია და გრძივ კედლებს ეყრდნობა. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, სწორკუთხა ნიშაა. ლავგარდანი თაროსებრია, ეკლესია გადახურულია კრამიტით.

ლიტერატურა
----------

* *გიორგობიანი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 327.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჯიმითის ეკლესია**. |

**ჯიმითის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, გეთიანთსაყდრებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

აღწერილობა
----------

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის კვალი. დაზიანებულია: ჩმოშლილია საბურავი და ლავგარდანი, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის ზედა ნახევარი. ეკლესია გეგმით ასიმეტრიულია. სამხრეთი კედელი ჩრდილოეთ კედელზე ოდნავ მოკლეა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ღრმა ნალისებრი აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით ორი, სამხრეთით კი ერთი ოთკუთხა ნიშაა, აფსიდს ერთსაფეხურიანი ჩამოსაჯდომი შემოუყვება. დარბახის სახმრეთ კედელში ერთი ოთკუთხა ნიშაა. შიგნით ეკლესიას ცილინდრული კამარითაა გადახურული. დასავლეთ კედელში ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი.

ლიტერატურა
----------

* *კუპრეიშვილი ბ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 250-251.
**შელდა** (ფრანგ. Escaut; ნიდერლ. Schelde) — მდინარე საფრანგეთში, ბელგიასა და ნიდერლანდებში. სიგრძე 435 კმ, აუზის ფართობი 35,5 ათ. კმ². სათავე აქვს არდენის მთებში, პიკარდიაში, 95 მ სიმაღლეზე. მდინარის ზემო წელი ჩრდილოეთ საფრანგეთის გუის კომუნაში მდებარეობს, კამბრესა და ვალანსიენის გავლით მიედინება ჩრდილოეთის მიმართულებით და იჭრება ბელგიის ქალაქ ტურნეს ტერიტორიაზე; ქალაქ გენტთან ერთვის ერთ-ერთი მთავარი შენაკადი მდინარე ლისი. აქედან აღმოსავლეთ მიმართულებას ექვემდებარება. მდინარის ორთავე ნაპირზე გაშენებულია აგრეთვე ქალაქი ანტვერპენი, საიდანაც მდინარე დასავლეთის მიმართულებას იღებს და შედის ნიდერლანდების ტერიტორიაზე. ქვემო დინებაში (ქალაქ გენტამდე) ზღვის მოქცევის ფარგლებშია. ნიდერლანდებში იყოფა აღმოსავლეთ და დასავლეთ შელდად. ერთვის ჩრდილოეთის ზღვა, სადაც ქმნის ვრცელ ესტუარს (დასავლეთი შელდა). მთავარი შენაკადებია: ლისი და რიუპელი. წლის ცივ პერიოდში დიდწყლიანია. სანაოსნო გზის სიგრძეა 340 კმ. არხის მეშვეობით დაკავშირებულია მდინარეებთან მაასთან, სენასთან და სომასთან. ნაპირებზე მდებარეობს ქალაქები: გენტი, ანტვერპენი (ბელგია), ფლისინგენი (ნიდერლანდები).

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნიდერლანდების მდინარეების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შელდა – ენციკლოპედია ბრიტანიკა (ინგლისური)
* შელდა – დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია[*მკვდარი ბმული*] (რუსული)
ყარაბაღის სახანო 1801-1813 წლებში
**ყარაბაღის სახანო** — ფეოდალური სახელმწიფო აზერბაიჯანში XVIII-XIX საუკუნის დასაწყისში. მდებარეობდა არაქსისა და მტკვრის შუამდინარეთში. დააარსა ფანა ალი-ხანმა 1747 წელს. ყარაბაღის სახანო დროდადრო ავრცელებდა თავის გავლენას განჯის, ერევნის, ნახიჭევანისა და არდებილის სახანოებზე. მოსახლეობა მისდევდა მიწათმოქმედებას, მესაქონლეობასა და მებაღეობას, განვითარებული იყო ხელოსნობა. იბრაჰიმ ჰალილ-ხანმა (1759-1806 წწ.) ირანის ან ოსმალეთის შიშით მფარველობისათვის რუსეთს მიმართა. 1805 წელს ხემოწერილ იქნა ხელშეკრულება ყარაბაღის სახანოსა და რუსეთს შორის მფარველობაში შესვლის შესახებ. 1822 წელს სახანოს მმართველობა გაუქმდა, იგი შეცვალა რუსულმა სამხედრო ადმინისტრაციამ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 623.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კავკასიის სახანოები |
| --- |
|  |
| 
* არდებილი
* ბაქო
* განჯა
* ერევანი
* თავრიზი
* თალიში
* მაკინი
* მარაღინი
* ნახიჩევანი
* ყაზახი
* ყარაბაღი
* ყარადაღი
* ყუბა
* შაქი
* შირვანი
* ჯავადი
* ხოი
 |

 |
კრისტოფორო დე კასტელის ნახატი „ყაბახი ქუთაისში" (ქაღალდი, ტუში). ალბომი 3 Qq E 93.
**ყაბახი** — ძველი ქართული ცხენოსნური თამაში.

თამაშის მიზანი
--------------

ანძაზე (ყაბახზე) შემოდებული ნიშნის (უმთავრესად თასის) ისრით ჩამოგდება.

შინაარსი და წესები
------------------

მშვილდოსანი მხედრები მწკრივდებიან სასტარტო ხაზთან. მსაჯის ნიშანზე ერთ-ერთი მხედარი ჭენებით უახლოვდება ანძას, რომელზეც შემოდებულია სანიშნო საგანი. ანძასთან სასურველ მანძილზე მიახლოვებისას მხედარი ისარს გაისვრის მიზნის მიმართულებით, შემდეგ გადაკვეთს ფინიშის ხაზს და ჩერდება. მას შემდეგ, რაც შეჯიბრის მონაწილენი დაამთავრებენ პირველ ცდას, მათ ეძლევათ მეორე ცდის უფლება; ამჯერად უკვე ფინიშის ხაზი სტარტის ხაზად იქცევა.

შეჯიბრების შედეგები ვლინდება იმის მიხედვით, თუ რამდენჯერ შეძლებენ მხედრები სამიზნის გადმოგდებას და რამდენ დროს დახარჯავენ ამისათვის.

მოედანი და ინვენტარი
--------------------

ყაბახი ტარდება მინდორზე, რომლის სიგრძეა 75-100 და სიგანე – 20-30 მეტრი. მოედნის ცენტრში იდგმება 6 მეტრის სიმაღლის ანძა, ხოლო ანძაზე – 30 სანტიმეტრის სიმაღლის თასი. მოედნის თავსა და ბოლოში გავლებულია სტარტისა და ფინიშის ხაზები. 

მხედრისათვის აუცილებელია მშვილდ-ისარი.

ძველად ყაბახი დიდი ინტერესით ტარდებოდა. ძველ თბილისში ყაბახისათვის სპეციალური მოედანიც კი ყოფილა მოწყობილი.

სქოლიო
------

1. ↑  საბავშვო ენციკლოპედია. ტომი VII, გვ.555 - თბილისი, „ნაკადული", 1968.
**ყარაბაღის ხანების სასახლე** (აზერ. Qarabağ xanlarının sarayı), **ფანაჰალი ხანის სასახლე** — სასახლე, რომელიც განლაგებული იყო ქალაქ შუშის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. იგი მიეკუთვნებოდა აზერბაიჯანის XVIII—XIX საუკუნეების მაღალმხატვრულ სასახლეთა რიცხვს. დღესდღეობით იგი დანგრეულია.

სასახლე შედგებოდა ორ სართულად განლაგებული უამრავი ოთახისგან და T-ს ფორმის დიდი საზეიმო დარბაზისგან, რომელიც ამ სასახლის ცენტრალურ კომპოზიციას წარმოადგენდა. დარბაზი გამოყოფილი იყო კოლოსალური ასაწევი ფანჯრებით - შებექეს სტილში (ეს სტილი ფართოდ იყო გავრცელებული საცხოვრებელ და კულტურულ მშენებლობაში დღევანდელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე XVIII—XIX საუკუნეებში).

ისტორია
-------

აზერბაიჯანის ფეოდალური პერიოდის ციხე-ქალაქებისთვის დამახასიათებელია ციხეები, სადაც ხანის სასახლეა განთავსებული. ეს ციხეები წარმოადგენდნენ სახანოების დედაქალაქებს. ეს ნაგებობები უზრუნველყოფდნენ მმართველისა და მისი ოჯახის საცხოვრებელს, უსაფრთხოებასა და საქმიანობას.
ჩვეულებრივ, ფეოდალური ქალაქების მშენებლობა მმართველის ციხის აგებით იწყებოდა. იმის გამო, რომ ტერიტორია, სადაც შუშის ციხე მდებარეობს, უნიკალური სტრატეგიული თავისებურებით გამოირჩევა, ციხის შიგნით არსებული სიმაგრეების მშენებლობა, მათ შორის ფანაჰალი ხანის ციხე, შუშის ციხის მშენებლობასთან ერთად დაიწყო. პრაქტიკულად საკმარისი იყო უსაფრთხოებისთვის მხოლოდ შუშის ზეგნის ჩრდილოეთით გამაგრებულიყო ციხის კედლები.

ყარაბაღელი ისტორიკოსის ბაჰარლის ცნობით, შუშის ციხის მშენებლობა ფერდობის აღმოსავლეთი ნაწილიდან დაიწყო. ე.ავალოვი აღნიშნავს, რომ ამ ინფორმაციას შუშის გეგმაც ადასტურებს. მისი თქმით, გეგმა შემუშავებულია XIX საუკუნის პირველ ნახევარში. გეგმის მიხედვით, ციხეები შიგნით სასახლეებით ძირითადად შუშის ციხის აღმოსავლეთ მხარეს, ბუნებრივ ბორცვებზე ან ციცაბო კლდეების კიდეზე იყო განთავსებული. ეს ციხეები, რომლებიც ასრულებენ არქიტექტურული დომინანტის როლს, ქმნიან ჰარმონიას ქალაქის ბუნებრივ ლანდშაფტთან.
შუშის ციხეში აშენებული ციხეებიდან მხოლოდ ორმა მოაღწია ჩვენს დრომდე კარგ მდგომარეობაში, მათგან ერთია ყარაბოიუქ ჰანიმის ციხე, რომელიც მდებარეობს ციხის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს, ხოლო მეორე არის ფანაჰალი ხანის ციხე, რომელიც დგას კლდის პირას.

გალერეა
-------

* სასახლის გამოსახულება რუსეთის იმპერიის საფოსტო ბარათზე. სასახლის ნანგრევები 2013 წლის  სექტემბრის მდგომარეობითსასახლის გამოსახულება რუსეთის იმპერიის საფოსტო ბარათზე. სასახლის ნანგრევები 2013 წლის სექტემბრის მდგომარეობით

სქოლიო
------

1. ↑  Под общей редакцией М. А. Казиева. Азербайджан (Исторические и достопримечательные места. Город Шуша. Дворец карабахских ханов. Издательство АН Азербайджанской ССР. 1960
2. 1 2  Авалов 1977, p. 23
3. ↑  Саламзаде, А. В. (1964). *Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв.*. Баку,   გვ. 96.
ყადორის ციხე
**ყადორის ციხე** – სათავდაცვო ციხე-კოშკი ყადორის უღელტეხილზე (42°07′36″ ჩ. გ. 45°45′00″ ა. გ.﻿ / ﻿42.12667° ჩ. გ. 45.75000° ა. გ.﻿ / 42.12667; 45.75000), რომელიც ერთმანეთისგან ჰყოფს საქართველოს (კახეთის რეგიონს) და დაღესტანს (ავარიის სახანოს). როდესაც ლეკები კახეთს მოდიოდნენ საძარცვავად, აქ ინთებოდა ცეცხლი, რომელიც გრემ-ქალაქიდან კარგად ჩანს და კახელები შესაბამის თადარიგს იჭერდნენ: ემზადებოდნენ ბრძოლისთვის ან მოსახლეობას ხიზნავდნენ უფრო უსაფრთხო ადგილზე. ციხე აგებულია XVII საუკუნის II ნახევარში რუსეთის მთავრობის მიერ. 

ნაგებობა გეგმის მიხედვით კვადრატულია, სამსართულიანი. გარედან მის ორ მოპირდაპირე კუთხეზე, მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა, სამსართულიანი კოშკი, რომელიც თითქმის მთლიანად შენობის გეგმის კონტურს გარეთაა გამოსული. შენობა აგებულია, ფიქლით, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. შესასვლელის ღიობებსა და სათოფურების წყობაში გამოყენებულია, ტლანქად დამუშავებული დიდი ზომის ქვებიც. ძლიერ დაზიანებულია. იგი XIX საუკუნის შუა წლებში ლეკებს გადაუწვავთ. შემორჩენილია ორი სართული და მესამე სართულის უმნიშვნელი ნაწილი. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკი. შესასვლელი პირველ სართულზე, სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. სართული სხვადასხვა ფართობის რამდენიმე სათავსისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთისგან კედლებითაა გამიჯნული. სამივე სართულის კედლებში განიერი, თითქმის კვადრატული ფორმის სარკმლები და ვიწრო სათოფურებია. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მიშენებულ კოშკს ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კოშკის სართულები ციხის შესაბამის სართულებთან კარით იყო დაკავშირებული.

ლიტერატურა
----------

* 

* *გიორგობიანი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 441-442.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყადორის სადარაჯო კოშკი
**ხეითის ლიახვისპირა კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საცხოვრებელი ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეითში, მდინარე ლიახვის მარცხენა ნაპირზე. აგებულია XVII-XVIII საუკუნეებში. იგი ორსართულიანი საცხოვრებელი კოშკია, ორი ოთახით. ნაგებია, როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით. წყობა მჭიდროა.

შესასვლელი კარი მეორე სართულიდან აქვს. კარის წინ მოწყობილი იყო ორ ძლიერ კოჭზე გამართული ბაქანი. ბაქანზე ადიოდნენ მისადგმელი კიბით. შესასვლელიდან მარჯვნივ კედელში დაყოლებული კიბე პირველ სართულს უკავშირდება. საცხოვრებელი მეორე სართულზეა, პირველი სართული სამეურნეო დანიშნულებისაა. 

მეორე სართულის ოთახი რვაკუთხედით შემოფარგლულ სივრცეს წარმოადგენს, რომლის წახნაგებშიც ღრმა კამარაგადავლებული უბეებია მოთავსებული. კამარით გადახურული ოთახი საზვერავ-სათოფურებითაა გამართული. 

გარედან კოშკი დაბალია. ერთადერთი დეკორატიული ელემენტი თაღოვანი კარის ზემოთ მოთავსებული ჯვარია. იგი ამოკვვეთილია მოგრძო ქვაზე. კოშკის პირველი სართული ამოვსებულია მიწით. ბანი დაზიანებულია. სართულშუა გადახურვა მოშლილია.

ლიტერატურა
----------

* ზაქარაია პ. ხეითი, მისწიგნში: "საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები", თბ. "მეცნიერება", 1973, გვ. 157.
* ცინცაძე ვ. საცხოვრებელი სახლის ერთი სახის დახასიათებისათვის საქართველოში, (კოშკისოფელხეითში), "ქართულიხელოვნება", 1955 , #4, გვ. 233.
* МеписашвилиР. ЦинцадзеВ. ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб. 1975, стр.166.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 255-257
**ხეკორძის ღვთისმშობლის ეკლესია** —არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეკორძში, აგებულია შუა საუკუნეებში.

ღვთისმშობლის ეკლესია ზარიძიანთ უბანში გზიდან მარჯვნივ, სუბსტრუქციაზეა აღმართული. ხელოვნური პლატფორმა შემოსაზღვრულია დაბალი წრიული ქვის გალავნით, რომლის სამხრეთითაც შესასვლელია მოწყობილი. ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, მართკუთხა ღიობი ვიწრო არქიტრავით არის გადახურული. ინტერიერში იატაკი ოდნავ ქვემოთაა, ზღურბლის მიღმა საფეხურია ჩასავლელი. დარბაზი ერთიანია, ერთი საფეხურით შემაღლებული საკურთხეველი სწორკუთხაა, გამოყოფილია ხის ახალი კანკელით, იატაკს მცირე ამბიონი ერთვის. საკურთხევლის სარკმლის წინ დამუშავებული ქვის ფილებით მოპირკეთებული სატრაპეზო ქვა დგას. სამხრეთ კედელში მართკუთხა ნიშია დატანილი, ჩრდილოეთით კი მეორე სატრაპეზო ქვაა აღმართული. ღიობის ქვედა წირთხლზე მარმარილოს ქვაა განთავსებული. კიდევ ერთი სარკმელი დასავლეთითაა გაჭრილი.

ინტერიერი კამარით არის დახურული, რომელიც ცემენტით არის შელესილი. ფასადები შეუმკობელია. კედლებს მძიმე ლავგარდანი ასრულებს. ნაგებობა გადახურულია კრამიტით. შიდა სივრცეში ინახება წარწერიანი ქვის ფილა, რომლის მიხედვითაც, ნაგებობა, 2007 წელს, აღადგინა ამირან დოლიძემ. ეკლესია ძველი ნაგებობის ადგილას არის აღმართული. ის დაბალი პროპორციებით ხასიათდება. მძლავრი ლავგარდანი და სახურავის ფერდები მის აღნაგობას კიდევ უფრო ამძიმებს. ნაგებობა პარალელს ტოვებს ხეკორძში აღმართულ წმინდა გიორგის ასევე აღდგენილ ეკლესიასთან, ემსგავსება მას, როგორც არქიტექტურული დეტალებით, ისე განახლების მეთოდით. აქედან შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ, თავდაპირველი ნაგებობებიც ერთი პერიოდისა და სტილის ყოფილიყო.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 30924
**ქარცი მემინდვრია** (ლათ. Clethrionomys glareolus) — მღრღნელი ზაზუნასებრთა ოჯახისა. მცერე ზომის მემინდვრიაა, სხეულის სიგრძე 11,2 სმ-მდეა, კუდისა — 6 სმ-მდე. ზურგი სხვადასხვა ელფერით ყავისფერ-ჟანგისფერია; მუცელი ბაცი რუხია. კუდი მკაფიოდ ორფეროვანია: მისი ზედა მხარე მუქია, ქვედა მხარე მოთეთრო, მოკლე ბეწვითაა დაფარული და მის ქვეშ ჩანს ქერცლოვანი კანი. ფეხები შავია. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, კავკასიაში; საქართველოში გავრცელებულია გურია-აჭარის ქედზე, ზღვის დონიდან 1600 მ სიმაღლემდე. ბინადრობს ფოთლოვან და წიწვოვან ტყეებში, მაღალი ბალახით დაფარულ ველობებზე. შემოდგომით და ზამთრობით გვხვდება თივის ბულულებში და ნაგებობებში. იკვებება უმთავრესად ბალახოვანი მცენარეების მწვანე ნაწილებით და თესლებით; ჭამს აგრეთვე ხეების ქერქს, კვირტებს, სოკოებს, ლიქენებს. ბუდეს იკეთებს მოკლე და ვრცელ სოროში, რომელსაც რამდენიმე გამოსასვლელი ხვრელი აქვს. მრავლდება წელიწადში 3–4-ჯერ: თითოეულ ჯერზე შობს 2–5 ნაშიერს. აზიანებს ტყის ახალგაზრდა ნარგავებს, ტყის ჯიშთა სანერგეებს, ხეხილის ბაღებს, პროდუქტების მარაგს.

სქოლიო
------

1. ↑  *ყურაშვილი ბ.*, *კოხია ს.*, *არაბული ა.* და სხვ. საქართველოს ძუძუმწოვრები, თბ.: „მეცნიერება", 1981. — გვ. 25.
**ხეკორძის წმინდა გიორგის ტაძარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეკორძში. 

ეკლესია ქანობზე მოწყობილ ტერასულ სუბსტრუქციაზეა აღმართული. ეზო შემოსაზღვრულია დაბალი ქვის გალავნით, რომლის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილშიც შესასვლელია დატანილი. გზიდან მოშანდაკებულ სიბრტყეზე ასვლა რელიეფს მორგებული რამდენიმე საფეხურიანი კიბით არის შესაძლებელი.

ეკლესიის შესასვლელი
დარბაზული ეკლესია, სამხრეთის მინაშენით, ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კუთხეებში, ზოგან, ჩართულია შედარებით მოზრდილი ქვიშაქვა. ძირითადი ნაგებობა აღდგენილია. სამხრეთის მინაშენიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთი კედლის ნახევარი და სხვა კედლების ნაწილები. 

ნაგებობის გარშემო, ეზო, მოპირკეთებულია ქვებით. მინაშენის შესასვლელი დასავლეთიდან იყო. კედლის ფრაგმენტებში იკითხება ღიობის ძირი. ეკლესიის კარი სამხრეთ ფასადზეა დატანილი. ღიობი ტიმპანით სრულდება, რომელიც აგურით არის ამოყვანილი. მისი რკალიც გადაყვანილი აგურისავე წყობით. ფასადები სადაა, შეუმკობელი. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე დატანილია თითო მართკუთხა სარკმელი. დასავლეთის ღიობი შედარებით დიდი ზომისაა. ფასადებს სადა ლავგარდანი ასრულებს. 

ნაგებობა გადახურულია კრამიტის ორქანობა სახურავით, რომლის კეხზეც, აღმოსავლეთით, ლითონის ახალი ჯვარია დადგმული. ინტერიერი დახურულია უსწორმასწოროდ აღდგენილი კამარით. აფსიდი ნახევარწრიულია. დარბაზისგან გამოყოფილია მსუბუქად შვერილი მხრებით, მათზე გადაყვანილი შეისრული საბჯენი თაღით, ერთი დაბალი საფეხურით შემაღლებული იატაკითა და ახლადაღმართული ხის კანკელით. იატაკს ნახევარწრიული ამბიონი ერთვის. აღმოსავლეთით გაჭრილი სარკმელი, შიდა სივრცისკენ, მკვეთრად გაშლილია. მის ქვეშ სატრაპეზო ქვა დგას. 

ჩრდილოეთ კედელზე მოწყობილია მართკუთხა ნიშა. სამხრეთ კედელს დაბალი, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს კი მაღალი საფეხური შემოუყვება. იატაკზე მოგებულია დამუშავებული ქვის ფილები. აღწერილი ნაგებობის ცალკეული არქიტექტურული დეტალები პარალელს პოვებს ამავე სოფელში, ზარიძიანთ უბანში აღმართულ ღვთისმშობლის ეკლესიასთან, რაც გვაფიქრებინებს, რომ თავდაპირველი ნაგებობები ერთსა და იმავე პერიოდს უნდა მიეკუთვნებოდეს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ხეკორძის წმინდა გიორგის ეკლესია***

* 

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 30930
ყარაბაღული ხალიჩა, სოფ. მალიბეილი შუშა (1813 წელი)
**ყარაბაღული ხალიჩა** (აზერ. Qarabağ xalçaları) — ყარაბაღში შექმნილი, ამიერკავკასიის ხალიჩების ერთ-ერთი ნაირსახეობა. ყარაბახის ხალიჩების ქსოვა შეტანილ იქნა იუნესკოს ზეპირი შედევრებისა და არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში, როგორც აზერბაიჯანული ხალიჩების ქსოვის ნაწილი.

ისტორია
-------

ხალიჩის ქსოვის ხელოვნება ყარაბაღში საფუძვლიანად მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში განვითარდა, როდესაც ყარაბაღის მრავალ რაიონში მოსახლეობა ხალიჩების ქსოვით იყო დაკავებული, ძირითადად, კომერციული მიზნით. ამ პერიოდში შუშა ყარაბაღული ხალიჩების ქსოვის ცენტრი გახდა.
შუშა ასევე ცნობილი იყო, როგორც ხალიჩების ქსოვის უძველესი ცენტრი. XIX საუკუნის ბოლოს აღინიშნებოდა, რომ შუშაში არსებული კუსტარული წარმოების ყველა სახეობიდან პირველ ადგილს, ნაკეთობათა ხარისხისა და რაოდენობის მიხედვით, ხალიჩების ქსოვა იკავებს და, რომ ხარისხისა და რაოდენობის მიხედვით, შუშას ხალიჩებსა და პალასებს პირველი ადგილი უკავია მთელს კავკასიაში და თითქმის მთელი წარმოება ქალაქში «თავმოყრილია თათართა ოჯახებში».
ХІХ საუკუნეში ქალაქი შუშა დიდი რაოდენობის ხალიჩების გასაღების ადგილი გახდა. ამასთან დაკავშირებით, ხალიჩების წარმოება ქალაქში სავაჭრო ხასიათს ატარებდა. ხელოვნებათმცოდნე ადილა კაზიევას მონაცემების თანახმად, ქალაქში მუშაობდნენ საუკეთესო ოსტატი-ხალიჩისმქსოველები. ადგილობრივი ვაჭრების რუსეთის, ევროპისა და აზიის ქვეყნების ვაჭრებთან ყიდვა-გაყიდვის პროცესი ხელს უწყობდა ყარაბაღული ხალიჩების აღიარებასა და ფართოდ გავრცელებას.
ჯერ კიდევ XX საუკუნის დასაწყისში შუშაში ხალიჩების წარმოება ყველაზე კოლორიტულ საქმიანობად ითვლებოდა ყარაბაღში. იგი სანიმუშო იყო არა მარტო მთელი ყარაბაღისა და ზანგეზურისათვის, არამედ, ასევე, გიანჯასა და კაზახაში. შუშიდან ხალიჩების წარმოების ტექნიკა გავრცელდა მეზობელ სოფლებსა და რაიონებში, პირველ რიგში კი მთიანი ყარაბაღის სოფლებში.

სქოლიო
------

1. ↑  Editors, The. Karabagh rug. Britannica.com. ციტირების თარიღი: 2018-01-04.
2. ↑  Traditional art of Azerbaijani carpet weaving in the Republic of Azerbaijan - intangible heritage - Culture Sector. UNESCO. ციტირების თარიღი: 2018-01-04.
3. ↑  Я. Зедгенидзе. Отдел I. Промысловые занятия в некоторых населённых пунктах Закавказья // Город Шуша. — Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. — Тифлис: Управление Кавказского учебного округа, 1891. — Т. XI. — С. 1-2.
4. ↑   Казиев А. Ю. О видах народного бытового искусства // Искусство Азербайджана. — 1954. — № IV. — С. 22.
5. ↑  Исаев М. Д. Ковровое производство Закавказья. — Тифлис, 1932. — С. 180-181.