**ყაბარდო-ბალყარეთი** (რუს. Кабардино-Балкария), ოფიციალური სახელია **ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკა** (რუს. Кабардино-Балкарская Республика, ყაბ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ, ყარაჩ.-ბალყ. Къабарты-Малкъар Республика) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალური ოკრუგის შემადგენლობაში. ესაზღვრება ჩრდილოეთით სტავროპოლის მხარეს, სამხრეთით ჩრდილოეთ ოსეთს და საქართველოს, დასავლეთით ყარაჩაი-ჩერქეზეთს.

ისტორია
-------

ყაბარდო-ბალყარეთის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ყველაზე ადრინდელი არქეოლოგიური ძეგლები მეზოლითსა და ნეოლითს განეკუთვნება. ადრინდელ რკინის ხანაში ყაბარდო-ბალყარეთის ტერიტორიაზე გავრცელდა სკვითების, სარმატებისა და ალანების გავლენა ადიღეების სახელით ცნობილ ადგილობრივ ტომებზე, რომლებმაც ძვ. წ. I ათასწლეულს სახელმწიფო გაერთიანება შექმნეს. ბალყარელი ხალხი ჩამოყალიბდა ჩრდილოეთ კავკასიისა და ალანების ტომების ბულგარებთან და ყივჩაღებთან აღრევის შედეგად. ბალყართა ენა განეკუთვნება თურქულ ენათა ოჯახის ყივჩაღურ ჯგუფს. ადიღეელების ნაწილმა XIII-XIV საუკუნეებში ყაბარდოელთა სახელწოდება მიიღო და ყაბარდო-ბალყარეთის თანამედროვე ტერიტორია დაიკავა. ყაბარდოულ-ჩერქეზული ენა ენათა იბერიულ-კავკასიური ოჯახის აფხაზური ადიღურ ჯგუფში შედის. 1827 წელს დამთავრდა ბალყარების შეერთება რუსეთთან. XIX საუკუნის I ნახევარში მოხდა გლეხთა 5 დიდი აჯანყება. 1867 წელს ყაბარდო-ბალყარეთში ბატონყმობა გაუქმდა. XIX საუკუნის დასასრულსა XX საუკუნის დასაწყისში კაპიტალისტური ურთიერთობის განვითარებამ დააჩქარა მხარის ეკონომიკური განვითარება და მოხდა გლეხობის ეკონომიკური და კლასობრივი დიფერენციაცია.

1905-1907 წლების რევულუციების დროს მოეწყო დემონსტრაციები, მიტინგები და შეიარაღებული გამოსვლები. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ჩამოყალიბდა რსდმპ პირველი ორგანიზაცია ნალჩიკში, აპრილში კი შეიქმნა მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოები. 1918 წლის 18-23 მარტს ჩატარდა საბჭოების I ყრილობა, რომელმაც გამოაცხადა საბჭოთა ხელისუფლება. 1918 წლის ივნისს დაიწყო გ. ბიჩერახოვის ანტისაბჭოთა ამბოხება, რომელიც ნოემბერში ჩაახშეს. 1919 წელს ყაბარდო-ბალყარეთის ტერიტორია ა. დენიკინის ჯარებმა დაიკავეს. 1920 წლის 24 მარტს XI წიტელი არმიის დახმარებით საბჭოთა ხელისუფლება აღდგა. 1921 წლის 1 სექტემბერს რსფსრ-ის შემადგენლობაში შეიქმნა ყაბარდოს ავტონომიური ოლქი, 2 სექტემბერს ვ. ლენინმა ხელი მოაწერა ყაბარდოსთვის მატერიალური დახმარების აღმოჩენის თაობაზე. 1922 წლის 16 იანვარს რსფსრ-ის ცაკის დადგენილებით შეიქმნა ყაბარდო-ბალყარეთის ავტონომიური ოლქი. სსრკ-ის 1936 წლის კონსტიტუციით, ყაბარდო-ბალყარეთის ავტონომიური ოლქი გარდაიქმნა ყაბარდო-ბალყარეთის ასსრ-დ. 1942 წლის ოქტომბერში მეორე მსოფლიო ომის დროს ფაშისტურმა ჯარებმა მოახდინეს ყაბარდო-ბალყარეთის ოკუპაცია. 1943 წლის იანვარში საბჭოთა ჯარებმა რესპუბლიკის ტერიტორია გაანთავისუფლეს. 1944 წლის მარტში ბალყარები შუა აზიაში გადაასახლეს, ხოლო ყაბარდო-ბალყარეთის ასსრ-ს ეწოდა ყაბარდოს ასსრ. 1957 წლის 9 იანვარს სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით ბალყარეთის ეროვნული ავტონომია აღდგა ბალყარეთის ასსრ ისევ ყაბარდო-ბალყარეთის ასსრ-დ გარდაიქმნა.

გავრცელებული ენები
------------------

ყაბარდო-ბალყარეთის სახელმწიფო ენებია – ყაბარდული (ყაბარდო-ჩერქეზული), ბალყარული (ყარაჩაი-ბალყარული) და რუსული.

ყაბარდო-ჩერქეზული ენა, კავკასიური ენების აფხაზურ-ადიღეურ ჯგუფს მიეკუთვნება. ერთ-ერთ ოფიციალურ ენას ყაბარდო-ბალყარული და ყარაჩაი-ჩერქეზული წარმოადგენს.

ზოგიერთი ენათმეცნიერი მიიჩნევს, რომ ყაბარდო-ჩერქეზულ ენას ადიღეურ ენასთან აქვს კავშირი. თავად ადიღეები, ყაბარდოელები და ჩერქეზები თავიანთ ენას „адыгэбзэ-ს" უწოდებენ, რაც „ადიღეურ ენას" ნიშნავს. იგი სამი დიალექტისგან შედგება. ყაბარდოელების უმრავლესობა თერგულ-ყაბარდულ დიალექტზე საუბრობს, უმცირესობა - ყუბან-ყაბარდინულზე და ე. წ. ბესლანურ დიალექტზე.

1924 წლამდე დამწერლობაში, ძირითადად, არაბულ ანბანსა და კირილიცას იყენებდნენ, 1924-1936 წლებში ლათინურს, ხოლო 1936 წლიდან კვლავ კირილიცა გამოიყენება.

ყარაჩაი-ბალყარული ენა თურქული ენის ჩრდილო-დასავლურ შტოს მიეკუთვნება, რომელიც ყაბარდო-ბალყარეთის და ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ერთ-ერთ სახელმწიფო ენას წარმოადგენს. მას მშობლიურ ენაზე ბალყარელები „малкъар тил-ს" უწოდებენ, ხოლო ყარაჩაელები - „къарачай тил-ს".

ყარაჩაი-ბალყარულ ენას აქვს ორი დიალექტი - ყარაჩაი-ბაკსანო-ჩეგემის (чокающий) და მალკარიული (цокающий), ასევე, ხოლამო-ბიზინგიური კილო-კავი. ყარაჩაი-ბალყარული ლიტერატურული ენა ეფუძნება ყარაჩაი-ბაკსანო-ჩეგემის დიალექტს.

1920-1924 წლებში ძირითადად არაბულ დამწერლობას იყენებდნენ, 1924-1936 წლებში ლათინურს, ხოლო 1936 წლიდან კირილიცას.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 603-605.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიქსიკონის ლოგო **ვიქსიკონში** განმარტებულია სიტყვა: ***ყაბარდო-ბალყარეთი***
* ყაბარდო-ბალყარეთი დაარქივებული 2015-09-14 საიტზე Wayback Machine.
* ყაბარდო-ბალყარეთის რუკა
* ულამაზესი ტბა მთებში, ყაბარდო-ბალყარეთი
* ყაბარდო-ბალყარეთი

სქოლიო
------

1. ↑  2010 წლის 19 იანვრამდე სამხრეთის ფედერალურ ოკრუგში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ყაბარდო-ბალყარეთი***

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
რუსეთის ფედერალური მოწყობა |
| --- |
|  |
| რესპუბლიკები | 
ადიღე · ალთაი · ბაშკორთოსტანი · ბურიატეთი · დაღესტანი · თათრეთი · ინგუშეთი · კარელია · კომი · მარი-ელი · მორდვეთი · სახა · ტუვა · უდმურტეთი · ყაბარდო-ბალყარეთი · ყალმუხეთი · ყარაჩაი-ჩერქეზეთი · ჩეჩნეთი · ჩრდილოეთი ოსეთი  · ჩუვაშეთი  · ხაკასეთი |  |
|  |
| მხარეები | 
ალთაი · იმიერბაიკალეთი · კამჩატკა · კრასნოდარი · კრასნოიარსკი · პერმი · პრიმორიე · სტავროპოლი · ხაბაროვსკი |
|  |
| ოლქები | 
ამური · არხანგელსკი · ასტრახანი · ბელგოროდი · ბრიანსკი · ვლადიმირი · ვოლგოგრადი · ვოლოგდა · ვორონეჟი · ივანოვო · ირკუტსკი · კალინინგრადი · კალუგა · კემეროვო · კიროვი · კოსტრომა · კურგანი · კურსკი · ლენინგრადი · ლიპეცკი · მაგადანი · მოსკოვი · მურმანსკი · ნიჟნი-ნოვგოროდი · ნოვგოროდი · ნოვოსიბირსკი · ომსკი · ორენბურგი · ორიოლი · პენზა · ფსკოვი · როსტოვი · რიაზანი · სამარა · სარატოვი · სახალინი · სვერდლოვსკი · სმოლენსკი · ტამბოვი · ტვერი · ტომსკი · ტულა · ტიუმენი · ულიანოვსკი · ჩელიაბინსკი · იაროსლავლი |
|  |
| ფედერალური მნიშვნელობის ქალაქები | 
მოსკოვი · სანქტ-პეტერბურგი |
|  |
| ავტონომიური ოლქი | 
ებრაელთა |
|  |
| ავტონომიური ოკრუგები | 
იამალ-ნენთა · ნენთა · ჩუკოტკის · ხანტი-მანსის |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კავკასიის ქვეყნები და რეგიონები |
| --- |
|  |
| აზერბაიჯანი აზერბაიჯანის დროშა | 
აზერბაიჯანის დროშა ნახიჩევანი |  |
|  |
| რუსეთის ფედერაცია რუსეთის დროშა | 
ადიღეს დროშა ადიღე, დაღესტნის დროშა დაღესტანი, ინგუშეთის დროშა ინგუშეთი, ჩეჩნეთის დროშა ჩეჩნეთი, ჩრდილოეთი ოსეთის დროშა ჩრდილოეთი ოსეთი, ყაბარდო-ბალყარეთის დროშა ყაბარდო-ბალყარეთი, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის დროშა ყარაჩაი-ჩერქეზეთი; *კრასნოდარის და სტავროპოლის მხარეები* |
|  |
| საქართველო საქართველოს დროშა | 
აფხაზეთი, აჭარის დროშა აჭარა |
|  |
| სომხეთი სომხეთის დროშა | 
*სომხეთს ავტონომიური სუბიექტები არ აქვს* |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქვეყნები ან რეგიონები თურქული ეთნოსის მნიშვნელოვანი რაოდენობით |
| --- |
|  |
| თანამედროვე სახელმწიფოები | 

|  |  |
| --- | --- |
| დამოუკიდებელისახელმწიფოები | 
აზერბაიჯანის დროშა აზერბაიჯანი • ყაზახეთის დროშა ყაზახეთი • ყირგიზეთის დროშა ყირგიზეთი • თურქმენეთის დროშა თურქმენეთი • თურქეთის დროშა თურქეთი • უზბეკეთის დროშა უზბეკეთი |
|  |
| არცნობილი სახელმწიფოები | 
ჩრდილოეთი კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის დროშა ჩრდილოეთი კვიპროსი |

 |
|  |
| ქვეყნები ან რეგიონები თურქულიეთნოსის არსებობით ან სადაც აღიარებულია ერთ-ერთი თურქული ენასახელმწიფოდ | 

|  |  |
| --- | --- |
| მოსახ. 50 %—ზე მეტი | 
**მონღოლეთის დროშა მონღოლეთი**: ბაიან-ულეგეის აიმაკი • **ირანის დროშა ირანი**: ზენჯანი, დასავლეთი აზერბაიჯანის ოსტანი, აღმოსავლეთი აზერბაიჯანის ოსტანი • **მოლდოვის დროშა მოლდოვა**: გაგაუზია • **ჩინეთის დროშა ჩინეთი**: სინძიანი • **რუსეთის დროშა რუსეთი:** ბაშკირეთი • თათრეთი • ტუვა • ჩუვაშეთი • სახა (იაკუტია) |
|  |
| 10—50 % | 
**უკრაინის დროშა უკრაინა**: ყირიმი • ავღანეთის დროშა ავღანეთი • ირანის დროშა ირანი • კვიპროსის დროშა კვიპროსი • **რუსეთის დროშა რუსეთი:** ალთაის რესპუბლიკა, ასტრახანის ოლქი, დაღესტანი, ყაბარდო-ბალყარეთი, ყარაჩაი-ჩერქეზეთი, ორენბურგის ოლქი, ტიუმენის ოლქი, ულიანოვსკის ოლქი, ჩელიაბინსკის ოლქი, ხაკასეთი • ტაჯიკეთის დროშა ტაჯიკეთი |
|  |
| 5—10 % | 
ბულგარეთის დროშა ბულგარეთი • საქართველოს დროშა საქართველო • ერაყის დროშა ერაყი • მონღოლეთის დროშა მონღოლეთი • რუსეთის დროშა რუსეთი |
|  |
| 1—5 % | 
გერმანიის დროშა გერმანია • **სერბეთის დროშა სერბეთი**: კოსოვო • ჩრდილოეთ მაკედონიის დროშა ჩრდილოეთი მაკედონია • ალბანეთის დროშა ალბანეთი
 |

 |
|  |
| ისტორიული სახელმწიფოები | 

|  |  |
| --- | --- |
| შუა საუკუნეები | 
ავართა ყაღანატი • დიდი ბულგარეთი • ვოლგის ბულგარეთი • აღმოსავლეთ თურქთა ყაღანატი • დასავლეთ თურქთა ყაღანატი • ოქროს ურდო • იეტიშარი • ყარახანიდთა სახელმწიფო • ყარლუყის ყაღანატი • ყარლუყის სახანო • ყიმაყის ყაღანატი • რუმის სასულთნო • ყირგიზთა ყაღანატი • ყივჩაღთა სახანო • ოღუზთა სახელმწიფო • სიღნაყის სახანო • თურქთა ყაღანატი • ხაზარეთი |
|  |
| ახალი ისტორია | 
აზერბაიჯანის სახანო • ყაზახეთის სახანო • ლურჯი ურდო • მოღოლოსტანი • ნოღაის ურდო • ციმბირის სახანო • უზბეკეთის სახანო |
|  |
| უახლესი ისტორია | 
აზადისტანი • აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა • ბუხარას სახანო • აღმოსავლეთ თუქრესტანის ისლამური რესპუბლიკა • აღმოსავლეთ თუქრესტანის რევოლუციური რესპუბლიკა • ყოყონადის სახანო • ოსმალეთის იმპერია • გაგაუზია • ტუვას სახალხო რესპუბლიკა  |

 |

 |