|  |  |
| --- | --- |
|  | ეს სტატია **მცენარეს** ეხება. *ფრინველ გულყვითელას შესახებ* იხილეთ **მოლაღური**. |

**გულყვითელა**, *ნარგიზელა* (ლათ. Calendula) — მრავალწლოვანი ან ერთწლოვანი ბალახოვანი, იშვიათად ბუჩქ-ბალახა მცენარეების გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აქვთ ჯირკვლოვანი ბუსუსებით შემოსილი 5-60 სმ სიმაღლის ღერო, მოგრძო, ლანცეტა ფოთლები, დიდი ზომის კალათა ყვავილედებად შეკრებილი მოყვითალო-ნარინჯისფერი ყვავილები.

ევროპასა და აზიაში გვხვდება გულყვითელას 20-ზე მეტი სახეობა. ძველთაგანვე ცნობილია დეკორატიული სახეობა სამკურნალო გულყვითელა (*Calendula officinalis*), რომელსაც სამკურნალოდაც იყენებენ. საქართველოში იზრდება გულყვითელას 2 სახეობა: *Calendula arvensis* და *Calendula gracilis*. პირველი გვხვდება თბილისის სამხრეთით მდებარე რაიონებში, დანაგვიანებულ ადგილებზე, მეორე იზრდება ქიზიყში (ელდარის ველი), მშრალ ფერდობებზე.

ისტორია. კალენდულა არ იყო ძირითადი სამკურნალო ბალახი, მაგრამ მას ისტორიულ დროში იყენებდნენ თავის ტკივილის, თვალის სიწითლის, ცხელებისა და კბილის ტკივილის დროს. ჯერ კიდევ მე-17 საუკუნეში ნიკოლას კულპეპერი ამტკიცებდა, რომ კალენდულა სარგებლობდა გულზე, მაგრამ ის არ ითვლებოდა განსაკუთრებით ეფექტურ წამლად.ისტორიულ დროში კალენდულა უფრო ხშირად გამოიყენებოდა ჯადოსნური მიზნებისთვის, ვიდრე სამკურნალო. მე-16 საუკუნის ერთ-ერთ წამალს, რომელიც შეიცავს კალენდულას, ამტკიცებდა, რომ ფერიებს ავლენდა. ძველი რომაელები და ბერძნები ოქროს კალენდულას იყენებდნენ მრავალ რიტუალსა და ცერემონიაში, ზოგჯერ ატარებდნენ გვირგვინებს ან გვირგვინებს, რომლებიც დამზადებული იყო ყვავილებისგან. მისი ერთ-ერთი მეტსახელია "მარიამის ოქრო", რაც გულისხმობს ყვავილების გამოყენებას ადრეულ ქრისტიანულ მოვლენებში ზოგიერთ ქვეყანაში. კალენდულას ყვავილები ინდოეთში წმინდა ყვავილებია და ადრეული დროიდან იყენებდნენ ინდუისტური ღვთაებების ქანდაკებებს.ისტორიულ დროში ყველაზე გავრცელებული გამოყენება კულინარიული იყო, თუმცა მცენარე გამოიყენებოდა როგორც ფერისთვის, ასევე გემოსთვის. მათ იყენებდნენ პელმენებისთვის, ღვინის, შვრიის ფაფისა და პუდინგებისთვის. ინგლისურ სამზარეულოში კალენდულას ხშირად ამზადებდნენ იმავე ქვაბში ისპანახთან ერთად, ან იყენებდნენ ჩაშუშულ ფრინველებს გემოს. მეთექვსმეტე საუკუნის ინგლისელი ჯონ ჟერარდის თქმით, მის ეპოქაში ჰოლანდიური სამზარეულოს ყველა სათანადო სუპი შეიცავს კალენდულას ფურცლებს. კულინარიული ასევე ცნობილია, როგორც "ღარიბი კაცის ზაფრანა", ფურცლები საკვებია და შეიძლება გამოყენებულ იქნას ახალი სალათებში ან გამხმარი და გამოიყენება ყველის შესაღებად ან ზაფრანის შემცვლელად. კალენდულებს აქვთ რბილად ტკბილი გემო, ოდნავ მწარე და გაშრობისას ეს არომატები უფრო ინტენსიური ხდება. ის შეიძლება გამოყენებულ იქნას სუპების, ჩაშუშულის, ფრინველის კერძების, კრემებისა და ლიქიორებისთვის ფერის დასამატებლად. Calendula officinalis-ის საერთო სახელწოდება ბრიტანეთში არის „pot-marigold", ასე დაარქვეს ბულიონებსა და სუპებში მისი გამოყენების გამო.საღებავის მოპოვება შესაძლებელია ყვავილიდან და წარმოქმნას თაფლის, ოქროს ფორთოხლის, ღია ყავისფერი და ცოცხალი ყვითელი ფერების შეფერილობა.

Ქიმია C. officinalis-ის ყვავილები შეიცავს ფლავონოლ გლიკოზიდებს, ტრიტერპენის ოლიგოგლიკოზიდებს, ოლეანანის ტიპის ტრიტერპენ გლიკოზიდებს, საპონინებს და სესქვიტერპენის გლუკოზიდს.ფარმაკოლოგიური ეფექტი Calendula officinalis ზეთი ჯერ კიდევ გამოიყენება სამკურნალოდ, როგორც ანთების საწინააღმდეგო და ჭრილობების სამკურნალო საშუალება. კალენდულას მალამოები არის კანის პროდუქტები, რომლებიც ხელმისაწვდომია მცირე ჭრილობების, დამწვრობისა და კანის გაღიზიანების დროს გამოსაყენებლად;[16] მათი ეფექტურობის მტკიცებულება სუსტია. მცენარეთა ფარმაკოლოგიურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ კალენდულას ექსტრაქტებს აქვთ ანტივირუსული, ანტიგენოტოქსიური და ანთების საწინააღმდეგო თვისებები ჰერბალიზმში კალენდულა სუსპენზიაში ან ნაყენში გამოიყენება ადგილობრივად აკნეს სამკურნალოდ, ანთების შესამცირებლად, სისხლდენის გასაკონტროლებლად და გაღიზიანებული ქსოვილის დასამშვიდებლად. შეზღუდული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კალენდულას კრემი ან მალამო ეფექტურია რადიაციული დერმატიტის სამკურნალოდ.C. officinalis მალამოს ადგილობრივი გამოყენება ხელს უწყობს დერმატიტისა და ტკივილის თავიდან აცილებას; რითაც ამცირებს გამოტოვებული რადიაციული მკურნალობის სიხშირეს რანდომიზებულ კვლევებში. კალენდულა ტრადიციულად გამოიყენებოდა მუცლის კრუნჩხვისა და ყაბზობის დროს. კურდღლის ჯეჯუნუმთან ჩატარებულ ექსპერიმენტებში C. officinalis ყვავილების წყალ-ეთანოლის ექსტრაქტს აჩვენა, რომ აქვს როგორც სპაზმოლიზური, ასევე სპაზმოგენური ეფექტები, რაც უზრუნველყოფს ამ ტრადიციული გამოყენების მეცნიერულ დასაბუთებას. ახალი ექსტრაქციის მეთოდით მიღებულმა C. officinalis-ის წყალხსნარმა აჩვენა ანტისიმსივნური (ციტოტოქსიური) აქტივობა და იმუნომოდულატორული თვისებები (ლიმფოციტების აქტივაცია) in vitro, ისევე როგორც სიმსივნის საწინააღმდეგო აქტივობა თაგვებში.[18] ცნობილია, რომ კალენდულას მცენარეები იწვევენ ალერგიულ რეაქციებს, და თავიდან უნდა იქნას აცილებული ორსულობის დროს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 306.
* *გურგენიძე მ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 199.