recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**A-ხაზოვანი დამწერლობა** — დამწერლობის სისტემა, რომელსაც მინოსელები (კრეტელები) ჰიპოთეტური მინოსური ენის დასაწერად იყენებდნენ ძვ. წ. 1800-დან 1450 წლამდე. A-ხაზოვანით შესრულებული წარწერები გვხვდება კრეტის მრავალ დასახლებაში, ასევე ეგეოსის ზღვის ზოგიერთ კუნძულზე. ის არქეოლოგმა ართურ ევანზმა აღმოაჩინა. მიიჩნევა B-ხაზოვანი დამწერლობის წინამორბედად, რომელიც გამოიყენებოდა მიკენელების მიერ ძველი ბერძნული ენის დასაწერად. მეცნიერთა მცდელობების მიუღედავად დღემდე არცერთი A-ხაზოვანი ტექსტი არ არის გაშიფრული.

A-ხაზოვანი მიეკუთვნება იმ დამწერლობების ჯგუფს, რომლებიც დამოუკიდებლად განვითარდნენ ეგვიპტური და მესოპოტამიური სისტემებისგან. ძვ. წ. II ათასწლეულში არსებობდა ოთხი განშტოება: A-ხაზოვანი, B-ხაზოვანი, კვიპროსულ-მინოსური და კრეტული იეროგლიფური. 1950-იანებში B-ხაზოვანი გაიშიფრა როგორც მიკენური ბერძნული. B-ხაზოვანი იზიარებს ფონეტიკურ ექვივალენტებს A-ხაზოვანთან, რითიც შეგვიძლია ვივარაუდოთ თუ რომელ მარცვალს გადმოსცემდა A-ხაზოვანის ცალკეული ნიშნები. A-ხაზოვანის ნიშნები არ დასტურდება მისგან განვითარებულ დამწერლობის სისტემაში და ამდენად მათი ჟღერადობა უცნობია. 

A-ხაზოვანი დამწერლობა მარცვლოვანია. მასში გვხვდება 120 მარტივი ნიშანი, რომლებიც თავის მხრივ ქმნიან შერწყმულ შნისნებს ანუ ლიგატურებს, რომელთა რიცხვი 111-მდე აღწევს. ცნობილია ასევე რიცხვთა აღსანიშნავად გამოყენებული 28 ნიშანი. თვლის სისტემა ათობითია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* კრეტული დამწერლობა

ლიტერატურა
----------

* გორდეზიანი, რისმაგ; თურმანიძე, ლ (1988). „ბერძნული ცივილიზაცია. ნაკვეთი 1: გმირთა ეპოქიდან არქაიკამდე". *ანტიკური სამყაროს კულტურები: ხუთ წიგნად*.
* Daniels, Peter T.; Bright, William (1996) *The World's Writing Systems*. Oxford:  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507993-7.
* Palaima, Thomas G. (1997). „Cypro-Minoan Scripts: Problems of Historical Context", *Problems in Decipherment*. Louvain-La-Neuve:  Peeters,   გვ. 121–188. ISBN 978-90-6831-177-8.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Linear A. ციტირების თარიღი: 2021-02-06
* SigLA. ციტირების თარიღი: 2021-02-06
* Linear A script. ციტირების თარიღი: 2021-02-06
* Lineare A - Risorse on line. ციტირების თარიღი: 2021-02-06
* Linear A Texts: Homepage.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-04-15. ციტირების თარიღი: 2021-02-06

### სხვა კვლევები

* Bienvenue (2013-12-13).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-12-13. ციტირების თარიღი: 2021-02-06
* Gia Kvashilava | Tbilisi State University - Academia.edu. ციტირების თარიღი: 2021-02-06

სქოლიო
------

1. ↑  Daniels & Bright 1996, pp. 132.
2. ↑  Palaima 1997, pp. 121–188.

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* BNF: cb11936971x (data)
* LCCN: sh85066609
* NDL: 00567678
* NKC: ph524433

 |
არაქსის ჰიდროელექტრო კომპლექსი
**არაქსის ჰიდროელექტროსადგური** — ჰიდროელექტროსადგური აზერბაიჯანსა და ირანში, მდებარეობს მდინარე არაქსის საზღვარზე. იგი აშენდა სახელმწიფოთაშორისი ხელშეკრულების შესაბამისად, მდინარის დინების მოწესრიგების, სარწყავი წყალსაცავში წყლის შესანახად და ელექტროენერგიის გამომუშავების მიზნით. ჰიდროელექტროსადგურის პირველი ჰიდრავლიკური ბლოკი ამოქმედდა 1970 წელს.

ჰიდროელექტროსადგურის სიმძლავრე 44 მეგავატია, ელექტროენერგიის საშუალო წლიური გამომუშავება 148 მლნ კვტ/სთ. სადგურის სიმძლავრე და გამომავალი თანაბრად იყოფა ორ ქვეყანას შორის.

ჰიდროელექტროსადგურის შენობებში განთავსებულია 4 ჰიდრავლიკური ერთეული, რომელთა სიმძლავრეა 11 მგვტ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

ჰიდროელექტროსადგურები აზერბაიჯანში

ლიტერატურა
----------

* *Технопромэкспорт.* Гидропроект за рубежом. — Внешторгиздат. — 32 с.
* *Агасиев Д. Я.* Гидрометеорологические условия формирования квартальных расходов воды водохранилища гидроузла «Аракс» // Труды Закавказского научно-исследовательского гидрометеорологического института. — 1977. — Вып. 70. — С. 109-119.
**მანგო**, *მანგოს ხე* (ლათ. Mangifera) — მარადმწვანე ხეების გვარი თუთუბოსებრთა ოჯახისა. გვარში 40-მდე სახეობაა, იზრდება სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ტროპიკებში. ინდური მანგოს (ლათ. Mangifera indica) ხის სიმაღლე 10-45 მ აღწევს. აქვს ელიფსური ფოთლები, წვრილი ყვავილები და მომჟავო ან ტკბილი სურნელოვანი კურკიანა ნაყოფი. ტროპიკების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხეხილია.

მანგო სამზარეულოში
------------------

მანგო (ნაყოფი)
მანგოს მიაკუთვნებენ ხილეულს. არსებობს მისი 1 000–ზე მეტი ჯიში. ეს ჯიშები ერთმანეთისაგან გასხვავდება ფორმით, ზომითა და გემოთი. მანგოს ნაყოფისაგან ამზადებენ წვენებს, კომპოტებს, ხილფაფებსა და ნაყინს.

ევროპის სამომხმარებლო ბაზარმა უკვე რამდენიმე წელია რაც მანგოს გემო გაუგო და მიუხედავად იმისა, რომ იგი მალბეჟვადობის გამო ძნელად ტრანსპორტირებად სახეობას მიეკუთვნება, რჩება გაყიდვაში. მანგოს ნაყოფი მომწიფებისას სულ უფრო სურნელოვანი ხდება და რბილდება, ხოლო უკვე სრულად დამწიფებული ხილი კი მცირე და საშუალო ზომის მანგო ძალიან კარგი ხილია შავ წინწკლებს დაიკრავს. 

აზიაში მკვახე მანგოს ბოსტნეულივით, ან მწვანილეულივით მიატანენ კერძებს.

მანგოს, როგორც მცენარეული კულტურის ისტორიიდან
---------------------------------------------

მანგო ჩვ. წელთაღრიცხვამდე დაახლ. 1200 წელს დაწერილ ჰინდუისტურ ვედებში „ღმერთების სადილად" მოიხსენიება. მის ხილს დღესაც მიართმევენ ღმერთებს სიმდიდრისა და ღვთიური სიტკბოს ნიშნად. 

სიტყვა „მანგო" დრავიდული წარმოშობისაა: კოდავაზე *maŋge*, მალაიურზე *māṅṅa*, თამილურზე| *māṅkāy*. ევროპაში მანგო პორტუგალიელებმა შემოიტანეს 16 საუკუნეში. პირველად ევროპულ ენაზე იგი მოიხსენიება 1510 წელს მანგას (*manga*) ფორმით ერთ–ერთი იტალიელი მოგზაურის, ლუდივიკო დე ვარტემას ჩანაწერებში (*Itinerario de Ludouico de Varthema Bolognese*).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 404.
**აკაკი ნესტორის ძე ფაღავა** (დ. 15 თებერვალი, 1887, სოფ. ნახუნავო, ახლანდელი სენაკის მუნიციპალიტეტი — გ. 27 ივნისი, 1962, თბილისი) — ქართველი რეჟისორი. საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1962).

ბიოგრაფია
---------

დაწყებითი განათლება მიიღო სენაკში და 1899 წელს სწავლა განაგრძო ქუთაისის ქართულ გიმნაზიაში. 1908 წელს შევიდა მოსკოვის უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტის რუსული ენისა და სიტყვიერების განყოფილებაზე, პაალელურად სწავლობდა მოსკოვის სამხატვრო თეატრის სტუდიაში სარეჟისორო განხრით, რომლის კურსის დასრულების შემდეგ მიიღეს სამხატვრო თეატრში რეჟისორის თანაშემწედ. 1913 წელს კ. სტანისლავსკის, ა. ბენუასა და ვლ. ნემიროვიჩ-დანჩენკოსთან ერთად მონაწილეობდა მოლერის „ეჭვით ავადმყოფის", და „ძალად დაქორწინების" დადგმაში. მალე სამხატვრო თეატრის კოლეგიის წევრადაც შეიყვანეს.

1915 წელს ა. ფაღავა სამშობლოში დაბრუნდა და მუშაობა დაიწყო ქუთაისის ქართულ გიმნაზიაში რუსული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლად. შემდეგ, რეჟისორულ მოღვაწეობას ეწეოდა ქუთაისის, ბათუმისა და თბილისის თეატრებში, მთელ ენერგიას ახმარდა მისი განვითარების საქმეს.

მართალია, ამ დროისათვის საქართველო განიცდიდა პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კრიზისს, მაგრამ ახალგაზრდა ხელოვანი არ შეუშინებია სიძნელეებს, 1920 წელს შეაგროვა დაქსაქსული მსახიობები, შეადგინა დასი, სპექტაკლების მოსამზადებლად დაბა სურამში წაიყვანა, იქიდან დაბრუნებულნი ძალით შეიჭრნენ არტისტული საზოგადოების (დღევანდელი რუსთაველის თეატრი) შენობაში და „ტარტოს" სპექტაკლების პარალელურად შეუდგნენ ქართული წარმოდგენების გამართვას. ასე განაგრძო იმ თეატრმა არსებობა, რომელიც დღეს რუსთაველის სახელით არის ცნობილი. 1922 წელს აკაკი ფაღავამ თბილისში საფუძველი ჩაუყარა თეატრალურ სტუდიას, რომელსაც 1924 წელს თეატრალური ინსტიტუტის უფლებები მიენიჭა, ხოლო 1939 წელს შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალურ ინსტიტუტად გადაკეთდა. ღვაწლმოსილი რეჟისორი წლების მანძილზე იყო ამ ინსტიტუტის პრორექტორი და თეატრის ისტორიის კათედრის გამგე სიცოცხლის ბოლომდე. აღსანიშნავია ისიც, რომ ა. ფაღავამ 1924 წელს თბილისის კონსერვატორიასთან ჩამოაყალიბა საოპერო სტუდია და ხელმძღვანელობდა საოპერო კლასს. მასვე ეკუთვნის საქართველოში თეატრალური საზოგადოების დაარსების პრიორიტეტი.

ფასდაუდებელია ა. ფაღავას, როგორც რეჟისორის, თეატრმცოდნეობის ღვაწლი. მან ჯერ კიდევ 21 წლისამ გამოაქვეყნა ბროშურა „ქართული თეატრი". საინტერესო ნაშრომმა ქართულ საზოგადოებაში ცხოველი ინტერესი გამოიწვია. ქართული თეატრალური ხელოვნების გამოჩენილ მოღვაწეს, 1962 წელს მიენიჭა რესპუბლიკის სახალხო არტისტის საპატიო წოდება, დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშისა და „საპატიო ნიშნის" ორდენებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით პანთეონში დასაფლავებულია მისი მეუღლე — **ტერეზა ფარნაოზის ასული გრიგალაშვილი** (დ. 14 მაისი, 1888, ქუთაისი — გ. 5 აპრილი, 1976, თბილისი).

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 335, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* აკაკი ფაღავა — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**კლაუდიო ძულიანი** (დ. 1 დეკემბერი, 1966 , მილანი, იტალია) — იტალიელი სპორტული ჟურნალისტი. 

მისი კარიერული დებიუტი იტალიურ სატელევიზიო არხზე - 7 Gold-ზე შედგა, სპორტულ გადაცემაში Diretta stadio, სადაც დღემდე ხშირად იღებს მონაწილეობას, როგორც კომენტატორი და იტალიური საფეხბურთო კლუბის იუვენტუსის ქომაგი. 2009 წლიდან დღემდე, კომენტატორის რანგში, მიჰყავს მხოლოდ ტურინის იუვენტუსის მატჩები იტალიურ არხზე - Mediaset Premium.

2012 წლის 12 ივლისს მან გამოაქვეყნა მისი პირველი წიგნი, რომელიც დაწერა მასიმო პავანისთან ერთად. წიგნი ეძღვნება იუვენტუსის გამარჯვებას 2011-2012 წლების სეზონში. წიგნის სახელწოდებაა "*1-2-3 ვარსკვლავი! გამარჯვება ერთადერთი რამ არის რასაც მნიშვნელობა აქვს!*". 2013 წლის მაისში მან გამოაქვეყნა მისი რიგით მეორე წიგნი, სახელწოდებით - "*ოცდათერთმეტი - იუვე, სამი ფერის ისტორია*". წიგნი დაწერილია მასიმო პავანისთან ერთად.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2012-08-07 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  Claudio Zuliani nuovo commentatore Mediaset Premium.

|  |  |
| --- | --- |
| ბიოგრაფია | *ეს სტატია პიროვნების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ოთხასი დარტყმა** (ფრანგ. Les Quatre Cents Coups) — ფრანსუა ტრიუფოს პირველი ფილმი, ფრანგული ახალი ტალღის ერთ-ერთი ნიმუში. ფილმი ნახევრად ავტობიოგრაფიულია და პირველია იმ ფილმებს შორიც, რომლებიც გამოგონილი პერსონაჟის, ანტუან დუანელის ცხოვრებას ეხება. ანტუანის როლს ფრანგი მსახიობი ჟან-პიერ ლეო თამაშობს, რომელიც შემდგომში დუანელის შესახებ ტრიუფოს სხვა ფილმებშიც თამაშობდა. ფილმის სახელწოდება პირდაპირი თარგმანია ფრანგული იდიომისა, რომელიც შფოთვის გამოწვევას ნიშნავს.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
ფილმის მოქმედება 1950-იანი წლების მეორე ნახევარში მიმდინარეობს. 13 წლის ბიჭის, ანტუან დუანელის, ბავშვური, თავისუფალი ბუნება ვერ ეგუება არსებულ სოციალურ ჩარჩოებს. მას გამუდმებით კონფლიქტი მოსდის სკოლის მასწავლებლებთან, დედასთან, მამინაცვალთან. ანტუანს დააკავებენ მამინაცვლის საბეჭდი მანქანის ქურდობისთვის. ამის შემდეგ მშობლები მის რთულად აღსაზრდელ ბავშვთა იზოლირებულ დაწესებულებაში გადაყვანას გადაწყვეტენ. ანტუანი ვერ ეგუება კოლონიის მკაცრ აღმზრდელობით რეჟიმს და ერთ დღესაც, ფეხბურთის თამაშისას, გაძვრება კოლონიის გარშემო შემოვლებულ მავთულხლართში და გაიქცევა. ფილმის დასკვნით სცენაში გათავისუფლებული ანტუანი ხვდება გაშლილი ზღვის სანაპიროზე.

როლებში
-------

* ჟან-პიერ ლეო - ანტუან დუანელი
* ალბერ ლემი - ჟულიენ დუანელი
* კლერ მაურიე - ჟილბერტ დუანელი
* პიერ რეპი - ინგლისურის პედაგოგი
* ლუკ ანდრიუ - ფიზკულტურის პედაგოგი
* დენიელ კუტურიე - ბერტრან მორისეტი

ჯილდოები
--------

ტრიუფომ მიიღო კანის კინოფესტივალის ჯილდო საუკეთესო რეჟისორისათვის. ფილმი ოსკარების 32-ე დაჯილდოებაზე ნომინირებული იყო საუკეთესო ორიგინალური სცენარის ჯილდოზე. მიღებული აქვს ნიუ-იორკის კინოკრიტიკოსთა ჯილდო.

ბრიტანეთის კინოინსტიტუტის სიაში — „50 ფილმი, რომელიც 14 წლამდე უნდა ნახო" — „ოთხასი დარტყმა" 10 საუკეთესო ფილმს შორის დასახელდა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* „ოთხასი დარტყმა" — Rotten Tomatoes
* 

* „ოთხასი დარტყმა" — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* „ოთხასი დარტყმა" — Allmovie-ზე

სქოლიო
------

1. ↑  Festival de Cannes: The 400 Blows. *festival-cannes.com*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 სექტემბერი 2012. ციტირების თარიღი: 15 February 2009
2. ↑  50 films to see by age 15.
**გერმანული კავკასიური ექსპედიცია** — 1918 წელს, მსოფლიო ომის მიმდინარეობის ბოლო წელს კავკასიაში მოვლენები ძალიან სწრაფად იცვლებოდა. ბოლშევიკური გადატრიალების შემდეგ კავკასია, ფაქტობრივად, გამოეყო რუსეთს, ამასთანავე, კავკასიის ფრონტი დატოვა რუსულმა არმიამ, რომლის ჩანაცვლება მცირერიცხოვანმა კავკასიურმა ეროვნულმა შენაერთებმა დაიწყეს. 

1918 წლის მარტში ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულებით ზურგგამაგრებულმა ოსმალებმა კავკასიის ფრონტზე წარმატებული შეტევა დაიწყეს. ამავე პერიოდში კავკასიური პოლიტიკა გაააქტიურეს გერმანელებმაც, მათი დაინტერესება კავკასიით განპირობებული იყო ომისთვის საჭირო ნედლეულის მიღებით; გეოგრაფიული პლაცდარმის შექმნით მომავალში თურქესტანსა და ინდოეთში ინგლისის წინააღმდეგ საბრძოლველად; ქართული სამოკავშირეო არმიის ჩამოყალიბებით. გერმანია გამოვიდა შუამავლად საქართველოსა და ოსმალეთს შორის და გერმანიის პროტექტორატით საქართველომ 1918 წლის 26 მაისს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. გერმანიის კავკასიური ექსპედიცია 1918 წლის ივნისიდან დაიწყო, ქვეყანაში შემოვიდა რამდენიმე ათასი გერმანელი ჯარისკაცი, მისიას ხელმძღვანელობდა გერმანელი გენერალ-მაიორი ფრიდრიხ კრეს ფონ კრესენშტაინი. მისიის შტაბი თბილისში იყო განთავსებული, მისიის ლეგაციის მდივანი იყო ფრიდრიხ შულენბურგი. გერმანული სამხედრო მისია არ ერეოდა საქართველოს შიდა საქმეებში, პირიქით, გერმანელი სამხედრო მრჩევლები ხელს უწყობდნენ ქართველებს შეიარაღებული ძალების ჩამოყალიბების საქმეში, ასევე, ზოგიერთ სამხედრო ოპერაციაში ქართული ჯარის გვერდით გერმანელი ჯარისკაცებიც იბრძოდნენ. გერმანული სამხედრო მისია კავკასიიდან გერმანელთა მიერ მსოფლიო ომის წაგების შემდეგ გავიდა.

ლიტერატურა
----------

* *სილაქაძე დ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 90-91.
* ასტამაძე გ. ქართულ-გერმანული ურთიერთობები 1918-1921 წლებში. დაარქივებული 2019-04-03 საიტზე Wayback Machine.
**ხუცაუ-ძუარი** („ღვთაების სამლოცველო") — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ისტორიულ დვალეთში. მდებარეობს სოფლების фალლაგ-ქომისა და რეგახის სიახლოვეს, ფერდობზე.

ძეგლის აღწერა
-------------

ძეგლი დარბაზული ტიპისაა, შემორჩენილია ნანგრევების სახით. გარს ევლება ფიქლით ნაგები ოთხკუთხა ზღუდე. იქვე შეინიშნება სამარხთა კვალი. ეკლესია დამხრობილია ჩრდილო-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ხაზზე. ძირითადად ნაგებია ფიქლით, თიხის ხსნარით, ალაგ-ალაგ გამოყენებულია დამუშავებული ტუფის ქვაც. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთის კედლის დასავლეთ ნაწილში აქვს. ჩრდილოეთის, აღმოსავლეთისა და სამხრეთის კედლებში დატანებულია დამრეცრაფიანი სარკმლები. ნახევარწრიული აფსიდა დარბაზისაგან საფეხურითაა შემაღლებული. ოთხკუთხა ნიშები მოწყობილია აფსიდის სარკმლის ორსავე მხარეს (ჩრდილოეთ ნაწილში ორი, ხოლო სამხრეთ ნაწილში — ერთი ნიში). პატარა ნიშები დატანებულია დარბაზის სამხრეთ კედელსა და გარედან დასავლეთის კედელში.

ხუცაუ-ძუარის ზუსტად დათარიღება ხელოვნებათმცოდნეობითი თვალსაზრისით ჭირს. იგი, სავარაუდოდ, დვალეთის ტერიტორიაზე საქართველოს საერო და სასულიერო მესვეურთა მიერ აგებული ეკლესიების — ზრუგის ხოზიტა მად-მაირამის, სოფელ თლის, სოფელ ნარის შემდეგ აშენებული პატარა სამლოცველოა. სოფლებში გავრცელებული მცირე ეკლესიებიდან გამომდინარე თუ ვიმსჯელებთ, ძეგლი შესაძლებელია, შუაფეოდალური ხანით (XI-XIII საუკუნეები) დათარიღდეს.

ლიტერატურა
----------

* გივი ღამბაშიძე, „ქართული კულტურის ძეგლები დვალეთში", „საბჭოთა ხელოვნება", №3, თბ. 1976
**ფრიდრიხ მარტინ ფონ ბოდენშტედტი** (გერმ. Friedrich Martin von Bodenstedt) (დ. 22 აპრილი, 1819, პაინე, გერმანია, — გ. 18 აპრილი, 1892, ვისბადენი, გერმანია) — გერმანელი მწერალი. გვიანდელი ეპიგონური რომანტიზმის წარმომადგენელი.

1841 წელს თავადმა გოლიცინმა თავისი შვილების აღსაზრდელად ჩამოიყვანა მოსკოვში, ხოლო 1844 წელს კავკასიის მთავარმართებელმა ალექსანდრე ნეიდგარტმა მოიწვია თბილისის გიმნაზიაში ფრანგული ენის მასწავლებლად. ბოდენშტედტი ბევრს მოგზაურობდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში; აგროვებდა მასალას წიგნისათვის „კავკასიის ხალხები და მათი ბრძოლა თავისუფლებისათვის რუსეთის წინააღმდეგ", რომელიც გამოსცა გერმანიაში 1848 წელს. ამ წიგნში ავტორი მიმოიხილავს საქართველოს წარსულს, გადმოსცემს ცნობებს თამარ მეფის შესახებ. საქართველოში მოგზაურობის შედეგი იყო აგრეთვე მისი წიგნი „ათას ერთი დღე აღმოსავლეთში" (ტ. 1-2, 1849-1850). დაინტერესებული იყო სპარსული ლიტერატურით.

1851 წელს ბოდენშტედტმა გამოსცა „მირზა შაფის სიმღერები", აღმოსავლურ სტილში დაწერილი ლექსების ციკლი, რომელიც ევროპის თითქმის ყველა ენაზე ითარგმნა და დიდი პოპულარობა მოიპოვა. ამასთანავე, ის ერთ-ერთი გახმაურებული ლიტერატურული დავის საგანიც გახდა; წიგნის გამოქვეყნების შემდეგ ბოდენშტედტმა მირზა შაფის ლექსები თავის ორიგინალურ ნაწარმოებად გამოაცხადა, მაგრამ გავრცელდა სხვა მოსაზრებებიც. ეს ლექსები ისეთივე ბრწყინვალე თარგმანი იყო რეალურად არსებული სპარსულენოვანი აზერბაიჯანელი პოეტის თხზულებებისა, როგორც ადრე ბოდენშტედტის მიერ გერმანულ ენაზე გადმოღებული ჰაფეზისა და ხაიამის ლექსები. ამავე დროს ბოდენშტედტმა შექმნა ორიგინალური ლექსების ციკლი თბილისზე: „დილა თბილისში", „თბილისის ვარდი", „საქართველო", „არ გამიწყრე", „მხოლოდ შენ ერთს", „ნინო" და სხვ. მასვე ეკუთვნის პოემა „ლეკის ქალი ადა" (1853), „ლექსები" (1852–1859), მოგონებები (1888–1890), ტრაგედია „დიმიტრი" (1856) და სხვ.

1854 წელს ბოდენშტადტი მიუნხენის უნივერსიტეტის სლავური ენების პროფესორი გახდა. თარგმნიდა რუსი მწერლების, კერძოდ, ალექსანდრე პუშკინის, ივანე ტურგენევის და მიხეილ ლერმონტოვის შემოქმედებას. 1858 წელს გახდა ძველი ინგლისური ლიტერატურის პროფესორი; სხვებთან ერთად გერმანულად თარგმნა უილიამ შექსპირის თხზულებები (1866-1872). 1866 წლიდან ხელმძღვანელობდა მაინინგენის კარის თეატრს.

ლიტერატურა
----------

* 

* *გელოვანი ა.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 453.
* ათას ერთი დღე აღმოსავლეთში : საქართველოში მოგზაურობის შთაბეჭდილებანი-ლექსები (ავტორი). - თბილისი, საბჭ. საქართველო, 1965.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფრიდრიხ ფონ ბოდენშტედტი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
აპიუსის ძველი გზა რომთან

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***აპიუსის გზა***

**აპიუსის გზა**, *აპიუსის ძველი გზა* (ლათ. Via Appia, Via Appia antica) — პირველი რომაული მოკირწყლული გზა. საერთო სიგრძე — 580 კმ. მშენებლობა დაიწყო ცენზორ აპიუს კლავდიუსის დროს (აქედან სახელწოდება) ძვ. წ. 312 წელს. რომაელები მას „ყველა გზის დედოფალს" უწოდებდნენ, რითაც ხაზს უსვამდნენ მის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას, რადგან რომისა და სამხრეთ აპენინის დამაკავშირებელი მნიშვნელოვანი სავაჭრო და სტრატეგიული გზა იყო. თავდაპირველად მიდიოდა კაპუამდე (212 კმ), ძვ. წ. 244 წლიდან — პორტ ბრუნდიზიუმამდე (ახლანდ. ბრინდიზი). სიგანეში 4–4,5 მეტრს აღწევდა. გრუნტში ამოჭრილი ტრანშეა შევსებული იყო ქვიშის, ხრეშის, თიხისა და ღორღის რამდენიმე ფენით, რომელიც იფარებოდა გათლილი ქვიშაქვისა და გრანიტის ფილებით.

აპიუსის გზის უძველესი მონაკვეთის (რომთან ახლოს) გარშემო ვილები ააგეს რომაელმა პატრიციებმა (კვინტილიუსების ვილა, II საუკუნე, და სხვ.); გზის გასწვრივ მდებარეობდა წარჩინებული მოქალაქეების საფლავის ძეგლები, საკურთხევლები და აკლდამები, მ.შ. ცეცილიუს მეტელუსის მავზოლეუმი (ძვ. წ. I საუკუნის ბოლო, მონუმენტური ცილინდრული ნაგებობა, დიამეტრით 20 მ, 1302 წელს გადაკეთდა თავდაცვით კოშკად), ვალერიუს კოტას მავზოლეუმი (ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისი). 

წმინდა პეტრესა და იესო ქრისტეს შეხვედრის ადგილზე (აპოკრიფული ტექსტი „პეტრეს საქმენი") აღმართულია ადრექრისტიანული ბაზილიკა „Domine Quo Vadis?" („უფალო, ვიდრე ჰხვალ?"); ქვა, რომელზეც აღბეჭდილია ქრისტეს ნატერფალი — მდებარეობს სან-სებასტიანოს ეკლესიასთან (IV ს.; აქ დაკრძალულია წმინდა სებასტიანე; ორივე ეკლესია გადაკეთებულია XVII საუკუნეში) ახლოს. აპიუსის გზის მიმდებარე ტერიტორიაზეა მაქსენციუსის ცირკი (306–312) და ადრექრისტიანული კატაკომბები: სან-კალისტო (II–III სს. III და VII–VIII სს.-ების მოხატულობის ფრაგმენტები), სან-სებასტიანო და სხვ.

გალერეა
-------

* კვინტილიუსების ვილაკვინტილიუსების ვილა
* ცეცილიუს მეტელუსის მავზოლეუმიცეცილიუს მეტელუსის მავზოლეუმი
* ვალერიუს კოტას მავზოლეუმივალერიუს კოტას მავზოლეუმი
* ბაზილიკა „უფალო, ვიდრე ჰხვალ?"ბაზილიკა „უფალო, ვიდრე ჰხვალ?"
* სან-სებასტიანოს ეკლესიასან-სებასტიანოს ეკლესია
* მაქსენციუსის ცირკიმაქსენციუსის ცირკი
* 
* აპიუსის გზა კოტას მავზოლეუმთანაპიუსის გზა კოტას მავზოლეუმთან
* აპიუსის გზა ქ. მინტურნეშიაპიუსის გზა ქ. მინტურნეში
* რუკარუკა

სქოლიო
------

1. ↑   Аппиева дорога // Большая российская энциклопедия. т. 2. — М. 2005. — стр. 126.
**გოგიტა თოდრაძე** (დ. 13 ივლისი, 1980, ოზურგეთი) — ქართველი ეკონომისტი. ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი (2006).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკისა (სტატისტიკის მიმართულებით) და სამართალმცოდნეობის ფაკულტეტები.

2002 წლიდან სხვადასხვა თანამდებობებზე მუშაობდა საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში. 2010-2016 წლებში იყო ბიზნეს სტატისტიკის სამმართველოს უფროსი, ხოლო 2016-2018 წლებში აღმასრულებელი დირექტორის მოადგილე. 2018 წლის მაისში დაინიშნა სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის აღმასრულებელ დირექტორად. 2017 წლის ნოემბრიდან არის გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისიის (UNECE) ბიზნეს სტატისტიკის ექსპერტთა ჯგუფის წევრი, ხოლო 2019 წლის მაისიდან — გაეროს სტატისტიკის კომისიის (UNSC) წევრი. 2020 წლის აგვისტოში აირჩიეს გაეროს აზიისა და წყნარი ოკეანის ეკონომიკური და სოციალური კომისიის (UNESCAP) სტატისტიკის კომიტეტის ბიუროს თავმჯდომარედ.

2010 წლიდან ეწევა პედაგოგიურ საქმიანობას სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებლებში. ფლობს ინგლისურ, გერმანულ და რუსულ ენებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* გოგიტა თოდრაძე — საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური

სქოლიო
------

1. ↑  გოგიტა თოდრაძე: თანამდებობის პირის ქონებრივი მდგომარეობის დეკლარაცია. *declaration.gov.ge* (28 თებერვალი, 2020). ციტირების თარიღი: 23 მარტი, 2021
2. ↑  აღმასრულებელი დირექტორი. საქსტატი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-03-23. ციტირების თარიღი: 23 მარტი, 2021
3. ↑  „საქართველო გაერო-ს სტატისტიკის კომისიის (UNSC) წევრად აირჩიეს". *www.geostat.ge*. ციტირების თარიღი: 23 მარტი, 2021. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი `|access-date=`-ში (დახმარება)
4. ↑  „საქსტატის აღმასრულებელი დირექტორი UNESCAP-ის სტატისტიკის კომიტეტის ბიუროს თავმჯდომარედ აირჩიეს". *www.geostat.ge*. ციტირების თარიღი: 23 მარტი, 2021. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი `|access-date=`-ში (დახმარება)
ფელიქს დე ბოჟური
**ლუი-ფელიქს-ოგიუსტ, ბარონი დე ბოჟური** (ფრანგ. Louis-Auguste Félix de Beaujour) (დ. 28 დეკემბერი, 1765, კალასი, საფრანგეთი, — გ. 1 ივლისი, 1836, პარიზი, დაკრძალულია პერ-ლაშეზის სასაფლაოზე) — ფრანგი დიპლომატი, პოლიტიკოსი და ისტორიკოსი. ბარონი (1818), საფრანგეთის პერი (1835). 

1790 წლიდან იყო საფრანგეთის დიპლომატიურ სამსახურში, მათ შორის, გენერალურ კონსულად საბერძნეთში (1794-1799, შემდეგ — შვედეთში (1799-1800). 1800 წლიდან იყო ტრიბუნატის წევრი, 1803 წლიდან — მისი პრეზიდენტი. 1804-1811 წლებში მსახურობდა გენერალურ კონსულად ვაშინგტონში (აშშ), 1816 წელს დაინიშნა გენერალურ კონსულად სმირნაში (ახლანდ. იზმირი, თურქეთი), ხოლო 1817 წელს აღმოსავლეთში ყველა ფრანგული დაწესებულების გენერალურ ინსპექტორად. 1831-1834 წლებში არჩეული იყო ბუშ-დიუ-რონის დეპუტატად.

ბოჟურის მრავალი ნაშრომიდან, რომლებიც მიეძღვნა პოლიტიკურ-ეკონომიკურ და სამხედრო საკითხებს, აღსანიშნავია 1829 წელს გამოცემული „სამხედრო მოგზაურობა ოსმალთა იმპერიაში", სადაც აღწერს საქართველოს, დაღესტანსა და ჩერქეზეთს, ოსმალთა სასაზღვრო სიმაგრეებს, კავკასიის შავი ზღვის სანაპიროს, ტრანსკავკასიურ გზებს, ოსმალთა საზღვრებს მდ. მტკვარსა და არაქსზე და სხვ.

ბიბლიოგრაფია
------------

* Voyage militaire dans I` empire Othoman, ou description de ses frontieres et des ses principales defences, soit naturelles, soit artificielles, t. 1–2, P. 1829.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997.
* Полиевктов М. А. Европейские путешественники по Кавказу 1800–1830 гг. Тб. 1946.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ღონღაძე**. |

გიორგი ღონღაძე
**გიორგი რუსლანის ძე ღონღაძე** (უკრ. Георгій Русланович Ґонґадзе; დ. 21 მაისი, 1969, თბილისი — გ. 17 სექტემბერი, 2000, ტარაშჩის რაიონი) — წარმოშობით ქართველი, უკრაინელი ჟურნალისტი; გატაცებული და მოკლული იქნა 2000 წელს. საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრის, რუსლან ღონღაძის შვილი. 

ღონღაძის სიკვდილთან დაკავშირებული გამოძიება გადაიზარდა ხმაურიან სკანდალში და პროტესტებში მაშინდელი უკრაინის პრეზიდენტის, ლეონიდ კუჩმას წინააღმდეგ. ღონღაძის მკვლელების ძებნა დღემდე მიმდინარეობს, თუმცა მის სიკვდილთან დაკავშირებული ორი ადამიანი დააპატიმრეს 2005 წლის მარტში, ხოლო მესამე 2009 წლის ივლისში. მისმა ქვრივმა, მიროსლავა ღონღაძემ და მათმა შვილებმა მიიღეს პოლიტიკური თავშესაფარი ამერიკის შეერთებულ შტატებში და ცხოვრობდნენ ამერიკაში 2001 წლამდე. ევროპის საბჭომ მიიღო რეზოლუცია №1645, რომელშიც მოუწოდა უკრაინის პროკურატურას გამოეყენებინა ყველა შესაძლებლობა გიორგი ღონღაძის მკვლელებისა და მკვლელობის ორგანიზატორების საპოვნელად.

2005 წლის 23 აგვისტოს, პრეზიდენტმა ვიქტორ იუშჩენკომ ღონღაძეს უკრაინის გმირის წოდება მიანიჭა.

სქოლიო
------

1. ↑  როგორც დაადგინა გამოძიებამ და დაამტკიცა სასამართლომ. იხ. Gongadze Case (2000-2008): A Legal Review by Dr iur Vyacheslav "Slavik" Bihun, LL.M. -  დაარქივებული 2009-07-27 საიტზე Wayback Machine.  (უკრაინული)
2. ↑  Про присвоєння Г. Гонгадзе звання Герой України. უკრაინის პრეზიდენტის ბრძანებულება (უკრაინული)
ქვეყნები მსოფლიო რუკაზე, რომლებშიც მოსახლეობის უმრავლესობა ლაპარაკობს პორტუგალიურ ენაზე
**ლუზოფონები** (ლათ. Lusitania – რომის იმპერიის პროვინცია ლუზიტანია, პორტუგალიის ანტიკური დასახელება + ძვ. ბერძნ. φωνή – ხმა) — ფართო გაგებით, პლანეტის პორტუგალენოვანი მოსახლეობა: ბრაზილიაში, პორტუგალიაში, ანგოლაში, მოზამბიკში, აღმოსავლეთ ტიმორში, და სხვა ქვეყნებში. ლუზოფონია ჩამოყალიბდა პორტუგალიის იმპერიის ხუთასი წლის არსებობის შედეგად.

ლუზოფონებად მიიჩნევიან ადამიანები, რომლებიც ლაპარაკობენ პორტუგალიურ ენაზე, როგორც მშობლიურზე და ასევე ადამიანები, რომლებიც ფლობენ და ხმარობენ მას ამა თუ იმ მიზნით, მაგალითად სხვადასხვა აფრიკული ქვეყნების მოსახლეობა, რომლებშიც პორტუგალიური ენა სახელმწიფო ენაა, კუნძულ ტიმორის, მაკაოს და მსოფლიოს სხვა რეგიონების მკვიდრი მოსახლეობა, ასევე სხვა ქვეყნებიდან იმიგრანტები ბრაზილიაში და პორტუგალიაში. პორტუგალიურ ენაზე მოლაპარაკეთა საერთო რაოდენობაა დაახლოებით 270 მილიონი ადამიანი (2014 წლის შეფასება), მათგან ბრაზილიაში დაახლოებით 200 მილიონი.

| ქვეყანა | მოსახლეობა (2014 წლის შეფასება) |
| --- | --- |
| ბრაზილიის დროშა ბრაზილია | 202 656 788 |
| მოზამბიკის დროშა მოზამბიკი | 24 692 144 |
| ანგოლის დროშა ანგოლა | 24 300 000 |
| პორტუგალიის დროშა პორტუგალია | 10 813 834 |
| გვინეა-ბისაუს დროშა გვინეა-ბისაუ | 1 693 398 |
| აღმოსავლეთ ტიმორის დროშა აღმოსავლეთი ტიმორი | 1 201 542 |
| მაკაოს დროშა მაკაო (ჩინეთი) | 587 914 |
| კაბო-ვერდეს დროშა კაბო-ვერდე | 538 535 |
| სან-ტომე და პრინსიპის დროშა სან-ტომე და პრინსიპი | 190 428 |
| **სულ** | 266 674 583 |

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პორტუგალენოვანი ქვეყნების თანამეგობრობა
* ფრანკოფონები
* ფრანკოფონია
* ფრანგულენოვანი ქვეყნები
* ანგლოფონები
* ანგლოსფერო
* ქვეყნების სია ინგლისურენოვანი მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით
* ქვეყნების და ტერიტორიების სია, სადაც ინგლისური ოფიციალური ენაა
* რუსოფონები
* ნიდერლანდების ენის კავშირი
* გერმანულენოვანი ქვეყნები
* ისპანიდადი
* არაბული სამყარო

სქოლიო
------

1. ↑  The World Factbook – Field Listing – Population - CIA. Central Intelligence Agency.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 დეკემბერი 2018. ციტირების თარიღი: 6 April 2013.
2. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-05. ციტირების თარიღი: 2016-04-01.
**ზემო მაღარო** — სოფელი სიღნაღის მუნიციპალიტეტში, მაღაროს თემში. მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე. ზღვის დონიდან 950 მეტრი. სიღნაღიდან 7 კილომეტრი. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 224 კაცი. ზემო მაღაროში დაიბადა ქართველი საზოგადო მოღვაწე სოლომონ დოდაშვილი. ზემო მაღაროში მდებარეობს ფერისცვალების სახელობის ტაძარი, ბიბლიოთეკა. ზემო მაღაროს ტერიტორიაზე, სოფელ ქელმენჩურში შეკრიბა 60-ზე მეტი კახელი თავადი 1802 წელს და გააპროტესტა რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსია.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 509.

სქოლიო
------

1. ↑  *ჭუმბურიძე დ.* „1802 წლის დიდი წინააღმდეგობრივი მოძრაობის შეფასებისთვის" „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები" N1 გვ. 37 — თბილისი, 2017 ISSN1512-3154

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სიღნაღის მუნიციპალიტეტის დასახლებული პუნქტები |
| --- |
|  |
| ქალაქები | 
* **სიღნაღი**
* წნორი

 | 
სიღნაღის გერბი |
|  |
| სოფლები | 
* ანაგა
* ბოდბისხევი
* ერისიმედი
* ვაქირი
* ზემო ბოდბე
* ზემო მაღარო
* ილიაწმინდა
* მაშნაარი
* მაღარო
* ნუკრიანი
* საქობო
* ტიბაანი
* ქვემო ბოდბე
* ქვემო მაღარო
* ქვემო მაჩხაანი
* ყარაღაჯი
* ძველი ანაგა
* ხირსა
* ხორნაბუჯი
* ჯუგაანი

 |
|  |
| ყოფილი სოფლები | 
* ბოდბე

 |

 |
**კურსების დედაღვთისას მონასტერი** — არქიტექტურული ძეგლი ტყიბულის მუნიციპალიტეტში, სოფელ კურსებში, მდინარე წყალწითელას მარცხენა ნაპირზე.

აღწერა
------

დედაღვთისას მონასტერს სამხრეთიდან მოზრდილი ქვებით ნაგები გალავანი საზღვრავს სოფლის სამანქანე გზიდან. მონასტრის ტერიტორიაზე დედაღვთისას სახელობის დარბაზული ეკლესია მდებარეობს, რომელსაც კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი აქვს მინიჭებული. ეკლესია ახალი აღდგენილია. არქეოლოგიური სამუშაოების დროს დედაღვთისას ეკლესიის ტერიტორიაზე VI საუკუნის ქვის სტელა გამოვლინდა, რომელიც ეკლესიის დასავლეთითაა აღმართული. მონასტრის ტერიტორიაზე ასევე არის აღდგომის სახელობის დარბაზული ეკლესია და სამრეკლო, რომელიც 2016-2018 წლებში აშენდა. ასევე მონასტრის ტერიტორიაზე მთავარ ჭიშკართან ქვაში გამოთლილი ორი საწნახელიცაა. აქვეა ძველი წყარო, რომელსაც მოგვიანებით წრიული კოშკი დააშენეს. მონასტრის ტერიტორიაზე არის ძველი ბუხრის საპირე ქვა, ასევე ზეთის საპრესი და განამარხებული ხის ფრაგმენტებიც. მონასტრის ეზოს დასავლეთ ნაწილში საცხოვრებელი სამსართულიანი ნაგებობაა აშენებული, ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილში დედაღვთისას ეკლესიის აღმოსავლეთით ხის ოდა სახლი მდებარეობს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 44673
**რიუკიუ**, **ნანსეი** — ვულკანურ და მარჯნულ კუნძულთა არქიპელაგი იაპონიაში, კიუსიუსა და ტაივანის კუნძულებს შორის, აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვას გამოჰყოფს წყნარი ოკეანის ღია ნაწილისაგან. გადაჭიმულია დაახლოებით 1200 კმ-ზე, შედგება კუნძულთა 6 ჯგუფისაგან, შედის 98 კუნძული. ფართობი 4700 კმ². უმთავრესად აგებულია მეზო-კაინოზოური და კარსტული კირქვებით (ღერძულ ზოლში ადგილ-ადგილ შიშვლდება პალეოზოური ნაოჭა საფუძველი), ჩრდილო-დასავლეთით გავრცელებულია ვულკანური ქანები. არის რამდენიმე მოქმედი და ჩამქრალი ვულკანი. რელიეფი უმთავრესად პლატოიანი, დაბალმთიანი და დაბალტერასებიანია. მაქსიმალური სიმაღლე 1936 მ (კუნძული იაკუ). ჰავა ჩრდილოეთით სუბტროპიკული, სამხრეთით ტროპიკული მუსონურია. ნალექები 2000-3000 მმ წელიწადში. ხშირია ტაიფუნი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა უდრის 14-18 °C, ივლისის — 27-28 °C. კუნძულზე არის ბრინჯის, ბატატისა და შაქრის ჭარხლის ნათესები. განვითარებულია თევზჭერა. დიდი ქალაქია ნაჰა, რომელიც კუნძულ ოკინავაზე მდებარეობს. რიუკიუდან გააქვთ ანანასი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 397.
**პაპუნა ლეჟავა** (დ. 20 თებერვალი, 1987, თბილისი) — ქართველი ფინანსისტი, საქართველოს ეროვნული ბანკის ვიცე-პრეზიდენტი 2018 წლის 13 დეკემბრიდან 7 წლის ვადით.მაგრამ 2023 წელს პაპუნა ლეჟავამ თანამდედობა ნაადრევად დატოვა.

ბიოგრაფია
---------

### განათლება

2008 წელს დაამთავრა ამერიკული უნივერსიტეტი ბულგარეთში (AUBG) ბიზნესის ადმინისტრირების ბაკალავრის ხარისხით (ბლაგოევგრადი, ბულგარეთი). 2010 წელს — IE ბიზნეს სკოლა ფინანსების მაგისტრის ხარისხით (მადრიდი, ესპანეთი). 2015 წელს გახდა ფინანსური ანალიტიკოსის ჩარტერის მფლობელი (CFA ინსტიტუტი, ვაშინგტონი, აშშ).

### სამუშაო გამოცდილება

2005 წლის მაისიდან 2005 წლლის აგვისტომდე იყო სტაჟიორი სახელმწიფო მინისტრის აპარატში ევროპულ და ევრო-ატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში. 05/2006 წლის მაისიდან 2006 წლის აგვისტომდე სტაჟიორი PA Consulting-ში. 2008–2009 წლებში საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტოს მთავარი სპეციალისტი. 2010–2011 წლებში საქართველოს ეროვნული ბანკის მთავარი სპეციალისტი, 2011–2013 წლებში ფინანსური რისკების განყოფილების უფროსი. 2013–2015 წლებში მსოფლიო ბანკის ჯგუფის აღმასრულებელი დირექტორის მრჩეველი. 2015–2018 წლებში საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის ფინანსური ოფიცერი. 2018 წლის დეკემბრიდან 2025 წლის დეკემბრამდე არის საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრი.

ფლობს ქართულ, ინგლისურ, რუსულ, ბულგარულ და ესპანურ ენებს.

პუბლიკაციები
------------

* „ფასწარმოქმნა სესხებზე და კონკურენცია საქართველოს საბანკო სექტორში", ავტორი, 2013 წელი.
* „საქართველო და ევროკავშირი", თანაავტორი, 2006 წელი.

სქოლიო
------

1. ↑  პაპუნა ლეჟავა. საქართველოს ეროვნული ბანკი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-03-22. ციტირების თარიღი: 3 თებერვალი, 2021
2. ↑  პაპუნა ლეჟავას საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრად არჩევის შესახებ. *info.parliament.ge*. ციტირების თარიღი: 3 თებერვალი, 2021
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **სველი სიდამპლე**. |

**კომბოსტოს ლორწოვანი ბაქტერიოზი**, *კომბოსტოს სველი სიდამპლე* — კომბოსტოს ბაქტერიული დაავადება. გამომწვევია სხვადასხვა სახეობის ბაქტერიები: *Erwinia carotovora*, *Erwvinia aroideae*, *Pseudomonas* sp. დაავადების პირველი სიმპტომები მცენარეზე შესაძლოა ლებანფოთლის ფაზაში დაფიქსირდეს. ამ დროს ლებანფოთლებზე ჩნდება ზეთოვანი ლაქები, რის შედეგადაც მცენარის განვითარება ფერხდება ან მცენარე იღუპება. დაავადება მასობრივად ვრცელება ვეგეტაციის მეორე ნახევარში. ამ დროს დაავადებული კომბოსტოს თავების გარე ფურცლები მუქდება, ტენიან ამინდებში ხდება ლორწოვანი და ლპება. დროთა განმავლობაში დაავადება მთლიანად ვრცელდება კომბოსტოს თავზე, რომელიც სრულად ლპება და სცილდება ღეროს. ამ პროცესს თან ახლავს უსიამოვნო სუნი. აღსანიშნავია, რომ თუ კომბოსტოს თავის ზედა ფურცლები დაზიანებულია დაავადებით და ამ პერიოდს მშრალი ამინდები დაემთხვა, დაზიანებული უბნები ხმება, თხელდება და ხდება გამჭირვალე. ასეთ დროს კომბოსტოს თავზე შესაძლებელია დაავადების გავრცელების ლოკალიზება. ხანდახან დაავადების განვითარება იწყება კომბოსტოს მურკიდან, ამ დროს ის რბილდება, წყდება კომბოსტოს თავების ფორმირების პროცესი და ცვივა. კომბოსტო, რომელიც დაავადებულია და დათვალიერებისას არ აღენიშნება სიმპტომები, მაგრამ შეინახება 3–4 °C-იან საწყობში, იწყებს ლპობას. დაავადება ადვილად გადადის დაავადებულიდან საღ კომბოსტოზე და მასაც აავადებს.

ბრძოლის ღონისძიებები: დაზიანებული მცენარეების მოცილება ნაკვეთებიდან, კულტურათა მონაცვლეობა, შენახვის ოპტიმალური პირობების დაცვა.

სქოლიო
------

1. 1 2  მემარნიშვილი, ნ.; კელენჯერიძე, ნ.; ხეთერელი, ა.. კომბოსტოს წარმოების აგროტექნოლოგია. საქართველოს ფერმერთა ასოციაცია. *gfa.org.ge* (2018).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-28. ციტირების თარიღი: 20 აგვისტო, 2020.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კომბოსტო (*Brassica*) |
| --- |
|  |
| სახეობები | 
* *Brassica carinata*
* *Brassica elongata*
* *Brassica fruticulosa*
* *Brassica hilarionis*
* *Brassica juncea*
* *Brassica napus*
* *Brassica nigra*
* *Brassica rapa*
	+ *Brassica rapa subsp. oleifera*
* *Brassica tournefortii*

|  |  |
| --- | --- |
| *Brassica oleracea* | 
* თავიანი კომბოსტო
* ბროკოლი
* ყვავილოვანი კომბოსტო
* ბრიუსელის კომბოსტო
* კოლრაბი
* სავოიის კომბოსტო

 |

 |
|  |
| დაავადებები | 
კილა, კომბოსტოს ფომოზი, კომბოსტოს ფუზარიოზული ჭკნობა, ნაცრისფერი სიდამპლე, კომბოსტოს ალტერნარიოზი, კომბოსტოს ჭრაქი, კომბოსტოს თეთრი ლაქიანობა, კომბოსტოს რიზოქტონიოზი, კომბოსტოს თეთრი სიდამპლე, კომბოსტოს მოზაიკა, კომბოსტოს ლორწოვანი ბაქტერიოზი, კომბოსტოს ბლეკროტი
 |
|  |
| მავნებლები | 
კომბოსტოს ხვატარი, კომბოსტოს თეთრულა, კომბოსტოს გაზაფხულის ბუზი, კომბოსტოს ღეროს მალულხორთუმა, კომბოსტოს ბუგრი, კომბოსტოს ფოთოლჭამია
 |
|  |
| 
იხ. აგრეთვე: კომბოსტოსებრნი, ბოსტნეული კულტურები, მდოგვი, ბოტანიკის პორტალი |

 |
**ნექტარის ზღვა** (ლათ. Mare Nectaris) — მთვარის ზღვა, მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეზე, ნაყოფიერებისა და სიწყნარის ზღვებთან ახლოს, რომელთაც უკავშირდება სიმკაცრის ყურით. ზღვის აღმოსავლეთ კიდეზე არის პირენეს მთები, ხოლო მისი ცენტრალური ოლქის სამხრეთით — კრატერი როსი. ზღვის დიამეტრი დაახლოებით 340 კმ-ია, ხოლო ფართობი — 101 000 კვადრატული კილომეტრი.

ზღვის აუზი გაჩნდა 3.8–4.2 მილიარდი წლის წინ და ამ მოვლენით დაიწყო მთვარის გეოლოგიური ისტორიის ნექტარული პერიოდი. შემდგომში ამ აუზის ცენტრალური ნაწილი ლავით დაიტბორა. ნექტარის ზღვის თანამედროვე ლავის საფარი (როგორც მთვარის სხვა ზღვების უმეტესობისა) ჩამოყალიბდა გვიანიმბრიულ ეპოქაში. ლავის ფენის სისქე დაახლოებით 1000 მეტრია. თეოფილეს კრატერი, რომელიც მდებარეობს ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, უფრო ახალგაზრდაა: ის თარიღდება ერატოსთენეს პერიოდით. ზღვის დასავლეთ კიდეზე რამდენიმე გრაბენია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Mare Nectaris, Gazetteer of Planetary Nomenclature — საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი.

სქოლიო
------

1. ↑  Gazetteer of Planetary Nomenclature — საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24033439'></a>
2. ↑  ხარაძე ე. „ასტრონომიის საფუძვლები" : 2 ტომად : ტომი I, 1991
3. ↑  Mare Nectaris. *Gazetteer of Planetary Nomenclature*. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). ციტირების თარიღი: 2022-01-07.
**აქლემი** (ლათ. Camelus) — მცოხნელი ძუძუმწოვრების გვარი აქლემისებრთა ოჯახისა. 

სულხან-საბა ორბელიანი განმარტავს შემდეგნაირად:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „აქლემი (ოთხფ.) (+ 11.4 ლევიტ.) მამალს აქლემს **ლოინი** ჰქვიან, დედალს — **ჯამა** და შვილსა მათსა — **კოზაკი**, ხოლო **დუკატი** გვარად მომცროსა და მალსა." |
|  |  |

ცნობილია აქლემის სამი სახეობა: 

* ერთკუზიანი აქლემი (Camelus dromedarius);
* ორკუზიანი აქლემი (Camelus bactrianus);
* გარეული ორკუზიანი აქლემი (Camelus ferus).

ველურად მარტო ორკუზიანი აქლემია შემორჩენილი (სინძიანის უდაბნოებსა და სამხრეთ-დასავლეთ მონღოლეთში). აქლემი მხოლოდ უდაბნოსა და მშრალი სტეპის ზონებშია გავრცელებული. იმ მცენარეებით იკვებება, რომლებსაც სხვა მცოხნელები არ ჭამენ. სვამს ცოტა წყალს, ზოგჯერ მლაშესაც. დიდხანს შეუძლია უწყლოდ გაძლება. აქლემის კუზში გროვდება სამარაგო ცხიმი (100 კილოგრამამდე და მეტიც), რასაც ცხოველი საკვების ნაკლებობისას იყენებს. სხეულის ნაწილები, რითაც წოლის დროს მიწას ეხება, დაფარული აქვს სქელი კორძებით. ამის გამო აქლემს შეუძლია გავარვარებულ (70 °C-მდე) ნიადაგზე უვნებლად წოლა. სხეული ეყრდნობა ფართო რბილ თათებს, რაც ქვიშაზე სიარულს უადვილებს. ბევრ ადგილას აქლემი მოშინაურებულია (დაახლოებით 5000 წლის წინ) და გამოყენებულია სასოფლო-სამეურნეო ცხოველად. ზრდასრული აქლემის მასა 500-800 კილოგრამია. ერთკუზიანი აქლემის მაკეობა გრძელდება 13 თვე, ორკუზიანისა — 14. შობს ერთ კოზაკს. აქლემი ძლიერი სასაპალნე და შესაბმელი ცხოველია. შეუძლია ზურგით ატაროს საკუთარი წონის 50%-მდე ტვირთი, თოხარიკით გადის დღეში 100 კილომეტრამდე (საათში 10-12 კმ). ცოცხლობს 35-40 წელს. სამუშაოდ იყენებენ 4-25 წლის ასაკში. იძლევა რძეს, ხორცს, მატყლს. ერთკუზიანი აქლემი წელიწადში იწველის 4,5% ცხიმიანობის 2000 ლიტრამდე რძეს. ორკუზიანი — 5,4 ცხიმიანობის 750 ლიტრამდე რძეს. რძისაგან ამზადებენ კუმისს, კარაქს, ყველს. ორკუზიანი აქლემის ნაპარსის კანძი 5-10 კილოგრამამდეა (ზოგისა 13 კგ-მდე), ერთკუზიანისა 2-4 კგ-მდე. ორკუზიანი აქლემის მატყლი უფრო მაღალხარისხოვანია. აქლემის ხორცის კვებითი ღირებულება ძროხის ხორცისას არ ჩამოუვარდება და ზოგან საკვებადაც იყენებენ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 37–38.

სქოლიო
------

1. ↑  სულხან-საბა ორბელიანი, „ლექსიკონი ქართული", ტ. 1, თბ. 1991, გვ. 75
ლაქტოზა რომელიც რძეშია.
**ნახშირწყლები** — რთული ორგანული ნაერთები, რომელთა შედგენილობაში შედის ნახშირბადის, ჟანგბადისა და წყალბადის ატომები. განასხვავებენ მარტივსა და რთულ ნახშირწყლებს. მაარტივ ნახშირწყლებს მონოსაქარიდები ეწოდება. რთული ნახშირწყლები არის პოლიმერები, რომლებშიც მონოსაქარიდები მონომერის როლს ასრულებენ. ორი მონოსაქარიდისაგან წარმოიქმნება დისაქარიდი, სამისაგან - ტრისაქარიდი, მრავლისაგან — პოლისაქარიდი. ყველა მონოსაქარიდი უფერო ნივთიერებაა, წყალში კარგად იხსნება; თითქმის ყველას აქვს ტკბილი, სასიამოვნო გემო. ყველაზე გავრცელებული მონოსაქარიდებია გლუკოზა, ფრუქტოზა, რიბოზა და დეზოქსირიბოზა. ისინი შედიან ნუკლეინის მჟავებისა და ატმოსფეროს შემადგენლობაში.

დი- და ტრისაქარიდები მონოსაქარიდის მსგავსად, კარგად იხსნება წყალში, აქვთ ტკბილი გემო. მონომერული რგოლების რიცხვის ზრდასთან ერთად პოლისაქარიდების ხსნადობა კლებულობს, ტკბილი გემო ქრება. დისაქარიდებიდან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჭარხლისა და რძის შაქრები. პოლისაქარიდებიდან ფართოდაა გავრცელებული სახამებელი, გლიკოგენი, უჯრედის ცელულოზა. მერქანი თითქმის წმინდა ცელულოზაა. ამ პოლისაქარიდების მონომერი გლუკოზაა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ნახშირწყლები"** ვიკისაწყობში.
* (გერმანული) რა არის ნახშირწყლები?
* (ინგლისური) Nomenclature of Carbohydrates

ლიტერატურა
----------

* (გერმანული) Jochen Lehmann: *Kohlenhydrate. Chemie und Biologie.* Thieme, Stuttgart und New York 1996, 2001 (2. Auflage), ISBN 3-13-532902-X
* (ინგლისური) *Structure and Catalysis*. In: A. L. Lehninger, D. L. Nelson, M. M. Cox (Hrsg.): *Principles of Biochemistry*. Worth Publishers, New York 1993, S. 252–252.
**გიორგი (კუკური) სილოვანის ძე ხუნდაძე** (დ. 1888, ქუთაისი, — გ. 17 მარტი, 1938) — ქართველი ინჟინერი, სახელმწიფო მოხელე.

დაიბდა პედაგოგ სილოვან ხუნდაძის ოჯახში. დაამთავრა გეტენის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი გერმანიაში (1912). სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობდა. 1917 წლიდან იყო საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიის წევრი. 1918 წლის აპრილში, თურქეთის ჯარების მიერ ბათუმის ოკუპაციის შემდეგ, ხუნდაძე სათავეში ჩაუდგა შორაპნის მუშათა 84-კაციან მოხალისეთა რაზმს, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის მეთაურობით ჩოლოქის ბრძოლაში. 1918-1921 წლებში ხუნდაძე იყო ბორჯომში სამთავრობო მამულების გამგე. საქართველოს იძულებითი გასაბჭოების (1921) შემდეგ მუშაობდა მანგანუმის მრეწველთა საბჭოში (1921-1923), ინგლისური კონცესია „დიუპრეში" (1923-1926), შემდეგ — რიონისა და ხრამის სადგურების მშენებლობაზე (1926-1935). 1938 წლის მარტში დააპატიმრეს „კონტრრევოლუციური" საქმიანობის ბრალდებით და დახვრიტეს. რეაბილიტირებულია სიკვდილის შემდეგ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ხუნდაძე გიორგი სილოვანის ძე — სტალინური სიები საქართველოდან [ელექტრონული მონაცემთა ბაზა]. — 2013.
* 

* კუკური ხუნდაძე — საქართველოს პირველი რესპუბლიკის (1918-1921) პროსოპოგრაფიული ბაზა (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი)
* ლია ხუნდაძის კოლექცია დაარქივებული 2023-04-05 საიტზე Wayback Machine.  — ქართულ-გერმანულ არქივი. – საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორია.
კურჩუგანის ელექტრული სადგური
**კურჩუგანის ელექტრული სადგური** (რუმ. Termocentrala de la Cuciurgan, რუს. Молдавская ГРЭС, *Moldavskaya GRES*) — მოლდოვეთის უდიდესი ელექტრული სადგური, მდებარეობს დნესტროვსკში, დნესტრისპირეთში, უკრაინის საზღვართან კუჩურგანის წყალსაცავის ნაპირზე. სადგური 1964 წლის 26 სექტემბერს გაეშვა.

სადგური გამოიმუშვებს 2,520 მეგავატ ელექტრო ენერგიას. ის მუშობს ბუნებრივი აირზე, საწვავ ნავთობზე და ნახშირზე. 2008 წელს Inter RAO UES and Moldelectrica-მანნ ხელი მოაწერა შეთანხმებას რითიც ის ნაწილობრივ ჩაეხსნა რუსეთის ერთიან ელექტრო ქსელს და 400 კილოვატი სიმძლავრის კურჩუგან-ვულკენეშტის და ვულკენეშტ-ისაჩკას გადამცემი ხაზით მიუერთდა კონტინენტური ევროპის სინქრონიზებულ ელექტრო ქსელს.

სადგურის ოპერირებას რუსული Inter RAO-ს შვილობილი მოლდოვური კომპანია Moldavskaya GRES ეწევა. ის უდიდესი ელექტრო კომპანიაა როგორც მოლდოვეთში ასევე სამხრეთ უკრაინაში. კომპანია ელექტო ენერგიის ექსპორტს ეწევა უკრაინაში რუსეთსა და რუმინეთში. კომპანიის პრივატიზება 2004 წელს მოახდინა დნეპრისპირეთის მთავრობამ, რასაც ოფიხიალური მოლდოვეთი არ აღიარებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კომპანიის გვერდი

სქოლიო
------

1. ↑  Assets Management - Inter RAO UES. Inter RAO UES.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-01-25. ციტირების თარიღი: 2008-06-22.
2. ↑  „Moldova and Russia agree to raise power exports to Romania". *Reporter.md*. Moldova.org. 2008-11-17. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-07-19. ციტირების თარიღი: 2010-02-14.
3. ↑  Moldovan Privatization Law Completion[*მკვდარი ბმული*] (რუმინული)
რუბიკის კუბის ერთ-ერთი ღერძის ბრუნება
**რუბიკის კუბი** (თავდაპირველად ცნობილი იყო, როგორც „**მაგიური კუბი**" უნგრ. Bűvös kocka) — მექანიკური თავსატეხი, გამოიგონა უნგრელმა სკულპტორმა და არქიტექტურის პედაგოგმა ერნო რუბიკმა 1974 წელს, დააპატენტა ერთი წლის შემდეგ.

თავსატეხი პლასტმასის კუბია, რომელიც გარედან უხილავ ღერძებზე მბრუნავი 26 მომცრო კუბისგან შედგება. კუბის ყოველ მხარეს ცხრა კვადრატიდან თითო შეღებილია ექვსი ფერიდან ერთ რომელიმე ფრად და განთავსებულია წყვილად ერთი მეორის საპირისპიროდ: თეთრი-ყვითელი, ლურჯი-მწვანე, წითელი-ნარინჯისფერი. კუბის მხარეების ბრუნებით შეიძლება ფერადი კვადრატების სხვადასხვაგვარად გადაჯგუფება. მოთამაშის ამოცანა შემდეგია: ყოველი ზღვარი ისე უნდა დალაგდეს, რომ ერთი და იგივე ფერის კვადრატებისგან შედგებოდეს.

2009 წლის მონაცემებით, მსოფლიოს მასშტაბით, სულ 350 მილიონი რუბიკის კუბი იყო გაყიდული. ამ მაჩვენებლით ის მსოფლიოს ყველაზე გაყიდვადი თავსატეხი იყო.

2018 წლის მონაცემებით მსოფლიო რეკორდი მის აწყობაში ჩინელმა იუიშენ დუმ (ჩინ.: 杜宇生) დაამყარა (3,47 წამი).

რესურსები ინტერენეტში
---------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„რუბიკის კუბი"** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი

სქოლიო
------

1. ↑  უილიამ ლი ადამსი (2009-01-28). „The Rubik's Cube: A Puzzling Success". *„ტაიმი"*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-08-26.
2. ↑  ალასტერ ჯემისონი (2009-01-31). „Rubik's Cube inventor is back with Rubik's 360". *„The Daily Telegraph"*. ლონდონი.
3. ↑  „eGames, Mindscape Put International Twist On Rubik's Cube PC Game". *Reuters*. 2008-02-06. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-07-19.
4. ↑  *რეი მარშალი.* Squaring up to the Rubchallenge. *icNewcastle*.
5. ↑  მსოფლიო რეკორდების ცხრილი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-07-04. ციტირების თარიღი: 2018-11-29.
|  |  |
| --- | --- |
|  | ეს სტატია **ჯუჯა პლანეტას** ეხება. *მითოლოგიური პერსონაჟის შესახებ* იხილეთ **მაკემაკე**. |

**მაკემაკე** (Makemake, სიმბოლო: 🝼) — სიდიდით მესამე ჯუჯა პლანეტა მზის სისტემაში, კოიპერის სარტყლის ორ უდიდეს ობიექტთაგანი. მისი დიამეტრი დაახ. პლუტონის დიამეტრის ორი-მესამედია. მაკემაკეს თანამგზავრები არ ჰყავს, განსხვავებით კოიპერის სარტყლის სხვა უდიდეს ობიექტთაგან. მისი ექსტრემალურად დაბალი ტემპერატურა −243 °C (დაახლ. 30 °K) მიუთითებს იმაზე, რომ მისი ზედაპირი დაფარულია მეთანისა და ეთანის ყინულით. ეს ობიექტი აღმოაჩინეს 2005 წლის 29 ივლისს სანტასა და ერისთან ერთად.

პერიფელიუმში მზიდან დაშორების მანძილია 7 939 700 000 კმ (53.074 ა.ე.), აფელიუმში 5 760 800 000 კმ (38.509 ა.ე.). მზიდან დაშორების საშუალო მანძილია 6 850 300 000 კმ (45.791 ა.ე.). თავისი ღერძის გარშემო ბრუნვის პერიოდია: 7 სთ 46 წთ 30 წმ. მისი ორბიტალური სიჩქარეა 4419 მ/წმ. ორბიტის ექსცენტრისიტეტი არის 0.159.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მაკემაკე***

* MPEC listing for Makemake
* AstDys

სქოლიო
------

1. ↑  JPL/NASA.  (2015-04-22) What is a Dwarf Planet?. ციტირების თარიღი: 2022-01-19

|  |  |
| --- | --- |
| სატურნი | *ეს სტატია ასტრონომიის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |

  


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მზის სისტემა |
| --- |
|  |
| 
 |
|  |
| 
* **მზე**
* მერკური
* ვენერა
* დედამიწა
* მარსი
* *ცერერა*
* იუპიტერი
* სატურნი
* ურანი
* ნეპტუნი
* *პლუტონი*
* *ჰაუმეა*
* *მაკემაკე*
* *ერისი*

 |
|  |
| 
* **პლანეტები**
* **ჯუჯა პლანეტები**
* **თანამგზავრები**:
* დედამიწის
* მარსის
* იუპიტერის
* სატურნის
* ურანის
* ნეპტუნის
* პლუტონის
* ერისის

 |
|  |
| 
* **მცირე სხეულები**:   მეტეორები
* ასტეროიდები/ასტეროიდი მთვარეები
	+ ასტეროიდთა სარტყელი
* კენტავრი
* ნეპტუნსიქითა ობიექტები
	+ კოიპერის სარტყელი/გაბნეული დისკი
* კომეტები
	+ ოორტის ღრუბელი

 |
|  |
| 
იხ. აგრეთვე: ასტრონომიული ობიექტები, მზის სისტემის ობიექტების სია, რადიუსის მიხედვით ან მასის მიხედვით, და **მზის სისტემის პორტალი** |

 |
სიღნაღის მუნიციპალიტეტის მდებარეობა საქართველოს რუკაზე
სიღნაღის მუნიციპალიტეტი შედის კახეთის მხარის შემადგენლობაში. საქართველოს ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის მიხედვით მუნიციპალიტეტი არის თვითმმართველი ერთეული, რომელსაც აქვს ადმინისტრაციული საზღვრები და ადმინისტრაციული ცენტრი. მუნიციპალიტეტს გააჩნია არჩევითი წარმომადგენლობითი და აღმასრულებელი ორგანოები, რეგისტრირებული მოსახლეობა და აქვს საკუთარი ქონება, ბიუჯეტი, შემოსულობები. მუნიციპალიტეტი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია. მუნიციპალიტეტს ხელმძღვანელობს მერი.

მუნიციპალიტეტი მართვის ოპტიმიზაციისათვის დაყოფილია ადმინისტრაციულ ერთეულებად.

სიღნაღის მუნიციპალიტეტის შემადგენლობაში შედის 2 ქალაქი, 12 ტერიტორიული ორგანო და 18 სოფელი. სიღნაღის მუნიციპალიტეტის სოფლები ერთიანდებიან ანაგის, ბოდბის, ბოდბისხევის, ვაქირის, ილიაწმინდის, მაღაროს, ნუკრიანის, საქობოს, ტიბაანის, ქვემო მაჩხაანის, ძველი ანაგისა და ჯუგაანის ადმინისტრაციულ ერთეულებში.

სიღნაღის მუნიციპალიტეტის ფართობია 1251 კმ² და 2014 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 29 948 კაცს, ხოლო სიმჭიდროვეა 23,9 კაცი. მუნიციპალიტეტის ცენტრია ქალაქი სიღნაღი. 2014 წლის აღწერის მიხედვით მუნიციპალიტეტის ყველაზე დიდი სოფელი მოსახლეობის მიხედვით არის ბოდბისხევი (2665 ადამიანი), სიღნაღიდან ყველაზე დიდი მანძილით დაშორებულია სოფელი ? (70 კმ.).

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს ორგანული კანონი, ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი, მუხლი 2.2
2. ↑  საქართველოს ორგანული კანონი, ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი, მუხლი 4.4
3. 1 2  2014 წლის აღწერის ძირითადი შედეგები