recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ეფთვიმე**. |

**ეფთვიმე გენათელი** (გვარად *ერისთავ-შერვაშიძე*; გ. 1822) — ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მიტროპოლიტი. იყო ჯუმათისა (1736-1776) და გელათის ეპისკოპოსი (1776-1820).

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა გურიის სამთავროს თავადურ ოჯახში. მსახურობდა დიაკვნად გამოჩინებულის ტაძარში. 1736 წელს გახდა ჯუმათის ეპისკოპოსი მისი ბიძის, მაქსიმე III შარვაშიძის შემდეგ. შემდგომ მიიღო გენათელობა. იბრძოდა ცენტრალური სამეფო ხელისუფლების გაძლიერებისა და ქვეყნის გაერთიანებისათვის. იყო სოლომონ I-ს პოლიტიკის აქტიური მხარდამჭერი. 1789 იმერეთის საერო და საეკლესიო თავკაცებთან ერთად ურჩევდა ერეკლე II-ს თავისი ხელისუფლების ქვეშ გაეერთიანებინა ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოები. 1797 წელს მხარი დაუჭირა სოლომონ II-ის მოწინააღმდეგე გიორგი ბატონიშვილს, რის გამო სოლომონმა იმერეთიდან გააძევა. ეფთვიმე გენათელი ყურადღებას აქცევდა პარტახი ადგილების აღდგენას. ბოსლევში ხელახლა დაასახლა გლეხები, ააშენა სოფელი მუხაღრუა და იქ ეკლესიაც ააგო. 1819 წელს იმერეთის აჯანყების დროს ეფთვიმე გენათელი რუსეთის იმპერიის ხელისუფლებამ დააპატიმრა, როგორც აჯანყების ერთ-ერთი მოთავე და სხვებთან ერთად გადაასახლა რუსეთში.

ლიტერატურა
----------

* *ლომინაძე ბ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 246.
* *მაჭარაშვილი გ.*, ექვთიმე გაენათელის ღვაწლი, თბილისი, 2008.
* *იოანე ბატონიშვილი*, მცირე უწყება ქართველთა მწერალთათვის, ტფილისი: ელექტრო-მბეჭდავი ს.მ. ლოსაბერიძისა, 1913. — გვ. 54.

სქოლიო
------

1. 1 2  Князья Эристовы (Эристави-Гурийские) // *Думин С. В. Чиковани Ю. К.* Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского. — გვ. 265.
2. ↑  *გვენეტაძე ე. გაგუა გ.* „გამოჩინებულის წმინდა გიორგის ეკლესია"
**შოვის ტრაგედია** — სტიქიური უბედურება საქართველოში, ონის მუნიციპალიტეტში. 2023 წლის 3 აგვისტოს, 16:00 საათზე, კურორტ შოვის ტერიტორიაზე ჩამოწვა გლაციალური ღვარცოფი, რასაც მსხვერპლი მოჰყვა. ტრაგედიას 32 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. 29 აგვისტოს სტიქიური უბედურების ზონაში სამაშველო სამუშაოების შესრულების დროს დაიღუპა სამხედრო პირი.

მიზეზი
------

საერთოდ, მდინარე ჭანჭახის აუზში მკაფიოდ არის გამოხატული ძველი მყინვარების მექანიკური მოქმედების ნაკვალევი. ეს მყინვარები მთავარი ქედიდან და კედელადან ჩამოდიოდნენ და მათი გავრცელების ქვედა ზღვარი კურორტ შოვის სიახლოვეს, სოფელ გლოლამდე აღწევდა, ზღვის დონიდან 1400 მ-ს. როგორც ცნობილია კურორტ შოვის მიდამოებში ბევრი ერატიკული ლოდია გაფანტული, რომელიც მხოლოდ მყინვარის მიერ შეიძლება იყოს ტრანსპორტირებული, ხოლო ერატიკული ლოდი პრეისტორიული მყინვარის მოძრაობის გზის ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია.

2023 წლის 3 აგვისტოს, ბუბისწყლის ხეობაში ადგილი ჰქონდა სტიქიური გეოლოგიური და ჰიდრომეტეოროლოგიური მოვლენების (მყინვარის ინტენსიური დნობა, ნალექების მოსვლა წვიმის სახით, სათავეებში კლდეზვავის ჩამოშლა, მეწყრულ-ეროზიული პროცესები და ღვარცოფის გავლა) თანხვედრას, რამაც გამოიწვია ექსტრემალური ხასიათის ღვარცოფული ნაკადის ფორმირება.

აღნიშნულ პროცესს ხელი შეუწყო ბოლო პერიოდში მომატებულმა ჰაერის ტემპერატურულმა ფონმა, კლიმატის ცვლილებით გამოწვეულმა მყინვარების ინტენსიურმა დნობამ და თანმდევმა ატმოსფერულმა ნალექებმა. დინამიკაში მოსული კლდეზვავური მასალა და მყინვარული მასის ნაწილი ხეობის ზედა ნაწილშივე ტრანსფორმირდა გლაციალურ ღვარცოფულ ნაკადად. კალაპოტში დიდი სიჩქარით გავლილმა ნაკადმა, ხეობის შუა და ქვედა ნაწილში, ორივე ბორტის გასწვრივ გამოიწვია ფერდობების ძირის გამორეცხვა და ე.წ. სანაპირო ტიპის მეწყრული სხეულების წარმოქმნა-გააქტიურება.

აღსანიშნავია, რომ სხვადასხვა მასშტაბის ახალი მეწყრულ-ეროზიული კერები ჩამოყალიბდა ბუბისწყლის პრაქტიკულად ყველა შენაკადში. ამრიგად, ხეობის ზემო წელში ფორმირებულ მყარ ნაკადს, მდინარე ჭანჭახთან შეერთებამდე, დაემატა როგორც ბუბისწყლის კალაპოტის გასწვრივ ნაპირგარეცხვის შედეგად ჩამოშლილი მეწყრული მასები, ასევე შენაკადებიდან ტრანსპორტირებული ნაშალი მასალა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ღვარცოფი
* ღვარცოფული ნაკადი
* გლაციალური ღვარცოფი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შოვში სტიქიას გადარჩენილი ბიჭი ზურგზე მოკიდებული ბავშვით

სქოლიო
------

1. ↑  სტიქიის ზონაში მაშველების მიერ ორი ცხედარია ნაპოვნი - სამძებრო სამუშაოები გრძელდება
2. ↑  შოვში სამაშველო სამუშაოებში ჩართული სამხედრო გარდაიცვალა
3. ↑  ლევან მარუაშვილი. საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ. „ცოდნა", 1964, გვ. 153
4. ↑  Erratic, geology | Encyclopedia Britannica The Editors of Encyclopædia Britannica
5. ↑  Kujansuu, R. and Saarnisto, M. (eds) (1990). Handbook of Glacial Indicator Tracing, Rotterdam: Balkema.
6. 1 2 3  გარემოს ეროვნული სააგენტოს წინასწარ დასკვნა რაჭაში განვითარებული მოვლენების შესახებ
**ჭარხლის ჩვეულებრივი ცხვირგრძელა** (ლათ. Bothynoderes punctiventris) — მწერი ცხვირგრძელასებრთა ოჯახისა. საქართველოს თითქმის მთელ ტერიტორიაზე გვხვდება მეტნაკლები რაოდენობით, ჩვეულებრივ იქ, სადაც მოჰყავთ ჭარხლის კულტურა. ზრდასრული ხოჭოს სიგრძე 1,2–1,6 სმ-ია. მისი ხორთუმი ბლაგვია, ბოლოში ცოტა გაგანიერებული, სიგრძივი კილი მკაფიოდ ემჩნევა. ულვაშები მუხლისებურია, მიმაგრებული თავის ფუძესთან. მკერდის ფარს სწორად განლაგებული ტლანქი წერტილების სიგრძივი რიგები მისდევს. ხოჭოს სხეული შავი ფერისაა, თუმც, უფერული ქერცლის გამო, ერთი შეხედვით ნაცრისფრად მოჩანს. მატლი სიგრძით 20 მმ-მდეა, უფეხოა, თეთრი ფერის და რკალივითაა მოღუნული. თავი მურა ფერის აქვს. მატლის სხეული 12 რგოლისაგან შედგება.

ძირითადად ზამთრობს იმაგოს ფაზაში, მცირე ნაწილი — მატლისა და ჭუპრისაშიც, თუმცა მათი უმრავლესობა ყინვების შედეგად იღუპება. ხოჭო ზამთრს ნიადაგში ატარებს, სხვადასხვა სიღრმეზე, რაც დამოკიდებულია ნიადაგის ტიპსა და რაიონის აგრო ეკოლოგიურ თავისებურებებზე. ერთი ნაწილის გამოზამთრება ხდება გაზაფხულზე, როდესაც ნიადაგის ზედა ფენაში ტემპერატურა 9–10°C-ს მიაღწევს. მეორე ნაწილი ხანგრძლივ დიაპაუზას განიცდის და დაახლოებით 1–2 წლის განმავლობაში რჩება ნიადაგში. მავნებელი მასიურად გამოდის და ჭარხლის ნათესებს ედება მაშინ, როდესაც ჰაერის ტემპერატურა 18–20°С გახდება. მეზამთრეობიდან გამოსული ხოჭოები კვერცხის ფორმირებისათვის საჭიროებენ დამატებით კვებას და იკვებებიან როგორც ჭარხლის ნათესებით, ისე სხვადასხვა სარეველა ბალახით. მავნებელი წელიწადში ერთ ან ორ თაობას იძლევა; შეწყვილების შემდეგ ცხვირგრძელა 100-დან 750-მდე კვერცხს დებს საკვებ მცენარესთან ახლოს. მნიშვნელოვან საფრთხეს წარმოადგენს ჭარხლის კულტურისათვის: ხოჭოები აზიანებენ მის ფოთლებს, მატლები კი — ძირხვენებს. ხოჭოების მოქმედება განსაკუთრებით დამღუპველია მაშინ, როდესაც მცენარე ახალი აღმოცენებულია. ამ დროს ხოჭო ღრღნის აღმონაცენს ლებნის ქვევით, რის შედეგადაც მცენარე იღუპება. ჭარხალს მსგავს ზიანს აყენებს ჭარხლის რუხი ცხვირგრძელა.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  *ლობჟანიძე მზაღო*, *ტყებუჩავა ზაირა*, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების ძირითადი მავნებლები და მათთან ბრძოლის ღონისძიებები, თბ.: საქართველოს სახელმწიფო აგრარული უნივერსიტეტი, 2009. — გვ. 16–17.
2. 1 2 3  Кручина, С. Н.. СВЕКЛОВИЧНЫЕ ДОЛГОНОСИКИ. Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2020).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-02-02. ციტირების თარიღი: 28 იანვარი, 2021
იალქნიანი ხომალდი კონ-ტიკის მუზეუმიდან
**კონ-ტიკი** — მცირე ზომის იალქნიანი ხომალდი, რომელიც 1947 წელს ნორვეგიელმა მკვლევარმა თურ ჰეიერდალმა გამოიყენა სამხრეთ ამერიკიდან წყნარი ოკეანის გადაკვეთით პოლინეზიის კუნძულებისკენ გასაცურად. ხომალდს ინკების ერთ-ერთი ღმერთის ვირაკოჩას ძველი სახელი კონ-ტიკი უწოდეს. ჰეიერდალის მიერ დაწერილ წიგნს ამ მოგზაურობის შესახებ იგივე სახელი ეწოდება.

ჰეიერდალს მიაჩნდა, რომ სამხრეთ ამერიკის ხალხებს კოლუმბამდეც შეეძლოთ პოლინეზიის კუნძულებისკენ გაცურვა და იქ დასახლება. ჰეიერდალმა და მასთან მყოფებმა სცადეს დაემტკიცებინათ, რომ კოლუმბამდე არსებული მოსახლეობისთვისაც იყო შესაძლებელი ოკეანის გადაკვეთა იმ დროის საცურაო საშუალებებით. თუმცა, კონ-ტიკის ეკიპაჟს თანამედროვე საშუალებები, რადიო, რუკები, საათები, დანები და სხვ. მაინც ჰქონდა წაღებული ექსტრემალური შემთხვევისთვის.

კონ-ტიკის ექსპედიცია პირადი სესხებით დაფინანსდა, ამერიკელმა სამხედროებმა კი აღჭურვილობა აჩუქეს მოგზაურთა გუნდს. ჰეიერდალი თანამოაზრეებთან ერთად პერუს ეწვია, სადაც ესპანელი კონკისტადორების აღწერილობისა და ნახაზების მიხედვით ადგილობრივი მასალების გამოყენებით აფროსანი ააგეს და გავიდნენ ღია ოკეანეში. ჰეიერდალს 101-დღიან მოგზაურობაში თან ხუთი კომპანიონი ახლდა. მათ 4 300 მილი გადალახეს, სანამ 7 აგვისტოს რაროიას რიფს არ შეეჯახნენ ტუამოტუს კუნძულებთან. თუმცა, ყველა მგზავრი უვნებლად გადარჩა. 

თურ ჰეიერდალის წიგნი ამ თავგადასავალზე ბესტსელერად იქცა. თავდაპირველად 1950 წელს გამოიცა შემდეგი სათაურით: „კონ-ტიკის ექსპედიცია, სამხრეთის ზღვების აფროსნით გადაკვეთა", მოგვიანებით კი „კონ-ტიკი წყნარი ოკეანის გადაკვეთა აფროსნით" ეწოდა. 

ექსპედიციის დოკუმენტურმა სურათმა, რომელსაც ასევე კონ-ტიკი ერქვა 1951 წელს ჯილდო მიიღო. საოკეანო მოგზაურობა სატელევიზიო სერიალადაც გადაიღეს სათაურით: „თურ ჰეიერდალის ცხოვრება და თავგადასავალი". 

ნამდვილი კონ-ტიკი ამჟამად ოსლოს კონ-ტიკის მუზეუმშია დაცული და მნახველებისთვის არის წარმოდგენილი.

ლიტერატურა
----------

* Heyerdahl, Thor (1950). *Kon-Tiki*. Rand McNally & Company. At Internet Archive.
* Hesselberg, Erik (1950). *Kon-Tiki and I : illustrations with text, begun on the Pacific on board the raft "Kon-Tiki" and completed at "Solbakken" in Borre.* Allen & Unwin
* Andersson, Axel (2010) *A Hero for the Atomic Age: Thor Heyerdahl and the Kon-Tiki Expedition* (Peter Lang) ISBN 978-1-906165-31-4

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Kon-Tiki Museum
* National NC-173 receiver დაარქივებული 2016-08-23 საიტზე Wayback Machine.
* Kon-Tiki in Reverse: The Tahiti-Nui Expedition დაარქივებული 2012-07-01 საიტზე Wayback Machine.
* TV2Sumo WebTV programme "Ekspedisjonen Tangaroa" (Tangaroa Expedition) – Norsk დაარქივებული 2009-02-01 საიტზე Wayback Machine.
* Acali 1973 – expedition by raft across Atlantic Librarything, 2007
* Hsu-Fu 1993 – bamboo raft across Pacific (west to east) დაარქივებული 2013-01-14 საიტზე Wayback Machine.  personal.psu.edu
* Kon-Tiki 1947 Documentary
**ჯეკ კლემონსი** (ინგლ. Jack Clemmons) (დ. 1922 – გ. 1998) იყო ლოს-ანჯელესის პოლიციის თანამშრომელი, ოფიცერი, რომელიც ცნობილი იყო იმით, რომ ის ყველაზე პირველი მივიდა მერილინ მონროს გარდაცვალების ადგილზე, 1962 წლის 5 აგვისტოს, დილის 4:45 საათზე. მას დაურეკეს დილის 4:25 საათზე და უთხრეს, რომ მერილინ მონრო გარდაიცვალა.

კლემონსი ფიქრობდა, რომ მონრო მოკლეს და ეს ყველაფერი კი წინასწარ დადგმული სიკვდილის სცენა იყო. ჯეკმა აღნიშნა, რომ როდესაც ის მივიდა მონროს სახლში, მოსამსახურე სარეცხს რეცხავდა (დილის 4:45 საათზე) და ჩანდა, რომ მონროს ოთახი იყო დალაგებული მისი იქ მისვლის პერიოდისათვის. კლემონსის საკუთარი სიტყვებით: „მერილინი იწვა სახით ქვემოთ, რასაც ჩვენ ვეძახით ჯარისკაცის პოზიციას, მისი ხელები იყო გვერდიგვერდ, ერთმანეთთან ახლოს , ფეხები კი ზუსტად გასწორებული. ეს იყო ყველაზე თვალნათელი, აშკარა დადგმული სიკვდილის სცენა რაც კი მე ოდესმე მინახავს! წამლის ტაბლეტები მისი ლოგინის გვერდით მდებარე მაგიდაზე ძალიან მოხდენილად იყო დაწყობილი, ხოლო მერილინის სხეული განზრახ გადაადგილებული. ყველაფერი ძლიერ სუფთა ჩანდა."
მანგლისის საკათედრო ტაძარი მანგლისისა და წალკის ეპარქიის რუკა
**მანგლისისა და წალკის ეპარქია**  — საქართველოს ეკლესიის ყოფილი საეპისკოპოსო სამხრეთ საქართველოში. მოიცავდა თეთრიწყაროს და წალკის მუნიციპალიტეტებს.

ეპარქია დაარსდა ვახტანგ გორგასლის მიერ და მეოთხე სამღვდელმთავროდ ითვლება. მანგლისის ეპარქიას თავიდანვე უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რამაც მასში სიწმინდეების დაცვამ და საკათედრო ტაძრის აგებამ განაპირობა. მანგლისის საკათედრო ტაძარი VI საუკუნეში ძალზედ მნიშვნელოვანი იყო, მას ძველი წყაროები მცხეთის ჯვართან ერთად მოიხსენიებდნენ. 1992 წელს მანგლისის და წალკის ეპარქიის მღვდელმთავრად დაინიშნა მიტროპოლიტი ანანია (თენგიზ ჯაფარიძე).

2013 წლის 11 ოქტომბერს მანგლისისა და წალკის ეპარქიის ნაცვლად შეიქმნას ორი ეპარქია:

* მანგლისისა და თეთრიწყაროს;
* აგარაკ-წალკის.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* საქართველოს ეპარქიები
* მანგლისი
* მანგლისის სიონი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მანგლისისა და წალკის ეპარქია orthodoxy.ge-ზე დაარქივებული 2012-02-05 საიტზე Wayback Machine.
* მანგლისისა და წალკის ეპარქია საქართველოს საპატრიარქოს საიტზე

სქოლიო
------

1. ↑  სინოდის სხდომის ოქმი გამოქვეყნდა. ნეტგაზეთი, 2013.10.14.
მარია მედიჩი უყენებს საფრანგეთის მეფე ლუი XIII „სამართლიანს" ულტიმატუმს. მორის ლელუარის ილუსტრაცია (1910)
**გასულელებულთა დღე** (ფრანგ. La journée des Dupes) — 1630 წლის ნოემბერში მომხდარი მოვლენების სახელი, როდესაც კარდინალ რიშელიეს მტრებმა შეცდომით დაიჯერეს, რომ ლუი XIII „სამართლიანი" დაარწმუნეს თავიდან მოეშორებინა კარდინალი. *გასულელებულთა დღის* მოვლენები 1630 წლის ნოემბრის 10, 11 ან. 12 რიცხვში მოხდა. 

ანრი დე როგანის ჰუგენოტების დამარცხებისა და მანტუის ტახტზე საფრანგეთის კრეატურის დამტკიცების შემდეგ, რიშელიემ დაიწყო მოლაპარაკებები გერმანელ პროტესტანტებთან ოცდაათწლიან ომში ჰაბსბურგთა წინააღმდეგ ალიანსის შესაქმნელად. 

პროტესტანტებთან შესაძლო ალიანსი მიუღებელი აღმოჩნდა „წმინდანთა ფრაქციისთვის" - საფრანგეთის სამეფო კარზე არსებულ პროკათოლიკურუ ფრაქციისთვის, რომლის ყველაზე გავლენიანი წევრი საფრანგეთის მეფის დედა, მარია მედიჩი იყო. 1630 წლის ნოემბერში კარდინალ რიშელიესა და ლუი XIII-ის დედის, მარია მედიჩი ურთიერთობებმა კრიზისს მიაღწია. ლუქსემბურგის სასახლეში გამართული შეხვედრის დროს მარია მედიჩიმ დაუყენა მეფეს ულტიმატუმი და იგი არჩევანის წინაშე დააყენა - ან კარდინალი, ან დედა. მარია მედიჩის მხარი ასევე მეფის ძმამ - გასტონ ორლეანელმა - დაუჭირა, რომელიც კარდინალის დამხობის შემდეგ საკუთარი ძალაუფლებისა და გავლენის გაზრდას გეგმავდა.

დედის ულტიმატუმის შემდეგ მეფე განმარტოვდა ვერსალის სასახლეში. რიშელიეს მოწინააღდეგეები ზეიმობდნენ გამარჯვებას, თუმცა ყველასთვის მოულოდნელად მეფე შეხვდა რიშელიეს და დაარწმუნა იგი საკუთარ მხარდაჭერაში. მარია მედიჩიმ დატოვა მეფის კარი და კომპიენში განმარტოვდა.

„გასულელებულთა დღის" მოვლენების შემდეგ კარდინალის ძალაუფლება და მეფის მხარდაჭერა კიდევ უფრო განმტკიცდა.

ლიტერატურა
----------

* Batiffol, Louis (1925). *La journée des dupes*. Paris:  Hachette.
* Chevallier, Pierre (1978). "La Véritable journée des Dupes (11 novembre 1630)", *Mémoires de la Société académique de l'Aube* (fr).  Paton,   გვ. 193-253. OCLC 690381003.
* Church, William Farr (2015). "Richelieu's Adversaries: Factions of the Great, 1629–1632", *Richelieu and Reason of State*.  Princeton University Press,   გვ. 197–235. ISBN 978-1-4008-6774-5.
* Mongredien, Georges (1961). *La Journee des Dupes, 10 novembre 1630*, Trente journees qui ont fait la France (fr).  Gallimard. OCLC 930492781.

სქოლიო
------

1. ↑  Robson, William (1854). *The Life of Cardinal Richelieu*. London, UK:  George Routledge & Co.   გვ. 184–186. ციტირების თარიღი: 19 March 2016.
2. ↑  1630 The Day of the Dupes. Chateau de Versailles. ციტირების თარიღი: 5 May 2018.
3. ↑  Bergin, Joseph (1 March 1990). *Cardinal Richelieu: Power and the Pursuit of Wealth*. New Haven, CT:  Yale University Press,   გვ. 86. ISBN 978-0-300-04860-5. ციტირების თარიღი: 19 March 2016.
4. ↑  Killikelly, Sarah Hutchins (1889). *Curious Questions in History, Literature, Art, and Social Life: Designed as a Manual of General Information*. Philadelphia, PA:  Keystone Publishing,   გვ. 172. ციტირების თარიღი: 19 March 2016.
**დირაკის განტოლება** — ელექტრონის მოძრაობის კვანტური განტოლება, რომელიც ექვემდებარება ფარდობითობის თეორიას და გამოიყენება სხვა წერტილოვანი ფერმიონების ასაღწერად, რომელთა სპინი 1/2-ია; შექმნილია პოლ დირაკის მიერ 1928 წელს.

განტოლება
---------

დირაკის განტოლების ჩაწერის ნიმუში:

{\displaystyle \left(mc^{2}\alpha \_{0}+c\sum \_{j=1}^{3}\alpha \_{j}p\_{j}\right)\psi (\mathbf {x} ,t)=i\hbar {\frac {\partial \psi }{\partial t}}(\mathbf {x} ,t)}
სადაც {\displaystyle m\ } — ელექტრონის მასაა (ან სხვა ფერმიონის, რომელსაც აღწერს განტოლება), {\displaystyle c\ } — სინათლის სიჩქარე, {\displaystyle p\_{j}=-i\hbar \partial \_{j}} — კომპონენტ იმპულსის სამი ოპერატორი (*x,y,z*), {\displaystyle \hbar } — პლანკის მუდმივა, **x**=(*x,y,z*) და *t* სივრცითი კოორდინატები და დრო, და {\displaystyle \psi (\mathbf {x} ,t)} — ოთხკომპონენტიანი კომპლექსური ტალღური ფუნქცია (ბისპინორი). 

{\displaystyle \alpha \_{0},\alpha \_{1},\alpha \_{2},\alpha \_{3}\ } — ხაზოვანი ოპერატორენი ბისპინორთა სივრეზე, რომლებიც მოქმედებენ ტალღოვან ფუნქციაზე. ეს ოპერატორები ისეა შერჩეული, რომ ამ ოპერატორთა წყვილები ანტიკომუტირებას ახდენენ, ხოლო თითოეულის კვადრატი უდრის ერთს:

{\displaystyle \alpha \_{i}\alpha \_{j}=-\alpha \_{j}\alpha \_{i}\ }, სადაც {\displaystyle i\neq j} და ინდექსები {\displaystyle i,j\ } იცვლებიან 0-დან 3-მდე.
{\displaystyle \alpha \_{i}^{2}=1}-თვის {\displaystyle i\ } 0-დან 3-მდე.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია მეცნიერების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ირაკლი ჩოლოყაშვილი** (დ. 4 დეკემბერი, 1972) — ქართველი თეატრისა და კინოს მსახიობი, დირიჟორი, ანსამბლ „ლაშარის" წევრი.

შემოქმედება
-----------

2005 წლიდან მარჯანიშვილის თეატრის მსახიობია. შესრულებული აქვს როლები: ბობი (ჩარლზ დიკენსის „საშობაო სიმღერა", რეჟ. ლევან წულაძე), ქმარი (არტურ შნიცლერი „ფერხული" რეჟ. ლევან წულაძე), ანგელოზი (ვენედიქტ ეროფეევი „დაუსრულებელი სიზმარი" რეჟ. ლევან წულაძე), ადიუტანტი (პოლიკარპე კაკაბაძის „ყვარყვარე თუთაბერი", რეჟ. ლევან წულაძე), მარიო (თომას მანის „მარიო და ჯადოქარი", დათიკო (ბესიკ ბარათაშვილი „აკუსტიკა", რეჟ. ლევან წულაძე), ენი (ბერტოლდ ბრეხტი „სამგროშიანი ოპერა", რეჟ. გიზო ჟორდანია), პესკარიოვი (ნიკოლოზ გოგოლის „ცხვირი", რეჟ. ლევან წულაძე), ლორენცო (უილიამ შექსპირის „ვენეციელი ვაჭარი", რეჟ. ლევან წულაძე), კოტე (ავქსენტი ცაგარელის „ხანუმა", რეჟ. ლევან წულაძე) ქერუბინო (პიერ ბომარშეს „ფიგაროს ქორწინება", რეჟ. ლევან წულაძე), მღვდელი (არტურ შნიცლერის „კაზანოვას დაბრუნება", რეჟ. ლევან წულაძე), ახალგაზრდა სირიელი (ოსკარ უაილდის „სალომეა", რეჟ. დავით დოიაშვილი), ექიმი ჯიმ ბეილისი (ართურ მილერის „ყველა ჩემი შვილი", რეჟ. ლეო ანთაძე), ჟურნალისტი (ფრიდრიხ დიურენმატის „ღამის სტუმარი", რეჟ. რამაზ სიხარულიძე), სწავლული კატა (ალექსანდრე პუშკინის „ონეგინი" რეჟ. ირინა გაჩეჩილაძე), პატო დული (მარტინ მაკდონაჰის „სილამაზის დედოფალი", რეჟ. გურამ ვაშაკიძე), სიმონიკო ჩოლოყაშვილი (ქაქუცას ძმა) (გურამ ქართველიშვილის „ქაქუცა ჩოლოყაშვილი", რეჟ. ლევან წულაძე).

ფილმოგრაფია
-----------

* 2004 — მტვრის გემო — ლადო
* 2006 — უკანასკნელი მაძიებელი
* 2006 — რევერსი (უბრალოდ თამაში) — ჩოლო
* 2010 — გალობის რაინდები
* 2010 — დეტექტივები
* 2012 — ხატი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ეროვნული ფილმოგრაფია — ირაკლი ჩოლოყაშვილი
* 

* ირაკლი ჩოლოყაშვილი — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* ზაქარია ფალიაშვილის საიუბილეო კონცერტს ირაკლი ჩოლოყაშვილი უდირიჟორებს

სქოლიო
------

1. ↑  ირაკლი ჩოლოყაშვილი
ევროპის ნიდერლანდების რუკა
**ევროპის ნიდერლანდები** (ნიდერლ. Europees Nederland) ან **ნიდერლანდების ევროპული ნაწილი** — აღნიშნავს ნიდერლანდების იმ ნაწილს, რომელიც ევროპაში მდებარეობს. ტერმინი გამოიყენება 2010 წლის 10 ოქტომბერს ნიდერლანდების ანტილის კუნძულების დაშლის შედეგად წარმოქმნილი კარიბის ნიდერლანდებისგან (კუნძულები: ბონეირი, საბა და სინტ-ესტატიუსი) ნიდერლანდების ევროპული ნაწილის განსასხვავებლად.

განმასხვავებელი სახელი გამოიყენება გეოგრაფიული მდებარეობის და ასევე იმის გამო, რომ კარიბის ნიდერლანდების კანონმდებლობა განსხვავდება ევროპული ნიდერლანდების კანონმდებლობისგან.

ევროპის ნიდერლანდები შეადგენს მთელი ნიდერლანდების ფართობის 99 %-ს და წარმოადგენს მის ისტორიულ ტერიტორიას.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნიდერლანდების სამეფო

სქოლიო
------

1. ↑  „Poverty in the European Netherlands is increasing". *Sabanews*. 6 December 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 აპრილი 2012. ციტირების თარიღი: 27 December 2011.
2. ↑  Convention extending the competence of authorities empowered to receive declarations acknowledging natural children. *Treaty Database (ნიდერლ. Verdragenbank)*. Ministry of Foreign Affairs (Netherlands) (20 December 2011). ციტირების თარიღი: 27 December 2011.[*მკვდარი ბმული*]
**ხმალკუდები** (ლათ. Xiphosura) წარმოიშვნენ დედამიწის სილურულ პერიოდში, მიახლოებით 445 მილიონი წლის წინ, როდესაც ზღვაში კიბომორიელები დაცურავდნენ, ხმელეთზე კი გიგანტური ზომის მორიელები ცხოვრობდნენ. ამჟამად ხმალკუდები შემორჩნენ აშშ-ის დასავლეთ სანაპიროზე, კარიბის ზღვის პირას და ინდონეზიის წყლების წყალმარჩხ ადგილებში. აქედან ისინი ვრცელდებიან ჩინეთის სანაპიროს გასწვრივ იაპონიამდე და დასავლეთ ინდოეთამდე. არც თუ ისე იშვიათი არსებებია. ზოგან მათ ბადეებით იჭერენ, ფქვავენ და სასუქად იყენებდნენ.

ხმალკუდებს, ევრიპტერიდებთან ერთად აერთიანებენ კლასში Merostomata. ამჟამად ხმალკუდები ერთიანდებიან კლასში ქელიცერიანები და წარმოადგენენ 4 რიგიდან (ობობასნაირნი, ევრიპტერიდები, ზღვის ობობები) ერთ-ერთს. პალეოზოური ხმალკუდები სიგრძით 1-3 მეტრს აღწევდნენ. თანამედროვე სახეობა კი მხოლოდ 60 სმ იზრდება.

  

 ხმალკუდები

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| პრეკამბრ. | კამბრ. | ორდოვიც. | სილ. | დევონ. | კარბონული | პერმ. | ტრიას. | იურული | ცარცული | პალეოგ. | ნეო. | IV |
| ◄ | 570 | 500 | 440 | 410 | 360 | 285 | 251 | 199,6 | 145,5 | 65,5 | 23,03 | 2 |
|  ◄ მლნ. წლის წინ  |

▲▲▲▲▲

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ხმალკუდები"** ვიკისაწყობში.
**შახტის ტარას შევჩენკოს ძეგლი** (რუს. Памятник Тарасу Шевченко) — ძეგლი ქალაქ შახტიში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. გაიხსნა 1972 წელს უკრაინელი პოეტისა და პროზაიკოსის ტარას შევჩენკოს პატივისცემის ნიშნად.

ისტორია
-------

1972 წელს ალექსანდროვსკის პარკის შესასვლელთან ქალაქ შახტიში, გაიხსნა უკრაინელი პოეტისა და პროზაიკოსის ტარას შევჩენკოს ძეგლი, მაგრამ 1990-იანი წლების ბოლოს მოახინეს მისი ემონტაჟი, ხოლო მის ადგილზე აღმართეს შადრევანი. როგორც ერთ-ერთი ადგილობრივი გაზეთი იუწყებოდა ტარას შევჩენკოს ძეგლი ქალაქ შახტის მოსახლეობის სურვილითა და ფინანსებით აღმართულა და ძეგლი ორი ხალხის - რუსებისა და უკრაინელების - უსაზღვრო ძმობის სიმბოლო იყო.

თანამედროვე ძეგლი
-----------------

შახტელების საინიციატივო ჯგუფმა 2011 წელს მიმართა ქალაქის ადმინისტარციას თხოვნით ძეგლის აღდგენის შესახებ. იდეას მხარი დაუწირა ქალაქის მერმა. ძეგლის აღდგენის და კეთილმოწყობის მთელი ფინანსური მხარე თავის თავზე აიღეს ქალაქის საკრებულოს დეპუტატებმა, ადმინისტრაციამ და მოქალაქეებმა. 

2012 წელს პოეტ ტარას შევჩენკოს ძეგლი აღადგინეს, მაგრამ უკვე ახალ ადგილზე - მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის წინ მვებარე შევჩენკოს ქუჩა № 149-სთან. ტარას შევჩენკოს აღდგენილი ძეგლის საზეიმო გახსნის ღონისძიებებში მონაწილეობდა ქალაქ შახტის მერი.

2014 წელს ქალაქ შახტში მწერლის ძეგლთან გაიმართა საზეიმო ღონისძიება, რომელიც ეძღვნებოდა უკრაინელი პოეტისა და მწერლის დაბადებიდან 200 წლის იუბილეს.

სქოლიო
------

1. 1 2  Шукач | Памятник Т.Г.Шевченко в г.Шахты. www.shukach.com.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-29. ციტირების თარიღი: 2017-10-10.
ხმლის საძმოს ორდენის გერბი

აღმოსავლეთ ევროპა 1466 წელს
  ფსკოვის რესპუბლიკა
  **მახვილოსანთა ორდენი**
  ლიტვის დიდი სამთავრო
  პოლონეთის სამეფო

**ხმლის საძმოს ორდენი**, *ქრისტეს მებრძოლთა საძმო*, *მახვილოსანთა ორდენი* ((გერმ. Schwertbrüderorden), ლათ. Fratres militiæ Christi de Livonia)  — გერმანული კათოლიკური სამხედრო ორდენი.

დაარსდა 1202 წელს რიგაში თეოდორიხ ტორეიდელის (დიტრიხი) მიერ, რომელიც იმ დროს მისი ძმის, ეპისკოპოს ალბერტ ფონ ბუქსჰევდენის მაგივრობას წევდა. ორდენის მიზანი იყო ლივონიაში მისიონერული მოღვაწეობა და აღმოსავლეთ ბალტიისპირეთის დაპყრობა. 1204 წელს ორდენის შექმნა მოიწონა რომის პაპ ინოკენტი III-ემ. ორდენის არსებობა დამტკიცდა 1210 წლის პაპის ბულით, ორდენის ოფიცალური სახელწოდება „ქრისტეს მებრძოლთა საძმო" მომდინარეობდა მათ ლაბადაზე გამოსახული წითელი ხმლისა და მალტური ჯვრისგან. ექვემდებარებოდნენ რიგის ეპისკოპოსს, თუმცა სხვა მსხვილი სასულიერო-სარაინდო ორდენებისგან განსხვავებით, ხმლის ძმები ეპისკოპოსისგან ინარჩუნებდნენ ნომინალურ დამოუკიდებლობას. მათ წესდებას საფუძვლად ედო ტამპლიერების ორდენის წესდება. 

XIII საუკუნეში დაიწყეს ლაშქრობები ლივების, ესტების, ზემგალების და ბალტიისპირეთის სხვა ხალხების წინააღმდეგ. ხელში ჩაიგდეს დიდძალი მიწები. 1236 წელს ლიტველების და ზემგალების გაერთიანებულმა ძალებმა შიაულიაის მახლობლად გაანადგურეს მახვილოსანთა ორდენი. ორდენის ნარჩენები 1237 წელს შეუერთდნენ ტევტონთა ორდენს და დააარსეს ლივონიის ორდენი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 520.

სქოლიო
------

1. 1 2  ჰაინრიხ ლატვიელის „ქრონიკა".  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-09-21. ციტირების თარიღი: 2014-02-09.
2. ↑  შენიშვნა.21-30.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04. ციტირების თარიღი: 2014-02-09.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **შალიკაშვილი**. |

**შალიკაშვილები** — ქართული თავადური საგვარეულო. ძმები ელიზბარ და ოთარ შალიკაშვილები მოიხსენიებიან დაახლოებით XV საუკუნეში. 1516 წლის "მესხეთის საეკლესიო მამულების სიის" თანახმად, შალიკაშვილებს ჰქონდათ თავის სათავადო (XVI ს.-ის I მესამედში). XVI საუკუნის შუა ხანებში, ოთარ შალიკაშვილი იყო ყვარყვარე III ჯაყელის პირველი ვეზირთა შორის. იგი იცავდა სამცხის დამოუკიკდებლობას იმერეთის მეფისგან (ბაგრატ III). ოთარის ასული შაჰ-თამაზმა ცოლად შეირთო. მისი შვილი ვარაზა მეტოქეობას უწევდა ჯაყელთა საგვარეულოს. ის ამ უკანასკნელთა მხარდამჭერების მიერ იყო მოკლული. მისი შვილი კოკოლა იყო სამცხის ამბოხებული ფეოდალების ხელმძღვანელი. თავდაპირველად იბრძოდა ოსმალების წინააღმდეგ, რომლებმაც დაიპყრეს სამცხე-საათაბაგო. შემდეგ მსახურობდა შაჰის კარზე. მოგვიანებით ის თურქ-ოსმალთა სამსახურში ჩადგა, მიიღო ისლამი და დაირქვა ახალი სახელი – მაჰმუდ-ხანი. თურქების მიერ სამცხის დაპყრობის შემდეგ, შალიკაშვილების ზოგიერთი წარმომადგენელი გადავიდა გურიის სამთავროსა და ქართლის სამეფოში. ისინი ქართლში აბანოს ციხეს ფოლბდნენ. ქართლიდან მომდინარეობს საგვარეულო განშტოება, რომელიც რუსეთში გაემგზავრა 1724 წელს. ვახტანგ VI თანმხლებთა სიაში შალიკაშვილები იხსენიებიან, როგორც შალიკოვები (რუს. Шалыковы). 1612 ლუარსაბ II მიერ გაცემულ სიგელში, თავადებად მოიხსენიებიან ჯუანშერ შალიკაშვილი და მისი შვილი – *როჭიკი*. იგი ამ დროს შალიკაშვილების ფაქტობრივი მამათავარი იყო, რის გამოც ისინი აგრეთვე ცნობილი იყვნენ, როგორც *როჭიკაშვილები*. რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მათ თავადობა დაუმტკიცდათ 25 მარტის 1826 წ. გვარი რუსიფიცრებული იყო, როგორც შალიკოვი (რუს. Шаликовы).

ლიტერატურა
----------

* Князья Шаликовы (Шаликвшвили) и Князья Катковы-Шаликовы // *Думин С. В. Чиковани Ю. К. А..А. Абрамян*. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского. — გვ. 253–258.

სქოლიო
------

1. ↑  Князья Шаликовы (Шаликвшвили) и Князья Катковы-Шаликовы // *Думин С. В. Чиковани Ю. К. А..А. Абрамян*. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского. — გვ. 253–258.
2. ↑   საქართველოს ისტორიის ატლასი, არტანუჯი (გამომცემლობა), 2016. — გვ. 39, ISBN 978-9941-463-83-9.
**ხმელეთის ჰიდროლოგია** — ჰიდროლოგიის ნაწილი, რომელიც შეისწავლის ხმელეთის ზედაპირულ წყლებს (მდინარეები, ტბები, წყალსაცავები, ჭაობები, მყინვარები). 

ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში გამოიყოფა: პოტამოლოგია, რომელიც შეისავლის მდინარეებს; ლიმნოლოგია, რომელიც შეისწავლის ტბებს; ჭაობთმცოდნეობა, რომელიც შეისწავლის ჭაობებს; გლაციოლოგია, რომელიც შეისწავლის გლაციოსფეროს.

ხმელეთის ჰიდროლოგიის ძირითადი ამოცანებია: ჩამონადენის ფორმირების 
კანონზომიერებების, წყლის ბალანსის, აუზებს შორის მიწისქვეშა წყალცვლის, მდინარეთა ნაკადების სტრუქტურის, კალაპოტური და სანაპირო პროცესების, თერმული, ყინულოვანი და სხვა ფიზიკური მოვლენების, წყლის ქიმიური შედგენილობის შესწავლა, ჰიდროლოგიური რეჟიმის პროგნოზების დამუშავება, ჰიდრომეტრიული ხელსაწყოების კონსტრუირება და სხვა. 

ხმელეთის ჰიდროლოგია აერთიანებს ჰიდრომეტრიას, ჰიდროლოგიურ გაანგარიშებებსა და ჰიდროლოგიურ პროგნოზებს, ჰიდროფიზიკას, ჰიდროქიმიასა და ჰიდროგრაფიას; მისი შედარებით ახალი განხრაა მთიანი ქვეყნების ჰიდროლოგია, რომელიც შეისწავლის მდინარის ჩამონადენისა და წყლის ბალანსის კანონზომიერებებს ლანდშაფტის სიმაღლებრივი სარტყლურობის, აუზის ვერტიკალური განვრცობის, ორიენტაციისა და რელიეფის თავისებურებების ფონზე. 

ბოლო ხანებში ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში ჩამოყალიბდა აგრეთვე — კარსტის ჰიდროლოგია. 

ხმელეთის ჰიდროლოგიის კვლევის ძირითადი მეთოდია — ჰიდროლოგიური რეჟიმის სტაციონარული შესწავლა წყალსაზომი სადგურების საყრდენი ქსლის მიხედვით. მნიშვნელოვანია ცალკეული ობიექტებისა და ტერიტორიების საექსპედიციო გამოკვლევები, ლაბორატორიული სამუშაოები.

ლიტერატურა
----------

* *ვლადიმიროვი ლ. გიგინეიშვილი გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 489.
* Аполлов Б. А. Учение о реках, М. 1963;
* Богословский Б. Б. Озероведение, М. 1960;
* Великанов М. А. Гидрология суши, 4 изд. Л. 1948;
* Иванов К. Е. Гидрология болот, Л. 1953: Огиевский А. В. Гидрология суши, М. 1952.
**შირაკავანი** (სომხ. Երազգավորս; თავდაპირველად **ერაზგავორსი** და მოგვიანებით, **ერაზგავორკი**) — შუა საუკუნეების სომხური ქალაქი და ერთ-ერთი სომხეთის ისტორიულ დედაქალაქთაგან. შირაკავანი ბაგრატუნთა სომხეთის სამეფოს დედაქალაქი იყო 890-929 წლებში. 

ქალაქი მდებარეობდა მდინარე ახურიანის მარჯვენა ნაპირზე, ანისიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით. შეესაბამება თანამედროვე სოფელი ჩეთინდურაქი აკაიაკის რაიონში, ყარსის პროვინციაში, თურქეთის ტერიტორიაზე.

ისტორია
-------

შირაკავანი, როგორც დასახლება პირველად მოიხსენიება, როგორც ერაზგავორსი, VII საუკუნეში, სომეხი ისტორიკოსის, სებეოსის მიერ. სებეოსი ერაზგავორსს აღწერს, როგორც სოფელს შირაკში, დიდი სომხეთის აირარატის პროვინციაში. მოგვიანებით, 890 წელს, მეფე სმბატ I-მა ანისის სამეფოს დედაქალაქი ბაგარანიდან ერაზგავორსში გადაიტანა და მას შირაკავანი უწოდა. 

ქალაქი ინარჩუნებდა დედაქალაქის სტატუსს 929 წლამდე, როდესაც აბას I-მა ახალ დედაქალაქად ყარსი აირჩია.

XI-XII საუკუნეების ისტორიკოსების, სტეფანოს ტარონეცისა და სამუელ ანეცის მიხედვით, შირაკავანს ჰქონდა ცენტრალური ციხესიმაგრე და სქელი თავდაცვითი ქალაქის კედლები.

სურფ ფრკიჩის (წმინდა მაცხოვრის) ტაძარი ქალაქის მთავარ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენდა. ის 897 წელს სმბატ I-მა ააგო და მოგვიანებით აქვე ეკურთხა კიდევაც მეფედ კათოლიკოს გევორგ II-ის მიერ. 

მოგვიანებით ქალაქი ბიზანტიელებმა დაიპყრეს. 1064 წელს კი ქალაქ ანისთან ერთად გაანადგურა თურქ-სელჩუკების დიდმა არმიამ, რომელსაც სულთანი ალფ-არსლანი მეთაურობდა.

XII საუკუნის ბოლოსთვის შირაკავანი მხარგრძელებმა აღადგინეს, თუმცა XIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაკნინება დაიწყო და ჩვეულებრივ სოფლად იქცა.

1914 წელს, სომხების გენოციდამდე, შირაკავანი საკმაოდ მოზრდილი სომხური დასახლება იყო, რომლის მოსახლეობაც 1 220 კაცს შეადგენდა. 1920 წლის სომხეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, დასახლება მიატოვეს და სომხური მოსახლეობა აღმოსავლეთ სომხეთში გადავიდა, სადაც ახლადდაარსებულ სოფელ ერაზგავორსში დასახლდა. მოგვიანებით, 1921 წელს, ყარსის ტერიტორია, შირაკავანის ჩათვლით, ოფიციალურად გადაეცა თურქეთს ყარსის ხელშეკრულების მიხედვით.

სურფ ფრკიჩის ეკლესია XX საუკუნის დასაწყისისათვის ნაწილობრივ დანგრეული იყო. იგი 1954 წელს თურქებმა თურქული არმიის რეგულარული წვრთნის დროს ააფეთქეს. აფეთქებას მხოლოდ ტაძრის დასავლეთი კედლები გადაურჩა. ძველი შირაკავანის სხვა ნაწილები მდინარე ახურიანზე კაშხლის აგების შემდეგ დაიტბორა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შირაკავანი საიტზე virtualani.org

სქოლიო
------

1. ↑  The historic capitals of Armenia, Shirakavan.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-01-11. ციტირების თარიღი: 2015-10-01.
2. ↑  Yerazgavors

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სომხეთის ისტორიული დედაქალაქები |
| --- |
|  |
| 
* **არმავირი** (ძვ. წ. 331–210)
* **ერვანდაშატი** (ძვ. წ. 210-176)
* **არტაშატი** (ძვ. წ. 176-77 და ძვ. წ. 69 - ახ. წ. 120)
* **ტიგრანაკერტი** (ძვ. წ. 77-69)
* **ვაღარშაპატი** (120-330)
* **დვინი** (336-428)
* **ბაგარანი** (885-890)
* **შირაკავანი** (890-929)
* **ყარსი** (929-961)
* **ანისი** (961-1045)
* **სისი** (1080-1375)
* **ერევანი** (1918-დან)
 |

 |
**ივანე (ვანო) სულხანის ძე ნასიძე** (დ. 26 მაისი, 1964, თბილისი — გ. 2012, ლაიფციგი) — ქართველი მეცნიერი, გენეტიკოსი, ანთროპოლოგი. ნასიძე იყო კავკასიის რეგიონში ადამიანთა პოპულაციების მოლეკულური ანთროპოლოგიის მკვლევარი. კომპოზიტორ სულხან ნასიძის შვილი.

ივანე ნასიძე დაიბადა 1964 წელს. სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტზე. 1984-1986 წლებში სწავლა განაგრძო მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 1991–1995 წლებში იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მცენარეთა ბიოქიმიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელი, შემდეგ სამეცნიერო სამუშაოზე იმყოფებოდა იტალიასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა თემაზე: „ადამიანის კავკასიური პოპულაციების გენეტიკური მრავალფეროვნება". 1998 წლიდან გარდაცვალებამდე მოღვაწეობდა მაქს პლანკის ევოლუციური ანთროპოლოგიის ინსტიტუტის გენეტიკის დეპარტამენტში (ლაიფციგი, გერმანია). 2008 წელს იყო ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი. გარდაიცვალა 2012 წელს ლაიფციგში, საკუთარ სამუშაო ოთახში, 47 წლის ასაკში. იგი იყო კავკასიის პოპულაციების გენეტიკური ისტორიის შესახებ არაერთი ნაშრომის ავტორი.

ლიტერატურა
----------

* Kayser, Manfred (2012). „Editors' Pick: A real Caucasian and the genetic investigation of Caucasus peoples". *Investigative Genetics*. **3** (1): 15. doi:10.1186/2041-2223-3-15.
* პროფესორ ვანო ნასიძის 50 წლისთავს სხდომა მიეძღვნა. 2014. kvira.ge.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ივანე ნასიძის ნაშრომები

სქოლიო
------

1. ↑  „15 მაისს პროფესორ ვანო ნასიძის ხსოვნისადმი მიძღვნილი კონფრენცია გაიმართება". საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-10-26. ციტირების თარიღი: 5 სექქტემბერი, 2018.
ბავშვს უტარდება ვაქცინაცია პოლიომილიტზე
**ვაქცინაცია** — ვაქცინის შეყვანა ადამიანის ან ცხოველის ორგანიზმში. დაფუძნებულია ილია მეჩნიკოვის მოძღვრებაზე ფაგოციტოზის შესახებ. ვაქცინის განმეორებით შეყვანის შედეგად ქვეითდება ორგანიზმის მგრძნობელობა სპეციფიკური ანტიგენისადმი ხდება ე.წ. დესენსიბილიზაცია, იზრდება ფაგოციტოზი, აქტიურდება ნივთიერებათა ცვლის პროცესები, პირველად კერაში მატულობს ჰიპერემია და სისხლძარღვების კედლების შეღწევადობის უნარი. ადამიანის ვაქცინაციისთვის სარგებლობენ დახოცილი ვაქცინებით, რომლებიც შეჰყავთ კანქვეშ, კანში, კუნთებში და ვენაში. ვაქცინის შეყვანას ხშირად თან სდევს ორგანიზმის საერთო, მძიმე რეაქცია — შემცივნება, მაღალი ტემპერატურა, ძლიერი ოფლიანობა, ტკივილის გაძლიერება. ვაქცინაციას არ მიმართავენ ორსულობის მეორე ნახევარში, ტუბერკულოზის აქტიური ფორმის, თირკმლების დაავადების, ჰიპერტონული და სხვა დაავადებების დროს.

ვეტერინარიაში ვაქცინაციას იშვიათად იყენებენ, უფრო ხშირად მიმართავენ ხანგრძლივად მიმდინარე ქრონიკული ინფექციური დაავადების — ტულარემიის, კოლიბაქტერიოზის, სტაფილოკოკური ინფექციის დროს. ვაქცინაციაში იყენებენ მკვდარ ვაქცინას, ანავაქცინას, ანატოქსნის, ბაქტერიოფაგს და სხვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ვაქცინაცია***

* U.S. government Vaccine Research Center: Information regarding preventive vaccine research studies
* The Vaccine Page დაარქივებული 2009-04-14 საიტზე Wayback Machine.  links to resources in many countries.
* Immunisation დაარქივებული 2007-10-24 საიტზე Wayback Machine.  Immunisation schedule for children in the UK. Published by the UK Department of Health.
**კატარინე ზალიან-მანუკიანი** (გ. 1965) — სომეხი პოლიტიკოსი. 1919 წელს აირჩიეს სომხეთის ეროვნული კრების წევრად. ის იყო ერთ-ერთი პირველი ქალი რომელიც სომხეთში ეროვნული კრების წევრად იქნა არჩეული.

ბიოგრაფია
---------

ზალიან-მანუკიანი იყო ექიმი და მუშაობდა ობოლთა თავშესაფარში. 1917 წელს დაქორწინდა არამ მანუკიანზე, რომელთანაც იმავე წელს შეეძინა ერთი ქალიშვილი, სახელად სედა.. მანუკიანი იყო სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ერთ-ერთი დამფუძნებელი. იგი 1918 წელს გახხდა ქვეყნის პირველი შინაგან საქმეთა მინისტრი. ამავე წელს იგი კორდინაციას უწევდა მოხალისე ექთნებს, აბარანისა და სარდარაპატის ბრძოლებში. მისი მეუღლე ტიფით გარდაიცვალა 1919 წლის იანვარში.

იყო დაშნაკცუთიუნის წევრი. 1919 წელს ზალიან-მანუკიანი იყო კანდიდატი 1919 წლის საპარლამენტო არჩევნებში, და იყო ერთ-ერთი იმ სამ ქალ წევრს შორის, პერუჩი პარტიზტანიან-ბარსეღიანთან და ვარვარა სააკანთიან ერთად რომლებიც აირჩიეს კრების წევრებად. პარლამენტარობის პერიოდში, კატარინე იყო ჯანდაცვის კომიტეტის წევრი.

მას შემდეგ რაც 1920 წელს ბოლშევიკებმა დაიკავეს სომხეთი, ის წავიდა კრასნოდარში, რუსეთში. მოსკოვში წასვლამდე 1927 წელს დაბრუნდა სომხეთში. გარდაიცვალა 1965 წელს, ქალაქ მოსკოვში.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  The women MPs of the First Republic of Armenia Armenians Today
2. 1 2 3 4  Women's Suffrage: The Armenian Formula დაარქივებული 2021-02-05 საიტზე Wayback Machine.  Chai Khana
3. ↑  Առաջին հանրապետության կին պատգամավորները დაარქივებული 2019-06-09 საიტზე Wayback Machine.  Women of Armenia
**ბესარიონ ჯაფარიძე** (დ. 1848, სოფელი ლაგვანთა – გ. 11(23) დეკემბერი,1877, თბილისი) — ქართველი პუბლიცისტი, ჟურნალისტი, საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
---------

1868 წელს ქუთაისის გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, სწავლა განაგრძო პეტერბურგის და ოდესის უნივერსიტეტებში საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე, ჟენევაში. ფლობდა რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ ენებს. ისმენდა ედუარდ ჰარტმანის, ვერტემეიერის, მონიეს, ფოხტის ლექციებს. გაეცნო ევროპის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებას. ესწრებოდა პირველი ინტერნაციონალის ადგილობრივი სექციის სხდომებს. სათავეში ედგა საზოგადოება „უღელის" ჟენევის განყოფილებას, სადაც კითხულობდა ლექციებს საერთაშორისო მდგომარეობაზე. იყო 1874 წელს ჟენევაში გამართულ ქართველთა კონგრესის ერთ-ერთი მოთავე. იცნობდა პარიზის კომუნის ბევრ მონაწილესა და ხელმძღვანელს, ზოგ მათგანთან მეგობრობდა კიდეც. ქართულ პრესაში მან გამოაქვეყნა პირველი ორიგინალური წერილები პარიზის კომუნაზე (უშუალოდ კომუნის დღეებში დაწერილი). 1873 წლიდან უძღვებოდა „დროების" უცხოეთის განყოფილებას, 1875–1876 წლებში კი თანარედაქტორობდა ამ გაზეთს. 1875 წელს სათავეში ედგა „ქართული წიგნის გამომცემელთა საზოგადოებას" (მისი რედაქციითა და ხელმძღვანელობით გამოიცა ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ზურაბ ანტონოვის თხზულებები, „ქართული მწერლობის" I და II წიგნები). იყო ერთ-ერთი მეთაური ილია ჭავჭავაძის მიერ დაარსებული წრისა, მუდმივი თანამშრომელი და თანარედაქტორი გაზეთ „ივერიისა", მეურვე „კრებულისა".

ლიტერატურა
----------

* ქართული მწერლობა : ლექსიკონი-ცნობარი, წგნ. I, თბ.: „განათლება", 1984. — გვ. 445-446.

სქოლიო
------

1. ↑  გაზ. „ივერია", №44, 29 დეკემბერი, 1977
მოგილევის მახლობლად სტალინის ხაზის ბუნკერების იარაღები
 მინსკის მახლობლად სტალინის ხაზის შემონახული ნაშთები
**სტალინის ხაზი** (რუს. «Линия Сталина») — საბჭოთა კავშირის დასავლეთ საზღვარზე აგებული საფორტიფიკაციო ნაგებობების კომპლექსი. ფორტიფიკაციათა სისტემის მშენებლობა 1920-იან წლებში დაიწყო. მისი მიზანი სსრკ-ის დასავლეთის მიმართლებიდან დაცვა იყო. ხაზი მოიცავდა ბეტონის ბუნკერებსა და შეიარაღბის საგდამებს. არსებობდა გარკვეული მსგავსება მაჟინოს ხაზთან, თუმცა იყო მასზე ნაკლებად დახვეწილი. „სტალინის ხაზი" არ იყო მთელ საზღვარზე გადაჭიმული თავდაცვის უწყვეტი ხაზი, იყო გამაგრებული უბნების ქსელი. მისი მიზანი პოტენციური თავდასხმების გარკვეულ დერეფნებში გადატანა იყო.

მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტის შემდეგ, 1939-1940 წლებში, სსკრ-ს პოლონეთში, ბალტიისპირეთსა და ბესარაბიაში შეჭრის შემდეგ, საბჭოთა კავშირმა სტალინის ხაზის მიტოვება და დასავლეთით, სსრკ-ის ახალი საზღვრის გასწვრივ, ახალი ხაზის მშენებლობა დაიწყო. საბჭოთა რამდენიმე გენერლის მოსაზრებით, უკეთესი იქნებოდა ორივე ხაზის შენარჩუნება სსრკ-ის თავდაცვის მეტი სიღრმის უზრუნველსაყოფად, თუმცა ეს ეწინააღმდეგებოდა მეორე მსოფლიო ომის წინანდელ საბჭოთა სამხედრო დოქტრინას.

ამგვარად, სტალინის ხაზიდან შეიარაღება მოიხსნა და ახალი ხაზისთვის შეინახა. 1941 წელს გერმანიის შემოჭრამ აიძულა საბჭოებლები უკან დახეულიყვნენ ჯერ კიდევ დაუმთავრებელი ხაზიდან. სტალინის ხაზის მიტოვების მიუხედავად, გერმანიის თავდასხმის დროს მან გარკვეული წვლილი სსრკ-ს დაცვაში მაინც შეიტანა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ხაზის არ აღდგენილა. ნაწილობრივ ეს განაპირობა საფორტიფიკაციო ნაგებობების ერთმანეთისგან დაშორებამ. დასავლეთ ევროპისგან განსხვავებით, სადაც მსაგვსი გამაგრებები განადგურდა ეკონომიკური და უსაფრთხოების მიზეზებით, საბჭოთა კავშირში ხაზის მნიშვნელოვანი ნაწილი შენარჩუნდა სსრკ-ს დაშლის შემდეგაც. ამჟამად სტალინის ხაზის ნანგრევები არის ბელარუსში, რუსეთსა და უკრაინაში (შესაძლოა მოლდოვის აღმოსავლეთ რეგიონებშიც).

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* KaUR - გამაგრებული რეგიონი პეტერბურგის ჩრდილოეთით
* საბჭოთა შეტევითი გეგმების დაპირისპირება - მცდელობა 1940-1941 წლებში დემონტაჟის ახსნის მცდელობა

სქოლიო
------

1. ↑  ჯონ ერიკსონი *საბჭოთა უმაღლესი სარდლობა: სამხედრო-პოლიტიკური ისტორია, 1918–1941*, გამომცემლობა:Routledge, 2001. ISBN 0-7146-5178-8
2. ↑  შორთ, ნეილი (2008). *სტალინისა და მოლოტოვის ხაზები: საბჭოთა დასავლეთის თავდაცვა 1928–41 წწ*. ოქსფორდი:  გამომცემლობა ოსპრეი,   გვ. 56. ISBN 978-1-84603-192-2.
3. ↑  დავით გლანცი, *ბარბაროსას რელსებიდან გადავარდნა: სმოლენსკის ბრძოლა,* 10 ივლისი - 10 სექტემბერი 1941, ტ.1, გვ.26, Helion & Co. 2010 წ.
4. ↑  შორთ, ნეილი (2008). *სტალინისა და მოლოტოვის ხაზები: საბჭოთა დასავლეთის თავდაცვა 1928–41 წწ*. ოქფორდი:  გამომცემლობა ოსპრეი,   გვ. 56. ISBN 978-1-84603-192-2.
5. ↑  შორთ, ნეილი (2008). *სტალინისა და მოლოტოვის ხაზები: საბჭოთა დასავლეთის თავდაცვა 1928–41 წწ*. ოქსფორდი:  გამომცემლობა ოსპრეი,   გვ. 56. ISBN 978-1-84603-192-2.
6. ↑  შორთ, ნეილი (2008). *სტალინისა და მოლოტოვის ხაზები: საბჭოთა დასავლეთის თავდაცვა 1928–41 წწ*. ოქსფორდი:  გამომცემლობა ოსპრეი,   გვ. 56. ISBN 978-1-84603-192-2.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფოტოები "სტალინის ხაზის" მუზეუმიდან (მინსკის გამაგრებული უბანი)
* ბუნკერმუზეუმი
* KaUR (Karelskij Ukrepljenyj Rajon) - www.nortfort.ru
* KiUR (Kievskiy Ukrepljenyj Rajon)
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **აკაკი შანიძე (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**აკაკი შანიძე** — მთა საქართველოში, იმერეთის მხარის სამტრედიის მუნიციპალიტეტისა და გურიის მხარის ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1084 მეტრ სიმაღლეზე. 1964 წლის საბჭოთა ტოპოგრაფიულ რუკაზე ეს მთა ოფიციალურად დაფიქსირებულია, როგორც უსახელო მწვერვალი, ხოლო 2016 წლის 30 ივლისს მას აკადემიკოს აკაკი შანიძის სახელი მიენიჭა.

მდებარეობა
----------

მთა მდებარეობს ე.წ. „კაკოცეს" სერზე, რომელიც წარმოადგენს სამი სხვადასხვა აუზის მდინარის წყალგამყოფს. აღმოსავლეთ ფერდობზე სათავეს იღებს მდინარე რიონის მარცხენა შენაკად ყუმურის მარცხენა შენაკადი და მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადი ხევისწყალი. მთის სამხრეთი ფერდობი აგრეთვე მდინარე სუფსის მარჯვენა შენაკად მარდესწყლის სათავეს წარმოადგენს. მთის დასავლეთით 1 კილომეტრში, ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ზღვის დონიდან 1204 მეტრზე მდებარეობს მთა საყინულე, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთით ზღვის დონიდან 1216 მეტრზე მდებარეობს კაკოცეს სერის მთა კაკოცე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სამტრედიის უმაღლეს წერტილს აკაკი შანიძის სახელი მიენიჭა დაარქივებული 2022-04-07 საიტზე Wayback Machine.
* სამტრედიის უმაღლეს წერტილს აკაკი შანიძის სახელობის მთის სახელი მიენიჭა
**ახალი სამყარო**  — XV საუკუნის ბოლოს ევროპელი პირველაღმომჩენების მიერ ძველი სამყაროს საწინააღმდეგოდ ამერიკის კონტინენტისათვის შერქმეული სახელი. ძველ სამყაროში იგულისხმებოდა — ევროპა, აზია და აფრიკა. ძველ სამყაროსთან შედარებით აქ ყველაფერი იყო ახალი და უცხო — ახალი მდინარეები; ახალი ოქროს, ვერცხლისა და სპილენძის საბადოები; ახალი თევზები; ფრინველთა და ცხოველთა ახალი სამყარო ; ლამაზი ტყეები; ახალი ნაყოფიერი მცენარეები; ყვავილები; ხილ-ბოსტნეულის ახალი გემო და ახალი ადამიანები.

გადმოცემის თანახმად, ქრისტეფორე კოლუმბს სიკვდილამდე სჯეროდა, რომ აღმოაჩინა ახალი გზა ინდოეთისკენ, მაგრამ ძალიან მალე გავრცელდა აზრი, რომ აღმოჩენილი იყო არა ინდოეთი, არამედ სრულიად ახალი კონტინენტი. ამ ვერსიის ერთ-ერთი პირველი მომხრე იყო ამერიგო ვესპუჩი, რომლის სახელწოდებაც მიიღო სამყაროს ახალმა ნაწილმა. ითვლება, რომ შესაძლოა, ტერმინი „ახალი სამყარო" თავად ვესპუჩიმ შემოგვთავაზა 1503 წელს, თუმცა ეს საკამათო საკითხია. 

მთელი რიგი წყაროები ამ დამსახურებას მიაწერენ იტალო–ესპანელ ისტორიკოსს პიეტრო მარტირე დ’ანგიერას (იტალ. Pietro Martire d'Anghiera, ხოლო ესპ.Pedro Mártir de Anglería), რომელიც ჯერ კიდევ კოლუმბის პირველი ექსპედიციის მსვლელობისას, 1492 წლის 1 ნოემბრით დათარიღებულ წერილში იყენებს აღნიშვნას ლათინურ ფორმაში „novi orbis", ერთი წლის შემდეგ სხვა წერილში ის იცვლება „orbis novus" სახელით, ხოლო 1516 წელს გამოდის მისი ცნობილი ნაშრომი სათაურით, რომელიც იწყება „De orbe novo..." — „ახალ სამყაროში...", სადაც ის აღწერს აღმოჩენილი მიწების ადგლობრივ მცხოვრებლებთან ევროპელების პირველ შეხვედრას. 

1524 წელს იგივე ტერმინს იყენებს ჯოვანი და ვერაცანო — უკვე ჩრდილოეთ ამერიკის სანაპიროებთან ცურვის მოსათხრობად. ყოველ შემთხვევაში, პირველაღმოჩენილი სანაპიროების კვალდაკვალ ვრცელდება ტერმინი „ახალი სამყარო" მთელი სამხრეთ ამერიკის სახელწოდებად, ხოლო 1541 წლიდან სახელწოდება ამერიკასთან ერთად ის გავრცელდა ჩრდილოეთ მატერიკზეც — ევროპის, აზიის და აფრიკის შემდეგ ქვეყნის მეოთხე ნაწილის აღსანიშნავად. 

დღეს ტერმინს „ახალი სამყარო" იშვიათად იყენებენ, მხოლოდ ისტორიული მოვლენების კონტექსტში. ამასთან, როგორც წესი, ის გულისხმობს არა მარტო ამერიკას, აგრეთვე, ოკეანიასა და ანტარქტიკას

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლექსიკონი დაარქივებული 2013-05-28 საიტზე Wayback Machine.
* კოლუმბია დაარქივებული 2006-09-08 საიტზე Wayback Machine.
ჰორაციების ფიცი
***ჰორაციების ფიცი*** — 1784 წელს ჟაკ-ლუი დავიდის მიერ შექმნილი ნახატი, რომლის შესასრულებლად იგი საგანგებოდ ჩავიდა რომში და თავისი შედევრი პირველად გამოფინა. მომდევნო წელს „ჰორაციუსების ფიცი" უკვე პარიზელებმა ნახეს. ტილოზე ძველი რომის რესპუბლიკის დამცველი სამი ძმა ჰორაციუსია გამოსახული. ფიგურები სამი თაღის ჩაბრუნებულად, მუქ ფონზეა გამოსახული, განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს სურათის ცენტრალურ ნაწილში მდგომი ცეცხლისფერმოსასხამიანი მამა ჰორაციუსი. მას ხელთ უპყრია სამი მახვილი, რომლებიც რომის რესპუბლიკის მტრების წინააღმდეგ საბრძოლველად გულანთებულ სამ შვილს უნდა გადასცეს. ვაჟებს მამისკენ ერთსულოვნად გადაუდგამთ გაბედული ნაბიჯი და მახვილებისაკენ მტკიცედ შეუმართავთ ხელი. მეომრების ვაჟკაცურ თავგანწირვას მამა ჰორაციუსის უკან მსხდომი ქალების მწუხარება უპირისპირდება.

ტილოზე - „ჰორაციუსთა ფიცი" - ასახულია მოქალაქეობრივი ღირსება, რესპუბლიკური იდეალები და სამშობლოს დასაცავად სიცოცხლის გაწირვის მოწოდება.

ლიტერატურა
----------

* Sophie Monneret. David and neo-classicism. — Terrail, 1999. — 207 გვ. — ISBN 2-87939-217-9.
* Ingo F. Walther. Masterpieces of Western art : a history of art in 900 individual studies : from the Gothic to the present day. — Taschen, 2005. — Т. 1. — გვ. 365. — ISBN 3-8228-4746-1.
* Путеводитель по Лувру. — Париж: Réunion des Musées Nationaux, 2007. — გვ. 212—213. — 480 გვ. — ISBN 2-7118-5134-6.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ნახატი ლუვრის საიტზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჰორაციუსთა ფიცი***
**აიშე ჰიუმაშაჰ ჰანიმ სულთანი** (თურქ. *Ayşe Hümaşah Hanım Sultan*; დ. 1541 — გ. 1594) — დამატი რუსტემ-ფაშასა და მიჰრიმაჰ სულთანის ერთადერთი ქალიშვილი და უფროსი შვილი. სულთან სულეიმანისა და ჰასეკი ჰიურემ სულთნის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
---------

აიშე ჰიუმაშაჰი დაიბადა სტამბოლში სულთან სულეიმანის საყვარელი ქალიშვილის მიჰრიმაჰ სულთნისა და დიდი ვეზირის რუსტემ ფაშას ოჯახში. აიშე ჰიუმაშაჰმა მიიღი უმაღლესი განათლება. ამასთან ერთად იგი გატაცებული იყო პოეზიით.

1561 წელს აიშე ჰიუმაშაჰი დაქორწინდა მომავალ დიდ ვეზირზე სემიზ აჰმედ-ფაშაზე (1492-1580). ქორწინებიდან მას ეყოლა ოთხი ვაჟი და ორი ქალიშვილი. პირველი ქმრის გარდაცვალების შემდეგ აიშე ჰიუმაშაჰი დაქორწინდა ნიშანჯი ფერიდუნ ბეიზე, მაგრამ ქორწინებიდან ერთი წლის შემდეგ ფაშა გარდაიცვალა. 1590 წელს აიშე ჰიუმაშაჰი მესამეჯერ დაქორწინდა აზიზ მაჰმუდ ხუდაი ეფენდიზე.

გარდაცვალება
------------

სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე ის შვილებთან ერთად წმინდა ადგილებში სალოცავად წავიდა და დაბრუნების შემდეგ აიშე ჰიუმაშაჰი თავისივე სასახლეში, უსქუდარში გარდაიცვალა. აიშე ჰიუმაშაჰი დაკრძალეს მისი მესამე ქმრის აზიზ მაჰმუდ ხუდაის კომპლექსში.

ქველმოქმედება
-------------

აიშე ჰიუმაშაჰი, დედამისთან ერთად გახდა მამამისის ქონების მემკვიდრე და სათავეში ჩაუდგა მის საქველმოქმედო ფონდს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მიჰრიმაჰ სულთნის ქალიშვილი — აიშე ჰიუმაშაჰი

სქოლიო
------

1. ↑  *Joseph von Hammer*, Geschichte des Osmanischen Reiches. ტ. 4, Pest: C. A. Hartleben’s Verlag. — გვ. 102.
2. ↑  *Mehmed Süreyya*, Sicill-i ʿOsmānī yāḫūd Teẕkireʾi Meşāhīr-i ʿOsmānīye, ტ. 1, İstanbul: Maṭbaʿa-ʾi ʿĀmire, 1890. — გვ. 202.
3. ↑  *Gülru Necipoğlu*, The Age of Sinan. Architectural Culture in the Ottoman Empire, London: Reaktion Books, 2005. — გვ. 302.
**მერცბახერის ტბა** (ყირგ. Мерцбахер көлү) — მორენული ტბა ყირგიზეთში. მდებარეობს ცენტრალური ტიან-შანის აღმოსავლეთ ნაწილში, თენგრი-ტაგისა და სარიჯაზის ქედებს შორის. მდებარეობს ჩრდილოეთ ინილჩექისა და სამხრეთ ინილჩექის შეერთების ადგილში, ზღვის დონიდან 3304 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 4.5 კმ², წყლის მოცულობა 0.129 კმ³, მაქსიმალური სიღრმე 60 მ. ტბის სიგრძე 2–3 კმ, ხოლო სიგანე 1.1 კმ-ია. საზრდოობს ძირითადად მყინვარული წყლებით.

მერცბახერის ტბა წარმოიქმნა მცირე გამყინვარების პერიოდის დასასრულს, XIX საუკუნეში. აქვს ორი, — ზემო და ქვემო აუზი, რომლებიც დაყოფილია 3–4 კმ სიგრძისა და 400 მ სიმაღლის ყინულოვანი მერცბახერის მდინარით. ტბის ქვედა, დიდი ნაწილი სამხრეთიდან ჩაკეტილია მყინვარული კაშხლით. ზაფხულსა და ზამთარში არხების საშუალებით წყლისგან სრულიად იცლება და მდინარე ინილჩექზე წყალმოვარდნას განაპირობებს, რასაც თან სდევს ხიდების, გზებისა და სხვა საინჟინრო ნაგებობების ნგრევა. გადაგდებული წყლის ხარჯია 1000 მ³/წმ. გარღვევის დროს ტბაში გროვდება 0.06–0.07 კმ³ წყალი. გარღვევები მაშინ ხდება, როდესაც წყლის ტემპერატურა ტბაში 10–15°C აღწევს.

ტბა აღმოაჩინეს გერმანელი გეოგრაფის გოტფრიდ მერცბახერის ექსპედიციის დროს 1903 წელს.

სქოლიო
------

1. 1 2  Кыргыз Улуттук Энциклопедиясынын башкы. Кыргызстандын географиясы, Бишкек, 2004
2. ↑  Интерактивная карта лучших практик. Озеро Мерцбахера