recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
გრაფიტი თურქეთიდან, 2013 წლის ივნისი, იგი ასახავს LMFAO-ს "Every day I’m Shuffling"-ის სიმღერას, ალბომიდან "Party Rock Anthem", რაც თავისთავად პაროდია რიკ როსის HUSTLIN-ის.[1]
**ჩაფულინგი** (თურქ. Çapuling) — ნეოლოგიზმი, წარმოშობილი გეზის პარკის გამოსვლების დროს. საპროტესტო აქციების პერიოდში პრემიერ-მინისტრმა ერდოღანმა გამოიყენა ტერმინი *çapulcu* (უხეშად ითარგმნება როგორც „მარადიორი"[2], რომელიც მან გამოიყენა მომიტინგეების მიმართ). *çapulcu*, როგორც საკუთარი ზედწოდება სწრაფად აიტაცეს აქციის მონაწილეებმა და მოახდინეს სიტყვის რეაპროპრიაცია „ბრძოლა თქვენი უფლებებისთვის" მნიშვნელობით.[1] ამ სიტყვას ხმარობდნენ ასევე ონლაინ აქტივისტები. იგი გავრცელდა ასევე როგორც ვირუსული ვიდეო.[3]

*ჩაფულინგი* თურქულ ენაში იხმარება ორგვარად: როგორც მისი თავდაპირველი, ორიგინალური მნიშვნელობით, ასევე ნაწარმოები სიტყვა *çapuling*-ის ფორმით. იგი ასევე აქტიურად მკვიდრდება სხვა ენებში. მაგალითად, გამოცემა ჰურიეთი 2013 წელს იუწყებოდა, რომ სიტყვა ჩაფულინგი ახალი ტრანსლიტერაციით დამკვიდრდა გერმანულ ენაში — tschapulieren ან schapulieren.[4] ყოველდღიურმა გამოცემა ახალგაზრდა სამყარომ კი ბერლინის ერთ-ერთ უბანში, კროიცბერგში საპროტესტო გამოსვლებთან დაკავშირებული მოვლენები შემდეგნაირად დაასათაურა: „ბერლინიც ჩაფულირებს".[5]

სქოლიო
------

1. 1 2  AFP, *The Express Tribune*, 8 June 2013, 'Chapulling': Turkish protesters spread the edgy word
2. ↑  Luke Harding, *The Guardian*, 10 June 2013, Turkish protesters embrace Erdoğan insult and start 'capuling' craze
3. ↑  Everyday I'm Çapuling !, YouTube video released June 4, 2013
4. ↑  Gezi Parkı eylemleri yepyeni bir fiil yarattı: çapullamak. Hürriyet. ციტირების თარიღი: 2013-06-08.
5. ↑  08.06.2013: Proteste gegen Erdogan: Auch Berlin »tschapuliert«. junge Welt. ციტირების თარიღი: 2013-06-08.
ტოკიოს ტელეანძა
**ტოკიოს ტელეანძა** (東京タワー Tōkyō tawā, Tokyo Tower) — ლითონის კოშკი ტოკიოს შიბას პარკში, იაპონია. 333 მ სიმაღლით ის მსოფლიოში ერთ-ერთი უმაღლესი თავისუფლად მდგომი ლითონის კონსტრუქციაა და ყველაზე მაღალი, ადამიანის მიერ შექმნილი, ნაგებობა იაპონიაში.

შენობის დიზაინი პარიზის ეიფელის კოშკს ეყრდნობა. თუმცა მიუხედავად იმისა, რომ ეიფელის კოშკზე 9 მეტრით მაღალია ტოკიოს ტელეანძა მხოლოდ 4000 ტონას იწონის, მაშინ როდესაც ეიფელის კოშკი დაახ. 7300 ტონაა.

ტელეანძა შეღებილია თეთრად და საერთაშორისო ნარინჯისფრად საჰაერო უშიშროების მოთხოვნების თანახმად. შებინდებიდან შუაღამემდე ტელეანძა ნარინჯისფრად კაშკაშებს. განათების შეფერილობა დროდადრო იცვლება განსაკუთრებული მოვლენების მიხედვით; მაგ. კინოფილმ მატრიცას იაპონურ პრემიერაზე ტელეანძა ნეონისფერ მწვანედ ანათებდა.

ვინაიდან გარშემო მხოლოდ დაბალი შენობები აკრავს, ტოკიოს ტელეანძის ხილვა შეიძლება ტოკიოს ცენტრალური რაიონების მრავალი წერტილიდან, როგორიცაა როპონგის მაღლობები, ტოკიოს უბე, იმპერიული სასახლის აღმოსავლეთის ბაღები და შინჯუკუს სადგურის სამხრეთის ბაქნიდან.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტოკიოს ტელეანძის ოფიციალური საიტი (ინგლისური)
მთავარი ფასადი
**ტოლედოს საკათედრო ტაძარი** (ესპ. La catedral de Santa María de Toledo) — კათოლიკური ტაძარი ესპანეთში, ესპანეთში XIII საუკუნის მაღალი გოტიკური სტილის სამი საკათედრო ტაძრიდან ერთ-ერთი და ამ ქვეყანაში გოტიკური სტილის უმნიშვნელოვანესი ნიმუში. მისი მშენებლობა 1226 წელს დაიწყო ფერდინანდ III-ის მეფობის პერიოდში. მასში ბოლო გოტიკური დეტალები დამატებულ იქნა XV საუკუნეში, 1493 წელს, ხოლო გუმბათები და ცენტრალური ნავი კათოლიკე მონარქების პერიოდში დასრულდა. ტაძრის პროტოტიპად ბურგესის კათედრალი გამოიყენეს, თუმცა მისი ხუთნავიანი გეგმა მშენებელთა გამიზნული ცვლილება იყო, რათა კათედრალით მთლიანად დაეფარათ ქალაქის ყოფილი მეჩეთის წმინდა ადგილი. მასში ასევე შერწყმულია მუდეხარის სტილის ნიშნები, განსაკუთრებით თაღედში. განსაკუთრებით თვალშისაცემია სინათლის გამოყენება და ამბულატორული თაღების სტრუქტურული მიღწევები. ნაგებია ოლიჰუელას თეთრი ქვით (ტოლედოს შორიახლოს მდებარე მცირე დასახლება).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ტოლედოს საკათედრო ტაძარი***

* Catedral de Toledo - Toledo Cathedral დაარქივებული 2011-09-16 საიტზე Wayback Machine.. (ინგლისური)


|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია არქიტექტურის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ფრიბური** (ფრანგ. Fribourg) — კანტონი შვეიცარიაში. მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში. დედაქალაქია ფრიბური. 2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 278 493 ადამიანს შეადგენს, რომელთა ორი მესამედიც ფრანგულენოვანია. ადმინისტრაციულად კანტონი 7 რაიონად იყოფა.

ისტორია
-------

ნევშატელისა და მურატის ტბების ნაპირებზე გათხრილია მნიშვნელოვანი პრეისტორიული დასახლებების კვალი.

ფრიბურის კანტონი შვეიცარიის კონფედერაციას 1481 წელს შეუერთდა. თანამედროვე საზღვრები 1803 წელს ჩამოყალიბდა, როდესაც მას ქალაქი მურტენი შეუერთდა. 1846 წელს კანტონი კათოლიკურ სეპარატისტულ კანტონთა ლიგას შეუერთდა. თუმცა, მომდევნო წლებში მისი ძალები ფედერალურ არმიას დანებდა.

გეოგრაფია
---------

ფრიბურის კანტონი შვეიცარიის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. დასავლეთით გადაჭიმულია ნევშატელის ტბა. სამხრეთით და დასავლეთით ესაზღვრება ვოს კანტონი, აღმოსავლეთით — ბერნის კანტონი. ფართობი 1 669 კმ²-ს შეადგენს.

კანტონი შვეიცარიის ზეგანზე მდებარეობს. დასავლეთით, რელიეფი ბრტყელია, მაგრამ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით ნელ-ნელა მთიან ბორცვიან იზრდება, რომელიც ბერნის ალპებს მიეკუთვნება.

ეკონომიკა
---------

კანტონის ეკონომიკისთვის მნიშვნელოვანია სოფლის მეურნეობა. მისდევენ მესაქონლეობას; აწარმოებენ ყველს. კარგადაა განვითარებული შოკოლადის წარმოებაც. დედაქალაქ ფრიბურის ირგვლივ თავმოყრილია მსუბუქი მრეწველების საწარმოები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური სტატსიტიკა
* ოფიციალური საიტი (ფრანგული) (გერმანული)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 შვეიცარიის კანტონები |
| --- |
|  |
| 
აარგაუ **·** აპენცელ-აუსეროდენი **·**  აპენცელ-ინეროდენი  **·**  ბაზელ-შტადტი **·**  ბაზელ-ლანდი  **·**  ბერნი  **·**  გლარუსი **·** გრაუბიუნდენი **·**  ვალე **·**  ვო  **·** ზოლოთურნი **·** იურა **·** ლუცერნი **·** ნევშატელი **·** ნიდვალდენი **·** ობვალდენი **·** ჟენევა **·** სანქტ-გალენი **·** ტიჩინო **·** თურგაუ **·** ური **·** ფრიბური **·** შაფჰაუზენი **·** შვიცი **·** ცუგი **·** ციურიხი |

 |

1. 1 2
**ფილიპე ალექსანდრეს ძე აგალცოვი** (რუს. Филипп Александрович Агальцов; დ. 20 იანვარი, 1900, ტულის გუბერნია — გ. 29 ივნისი, 1980, მოსკოვი) — რუსი ავიაციის მარშალი (1962), სკკპ წევრი 1919 წლიდან.

ბიოგრაფია
---------

1915–1919 წლებში იყო ობუხოვის ქარხნის მუშა, 1919 წლიდან საბჭოთა არმიაშია. მონაწილეობდა სამოქალაქო ომში. 1925 წელს დაამთავრა სამხედრო-პოლიტიკური სკოლა, 1932 წლიდან — ვ. ი. ლენინის სახელობის სამხედრო-პოლიტიკური აკადემია, 1934 წლიდან — მფრინავთა კურსები. 1937–1938 წლებში მონაწილეობდა მოხალისედ ესპანელი ხალხის ეროვნულ-რევოლუციურ ომში, სამამულო ომის დასაწყისში მეთაურობდა საავიაციო ბომბდამშენ პოლკს. 1941–1943 წლებში იყო მფრინავთა სამხედრო-საავიაციო სკოლის უფროსი. 1943–1945 წლებში მოიერიშე ავიადივიზიისა და პოლონური პირველი შერეული საავიაციო კურპუსის სარდალია. 1949–1962 წლებში ფილიპე აგალცოვი უმაღლეს სამეთაურო თანამედებობებზე იყო სამხედრო ავიაციაში, 1962 წლიდან შორსმოქმედი ავიაციის სარდალია. დაჯილდოებულია 3 ლენინის ორდენით, 11 სხვა ორდენითა და მედლებით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 51.
კუნძულ პრინც უელსის სატელიტური ფოტო.
**უელსის პრინცის კუნძული** — კუნძული კანადის ჩრდილოეთ ნაწილში, კანადის არქტიკულ არქიპელაგში. კუნძული შედის კანადის ტერიტორიის ნუნავუტის შემადგენლობაში. მის სიახლოვეს მდებარეობს კანადის უდიდესი კუნძულები, მათგან აღსანიშნავია ვიქტორია, სომერსეტი, პრინც უელსის კუნძულის ჩრდილოეთით მდებარეობს დედოფალ ელისაბედის კუნძულები.

ნუნავუტის ტერიტორიის ადმინისტრაციული დაყოფის შედეგად, ეს კუნძული შედის ქიკიქთაალუკის და კითიკმეოტის რეგიონების შემადგენლობაში. აქ არ არის მუდმივად დასახლებული ადგილები. 

კუნძულზე ძირითადად გავრცელებულია ტუნდრა. უელსის პრინცის კუნძულის ჩრდილოეთი სანაპირო გაშენებულია ომმანეის ყურის ნაპირებზე. კუნძულის ფართობი შეადგენს 33,339 კმ²-ს, მას მსოფლიოში მეორმოცე, ხოლო კანადაში მეათე ადგილი უკავია ფართობის მიხედვით. კუნძულზე მდებარეობს დაბალი სიმაღლის მთები, ყველაზე მაღალი წერტილის სიმაღლეა 320 მეტრი. უელსის პრინცის კუნძული მცირე სრუტითაა გამოყოფილი, კუნძულ რუსელს. 

ევროპელების მიერ კუნძული პირველად აღმოჩენილი იქნა 1851 წელს, ირლანდიელი მკვლევარის ფრენსის ლეოპოლდ მაკ-კლიტონის მიერ. მოგვიანებით აქ მოეწყო ჯონ ფრანლინის ექსპედიცია.


|  |  |
| --- | --- |
| კანადის დროშა | *ეს სტატია კანადისა და კანადელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**დავით (უჩა) კონსტანტინეს ძე დადიანი** (დ. 13 აპრილი, 1875, ზუგდიდის მაზრა, — გ. 18 ოქტომბერი, 1932, ნიუ-იორკი, დაკრძალულია იქვე, მაუნთ-ოლივეტის სასაფლაოზე) — ქართველი სამხედრო პირი, რუსეთის იმპერატორის ნიკოლოზ II-ის კონვოის ოფიცერი, I მსოფლიო ომის მონაწილე. 1921 წლიდან ემიგრანტი.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა უგანათლებულეს თავად კონსტანტინესა და მაია დადიანების ოჯახში. დაამთავრა თბილისის კადეტთა კორპუსი (1894), შემდეგ პაჟთა კორპუსი პეტერბურგში (1897). სამხედრო სამსახური დაიწყო ხორუნჟის ჩინით ყუბანის კაზაკთა ჯარის ხოპიორის კაზაკთა 1-ლ პოლკში. 1899 წლიდან, როგორც ლაიბგვარდიის ყუბანის კაზაკთა 1-ლი ასეულის ოფიცერი, ირიცხებოდა მისი უდიდებულესობის საკუთარ კონვოიში. დაახლოებული იყო ნიკოლოზ II-ის ოჯახთან; სასახლის კარზე ცნობილი იყო ექსტრავაგანტულობით. 

1911-1914 წლებში დადიანი გასამართლებული იყო ბაღდათის მეტყევეობის ჩინოსნის, თავად ალექსანდრე (ციოყ) დადიშქელიანის მკვლელობის (1910 წლის 8 იანვარი) საქმესთან დაკავშირებით. გახმაურებული პროცესი ჯერ ვლადიკავკაზის საოლქო სასამართლოში, შემდეგ თბილისის სასამართლო პალატაში (გასვლით სხდომაზე ბაქოში), ბოლოს კი მმართველი სენატის სისხლის სამართლის საკასაციო დეპარტამენტში მიმდინარეობდა. დადიანს დადიშქელიანის ქვრივთან — ბარბარე (ბაბილინა) გიორგის ასულ ერისთავთან ერთად მკვლელობის წინასწარ განზრახვით დაგეგმვასა და მის სისრულეში მოსაყვანად დანაშაულებრივი ჯგუფის ორგანიზებას ედავებოდნენ. სასამართლომ უჩა დადიანი დამნაშავედ ცნო და 20-წლიანი კატორღა მიუსაჯა. განაჩენის სენატში გასაჩივრებისას მის ინტერესებს ცნობილი ადვოკატი ნიკოლაი კარაბჩევსკი იცავდა. საბოლოოდ, სენატმა უჩა დადიანი უდანაშაულოდ ცნო. მოგვიანებით დადიანი დადიშქელიანის ქვრივზე დაქორწინდა. 

I მსოფლიო ომის დროს უჩა დადიანი იყო ყუბანის კაზაკთა ჯარის ეკატერინოდარის მე-2 პოლკის ესაული და მიმაგრებული იყო 1-ლი კავკასიური („ველური") ადგილობრივთა ცხენოსანი დივიზიის ჩაჩნურ ცხენოსან პოლკს (დადიანის ასეულში მსახურობდნენ ასევე მისივე ნათესავები — მუშნი, ოთარ, ჯონჯი და ჯუგუ დადიანები). თავი გამოიჩინა ბრძოლებში კარპატებში. დაჯილდოებული იყო წმ. გიორგის IV ხარისხის ორდენით (1916) და გიორგის იარაღით (1916). იმავე წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ საქართველოში დაბრუნდა. 1918-1921 წლებში მსახურობდა საქართველოს სახალხო გვარდიაში, მონაწილეობდა ბოლშევიკური არეულობის ლიკვიდაციაში სამეგრელოსა და აფხაზეთში. 1921 წელს საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ემიგრაციაში წავიდა კონსტანტინეპოლში, სადაც საგზაო შემთხვევას ემსხვერპლა მისი მეუღლე ბარბარე. 1923 წელს დადიანი გადასახლდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში. მუშაობდა მაჩაბლის პარფიუმერულ ფირმაში. იყო ქართული და ჩერქეზული სათვისტომოების წევრი. მონაწილეობდა საჭადრაკო ტურნირებში.

ლიტერატურა
----------

* კანვოი : რუსეთის იმპერატორთა ქართველი მცველები / ირაკლი მახარაძე. - თბილისი : ბაკურ სულაკაურის გამ-ბა, 2018. – ISBN 9789941239427;
* Карабчевский, Н.П. Судебные речи / Н.П. Карабчевский. – Москва : Директ-Медиа, 2012.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Дадиани Давид. «Памяти героев Великой войны 1914–1918».
* Дело об убийстве на почве благородной страсти. Журнал «Коммерсантъ Деньги» №49 от 12.12.2011, стр. 55.
**უედელის ზღვა** — განაპირა ზღვა სამხრეთის ოკეანეში, ანტარქტიდის ნახევარკუნძულსა (დასავლეთით) და კოტსის მიწას (აღმოსავლეთით) შორის. ფართობი 2,8 მილიონი კმ², სიღრმე უმეტესად 3000 მ, მაქსიმალური 6820 მ. სამხრეთი ნაპირი წარმოადგენს ფილხნერ-რონეს შელფური მყინვარის კიდეს. სამხრეთი და სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი წყალმარჩხია. ზღვის მნიშვნელოვანი ნაწილი მთელი წლის განმავლობაში დაფარულია მოდრეიფე ყინულებით, ბევრია აისბერგი. ერთი მხრივ, ზღვა წარმოადგენს არგენტინა-ბრიტანეთს შორის დავის საგანს, ხოლო მეორე მხრივ ამ ტერიტორიაზე ჩილესაც აქვს პრეტენზია. უედელის ზღვა აღმოაჩინა ჯეიმზ უედელის ინგლისურმა ექსპედიციამ 1823 წელს და ატარებდა გეორგ IV-ის სახელს. უედელის სახელი ეწოდა 1930 წელს.

ისტორიკოსი თომას რ. ჰენრი 1950 წელს გამოცემულ თავის წიგნში „თეთრი კონტინენტი" წერს: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ყველა, ვინც ცურავდა აისბერგებიან უედელის ზღვაში, ამტკიცებს, რომ ეს არის დედამიწის ზურგზე ყველაზე მუხანათური და დამთრგუნველი რეგიონი. როსის ზღვა შედარებით მშვიდია, პროგნოზირებადი და უსაფრთხო." |
|  |  |

 შემდეგ ის მთელ თავს უთმობს მწვანეთმიან კაცთევზასთან დაკავშირებულ მითებს, რომელიც გამჭვირვალე ყინულოვანი წყლებიდან იყურებოდა და 1949 წლამდე არ აძლევდა გემებს ყინულებს შორის ამ ვიწრო ბილიკის გავლის საშუალებას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* უედელის ზღვა — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* უედელის ზღვა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სამხრეთის ოკეანის ზღვები |
| --- |
|  |
| 
ამუნდსენის ზღვა · ბელინსგაუზენის ზღვა · დეივისის ზღვა · დიურვილის ზღვა · თანამეგობრობის ზღვა · კოსმონავტთა ზღვა · ლაზარევის ზღვა · მოუსონის ზღვა · მეფე ჰოკონ VII-ის ზღვა · რისერ-ლარსენის ზღვა · როსის ზღვა · სკოშის ზღვა · სომოვის ზღვა · უედელის ზღვა |  |

 |
**უნგრული ენა** (უნგრ. magyar nyelv) — ერთადერთი არაინდოევროპული ენა ცენტრალურ ევროპაში. ის მიეკუთვნება ფინურ–უგრულ ენათა ჯგუფს, ენების ეს ჯგუფი ურალურ ენათა ოჯახის ერთ-ერთ შტოს წარმოადგენს.

უნგრულად 13,5 მილიონი ადამიანი მეტყველებს. სხვა მონაცემებით უნგრულენოვანი მოსახლეობის რაოდენობა 15 მილიონია.

უნგრული ენა უნგრეთის სახელმწიფოს ოფიციალური ენაა, ხოლო 2004 წლის 1 მაისიდან კი, ევროკავშირის ოფიციალური ენაც.

ენობრივი ნათესაობა
------------------

უნგრულ ენას ენათმეცნიერებაში ხანტურ და მანსურ ენებთან ერთად აღმოსავლეთ ციმბირის ენების ფინურ-უგრული ენების ქვეჯგუფად მიიჩნევენ. ამ უკანასკნელ ენებში კი, რამდენიმე ათას მოსაუბრეს (ანუ როგორც ხშირად გაიგონებთ ასევე რუსულიდან მცდარად თარგმნილ ტერმინს „ენის მ(ა)ტარებელს",) მოითვლიან. ენათა ფინურ-უნგრული ენები კი, თავის მხრივ სამოედური ენების მცირე ჯგუფთან ერთად ურალურ ენათა ოჯახში შედის.

ალტერნატიული თეორიები
---------------------

ცენტრალური ევროპის სხვა ენათა შორის უნგრული (ან მაგიარული) ენის განსაკუთრებულმა მდგომარეობამ ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში მიიპყრო ყურადღება და ხშირად ურთიერთგანსხვავებული თეორიები წარმოშვა ენათმეცნიერთა შორის, თუმცა უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ამ თეორიების უმეტესობა არასაკმარისი არგუმენტირების გამო უფრო სპეკულატიური ხასიათისად მიიჩნევა.

ამ თეორიათაგან ერთ-ერთი არის XIX საუკუნეში არმინ ვამბერის (Ármin Vámbéry) მიერ გამოთქმული ვარაუდი თურანულ ენათა შესახებ. არმინ ვამბერის ჰიპოთეზა ეფუძნება თურქულ ენებში შემჩნეულ გარკვეულ სტრუტურულ მსგავსებებს, როგორიცაა მაგ.: აგლუტინაცია, ხმოვანთა ჰარმონია. მიუხედავად ამისა, დღესდღეობით ჰიპოთეზა უნგრული ენის თურქულ ენებთან გენეტიკური ნათესაობის შესახებ უარყოფილია. ეს დისკუსიები საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ე.წ. უნგრულ–თურქულ ომადაა ცნობილი.

ზოგი მოყვარული ენათმეცნიერი-ავტორი შეეცადა უნგრულის კავშირი დაედგინა შუმერულ ენასთან. ზოგნი კელტური ენების ნათესაობას ამტკიცებდნენ უნგრულთან მიმართებაში. იტალიელი ენათმეცნიერი მარიო ალინეი (Mario Alinei) ეტრუსკულ ძირებს იკვლევს უნგრულში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 158.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ევროკავშირის ოფიციალური ენები |
| --- |
|  |
| 

ბერძნული · ბულგარული · გერმანული · დანიური · ესპანური · ესტონური · ინგლისური · ირლანდიური · იტალიური · ლატვიური · ლიეტუვური · მალტური · ნიდერლანდური · პოლონური · პორტუგალიური · რუმინული · სლოვაკური · სლოვენური · უნგრული · ფინური · ფრანგული · შვედური · ჩეხური
 |

 |
**ფილიპე შარაძე** (დ. 1897, მელექედურში — გ. 12 აპრილი, 1968) — ქართველი პოლიტიკოსი, ჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა სასულიერო პირის ოჯახში. მისი ბაბუა, გურიელების კარის მღვდელი, სოფიო გურიელს ახლდა თან ტრაპიზონში გადახვეწილობისას. 1914 წლიდან ფილიპე შარაძე გაწევრიანდა არალეგალურ ახალგაზრდა სოციალისტ–ფედერალისტთა ორგანიზაციაში, რომელმაც თვალსაჩინო როლი ითამაშა ქართველ მოსწავლე–ახალგაზრდობაში ეროვნულ–რევოლუციური შეგნების გავრცელების საქმეში. 1917 წლის აპრილში ამ ორგანიზაციის პირველ თავისუფალ კონფერენციაზე ფილიპე შარაძე მის ერთ–ერთ ხელმძღვანელად აირჩიეს. თბილისის უნივერსიტეტში შესვლისთანავე იგი სტუდენტთა მოძრაობის ხელმძღვანელი ორგანოს წევრი გახდა და მისთვის დამახასიათებელი თავდადებითა და ენთუზიაზმით მონაწილეობა მიიღო საქართველოს დამოუკიდებლობის დაცვისათვის გადახდილ ყველა ბრძოლაში. ფილიპე შარაძე აქტიური მონაწილეა 1924 წლის საყოველთაო სახალხო ამბოხებისა — აჭარის კომიტეტის მიერ იგი ცენტრთან მოკავშირედ იყო დანიშნული. 

1925 წლიდან ფილიპე შარაძე ემიგრაციაში გაიხიზნა და საფრანგეთის ქართულ კოლონიას შეუერთდა. მოღვაწეობდა პარიზში გამომავალ უცხოეთში მყოფ სოციალისტ–ფედერალისტების კომიტეტის პერიოდულ ჟურნალ „სახალხო საქმეში" (1926–1935). სტატიებიდან აღსანიშნავია: „ქართველი ახალგაზრდობა" („სახალხო საქმე", პარიზი, 1926, N1). „ორი სურათი" — გიორგი ლასხიშვილი და გიორგი რცხილაძე („სახალხო საქმე", ბუენოს–აირესი, 1952) და სხვა. განსაკუთრებით ყურადსაღებია ფილიპე შარაძის მოგონება „ჩემი დღიურიდან", რომელიც 1961 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალში „ჩვენი დროშა’(N35, პარიზი) და მოგვითხრობს 1921 წლის თებერვლის ტრაგიკულ ამბებზე, კერძოდ, თუ როგორ შეხვდა უნივერსიტეტის სტუდენტობა და მათი სულიერი მამა — ივანე ჯავახიშვილი მეთერთმეტე არმიის შემოჭრას დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში. 

სამსონ ფირცხალავას მსგავსად, ფილიპე შარაძეც ყოველგვარი გასამრჯელოს გარეშე ქართულ ენას ასწავლიდა ემიგრაციაში დაბადებულ ქართველთა ახალ თაობას. დაკრძალულია ლევილის ქართველთა სასაფლაოზე.

ლიტერატურა
----------

* შარაძე, გურამ. ქართული ემიგრანტული ჟურნალისტიკის ისტორია, ტ. 1, თბ. 2001, გვ. 377–379

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფილიპე შარაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
|  |  |
| --- | --- |
|  | ეს სტატია **ხორვატიაში მდებარე ტბას** ეხება. *საქართველოში მდებარე ტბის შესახებ* იხილეთ **ცისფერი ტბა**. |

**ცისფერი ტბა** (ხორ. Modro jezero ან Plavo jezero) — კარსტული ტბა სამხრეთ ხორვატიაში, ქალაქ იმოტსკისთან. სიახლოვეს მდებარე წითელ ტბასთან ერთად უკავია ღრმა კარსტული ძაბრი, რომელიც ჩამოყალიბდა მიწისქვეშა მღვიმის ჩამონგრევის შედეგად. ზედაპირის ფართობი 0,4 კმ², სიგრძე 800 მ, სიგანე 500 მ. თუმცა ეს მონაცემები წყლის დონის შესაბამისად იცვლება. საერთო სიღრმე ზედა კუთხიდან დაახლოებით 220 მ-ია. წყლის სიღრმე იცვლება წელიწადის დროების შესაბამისად. მტკნარწყლიანია. გაზაფხულზე, გარემომცველ მთებში თოვლის დნობისას, მისი სიღრმე 90 მ-ს აღწევს. 1914 წელს წყალმა აიწია 114 მ-მდე და ჩაძირა ძაბრის სამხრეთი კიდე. ზაფხულის ბოლოს ტბა ზოგჯერ მთლიანად შრება. 1907 წელს აშენდა ტბისკენ მიმავალი გზა. 1942 წელს მიწისძვრამ გამოიწვია დიდი მეწყერი, რის შედეგადაც ტბის სიღრმე შემცირდა. ცისფერი ტბა პოპულარული ტურისტული და ექსკურსიული ობიექტია.

სქოლიო
------

1. ↑  Modro Jezero — Blue Lake by Wondermondo
2. ↑  The Colourful Lakes of Imotski and the World's Most Unusual Football Pitch
3. ↑  Modro jezero
**ფილიპე** (ნიდერლ. Filip(s) Leopold Lodewijk Maria, ფრანგ. Philippe Léopold Louis Marie; დ. 15 აპრილი, 1960, ბრიუსელი, ბელგია) — ბელგიის მეფე 2013 წლიდან. საქსენ-კობურგ-გოთას დინასტიიდან. ალბერტ II-ის ვაჟი.

პრინცი ფილიპე პირველი ბელგიელი პრინცია, რომელმაც განათლება არა ტრადიციულად ოჯახში, არამედ ჩვეულებრივ სკოლაში მიიღო. სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლა სამეფო სამხედრო აკადემიაში გააგრძელა, რომელიც 1981 წელს დაამთავრა. 1988 წელს პრინცმა ფილიპმა მიიღო ოქსფორდის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგიის მაგისტრის ხარისხი. 

1993 წელს მეფე ბოდუენ I-ის გარდაცვალებისა და მამის, ალბერტ II-ის, ტახტზე ასვლის შემდეგ ოფიციალურად მიიღო ბრაბანტის ჰერცოგის ტიტული; ეს ტიტული სამეფო ტახტის მემკვიდრეებს ენიჭება.

ოჯახი
-----

1999 წლის 4 დეკემბერს იქორწინა მატილდაზე, რომელთანაც შეეძინა 4 შვილი: ელიზაბეთი (ბრაბანტის ჰერცოგინია; ტახტის მემკვიდრე), გაბრიელი, ემანუელი და ელეონორი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Official Belgian monarchy web site

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბელგიის მეფეები |
| --- |
|  |
| 
* ლეოპოლდ I
* ლეოპოლდ II
* ალბერტ I
* ლეოპოლდ III
* ბოდუენი
* ალბერტ II
* ფილიპე
 |

 |
**ციფრული (ელექტრონული) ვალუტა** — ნებისმიერი ვალუტა, ფული ან ფულის მსგავსი აქტივი, რომელიც ინახება, იმართება და იცვლება ციფრულ კომპიუტერულ სისტემებში, ძირითადად ინტერნეტით. 

ევროპის ცენტრალური ბანკი ციფრულ ვალუტად თვლის ნებისმიერი სახის ვალუტას ციფრულ (არამატერიალურ) ფორმატში. ციფრული ვალუტა შეიძლება ჩაიწეროს ინტერნეტში გამოყოფილ მონაცემთა ბაზაში, კომპანიის ან ბანკის ცენტრალიზებულ ელექტრონულ-კომპიუტერულ მონაცემთა ბაზაში, ციფრულ ფაილებში ან წინასწარი გადახდის ბარათებზე.

ციფრულ ვალუტას აქვს ტრადიციული ვალუტის მსგავსი თვისებები, მაგრამ როგორც წესი, მათ არ აქვთ ფიზიკური ფორმა დაბეჭდილი ბანკნოტებისა და მონეტებისაგან განსხვავებით. სწორედ ფიზიკური ფორმის არ არსებობა იძლევა მყისიერი ტრანზაქციების საშუალებას ინტერნეტით. ამასთანავე იზოგება ბანკნოტებისა და მონეტების ბეჭდვაზე და გავრცელებაზე გაწეული ხარჯები. ვირტუალური ვალუტა, რომელიც არ გამოუშვია სახელმწიფო ორგანოს, არ ითვლება კანონიერ საგადასახადო საშუალებად და შეიძლება მათი სახელმწიფოს გარეთ გადაცემა. ვალუტის ასეთი ტიპის გამოყენება შესაძლებელია რაიმე საქონლის ან მომსახურების შესაძენად. შესაძლებელია გარკვეული ორგანიზაციების მიერ შეზღუდვები იყოს მის გამოყენებაზე (მაგ. ონლაინ-თამაშებში). მათი ღირებულება ხშირად მიბმულია ეროვნულ ვალუტაზე, მაგრამ არსებობს სხვა ალტერნატივაც (მაგ. ძვირფასი მეტალები). ასევე გვხვდება მერყევი სავალუტო კურსი (მაგ. ბიტკოინი და სხვა კრიპტოვალუტები)

ციფრული ვალუტა შეიძლება იყოს ცენტრალიზებული, როცა არსებობს ფულის ნაკადზე კონტროლის ცენტრალური წერტილი (მაგ. ბანკი), ან არაცენტრალიზებული, როცა ფულის ნაკადზე კონტროლი განსაზღვრულია ან შეთანხმებულია დემოკრატიული გზით. კრიპტოვალუტების გარდა ყველა ციფრული ვალუტა ცენტრალიზებულია, რაც მთავრობას საშუალებას აძლევს გააუქმოს ის ნებისმიერ დროს. კრიპტოვალუტების (ბიტკოინი, ლაიტკოინი, დოჯკოინი და ა.შ.) ემისია და აღრიცხვა დაფუძნებულია კრიპტოგრაფიაზე და PoW და PoS დაცვის მეთოდებზე, თან ეს ხდება დეცენტრალიზებულად P2P ქსელში.

ციფრული ვალუტების საგადასახადო სისტემები
----------------------------------------

* eMoney
* ЮМоney (წარსულში Яндекс. Деньги)
* WebMoney
* Perfect Money
* PayPal

სქოლიო
------

1. ↑  ecb
2. ↑  eMoney
3. ↑  yoomoney-ს ვებ-გვერდი
4. ↑  WwebMoney
5. ↑  PerfectMoney
6. ↑  PayPal
ქუთაისის ღვთისმშობლის ხარების ეკლესია  
ჯაბა ლაბაძის ფოტო
**ქუთაისის ღვთისმშობლის ხარების ეკლესია** — გუმბათოვანი ტაძარი ქუთაისში, მდინარე რიონის მარცხენა სანაპიროზე.

ისტორია
-------

ქუთაისის ღვთისმშობლის ეკლესია ამჟამად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შემადგენლობაშია, თუმცა მას ქართველი კათოლიკეები მათ საკუთრებად თვლიან და დაბრუნებას ითხოვენ. ორივე მხარეს აქვს თავისი პოზიცია.

ქუთაის-გაენათის ეპარქიის ცნობით ეკლესიის ტერიტორიაზე XV-XVI საუკუნეებში იდგა წმინდა სოფიოს სახელობის ეკლესია, რომელიც წარმოადგენდა სამეფო ოჯახის კარის ეკლესიას და მდებარეობდა ქალაქის ქვედა ციხის გალავანში. XIX საუკუნეში აღნიშნული ტაძარი დაინგრა და დაიწყო ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიის მშენებლობა. ტაძარი რუსეთის იმპერატორის ბრძანებით გამოცემული პროექტით არის აგებული 1823 წელს და ის პეტერბურგში მდებარე ბაროკოს, გოთური სტილის მართლმადიდებლური ტაძრის ანალოგია მხოლოდ შემცირებული მასშტაბით. 1856 წელს გადააკეთეს კათოლიკურ ტაძრად, რომელიც მოქმედებდა XX საუკუნის 20-იან წლებამდე. 1989 წელს ტაძარი კვლავ მართლმადიდებლური წესით აკურთხეს. 

კათოლიკური ეკლესიის ინფორმაცია შემდეგი სახისაა: ქუთაისში დასავლეთ ევროპელი კათოლიკები მე-17 საუკუნიდან დამკვიდრდნენ. მეფე სოლომონ II-მ ახალციხიდან ქართველი კათოლიკე ვაჭრები გადმოასახლა.

1640-იან წლებში იმერეთის მეფე ალექსანდრე III-მ თეატინელ მისიონერებს წმ.სოფიოს ეკლესია გადასცა, რომელიც სავარაუდოდ 1692 წელს თურქების მიერ ქალაქის გადაწვისას განადგურდა. 1770 წლამდე კათოლიკეებს ეკლესია მწვანეყვავილაზე ჰქონდათ, შემდეგ შუა ქალაქში, მდინარე რიონის პირას შეიძინეს მიწა, სადაც რამდენიმე კათოლიკე ოჯახი სახლობდა და იქ ხის ახალი ეკლესია ააშენეს.

1819 წელს, ამ ადგილას ქვის ეკლესიის შენება დაიწყეს. ერთ ხანს შეწყვეტილი მშენებლობა 1846 წელს წინამძღვრის დონ ანტონ გლახაშვილის ინიციატივით განახლდა. 1856 წელს მშენებლობა ქუთაისის საგუბერნიო არქიტექტორის ვასილიევის ახალი პროექტით გაგრძელდა. ტაძარი 1862 წელს ეკურთხა წმინდა ქალწულ მარიამის უბიწოდ ჩასახვის სახელზე. 

1939 წლის შემდეგ ნაგებობა საწყობად, მოგვიანებით კი საკონცერტო დარბაზად გამოიყენებოდა. 1989 წლიდან იგი საქართველოს მართმადიდებელი ეკლესიის საკუთრებაა და ღვთისმშობლის ხარების სახელზეა ნაკურთხი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქუთაისის ღვთისმშობლის ხარების ეკლესია
**ფილიპე დიმიტრის ძე მამფორია** (დ. 25 ოქტომბერი, 1904, სოფელი ჩხოროწყუ — გ. 16 დეკემბერი, 1984) — აფხაზი საბჭოთა ბიოლოგი, საქართველოს სსრ-ის მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე, რესპუბლიკის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი. სკკპ წევრი (1943).

ბიოგრაფია
---------

ფილიპე მამფორია დაიბადა 1904 წლის 25 ოქტომბერს სოფელ ჩხოროწყუში. იქვე მიიღო დაწყებითი განათლება. 1925 წელს დაამთავრა ქუთაისის საოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმი, ხოლო 1932 წელს სუბტროპიკული კულტურების საკავშირო ინსტიტუტი. 1935 წელს ჩაირიცხა საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის ასპირანტურაში. 1938 წელს წარმატებით დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია და 1955 წლამდე მუშაობდა სელექცია-მეთესლეობის კათედრის დოცენტად. 1948-1955 წლებში შეთავსებით მუშაობდა ტენიან-სუბტროპიკული კულტურების საკავშირო სასელექციო სადგურის დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო ნაწილში.

1953 წელს წარმატებით დაიცვა დისერტაცია ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად.

1955 წელს სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა საქართველოს სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტში, ჯერ ჩაისა და სუბტროპიკული კულტურების, შემდეგ გენეტიკისა და სელექციის კათედრის გამგედ , 1982 წლიდან ამავე კათედრის მეცნიერ-კონსულტანტად. 1957-1964 წლებში ფ. მამფორია იყო სუბტროპიკული მეურნეობის ფაკულტეტის დეკანი.

ფ. მამფორიას მიერ ჩატარებული იყო ვრცელი და მრავალმხრივი სამეცნიერო-კვლევითი სამუშაოები, რომლებიც ძირითადად მიმართული იყო ყინვისა და მალსეკოგამძლე ციტრუსოვანთა ახალი ჯიშების შექმნისაკენ. მის მიერ შექმნილი იყო ციტრუსოვანთა უნიკალური ფონდი.

დიდი რაოდენობის სელექციური მასალიდან პროფესორ ფ. მამფორიას მიერ ჯიშთგამოცდის სახელმწიფო კომისიას გადაეცა ციტრუსოვანთა 7 ახალი ჯიში, რომელთა შორის აღსანიშნავი იყო ლიმონი „დიოსკურია", რომელიც ხასიათდებოდა შედარებით მაღალი ყინვაგამძლეობით, მალსეკოსადმი იმუნიტეტით, უხვი მსხმოიარობით, კარგი ხარისხის ნაყოფებით, რამაც განაპირობა მისი სწრაფად დანერგვა წარმოებაში. შრომისათვის „ლიმონის ახალი ჯიშის — „დიოსკურიას" გამოყვანა და დანერგვა საქართველოს სსრ წარმოებაში" მას მიენიჭა საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია.

ბიბლიოგრაფია
------------

პროფესორ ფ. მამფორიას ფართო სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის, მისი ორიგინალური მეთოდების და თეორიული განზოგადოებების შედეგები ასახულია 40-ზე მეტ სამეცნიერო ნაშრომში. მისი კაპიტალური შრომებიდან აღშანიშნავია:

* სელექცია-მეთესლეობის თეორიული საფუძვლები;
* ციტრუსოვნებისა და ზოგიერთი სხვა ნარინჯოვანის წარმოქმნის, ზრდის, განვითარებისა და ფორმათა წარმოშობის თავისებურებანი;
* მცენარეთა ვეგეტაციური ჰიბრიდიზაციის პრობლემა;
* სუბტროპიკულ მცენარეთა სელექცია;
* ფორმათა წარმოშობის ბიოლოგიური სისტემა ნარინჯოვანთაშორეული სიიმატური ჰიბრიდიზაციის მაგალითზე.

ჯილდოები და მედლები
-------------------

პროფესორი ფ. მამფორია მრავალი წლის განმავლობაში იყო სახალხო მეურნეობის მიღწევათა გამოფენის მონაწილე ექსპერიმენტალური მასალების ფართო ჩვენებით. დაჯილდოვებული იყო ოქროს, ვერცხლისა და ბრინჯაოს მედლებით.

ლიტერატურა
----------

* გაზ. „საბჭოთა აფხაზეთი", №243 (11860), 20 დეკემბერი, 1984

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 401.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფილიპე მამფორია — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ფეტვი** (ლათ. Panicum; სულხან-საბა ორბელიანისა და დავით ჩუბინაშვილის მიხედვით — ფაჩქა) — ერთწლოვანი ბალახოვანი მცენარეების გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. გვარში 400-ზე მეტი სახეობაა. 

გავრცეებულია აზიის, აფრიკისა და ამერიკის ტროპიკულ, სუბტროპიკულ და ზომიერ ზონებში. საქართველოში გვხვდება 3 სახეობა, მათ შორის დიდი მნიშვნელობა აქვს კულტურულ სახეობას — ჩვეულებრივ ფეტვს (ლათ. Panicum miliaceum), რომელიც იყოფა 5 ქვესახეობად: მეჩხერყვავილედიანი, გადაშლილი, დახრილი, ნახევარკოშტურა, კოშტურა. დანარჩენები უმეტესად ველური ერთწლოვანი ან მრავალწლოვანი მცენარეებია, რომელთაგან ზოგიერთი კულტურაშია და საკვებად იყენებენ. 

ჩვეულებრივი ფეტვი ერთწლოვანი მცენარეა. მისი სიმაღლე 70-100 სმ აღწევს. აქვს 4-10 მუხლთშორისიანი მარტივი ან დატოტვილი ღერო, ხაზოვან-ლანცეტისებრი ფოთოლი. სავეგეტაციო პერიოდის მიხედვით განასხვავებენ: ძალიან საადრეოს (60 დღე), საადრეოს (61-80 დღე), საშუალოს (81-100 დღე), საგვიანოს (101-120 დღე) და ძალიან საგვიანოს (120-ზე მეტი დღე). ფეტვი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საბურღულე კულტურაა. მარცვალს იყენებენ ფქვილისათვის, ხოლო ფრინველებისა და ღორებისათვის ფეტვის კონცენტრირებულ საკვებს ამზადებენ.

ლიტერატურა
----------

* *ნასყიდაშვილი პ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 277.
**ურემი** — ქართული ხალხური ტრანსპორტის ერთ-ერთი სახეობა. ორბორბლიანი საზიდი საშუალება, რომელშიაც გამწევ ძალად საქონელს აბამენ, მისი კონსტრუქცია იცვლებოდა გავრცელების ზოლის გეოგრაფიული პირობების მიხედვით. საქართველოს ბარში იყენებდნენ საბარო ურემს (აღმოსავლეთი საქართველო ფრჩხილებიან ან ხელნა ურემს (დასავლეთი საქართველო)) და საძნე ურემს (სამხრეთი საქართველო). ურემი შედგება ძირითადად 3 ნაწილისაგან: უბე, ღერძ-ბორბალი, და უღელი. ურემის უბე, რომელზედაც ტვირთი იდება, შედგება სამკუთხედად შეერთებული ხელნებისაგან. ხელნების წვერებს თავისებური ფორმა აქვს და უერთდება უღლის ცენტრს. ხელნებზე დასმულია ვერტიკალური ჯოხები. ე. წ. ჭალები, რომლებიც ზეწრის საშუალებით ერთმანეთთან არიან შეერთებული და ხელნები სპეციალური დეტალებით — „ლეკვებით" არის შედგმული ღერძზე. ბორბალი შედგება მორგვისაგან, შიგ ჩასმული სოლებისა და გარე რკალის ანუ ფერსოსაგან. ამ უკანასკნელზე რკინის სალტეა გადაკრული. ურმის ღერძი ბორბლის მორგვებშია შედგმული. ქართულ ურემში ღერძი ერთ მორგვში მოძრავად იყო გაყრილი, მეორეში კი — უძრავად. მთიან და გარდამავალ ზოლში გავრცელებულია ურმის ისეთი სახეობები, რომელთა მუშაობის პრინციპი კონსტრუქციულად არის შეხამებული თრევასთან. კონსტრუქციის ასეთი ელემენტი მთიანი რელიეფის პირობებში მუხრუჭის როლს ასრულებს. ასეთი ირმებია ბოლოთრია, აჩაჩა ურემი, ჩოჩია, ფრჩხილა, ხოროკია, ხოხა, ასევე სელი და თუში.

ლიტერატურა
----------

* *გეგეშიძე მ.* ქართული ხალხური ტრანსპორტი, ტ. 1, თბ. 1956;
* *ჯალაბაძე გ.*, ქსე, ტ. 10, გვ. 172-173, თბ. 1986
ცხოველის უჯრედის ტელოფაზა და ციტოკინეზი
**ციტოკინეზი** — ევკარიოტული უჯრედის სხეულის გაყოფა. გაყოფის პირველი ნიშანი არის გაყოფის ღარის — ვიწრო არხის გაჩენა უჯრედის ზედაპირზე. უწინდელი მეტაფაზური ფირფიტის ახლოს, არხის ციტოპლაზმურ ზედაპირზე განლაგებულია აქტინის მიკრობოჭკოების კონტრაქტული რკალი, რომელიც დაკავშირებულია ცილა მიოზინის მოლეკულებთან. აქტინის მიკრობოჭკოები ურთიერთქმედებს მიოზინის მოლეკულებთან, რაც იწვევს რკალის შეკვრას. გაყოფის ღარი ღრმავდება, სანამ დედისეული უჯრედი იმდენად არ გადაიჭიმება, რომ გაიყოს ორ ნაწილად, ორ დამოუკიდებელ უჯრედად - საკუთარი ბირთვით, თავისი წილი ციტოზოლითა და ორგანელებით. 

მცენარეულ უჯრედებში, რომელთაც უჯრედის კედელი აქვთ, ციტოკინეზი განსხვავებულია. აქ გაყოფის ღარი არ ვითარდება. თუმცა ტელოფაზაში გოლჯის აპარატში წარმოქმნილი ბუშტუკები უჯრედის ცენტრისაკენ მიკრომილაკების გასწვრივ გადაადგილდება, ერთიანდება და წარმოქმნის უჯრედის ფირფიტას. შემდეგ უჯრედის ფირფიტა იზრდება, მასზე ერთიანდება უჯრედის კედლის მასალა, რომლის გადატანა ხდება ბუშტუკებით. იგი მატულობს მანამ, სანამ გარემომცველი მემბრანა არ შეერწყმება პლაზმურ მემბრანას უჯრედის მთელს პერიმეტრზე. შედეგად მიიღება ორი დამოუკიდებელი შვილეული უჯრედი საკუთარი პლაზმური მემბრანით, რადგან ამასობაში უჯრედის ფირფიტის შემადგენელი ნაწილებისგან განვითარებული ახალი უჯრედის კედელი ჩამოყალიბებულია ორ შვილეულ უჯრედს შორის.

ლიტერატურა
----------

* ნილ კემპბელი, ჯეინ ბ. რისი, ბიოლოგია, VII გამოცემა, გვ. 282. თბ. 2009 წელი.
ჰიდროელექტროსადგური
**ჩერჩილის ჩანჩქერის ჰიდროელექტროსადგური** (ინგლ. Churchill Falls Generating Station) — ჰიდროელექტროსადგური კანადაში. 5 428 მეგავატი სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგური ნიუფაუნდლენდში მდინარე ჩერჩილზე მდებარეობს. ის მსოფლიოში მეათე უდიდესი ჰიდროელექტროსადგურია. სადგურის მშენებლობა 1967 წელს დაიწყო. ჰესზე კაშხალი არ არის აშენებული. წყლის რეზერვუარს მხოლოდ ქვის დიდი რაოდენობა აკავებს. მიწისქვეშა სადგური 11 ტურბინისგან შედგება. თითოეული მათგანი 493 მეგავატ ენერგის გამოიმუშავებს. ყოველწლიურად სადგური 35 000 ტერავატ.სთ ენერგიას გამოიმუშავებს. ის ერთ-ერთი უდიდესი ჰიდროელექტროსადგურია ჩრდილოეთ ამერიკაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჩერჩილის ჩანჩქერის ჰიდროელექტროსადგური***

* Churchill Falls Hydroelectric project დაარქივებული 2010-09-24 საიტზე Wayback Machine.
* Map of project area from Churchill Falls Corporation დაარქივებული 2016-03-03 საიტზე Wayback Machine.
* Profile of the Innu people of Labrador დაარქივებული 2005-12-20 საიტზე Wayback Machine.
* Hon. Brian Tobin 1996 speech to the Empire Club დაარქივებული 2011-06-22 საიტზე Wayback Machine.
* The loophole in the 1969 Hydro-Québec/CFLCo. agreement დაარქივებული 2011-08-12 საიტზე Wayback Machine.
**ჩეშმეს სასახლე** (რუს. Чесменский дворец) — იმპერატორის სამოგზაურო სასახლე, მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგში. ააშენეს არქიტექტორ იური ფელტენის პროექტის მიხედვით იმპერატორ ეკატერინე II-ის დაკვეთით. ჩეშმეს ეკლესიასთან ერთად ქმნის უნიკალურ არქიტექტურულ ანსამბლს. 

სახელი ეწოდა ჩეშმეს ბრძოლაში რუსეთის გამარჯვების პატივსაცემად.

ისტორია
-------

ტერიტორია, რომელზეც ამჟამად ციხესიმაგრეა განთავსებული იყო ჭაობიანი და უწოდებდნენ „ბაყაყების ჭაობს" ან „კიკერიკის". ჩრდილოეთის ომის შედეგად ეს მიწები რუსეთის სამეფო ოჯახის კუთვნილებაში გადავიდა.

1774 წელს ეკატერინე II-მ გადაწყვიტა აეშენებინა სამოგზაურო სასახლე, რათა დაესვენებინა მოგზაურობის პერიოდში საზაფხულო რეზიდენციაში. სასახლის მშენებლობას ხელმძღვანელობდა იური ფელტენი. ჩეშმეს სასახლის მშენებლობა ჩეშმეს ეკლესიასთან ერთად დასრულდა 1777 წელს. 

სასახლის მეორე სართულზე მდებარე მრგვალ დარბაზს იყენებდნენ წმინდა გიორგის კავალრები იმპერატრიცასთან შეხვედრისას. რუსეთის მთავარმა სამხედრო ორდენმა აქ დააჯილდოვა კუტუზოვი, სუვოროვი და სხვა მხედართმთავრები.

არსებობს ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც სწორედ ამ ადგილზე მიიღო იმპერატრიცამ ცნობა ჩეშმეს ბრძოლაში გამარჯვების შესახებ. თუმცა ეს სანდო წყარო არაა, გარდა ამისა სასახლეს 10 წელი ერქვა კიკერიკენის სასახლე ადგილის ფინური სახელიდან გამომდინარე. ჩესმენის სასახლე ეწოდა 1780 წელს ბრძოლაში რუსეთის გამარჯვებიდან 10 წლის შემდეგ. 

1796 წელს ეკატერინე II გარდაიცვალა და ციხესიმაგრე პავლე I-ის მმართველობაში გადავიდა, რომელიც გატჩინოს ანიჭებდა უპირატესობას და ჩეშმეს სასახლე პრაქტიკულად არ გამოიყენებოდა.

ალექსანდრე I-ის მმართველობის პერიოდში საზაფხულო რეზიდენცია მხოლოდ ორჯერ გამოიყენეს, თუმცა ისიც არაპირდაპირი დანიშნულებით. 

1919 წელს თავშესაფარი დახურეს, რის შემდეგაც სასახლეში საკონცენტრაციო ბანაკი „ჩეშმენკა" განათავსეს. 1930-იან წლებში სასახლე გადასცეს ავტოსაგზაო ინსტიტუტს, ხოლო 1941 წელს ლენინგრადის საავიაციო ინსტიტუტს. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში სასახლე ძლიერ დაზიანდა. 1946 წელს იგი გაარემონტეს არქიტექტორ ა. ვ. კორიაგინის პროექტის მიხედვით და მასში განათავსეს ლენინგრადის აეროკოსმოსური ინსტიტუტი.

ლიტერატურა
----------

* Е. А. Тартаковская /. Чесменский дворец. — Л.: Изобразительное искусство, 1927.
* М. Ф. Коршунова /. Юрий Фельтен. — Л.: Лениздат, 1988. — С. 69—73. — 142 с. — ISBN 5-289-00117-4.
* Н. И. Баторевич /. Чесменский дворец. — СПб.: Белое и Черное, 1997. — 160 с.
**შრატისმიერი დაავადება** — ალერგიის გამოვლენა ჰეტეროგენულ (ჩვეულებრივ ცხენის სისხლიდან დამზადებულ) შრატში შემავალი უცხო ცილებისადმი. ვითარდება შრატის პარენტერალურად (ინიექციით) შეყვანის შემდეგ. გრძელდება შრატის პირველი შეყვანიდან 7-12 დღე, განმეორებითი შეყვანის შემდეგ უფრო ხანმოკლეა. შრატისმიერი დაავადება ვლინდება მაღალი ტემპერატურით და გამონაყარით (იწყება შრატის შეყვანის ადგილზე და თანდათან მოედება მთელ სხეულს), რასაც დაერთვის ქავილი, ლიმფური კვანძების, სახსრების შეშუპება, ზოგჯერ — ფაღარათი. დაავადების ხანგრძლივობა რამდენიმე საათიდან 2 კვირამდე შეიძლება გაგრძელდეს.

მკურნალობა
----------

ანტიჰისტამინური პრეპარატები (დიმედროლი და სხვა), თბილი აბაზანები, ტანის დაზელა სალიცილის სპირტით, მძიმე მიმდინარეობის დროს — კორტიკოსტეროიდები; მსუბუქ შემთხვევაში მკურნალობას არ მიმართავენ.

პროფილაქტიკა
------------

ცილისადმი მგრძნობელობაზე კანშიგა სინჯის შემდეგ ჰეტეროგენული შრატის შეყვანის მეთოდიკის დაცვა; ტეტანუსის საწინააღმდეგო შრატის გამოყენების შეზღუდვა (მოსახლეობის ტეტანუსის საწინააღმდეგო იმუნიზაციისა და ტრავმის დროს მხოლოდ ტეტანუსის ანატოქსინის შეყვანის გზით); ჰეტეროგენული შრატის ნაცვლად ადამიანის სისხლიდან დამზადებული იმუნოგლობულინის გამოყენება. ჰეტეროგენული შრატის განმეორებით შეყვანამდე ჰისტამინური პრეპარატების დანიშვნა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 26.
**ფელიქს უფუე-ბუანი** (დ. 18 ოქტომბერი, 1905, იამუსუკრო, კოტ-დ’ივუარი — გ. 7 დეკემბერი, 1993, კოტ-დ’ივუარი) — კოტ-დ’ივუარის პირველი პრეზიდენტი. თავდაპირველად იყო სოფლის მოხელე. მუშაობდა ექიმად, პლანტაციების ადმინისტრატორად და პროფკავშირების ლიდერად, შემდეგ აირჩიეს საფრანგეთის პარლამენტში. 1940-იანი წლებიდან გარდაცვალებამდე დიდ როლს ასრულებდა აფრიკის დეკოლონიზაციის საქმეში და საკუთარი ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში.

ბიოგრაფია
---------

ფელიქს უფუე-ბუანი მისი ოფიციალური ბიოგრაფიის თანახმად დაიბადა 1905 წლის 18 ოქტომბერს, იამუსუკროში, ბაულეს ტომის ბელადის ოჯახში, რომლებიც ანიმისტები იყვნენ და დაარქვეს დია უფუე. მისი პირველი სახელი ითარგმნებოდა როგორც "წინასწარმეტყველი", ხოლო გვარი მიიღო მამისაგან ნ'დოლი უფუესაგან. ფელიქსს ჰყავდა ორი უფროსი და და ერთი ძმა. დაწყებითი განათლება მიიღო ქალაქ ბინგევილის სკოლაში, რომელშიც შევიდა 1915 წელს და ამავე წელს მიიღო ქრისტიანობა. 1926 წლის 26 ოქტომბერს დაიწყო ექთნად მუშაობა აბიჯანის საავადმყოფოში.

კარიერა
-------

ფელიქს უფუე-ბუანმა 1944 წელს დააარსა აფრიკის სოფლის მეურნეობის პროფკავშირი, რომლის ბაზაზეც შექმნა კოტ-დ’ივუარის დემოკრატიული პარტია. უფუე-ბუანი არის აფრიკის დემოკრატიული გაერთიანების შექმნის ერთ-ერთი ინიციატორი, რომლის საკოორდინაციო საბჭოს წევრიც იყო შემდგომში. 1945 წელს აირჩიეს საფრანგეთის დამფუძნებელი კრების დეპუტატად, 1959 წლამდე იყო საფრანგეთის ეროვნული კრების დეპუტატი. 1956-1959 წლებში ეკავა სხვადასხვა თანამდებობები საფრანგეთის მთავრობაში. უფუე-ბუანი კოტ-დ’ივუარის პრემიერ-მინისტრი ოფიციალურად გახდა 1959 წლის 1 მაისს. 1960 წლის 7 აგვისტოს გამოაცხადა სრული დამოუკიდებლობა საფრანგეთისაგან და დაიწყო ახალ კონსტიტუციაზე მუშაობა. აღნიშნული კონსტიტუცია იყო ნაზავი აშშ-ს და საფრანგეთის კონსტიტუციებისა (აღმასრულებელი ხელისუფლება მოაწყო აშშ-ს კონსტიტუციის, ხოლო საკანონმდებლო საფრანგეთის კონსტიტუციის საფუძველზე). 1960 წლის 27 ნოემბერს აირჩიეს ქვეყნის პრეზიდენტად. გარდაცვალებამდე, 1993 წლის 7 დეკემბრამდე იყო ქვეყნის პრეზიდენტი. იუნესკომ დააწესა მისი სახელობის მშვიდობის პრიზი (1989), რომლის პირველი ნომინანტებიც გახდნენ სამხრეთ აფრიკის პრეზიდენტები ნელსონ მანდელა და ფრედერიკ დე კლერკი.

ოჯახი
-----

1930 წელს დაქორწინდა კედი რასინ კოიზე, რომელიც იყო მდიდარი მუსლიმანი სენეგალელის შვილი. მათ შეეძინათ 5 შვილი. ფელიქსის პირველი მეუღლე გარდაიცვალა 1952 წელს. 1962 წელს კი დაქორწინდა ახალგაზრდა მარია-ტერეზა უფუე-ბუანზე, რომელთანაც შეეძინა 2 შვილი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფელიქს უფუე-ბუანი

|
|  |
|
| წინამორბედი: | **კოტ-დ’ივუარის პრეზიდენტი**1960 – 1993  | შემდეგი:ჰენრი კონან ბედი |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კოტ-დ’ივუარის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
ფელიქს უფუე-ბუანი · ჰენრი კონან ბედი · რობერტ გეი · ლორან გბაგბო · ალასან უატარა | კოტ-დ’ივუარის დროშა |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ფარავანი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ფარავანი**, *ფარავნა, ფანავრა, ფანავარი* — ტერიტორიული ერთეული შუა საუკუნეების სამხრეთ საქართველოში, თრიალეთისა და ჯავახეთის საზღვარზე; ქართლის სამეფოს შემადგენელი ნაწილი. სახელწოდება „ფარავანი" წყაროებში პირველად XVI საუკუნეში იხსენიება, მაგრამ ტერმინი უფრო ძველი უნდა იყოს. ფარავანი მოიცავდა ისტორიულ სოფლებს: გასადინს, მახარონს, შაორს; ახლანდელ სოფლებს ფოკას (ძვ. ფოკანი), ასფარას. ფარავნის რეგიონის მიწები და დასახლებები სამეფო და საკათალიკოსო საკუთრებას წარმოადგენდა. აქ გადიოდა ბიზანტიისაკენ, სომხეთისა და დასავლეთ საქართველოსაკენ მიმავალი გზები. ქართული წყაროების ცნობით IV საუკუნეში კაპადოკიიდან ქართლს (მცხეთას) მიმავალმა ნინომ (შემდგომ ქართველთა განმანათლებელმა) ფარავანი გაიარა, იყო სოფელ ფოკაში. ფარავანში შემორჩენილია პალეოლითისა და ენეოლითის ხანის სადგომები და იარაღი. ფარავნის ტბის ნაპირზეა ყორღანული ველი. წინა ადრინდელი, შუა და გვაინელი ფეოდალური ხანის ძეგლებია: ციხესიმაგრეთა ნანგრევები შაორის მთაზე და ახლანდელი ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვლადიმიროვკაში (ძვ. პობლიკამი), ციხესიმაგრე სოფელ ფოკაში (მოქმედი იყო წინა ფეოდალური ხანიდან), ფარავნის ქარვასლა სოფელ როდიონოვკაში (ძვ. ფარავანი) და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* *ბერძენიშვილი დ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 221.
* *ბერძენიშვილი დ.*, ჯავახეთის ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები, «საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული», 1975, ტ. 5;
* *ბერძენიშვილი ნ*. «საქართველოს ისტორიის საკითხები», წგნ. 1, თბ. 1964;
* *მელიქსეთ-ბეგი ლ.*, მეგალითური კულტურა საქართველოში, თბ. 1938;
**ფარაონის ძაღლი** (იტალ. Pharaon hound) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია მალტაში უძველეს ხანაში.

ელეგანტური, არისტოკრატიული ფარაონის ძაღლი, შესაძლოა იმ პატარა მგლის შთამომავალია, რომელიც არავიის ნახევარკუნძულზე იყო გავრცელებული. დაახლოებით 2000 წლის წინ ფინიკიელმა ვაჭრებმა ეს ძაღლი ჩაიყვანეს მალტის და გოცოს კუნძულებზე, სადაც ჯიში სუფთა სახით შენარჩუნდა. არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოჩენილი ჩონჩხის ნარჩენებით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ჯერ კიდევ 5000 წლის წინ ფარაონის ძაღლის მსგავსი მონადირე ძაღლები არსებობდნენ შუა აღმოსავლეთში. ორი ფარაონის ძაღლი გამოსახულია დისკოზე, რომელიც ძვ.წ. 4000 წლით თარიღდება, ამ ძაღლების გამოსახულებები გვხვდება ასევე, ეგვიპტელი ფარაონების სამარხებზეც. დაახლოებით 2000 წლის წინ, ფარაონის ძაღლი ევროპაში მოხვდა. ეს ჯიში განსაკუთრებულად სუფთა სახით შენარჩუნდა იზოლირებულ ადგილებში, როგორიცაა მალტა და ბალეარის კუნძულები, ასევე სიცილიაზე, საფრანგეთსა და იტალიაში.

ნადირობისას ის იყენებს მხედველობას, სმენას და ყნოსვას. აქვს გრძელი დრუნჩი, საკმაოდ გრძელი, ბოლოსკენ შევიწროებული კუდი, ძლიერი, დაკუნთული თეძოები, ელეგანტური, გრძელი, დაკუნთული კისერი, საშუალო ზომის, მოძრავი ყურები, ოვალური თვალები, მოკლე, მბზინავი, უხეში ბალანი, რომელსაც თითქმის არ სჭირდება მოვლა. ადვილად ეგუება სიცხეს, ვერ ეგუება ქალაქის პირობებში ცხოვრებას, ძნელად იწვრთნება, სჭირდება დამატებითი ფიზიკური დატვირთვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარაონის ძაღლი (ინგლისური)

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ფარაონის ძაღლი***
**ფონის სამების არქიტექტურული კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე სოფელ ფონას ჩრდილო-დასავლეთით, კავკასიონის ქედის სამხრეთი განშტოების ძირში. თარიღდება XVI საუკუნის II ნახევრით. ნაგებია აგურით და ნატეხი ქვით დუღაბზე. კუთხეებში, თაღების გადასაყვანად და კარნიზად აგურია გამოყენებული. ეკლესია დარბაზულია.

ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლებში სხვადასხვა სიმაღლეზე ორ-ორი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, აღმოსავლეთისაში — სამი. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს. სამხრეთის კარის ღიობი თაღოვანია, დასავლეთისა კი აგურის წყობით გამოყვანილი ორმაგი თაღით სრულდება. ეკლესია აგურის ხერხულა ლავგარდნით არის დასრულებული. გადახურულია კრამიტით. ტაძარს აღმოსავლეთით ჩაწერილი ნახევარწრიული აფსიდა აქვს, რომელიც კონქითაა დასრულებული. კონქი აფსიდის მხრებზე გადასულ შეისრულ თაღს ეყრდნობა. აფსიდის წინ ბემაა, რომელიც ასევე შეისრული სატრიუმფო თაღითაა დასრულებული. აფსიდის ღერძზე ერთი მაღალი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილოეთის და სამხრეთის კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშაა გაკეთებული. საკურთხეველი ერთი საფეხურითაა ამაღლებული. აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით დამოუკიდებელი პასტოფორიუმებია, რომლებშიც შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ორივე აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით სრულდება, რომლის შუაშიც თითო სარკმელია გაკეთებული. ორივე პასტოფორიუმში კონქი მხრებზე გადაყვანილ თაღს ეყრდნობა. ორივეში აღმოსავლეთის კედელზე ქვითა და აგურით ნაგები ტრაპეზია მიდგმული. ჩრდილოეთის პასტოფორიუმის სამხრეთ კედელში სწორკუთხა სამალავია. დარბაზის გრძივი კედლები თითო მასიური, ღრმა და ორსაფეხურიანი აგურის პილასტრით და მათზე გადასული შეისრული თაღედითაა დანაწევრებული. თითოეულ თაღში თითო სარკმელია გაკეთებული. სამხრეთ-აღმოსავლეთ თაღში კი დამატებით კარიცაა გაჭრილი. პილასტრის მეორე საფეხურიდან შეისრული თაღებია გადასული, რომლებსაც კამარა ეყრდნობა. ორივე პილასტრზე თაღებს ზემოთ თითო სწორკუთხა ხვრელია დატანებული. იატაკი აგურფენილია. 1889 წელს გაზეთი ივერიაში დაბეჭდილი ცნობით, მიტოვებულ და საქონლის სადგომად ქცეულ ტაძარში ჯერ კიდევ შემორჩენილი ყოფილა მხატვრობა. დღეს მისი კვალი არსად იკითხება. 

ტაძარზე ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეზე ეკვდერია მიდგმული. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი შეისრულთაღიანია, რომელიც დადაბლებულ არეშია ჩასმული. ეკვდერი სწორკუთხაა და დასრულებულია კამარით. სახურავი ორფერდაა. 

ტაძარს დასავლეთიდან მიდგმული აქვს ორსართულიანი სამრეკლო. პირველი სართული ქვითაა ნაგები, ოთხი მხრივ თაღებით გახსნილია და იმავე დროს კარიბჭის როლს ასრულებს როგორც ტაძრისთვის, ისე ეკვდერისთვის. შეისრული თაღის პირები აგურიათაა გამოყვანილი. ასევე აგურითაა გადაყვანილი
ნახევარსფერული კამარა. მეორე სართული მთლიანად აგურისაა და ექვსკუთხა თაღოვანი ფანჩატურია. თაღები ნახევარწრიულია. თაღის თავები აგურის დადაბლებით შექმნილ არეშია ჩასმული. ჩრდილოეთის თაღი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. კომპლექსს გარშემო ყორეკედელი შემოსდევდა, ამჟამად მხოლოდ ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. ტაძარი და ეკვდერი 2010 წელსაა აღდგენილი.

ლიტერატურა
----------

* *დიღმელაშვილი ქ. ყვავაძე დ.* ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის ისტორიული ძეგლები, თბ. 2021, გვ. 59-60 ISBN 978-9941-8-3699-2
**უნგრული რუნები, ძველი უნგრული დამწერლობა** (უნგრ. rovásírás) — ძველი ევროპული დამწერლობა, რომელიც ძველი იტალიური ანბანის უნგრულ ენაზე ტრანსკრიფციაში გამოიყენებოდა. სახელწოდება მომდინარეობს იმ მსგავსების გამო, რომელიც უნგრულ რუნებს ძველ გერმანიკულ რუნებთან აქვთ, თუმცა ეს ამ ორი დამწერლობის ნათესაობაზე არ მეტყველებს.

   

*უნგრული რუნების ერთ–ერთი ვარიანტი. ასოთა ტრანსკრიფცია შეესაბამება თანამედროვე უნგრული ენის ორთოგრაფიას.*

უნგრული რუნები შესაძლოა ენათესავებოდეს თურქულ რუნებს (ორხონი). იწერება მარჯვნიდან მარცხნივ.

ლიტერატურა
----------

* Gábor Hosszú (2011): *Heritage of Scribes. The Relation of Rovas Scripts to Eurasian Writing Systems.* First edition. Budapest: Rovas Foundation, ISBN 978-963-88437-4-6, fully available from Google Books at
* Edward D. Rockstein: "The Mystery of the Székely Runes", *Epigraphic Society Occasional Papers*, Vol. 19, 1990, pp. 176–183.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***უნგრული რუნები***

* დეტალური წარმოდგენა ინგლისურად, თეზები ისტორიასთან დაკავშირებით დაარქივებული 2008-05-17 საიტზე Wayback Machine.
* მცირე წარმოდგენა ინგლისურად, მაგალითები
სიგეტის ფესტივალი, 2006 წელი.
**უნგრეთის მუსიკას** დიდი წვლილი აქვს შეტანილი ხალხური, პოპულარული და კლასიკური მუსიკის განვითარებაში. ხალხური მუსიკა უნგრელებისთვის წარმოადგენს ეროვნული იდენტობის ნაწილს და დიდი ადგილი უკავია უნგრეთის მუსიკაში. ის განსაკუთრებით ძლიერია საბოლჩ-სატმარ-ბერეგის მედიეში და ისტორიული რეგიონის ტრანსდანუბიის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. ყოველწლიური კარნავალი ბუშოიარაში რომელიც ქალაქ მოხაჩში ტარდება, უნგრეთის მასშტაბით ხალხური მუსიკის ყველაზე დიდი ღონისძიებაა.

უნგრული კლასიკური მუსიკა დიდი ხნს განმავლობაში წარმოადგენდა ხალხური მუსიკიდან აღებული მოტივების ექსპერიმენტებს. უნგრეთის მაღალი კლასის წარმომადგენლები იყვნენ დასავლეთ ევროპის კულტურის გავლენის ქვეშ და ეროვნულ მოტივებზე შექმნილი მუსიკა პროვინციალიზმად ითვლებოდა. უნგრელმა კომპოზიტორებმა ეროვნული კლასიკური მუსიკის შექმნა XIX საუკუნის ბოლოს დაიწყეს. ყველაზე ცნობილი უნგრელი კომპოზიტორები ბელა ბარტოკი და ზოლტან კოდაი მუსიკაში ეროვნულ მოტივებს აქტიურად იყენებენ. ბარტოკი ხალხურ მუსიკას მთლიან აღმოსავლეთ ევროპაში აგროვებდა. კოდაი უფრო გამორჩეულად უნგრული მუსიკის შექმნით იყო დაინტერესებული.

უნგრეთში კომუნისტური რეჟიმის პერიოდში (1949–1989) იდეოლოგიური მიზეზებისთვის მუსიკის ცენზურა ხდებოდა. კომუნისტური ერის შემდეგ უნგრულმა მუსიკამ დაიწყო განვითარება. გამოჩენილი წარმომადგენლები ჰყავს ჯაზში: მესაყვირე რუდოლფ ტომსიტსი, პიანისტ-კომპოზიტორი კაროლი ბინდერი; მოდერნიზებულ უნგრულ ფოლკში: ფერენც სებო და მარტა სებესტიენი; როკში: ილესი, მეტრო და ომეგა.

ლიტერატურა
----------

* Bartók, Béla (1981). *Hungarian Folk Music*.  Ams Pr. ISBN 0-404-16600-8.
* Dobszay, László (1993). *A History of Hungarian Music*.  Corvina. ISBN 963-13-3498-8.
* Káldy, Gyula (1902). *History of Hungarian Music*.  Reprint Services Corp. ISBN 0-7812-0246-9.
* Kodály, Zoltán (1960). *Folk Music of Hungary*.  Barrie and Rockliff.
* Sárosi, Bálint (1986). *Folk Music: Hungarian Musical Idiom*.  Corvina. ISBN 963-13-2220-3.
* Szemere, Anna (2001). *Up From the Underground: The Culture of Rock Music in Postsocialist Hungary*.  Penn State University Press. ISBN 0-271-02133-0.
* Szitha, Tünde (2000). *A magyar zene századai (The Centuries of the Hungarian Music)*.  Magus Kiado. ISBN 963-8278-68-4.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***უნგრეთის მუსიკა***

* (ფრანგული) Audio clips: Traditional music of Hungary.
* (ინგლისური) Hungarian music დაარქივებული 2004-08-13 საიტზე Wayback Machine.
* (ინგლისური) Hungarian Folk Music Collection დაარქივებული 2019-11-29 საიტზე Wayback Machine.
* (ინგლისური) :Urban Hungarian music or Magyar Nóta

სქოლიო
------

1. ↑  Broughton, pg. 159.
2. ↑  Szalipszki, pg.12.
3. ↑  Szabolcsi, *The Specific Conditions of Hungarian Musical Development*
4. ↑  Szabolcsi