**ბეტა-დაშლა** (***β-დაშლა***) — ატომის ბირთვის რადიოაქტიური დაშლა, რომელსაც თან ახლავს ბირთვიდან ელექტრონის ან პოზიტრონის გამოტყორცნა. ეს პროცესი განპირობებულია ბირთვის ერთ-ერთი ნუკლონის თავისთავადი გარდაქმნით სხვა სახის ნუკლონად, მაგალითად ნეიტრონის ({\displaystyle n}) გარდაქმნით პროტონად ({\displaystyle p}) ან პროტონისა — ნეიტრონად. პირველ შემთხვევაში ბირთვიდან გამოიტყორცნება ელექტრონი ({\displaystyle e^{-}}) — ხდება ე. წ. {\displaystyle {\text{β}}^{-}}-დაშლა; მეორე შემთხვევაში ბირთვიდან გამოიტყორცნება პოზიტრონი ({\displaystyle e^{+}}) — ხდება ე. წ. {\displaystyle {\text{β}}^{+}}-დაშლა. 

ბეტა-დაშლის დროს გამოტყორცნილი ელექტრონებისა და პოზიტრონების საერთო სახელწოდებაა ბეტა-ნაწილაკები. ნუკლონთა ურთიერთგარდაქმნადობას თან სდევს კიდევ ერთი ნაწილაკის — ნეიტრინოს ({\displaystyle \nu }) გამოსხივება {\displaystyle {\text{β}}^{+}}-დაშლისას ან ანტინეიტრინოს ({\displaystyle {\tilde {\nu }}}) გამოსხივება {\displaystyle {\text{β}}^{-}}-დაშლისას.

β−-დაშლა
--------

{\displaystyle {\text{β}}^{-}}-დაშლისას ბირთვში პროტონების (Z) რიცხვი ერთით იზრდება, ხოლო ნეიტრონებისა — ერთით მცირდება. ბირთვის A მასური რიცხვი, რომელიც ბირთვში შემავალ ნუკლონთა საერთო რიცხვს უდრის, უცვლელი რჩება. ბირთვი-პროდუქტი წარმოადგენს პირვანდელი ბირთვის იზობარს, რომელიც ელემენტთა პერიოდულ სისტემაში მის მეზობლად, მარჯვნივ მდებარეობს.

β+-დაშლა
--------

{\displaystyle {\text{β}}^{+}}-დაშლისას, პირიქით, პროტონების რიცხვი ერთით მცირდება, ნეიტრონებისა კი ერთით იზრდება. წარმოიქმნება იზობარი, რომელიც პირვანდელი ბირთვის მეზობლად, მარცხნივ მდებარეობს. {\displaystyle {\text{β}}^{-}}-დაშლის მარტივი მაგალითია თავისუფალი ნეიტრონის გარდაქმნა პროტონად ელექტრონისა და ანტინეიტრინოს გამოსხივებით (ნეიტრონის ნახევარდაშლის პერიოდი {\displaystyle \approx 13} წთ):

{\displaystyle {\ce {{^{1}\_{0}n}->[{\text{β}}^{-}]{^{1}\_{1}p}{+}{e^{-}}{+}{\tilde {\nu }}}}}.
{\displaystyle {\text{β}}^{+}}-დაშლის მაგალითია აგრეთვე ნახშირბადის იზოტოპის {\displaystyle {\ce {^{11}C}}} დაშლა:

{\displaystyle {\ce {{^{11}\_{6}n}->[{\text{β}}^{+}]{^{11}\_{5}B}{+}{e^{+}}{+}{\nu }}}},
{\displaystyle {\ce {{^{6p}\_{5n}}->[{\text{β}}^{+}]{^{5p}\_{6n}}{+}{e^{+}}{+}{\nu }}}}.
ეს პროცესი შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როგორც ბმული პროტონის დაშლა {\displaystyle {\ce {{^{1}\_{1}p}->[{\text{β}}^{+}]{^{1}\_{0}n}{+}{e^{+}}{+}{\nu }}}}. ამ შემთხვევაში ნახშირბადის ბირთვი გარდაიქმნება პერიოდულ სისტემაში მისი წინმდგომი ელემენტის — ბორის ბირთვად.

ბეტა-დაშლას ადგილი აქვს, როგორც ბუნებრივად რადიოაქტიური, ისე ხელოვნურად რადიოაქტიური იზოტოპებისათვის. იმისათვის, რომ ბირთი არამდგრადი იყოს β-გარდაქმნის ერთ-ერთი ტიპის მიმართ, რეაქციის განტოლების მარცხენა ნაწილის ნაწილაკთა მასების ჯამი მეტი უნდა იყოს გარდაქმნის პროდუქტების მასათა ჯამზე. ამიტომ ბეტა-დაშლისას ხდება ენერგიის გამოყოფა. ბეტა-დაშლის ენერგია {\displaystyle E\_{\beta }} შეიძლება გამოვითვალოთ მასათა ამ განსხვავებისა და {\displaystyle E=mc^{2}} თანაფარდობის გამოყენებით, სადაც {\displaystyle c} სინათლის სიჩქარეა ვაკუუმში. {\displaystyle {\text{β}}^{-}}-დაშლისას {\displaystyle E\_{{\beta }^{-}}=(M\_{z}-M\_{z+1})c^{2}}, სადაც {\displaystyle M\_{z}} და {\displaystyle M\_{z+1}} ნეიტრალური ატომების მასებია. {\displaystyle {\text{β}}^{+}}-დაშლისას ნეიტრალური ატომი თავის გარსიდან კარგავს ერთ-ერთ ელექტრონს და ამიტომ {\displaystyle E\_{{\beta }^{+}}=(M\_{z}-M\_{z-1}-2m\_{e})c^{2}}, სადაც {\displaystyle m\_{e}} ელექტრონის მასაა. 

ბეტა-დაშლის ენერგია ნაწილდება სამ ნაწილაკს შორის. ესენია: ელექტრონი (ან პოზიტრონი), ანტინეიტრინო (ან ნეიტრინო) და ბირთვი. თითოეულ მსუბუქ ნაწილაკს შეუძლია წაიღოს ნებისმიერი ენერგია 0-დან {\displaystyle E\_{\beta }}-მდე, ე. ი მათი ენერგეტიკული სპექტრი უწყვეტია. მხოლოდ K-ჩაჭერისას მიაქვს ნეიტრინოს ყოველთვის ერთი და იგივე ენერგია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ალფა-ნაწილაკი
* ალფა-დაშლა
* ბეტა-ნაწილაკი
* გამა-გამოსხივება

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 342-343.

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* GND: 4144976-9
* LCCN: sh85013444
* NDL: 00560631

 |