|  |  |
| --- | --- |
|  | **ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Surprizi.**
გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ეს შეტყობინება სტატიაში მხოლოდ **ერთი კვირის** განმავლობაში შეიძლება დარჩეს.

---

თარგის ჩასმის თარიღი: იანვარი 27, 2024.

---

მიმდინარეობს სტატიის აქტიური დამუშავება. 

---

მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:მუშავდება}}
 |

**ბაბილონური კალენდარი** — მთვარე-მზისიერი კალენდრის 8-წლიანი და 19-წლიანი სისტემების სახეობა. გამოიყენებოდა მესოპოტამიაში ძვ. წ. XVIII საუკუნე-I საუკუნეებში. იგი წარმოიშვა ნიპურის კალენდრის საფუძველზე პირველი ბაბილონის (ამორიტების) დინასტიის მეფეთა დროს: შედგებოდა 12 თვისგან (და ერთი მე-13 თვის დამატებით), ახალი წელი მარტ-აპრილს მოიდიოდა.

არაუგვიანეს ნეობაბილონის სამეფოს პერიოდისა (ძვ. წ. 626-539 წწ.), ბაბილონის კალენდარში გამოჩნდა „ასტროლოგიური" კვირა, რომელიც შემდგომში სხვა ხალხების კულტურაშიც გამოჩნდა. თვეების ბაბილონური სახელები მემკვიდრეობით მიიღო ახლო აღმოსავლური კალენდრიდან, ძირითადად ებრაულიდან.

ისტორია
-------

II ათასწლეულის დასაწყისში ძვ. წ. II ათასწლეულში მესოპოტამიაში ყველაზე პოპულარული კალენდარი იყო შუმერული კალენდარი ქალაქ ნიპურიდან. ამრიგად, იგი ოფიციალურად იქნა აღიარებული ისინის შტატში (ძვ. წ. 2017-1794), რომელიც ჩამოყალიბდა რეგიონის სამხრეთში ურის III დინასტიის გარდაცვალების შემდეგ.

თუმცა, ამორეველთა დასავლურმა სემიტურმა ტომებმა, რომლებიც შეიჭრნენ მესოპოტამიაში, შექმნეს მოკლევადიანი მოდა საკუთარი ადგილობრივი კალენდრებისთვის. ვ. ემელიანოვის თანახმად, ამორიტული კალენდრების დომინირება ძირითადად ძვ. წ. XVIII საუკუნეში მოდიოდა. შემდეგ კვლავ აღუდგა ნიპურის კალენდარს სტატუსი. ერთ-ერთი ვერსიით, ეს გააკეთა ცნობილმა რეფორმატორმა, პირველი ბაბილონის (ამორიტების) დინასტიის წარმომადგენელმა, მეფე ჰამურაბიმ (ძვ. წ. 1793-1750 წწ.). მეორეს ცნობით, მისი ვაჟი, მეფე სამსუ-ილუნა (ძვ. წ. 1750-1712 წწ.). ამავდროულად, აღდგენილი ნიპურიის კალენდარი უკვე შეიძლებოდა შერეულიყო - შესაძლოა მასში თვეების შუმერული სახელწოდებები სემიტურით შეიცვალა.

დაახლოებით ძვ. წ. 1100 წელს ბაბილონის სამეფო დაიპყრო ასურეთმა, ბაბილონის კალენდარი კი ასურელებმა მიიღეს. ძვ. წ. 539 წელს ბაბილონი გახდა აქემენიდების სახელმწიფოს ნაწილი, რის შემდეგაც დაიწყეს ბაბილონის კალენდრის სახელმწიფო უწყებების გამოყენება (ქსერქსე I-მდე სპარსეთის მეფეები ბაბილონის ტრადიციების ერთგულნი იყვნენ). მართალია, შემორჩენილი იყო სხვა კალენდრებიც, ადგილობრივი; მაგალითად, ძველი სპარსულიც.

კალენდრის სტრუქტურა
-------------------

### დღე-ღამე (24 საათი)

ბაბილონურ კალენდარში დღის ათვლა იწყებოდა მზის ჩასვლის მომენტიდან. გამოიყენებოდა ხალხური და ასტრონომიული მოდელი. ხალხური სტილით დღე-ღამე იყოფოდა დროის სამ გუშაგად. ასტრონომებისთვის კი მიღებული იყო დღე-ღამის 12 საათიან პერიოდად დაყოფა, სადაც საათი თავის მხრივ დაყოფილი იყო 30 ნაწილად, თითოეულის 4 წუთიანი პერიოდით გამოხატული.

### კვირა (7 დღე)

საათების მფარველ „პლანეტებად" გადანაწილება
არსებობს უთანხმოება მეცნიერებს შორის ჰქონდათ თუ არა ბაბილონელებს 7-დღიანი კვირა დღე. ი. დიაკონოვის აზრით ბაბილონური კვირა წარმოადგენდა „იღბლიანი" და „უიღბლო" დღეების ერთობლიობას. ი. იდელსონი თვლიდა რომ 7-დღიანი კვირის დამფუძნებელი იუდეა იყო და არა ბაბილონი; ი. ბიკერმანის აზრით 7-დღიანი კვირის წარმომავლობა უცნობი იყო.

მიუხედავად ამისა, შვიდდღიანი პერიოდები გვხვდება, როგორც ბაბილონურ, ისე შუმერულ ტექსტებში. კვირის ბაბილონური წარმომავლობის მიმდევრები თვლიან, რომ ის ავტომატურად წარმოიშობა მთვარისმიერი თვის 29.5 დღე-ღამიდან, რადგანაც აღნიშნულ პერიოდში მხოლოდ 28 (4-ჯერ 7) დღის განმავლობაშია შესაძლებელი მთვარის ბადრო ხილვადი. შესაბამისად მისი ოთხ შვიდეულად დაყოფა იწვევდა 7-დღიანი კვირის წარმოშობის შესაძლებლობას.

დამატებითი არგუმენტი ბაბილონში კვირის არსებობის სასარგებლოდ არის ასტროლოგია. კვირის დღეების რაოდენობა შეესაბამება დედამიწიდან შეუიარაღებელი თვალით ხილულ 7 „პლანეტას". სწორედ პლანეტების ეს რაოდენობა იყო ცნობილი ბაბილონელებისთვის (ქალდეური რიგი) და სწორედ ბაბილონელებს ეკუთვნით ტრადიცია კვირის დღეებისთვის პლანეტების სახელების დარქმევა. ეს ჩვეულება წარმოიშვა იმის გამო, რომ ასტროლოგები დღის ყოველ საათს უთმობდნენ გარკვეულ პლანეტას. ათვლა იწყებოდა შაბათის პირველი საათიდან, რომელიც პლანეტა სატურნის კონტროლის ქვეშ იყო, ამიტომ შაბათს ეწოდა „სატურნის დღე". შაბათის მეორე საათი დაეთმო იუპიტერს, მესამე — მარსს და ა. შ. კვირის პირველი საათი მოდიოდა მზეზე, მესამე დღის პირველი საათი — მთვარეზე, მეოთხე — მარსზე, მეხუთე — მერკურიზე, მეექვსე — იუპიტერზე, მეშვიდე — ვენერაზე.

### თვეები

ძველი სამყაროს მრავალი ძველი ხალხის მსგავსად, ბაბილონელებიც თვის ათვლას ახალი მთვარედან იწყებდნენ. თვეები ყოველთვის საღამოს იწყებოდა ნახევარმთვარის (მთვარის ნამგალის) პირველივე გამოჩენიდან. წელი შედგებოდა 12 თვისგან:

| # | თვის სახელწოდება | დღეების რაოდენობა | გრიგორიანული კალენდარი |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | ნისანუ | 30 | მარტი-აპრილი |
| 2 | აიიარუ | 29 | აპრილი-მაისი |
| 3 | სიმანუ | 30 | მაისი-ივნისი |
| 4 | დუზუ | 29 | ივნისი-ივლისი |
| 5 | აბუ | 30 | ივლისი-აგვისტო |
| 6 | ულულუ | 29 | აგვისტო-სექტემბერი |
| 7 | ტაშრიტუ | 30 | სექტემბერი-ოქტომბერი |
| 8 | არახსამნა | 29 | ოქტომბერი-ნოემბერი |
| 9 | კისლიმუ | 30 | ნოემბერი-დეკემბერი |
| 10 | ტებეტუ | 29 | დეკემბერი-იანვარი |
| 11 | შაბატუ | 30 | იანვარი-თებერვალი |
| 12 | ადდარუ | 29 | თებერვალი-მარტი |

#### მეცამეტე თვე

შუმერები, ჯერ კიდევ ძვ. წ. 2400 წლიდან მზისიერი და მთვარისმიერი კალენდარული ციკლების სინქრონიზაციიისათვის მიმართავდნენ წელიწადში მეცამეტე მთვარისმიერი თვის პერიოდულ ჩართვას. ეს ჩვეულება ბაბილონელებმაც გადაიღეს. ამრიგად, ჰამურაბის ბრძანებულებით ძვ. წ. 1760 წელს ულულუსა და ტაშრიტის თვეებს შორის ჩასმული იყო დამატებითი 30 დღიანი თვე სახელწოდებით „მეორე ულულუ". შემდგომში „მეორე ულულუს" გარდა გამოიყენებოდა „მეორე ადარუც". ძვ. წ. 700-500 წლებში „მეორე ულულუ" და „მეორე ადარუ" თანაბრად გვხვდება ჩანაწერებში. ძვ. წ. 500 წლის შემდეგ უფრო ხშირად გამოიყენება „მეორე ადარუ".

დიდი ხნის განმავლობაში, მეცამეტე თვის ჩასმა ხორციელდებოდა შემთხვევითი თანმიმდევრობით. მხოლოდ ძვ. წ. 527 წლიდან მეფე კამბისე II-ის დროს დაიწყეს 8-წლიანი ციკლის გამოყენება, ხოლო ძვ. წ. 503 წლიდან — ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 75 წლამდე (გარდა ძვ. წ. 385 წლისა) მეფე დარიოს I-ის დროს — 19 წლიანი ციკლის. ამავდროულად, ნისანის 1-ლი ინახება გაზაფხულის ბუნიობასთან ახლოს. ბაბილონის ცხრილებში ასეთი ჩანაწერებია: „თუ ნისანის პირველ დღეს მთვარე პლეადებთან არის შერწყმული, წელი მარტივია; თუ ნისანის მესამე დღეს მთვარე პლეადებთან არის შერწყმული, წელი ნაკიანია (13-თვიანია).". ეს ჩანაწერი გვიჩვენებს მთვარე-მზისიერი კალენდრის, 19-წლიანი ციკლის მექანიკის ასტრონომიულ არსს.

#### 8-წლიანი ციკლი

ბაბილონური 8-წლიანი კალენდარი შედგებოდა ხუთი 12 თვიანი და სამი 13 თვიანი მთვარისმიერი წლებისაგან (მეცამეტე 30-დღიანი თვე დაემატა მე-2, მე-5 და მე-7 წლებს). ჯამში 8 წლის განმავლობაში სულ გამოდიოდა 2922 ([5×12/2×(29+30)]+[3×12/2×(29+30)+30], იგივე 8×12×29.5+30×3) დღე-ღამე, რაც წლის განმავლობაში საშუალოდ შეადგენდა 365.25 დღე-ღამეს.

| წლები | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | XIII |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 |  |
| **2 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 |
| **3 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 |  |
| **4 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 |  |
| **5 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 |
| **6 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 |  |
| **7 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 |
| **8 წელი** | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 | 30 | 29 |  |

#### 19-წლიანი ციკლი

ბაბილონური 19-წლიანი კალენდარი შედგებოდა 235 მთვარიმიერი თვისაგან. შემდგომში აღნიშნული კალენდარი პოპულარული გახდა მეტონის ციკლის სახელით. არსებობს ვარაუდი, რომ მეტონმა მოქმედი ბაბილონური 19-წლიანი კალენდარი გაავრცელა საბერძნეთში თავისი სახელით.

ეპოქათა აღიცხვა
---------------

### ასტრონომიული ეპოქა

ბაბილონელი ასტრონომებისთვის ცნობილი იყო ხანგრძლივი პერიოდი. კერძოდ, ფ. კუგლერს მოჰყავს ტექსტი, სადაც აღნიშნულია „პლანეტებისთვის" ხანგრძლივი პერიოდები: ვენერა - 6400 წელი, მთვარე - 684 წელი, სატურნი - 589 წელი, იუპიტერი - 344 წელი, მარსი - 284 წელი. ასტროლოგიაში არსებობდა იდეა ისტორიის ციკლურ ბუნებაზე: ცნობილი მღვდელი ბეროსუსი (ძვ. წ. III ს.) ამტკიცებდა, რომ დედამიწაზე პერიოდულად ხდება გლობალური ხანძარი და გლობალური წყალდიდობა. დროის გამოსათვლელად მან გამოიყენა ისეთი პერიოდები, როგორიცაა სასოსი (60 წელი), ნეროსი (600 წელი) და საროსი (3600 წელი). ბეროსუსის გამოთვლებით სამყაროს შექმნიდან მომდევნო მსოფლიო კატასტროფამდე პერიოდი შეადგენს 600 საროსს ანუ 2 160 000 წელს.

ისტორიის ციკლური ბუნების შესახებ ბაბილონელი ასტროლოგების იდეებიდან წარმოიშვა ძველი ბერძნული კონცეფცია. საინტერესოა ისიც, რომ ინდური ეპოქები (იუგა) ბეროსული პერიოდის ნამრავლია, თუმცა ინდუსები იყენებენ ათობითი რიცხვების სისტემას, განსხვავებით ბაბილონური სომოცობითისაგან.

### ოფიციალური წელთაღრიცხვა

Начиная с XXIV века до н. э. и до конца I Вавилонской (аморейской) династии (ок. 1595 года до н. э.) в Месопотамии существовал обычай датировать документы по стандартным формулам, отражающим важнейшее событие текущего или предшествующего года. Таким событием могло быть изготовление статуи царя или избрание жреца.

В более поздний период наблюдается счёт от воцарения правителей: седьмой год Камбиса (523 год до н. э.), 26 год Артаксеркса (379 год до н. э.). Впоследствии он был заменён на эру Селевкидов (начиналась 1 октября 312 года до н. э.).

### Эра Набонасара

Представляет также интерес составленный во II веке Клавдием Птолемеем «Канон Царей», начинающийся с даты восшествия на престол вавилонского царя Набонасара — 27 февраля 747 года до н. э. Данное событие использовалось для исчисления хронологии вплоть до появления эры Диоклетиана (считается с коронации римского императора Диоклетиана 29 августа 284 года), тем самым можно говорить о существовании «эры Набонасара».

Влияние
-------

### Названия дней недели

Вавилонская «астрологическая» неделя была заимствована на Западе при римском императоре Октавиане Августе. Понедельник был посвящён Луне, вторник Марсу, среда Меркурию, четверг Юпитеру, пятница Венере, суббота Сатурну, воскресенье Солнцу. В 321 году император Константин I Великий постановил сделать «день Солнца» выходным. С некоторыми изменениями система наименования дней недели в честь богов, ассоциируемых с теми или иными небесными телами, принята у многих народов до сих пор:

| День недели | Романские языки | Германские языки | Хинди |
| --- | --- | --- | --- |
| Понедельник | День Луны (ფრანგ. Lundi, ესპ. Lunes) | День Луны (გერმ. Montag, ინგლ. Monday) | День თარგი:Не переведено (Сомвар) |
| Вторник | День Марса (ფრანგ. Mardi, ესპ. Martes) | День Тиу (გერმ. Dienstag, ინგლ. Tuesday) | День Мангалы (Мангалвар) |
| Среда | День Меркурия (ფრანგ. Mercredi, ესპ. Miércoles) | День Одина (ინგლ. Wednesday) | День Будхи (Будхавар) |
| Четверг | День Йовиса (ფრანგ. Jeudi, ესპ. Jueves) | День Тора (გერმ. Donnerstag, ინგლ. Thursday) | День Брихаспати (Брихаспативар) |
| Пятница | День Венеры (ფრანგ. Vendredi, ესპ. Viernes) | День Фрейи (გერმ. Freitag, ინგლ. Friday) | День Шукры (Шукравар) |
| Суббота | — | День Сатурна (ინგლ. Saturday) | День Шани (Шанивар) |
| Воскресенье | — | День Солнца (გერმ. Sonntag, ინგლ. Sunday) | День Рави (Равивар) |

### Названия месяцев

Во времена Персидской империи вавилонский календарь распространился далеко за пределы Месопотамии. Так, в Леванте (например, в финикийском Гелиополисе) можно встретить арамейские календари, созданные на основе вавилонского. Отсюда же происходит თარგი:Не переведено, который в Средние века использовался на Ближнем Востоке наряду с традиционным мусульманским. Наиболее полное заимствование календаря, сохранившееся до наших дней, произошло у евреев. Считается, что оно случилось в период Вавилонского плена (586—539 годы до н. э.). Также вавилонскую календарную традицию унаследовала небольшая община сабиев, проживающая в Ираке.

| Вавилонский календарь | Арамейский календарь (Гелиполис) | თარგი:Не переведено | Румийский календарь | Еврейский календарь |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Нисану | Nisan | Nisan | Nisan | Нисан |
| Айяру | Eiar | Iyar | — | Ияр |
| Симану | Ozir | Haziran | Haziran | Сиван |
| Дуузу | Thammuz | Tammuz | Temmuz | Таммуз |
| Абу | Ab | Ab | — | Ав |
| Улулу | Ilul | Elul | Eylül | Элул |
| Ташриту | Ag | Tishrei I | Teşrin-i Evvel | Тишрей |
| Арахсамна | Thisrin | Tishrei II | — | Хешван (мархешван) |
| Кислиму | Gelon | Kanun I | — | Кислев |
| Тебету | Chanun | Kanun II | — | Тевет |
| Шабату | Sobath | Shebat | Şubat | Шват |
| Аддару | Adar | Adar | — | Адар |

ლიტერატურა
----------

* თარგი:Книга
* თარგი:Книга
* თარგი:Книга
* თარგი:Книга:История календаря
* თარგი:Книга
* თარგი:Книга
* თარგი:Книга:История календаря и хронология
* თარგი:Статья
* თარგი:Статья
* თარგი:Книга

თარგი:Внешние ссылки
თარგი:Древняя Месопотамия

Категория:Наука в Древней Месопотамии
Категория:Астрономия Древнего Вавилона
Категория:Вавилонский календарь

1. 1 2 3 4 5 6 7  Емельянов 1999. sfn error: no target: CITEREFЕмельянов1999 (help)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Бикерман 1975. sfn error: no target: CITEREFБикерман1975 (help)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ван дер Варден 1991. sfn error: no target: CITEREFВан\_дер\_Варден1991 (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Селешников 1970. sfn error: no target: CITEREFСелешников1970 (help)
5. 1 2  Assar 2003, p. 172. sfn error: no target: CITEREFAssar2003 (help)
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Климишин 1985. sfn error: no target: CITEREFКлимишин1985 (help)
7. 1 2 3 4 5  Паннекук 1966. sfn error: no target: CITEREFПаннекук1966 (help)
8. 1 2 3 4  Идельсон 1925. sfn error: no target: CITEREFИдельсон1925 (help)
9. ↑  Assar 2003, p. 174. sfn error: no target: CITEREFAssar2003 (help)
10. ↑  თარგი:Книга
11. ↑  Шур И. Рассказы о календаре, Москва, 1962
12. ↑  Assar 2003, p. 172, 175. sfn error: no target: CITEREFAssar2003 (help)
13. ↑  Stern 2012, p. 286. sfn error: no target: CITEREFStern2012 (help)
14. ↑  Stern 2012, p. 257. sfn error: no target: CITEREFStern2012 (help)