recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ქართული ნეკერჩხალი** (ლათ. Acer ibericum) — ტანდაბალი, 10 მეტრამდე სიმაღლის ხე ნეკერჩხლისებრთა ოჯახისა. პატარა ლამაზი ვარჯით, ყლორტები მოყავისფროა, მეჭეჭებით აღჭურვილი, ტოტები და ღერო დაფარულია მუქი ნაცრისფერი ქერქით. ფოთლები ხორციანი და წვრილია, 25-40 მმ სიგრძისა და 35-70 მმ სიგანის, სამნაკვთიანი, ზედა მხრიდან მუქი მწვანე და მბრწყინავი, ქვედა მხრიდან კი — ბაცი მწვანე. ფოთლის ყუნწი მოწითალოა 20-40 მმ-მდე. წვრილი მოყვითალო-მწვანე ფერის ყვავილები შეკრებილია მცირერიცხვოვან (6-8), აღმამდგომ მტევნისებრ ყვავილედებში. ნაყოფი ორმაგი ფრთიანი კაკალია. ფრთები თითქმის ურთიერთპარალელურია. ნორჩობაში ფრთები მოწითალოა. თესლები მომრგვალო წახნაგოვანი. ქართული ნეკერჩხალი ძლიერ სიმშრალის ამტანი მცენარეა, რის გამოც კარგია აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალი ადგილების გატყიანებისთვის. იგი სიცივის ამტანია, გავრცელებულია როგორც დაბლობ ადგილებში ისე მთებში.

ქართული ნეკერჩხალი ველურადაა გავრცელებული ამიერკავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილის ტყეებში და ძირითადად ტყისპირებსა და ღია ადგილებში. საქართველოში იგი ჩვენი ნათელი ტყეების ერთ-ერთი ძირითადი მცენარეა. განსაკუთრებით ხშირია შირაქიდან ალაზნისკენ დაქანებულ ფერდობთა ხევებში და სხვა. მდინარის კანიონებით (ხრამი, მაშავერა, ბოლნისისწყალი) შეჭრილია მთების შუა სარტყელშიც. აღნიშნულ ნეკერჩხალთან ძალიან ახლოს დგას მონპელიეს ნეკერჩხალი (ლათ. Acer monspessulanum), რომელიც დასავლეთ ევროპის სამხრეთ ქვეყნებშია გავრცელებული.

ლიტერატურა
----------

* ი. აბაშიძე. დენდროლოგია, ნაწილი 2. გვ. 176. თბ. 1985.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Catalogue of Life

სქოლიო
------

1. ↑  Acer ibericum ინგლისური. *Zipcodezoo*. ციტირების თარიღი: 13 ნოემბერი, 2010.
**სათხის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის დაბა კაზრეთის სამხრეთით 4 კმ-ში, ტყეში. აგებულია X-XI საუკუნეებში. 

პირველი ცნობა სათხის ეკლესიის შესახებ მოცემულია ალექსანდრე ჯაბაკურ-ორბელიანის ჩანაწერებში (1846 წ.), რომლებიც ექვთიმე თაყაიშვილმა გამოსცა 1951 წელს. ეკლესია და მისი წარწერები მოხსენიებული აქვს აგრეთვე ცნობილ ნუმიზმატს ნ. ბართლომეის ქართულ სიძველეებისადმი მიძღვნილ მ. ბროსეს გამოცემაში, რომელიც გამოიცა 1854 წელს. უფრო მნიშვნელოვანია ე. თაყაიშვილის ცნობები სათხის ეკლესიის შესახებ. ავტორი სათხეში 1896 წელს ყოფილა. მაშინ შეუმოწმებია და გადმოუღია წარწერები. მანვე 1900 წელს გადმოიტანა თბილისში სათხის კანკელის ნანგრევები. 

ეკლესია წარმოადგენს დიდი ზომის (15X6,7მ) ერთნავიან შენობას, რომელსაც გარს ეკვრის დამატებითი სადგომები, სამხრეთით, დასავლეთით და ჩრდილოეთით. ყველა ერთად გართულებული მოხაზულობის გეგმას იძლევა: მთავარი, შუა კორპუსის სწორკუთხედის აღმოსავლეთი ნაწილი გამოწეულია გვერდითი სადგომების მიმართ, დასავლეთით კი მათი კედლები ერთ ხაზზეა. დასავლეთ სადგომი, რომლისგანაც ჩვენამდე ნაწილია შემორჩენილი, გადაბმული წყობით ერთვის სამხრეთის მინაშენს (სტოას). 

ნაგებობის გარეგანი, ზოგადად დამახასიათებელი ასახულობა სამხრეთ–დასავლეთიდან წარმოგვიდგება: ესაა უგუმბათო ნაგებობა, რომლის მთავარი წაგრძელებული კორპუსის მოცულობას სამხრეთით საფეხურად ეკვრის სტოა, შუაში გამოყოფილი შემაღლებული კარიბჭით, ხოლო დასავლეთით–სტოასთან კუთხით ორგანულად დაკავშირებული ფრონტონიანი სადგომი. ყველა სადგომს კამარა ჩაქცეული აქვს. სიძველისაგან ჟანგმოკიდებული კედლებიც არაა სრულად მოღწეული ჩვენამდე. მაგრამ არც შეკეთება–გადაკეთების კვალია სადმე.

მთავარი კორპუსის ფასადებზე ეკლესიის აშენების თანადროული ასომთავრული წარწერებია შემონახული. ყველა წარწერა თითქმის დაუზიანებლადაა ჩვენამდე მოღწეული. წარწერებში არაა აღნიშნული არც ერთი ისტორიულად ცნობილი პირი. მშენებლობას უთუოდ ხელმძღვანელობდა ხუროთმოძღვარი, რომელიც სამხრეთი ფასადის აღმოსავლეთ კუთხის ქვაზეა მოხსენებული: 

|  |  |
| --- | --- |
|  | „ქრისტე შეიწყალე კვირიკე გალატოზი ამინ." |
|  |  |

 წარწერის ეპიგრაფიკის ანალიზი X-XI საუკუნეების მიჯნაზე მიგვანიშნებს. 

ფასადებიდან შეუმკობელია ჩრდილოეთი. დანარჩენი ფასადების გაფორმებაში სრული მხატვრული მთლიანობაა. ეკლესია „მეორედ აღუშენებიათ 1662 წელს", ამაზე გვამცნობს ეკვდერის აღმოსავლეთ ფასადზე ჩართული წარწერიანი ქვა, სადაც მოხსენიებულია ვინმე ზურაბაშვილი.

სათხის ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ლიტერატურა
----------

* ე. თაყაიშვილი, სომხით–საორბელოს ძეგლების წარწერები, თბ. 1951
* ვ. დოლიძე, კაზრეთის ხეობის ორი ხუროთმოძღვრული ძეგლი, ძეგლის მეგობარი № 20, 1970

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სათხის ეკლესია დაარქივებული 2020-09-27 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**სასაშის მთავარანგელოზის ტაძარი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასაშში.

სასაშის მთავარანგელოზის ეკლესია ხისგანაა აგებული და გუმბათითაა გადახურული. ეკლესია შუა საუკუნეებშია აგებული და 4 სიძველეს ინახავს. ღვთისმშობლის თავი ხატი ვერცხლისგანაა გამოჭედილი. ხატის ზომებია 46 სმ. X 33,5 სმ. ხატზე მაღალ ტახტზე მჯდომარე ღვთისმშობელია გამოსახული ძითურთ. წარწერა ასომთავრულადაა შესრულებული დ~დჲ ღ~სა. არშიები ერთმანეთში გადაბმული ნახევარწრეებითაა შემკობილი. ხატი XVI-XVII საუკუნეებში უნდა იყოს შექმნილი. 

ეკლესიაში ინახება წმინდა გიორგის ხატიც, რომელიც ვერცხლისგანაა გამოჭედილი. ხატის ზომებია 20,5 X 13,5 სმ. ხატზე წმინდა გიორგი სრულადაა გამოსახული, შუბითადა ფარით. ქსელის მსგავსი აშიები 9 დიდი ვერცხლის ფოლაქითაა შემკობილი. ხატი არც თუ ისე მაღალი ხარისხითაა შემკული.

ეკლესიაში შემონახული მესამე სიძველეც ხატია, რომელიც სხვადასხვა ნაჭრისგან შედგება. ამ ხატის ზომებია 14,5 X 15 სმ. პატარა ჯვარცმის ხატი ვერცხლისგანაა დამზადებული, თუმცა არც თუ ისე მაღალი ოსტატობით. სპილენძის პატარა ხატი წმინდა გიორგისაა, რომელიც მაღალი ოსტატობითაა დამზადებული. ეზო სიმრგვლეებითაა მორთული და შიგ ჯვრებია დატანებული. აშიები ფოლაქების მსგავსი ორნამენტითაა მორთული. 

ეკლესიაში შენახული ხის ჯვარი ვერცხლითაა შეჭედილი, თუმცა მღალი ოსტატობით არაა დამზადებული. 

სასაშის მთავარანგელოზის ეკლესიაში ინახებოდა ფარი, რომელიც განსაკუთრებული ფორმის გამო ყოველთვის იპყრობდა მნახველის ყურადღებას. აღნიშნული ფარი 1925 წელს აკადემიკოსმა გიორგი ჩიტაიამ სვანეთიდან საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ჩაიტანა. ეკლესიაში შენახულ ფარში ისარი იყო ჩასობილი, რაც ძველი სვანური ტრადიციის კვალია, როდესაც დღესასწაულებზე ეკლესიიდან გამოჰქონდათ შეწირული ფარები და მიზანში ესროდნენ. ისარი იმ ეპოქაზე მიუთითებს, როდესაც მშვილდი ცეცხლსასროლ იარაღზე უფრო პოპულარული იყო. ფარის ხის საფუძველზე მოყავისფრო ფერის ტყავია გადაკრული. მისი დიამეტრი 50 სმ-ია, სისქე კი - 1 სმ. ლითონის ცენტრალური დისკოს დიამეტრი 4,5 სმ-ია. ფარის ცენტრიდან სხივებად 19 წვრილი ზოლი გამოდის, რომლებიც კომპოზიციურად მზის სახეს ქმნიან. 

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, სასაშის მთავარანგელოზის ტაძარს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

ლიტერატურა
----------

* *თაყაიშვილი ე.*, არქეოლოგიური ექსპედიცია ლეჩხუმ-სვანეთში 1910 წელს, პარიზი 1937,. გვ. 105-106.
* დაბრუნება, ტ. II, თბ. 1991 გვ. 118

სქოლიო
------

1. ↑  *ნადირაძე ე. ქაფიანიძე მ.* სვანური საბრძოლო იარაღის ისტორიიდან, სვანეთი 2008, გვ, 59.
2. ↑  *საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665 კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ*, საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, თბილისი, 07.11.2006.
რუჟანის სასახლის ხედი
**რუჟანის სასახლე** (ბელარ. Ружанскі палац) — XVII საუკუნის არქიტექტურის ძეგლი ბელარუსის სოფელ რუჟანში. განეკუთვნებოდა საპეგების საგვარეულოს. 

რუჟანის სასახლე ააგეს 1602 წელს ლიტვის დიდი სამთავროს კანცლერის ლევ საპეგის დაკვეთით. მშენებლობის დაწყების ზუსტი თარიღი უცნობია. ასევე უცნობია არქიტექტორის ვინაობაც. 1770-იან წლებში სასახლე ფაქტობრივად თავიდან ააშენეს, საქსონიელი არქიტექტორის ი. ბეკერის ხელმძღვანელობით. 1784 წელს სასახლეს სტუმრობდა პოლონეთის მეფე და ლიტვის დიდი მთავარი სტანისლავ II პონიატოვსკი. პოლონეთის მესამე დანაწილების შემდეგ საპეგები გადავიდნენ მეფის ხელისუფლების ოპოზიციაში, სასახლის მშენებლობა შეწყდა. 1831 წელს, პოლონეთის აჯანყების შემდეგ სასახლე საპეგებს ჩამოერთვათ და გადაეცა ებრაელ ბიზნესმენს, რომელმაც აქ გახსნა საქსოვი ფაბრიკა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბელარუსის ციხესიმაგრეების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***რუჟანის სასახლე***

* Photos at Radzima org. (ინგლისური)
* Photos at Globus (რუსული)
* Belarus Guide (ინგლისური)
* Unofficial Ruzhany site (რუსული)
**სასამსახურო ძაღლები** — სხვადასხვა ჯიშის ძაღლები, რომელთაც იყენებენ საყარაულოდ, სამძებროდ, სამწყემსოდ, მარხილში შესაბმელად და სხვა საჭიროებისათვის. სასამსახურო ძაღლები გამოირჩევიან მძლავრი აღნაგობით, პატრონისა და მინდობილი ობიექტის კარგად დაცვის ინსტინქტით, დაუნდობლობით. საყარაულო და სამძებრო ძაღლებს სპეციალური წვრთნისშემდეგ იყენებენ სახელმწიფო საზღვრებისა და სამხედრო სამრეწველო და სამეურნეო ობიექტების დასაცავად, ბოროტმოქმედთა მოსაძებნად, გეოლოგიური ექსპედიციებში — მიწის წიაღში მადნის აღმოსაცენად, მიწისქვეშა აირის ქსლის დაზიანებული ადგილების მისაგნებად; სამხედრო სამსახურში — მეკავშირეებად, სანიტრებად, ნაღმის მაძიებლად და სხვა. სამწყემსო ძაღლებს — მეცხოველეობაში მტაცებლებისაგან საქონლის დასაცავად. შესაბმელ ძაღლებს ჩრდილოეთში სატრანსპორტო საშუალებად იყენებენ. სასამსახურო ძაღლებს განეკუთვნება ყველა ჯიშის ნაგაზი, დობერმან-პინჩერი, დოგი, ერდელტერიერი, ბოქსიორი, ბულდოგი, სენბერნარი, ნიუფაუნდლენდი, ჩრდილო-აღმოსავლეთის ყეფია, როტვეილერი, რიზენშნაუცერი, შავი ტერიერი, მოსკოვური საყარაულო და სხვა. მსოფლიოში აღრიცხულია 100-მდე სასამსახურო ძაღლების ჯიში. საქართველოში გავრცელებულია კავკასიური ნაგაზი უძველესი ადგილობრივი ჯიშია, რომელსაც იყენებენ მეცხოველეობის ფერმების დასაცავად. საქართველოში გავრცელდა აგრეთვე გერმანული ნაგაზი, ბოქსიორი, დოგი, დობერმან-პინჩერი, მცირე რაოდენობით — კოლი, ერდელტერიერი, სენბერნარი, ნიუფაუნდლენდი, როტვეილერი, რიზენშნაუცერი, შავი ტერიერი.

ლიტერატურა
----------

* *სააკაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 116.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **მიქავა**. |

უტუ მიქავას ძეგლი წალენჯიხის ცენტრში
**უტუ ჯოტოს ძე მიქავა** (დ. 1812, სოფ. ფუქი, ახლანდელი სოფ. მიქავა, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი ― გ. დაახლოებით 1878) — სამეგრელოს გლეხთა აჯანყების (1856-1857) მეთაური.

15 წლისა დაეუფლა ზეინკლისა და მჭედლის ხელობას. დაახლოებით 50-იან წლებში საჩიჩუეში (წალენჯიხის რაიონი) გადასახლდა, სადაც ისევ მჭედლობას მისდევდა. გლეხთა აჯანყების დაწყებისთანავე მიემხრო აჯანყებულებს. მაისში გლეხებმა მიქავა საერთო ხელმძღვანელად აირჩიეს. 12 მაისს აჯანყებულებმა ზუგდიდი აიღეს. სამეგრელოს დედოფალმა ეკატერინე დადიანმა დახმარებისათვის რუსეთის ხელისუფლებას მიმართა. 20 მაისს გენერალ ნ. კოლიუბაკინი აჯანყებულებს შეხვდა. მიქავამ გენერალს გლეხთა მძიმე მდგომარეობა და აჯანყების ნამდვილი მიზეზი მოახსენა. ამასთან 8 მუხლისაგან შემდგარი მოთხოვნა გადასცა. კოლიუბაკინის მოთხოვნით გლეხები დაიშალნენ, მაგრამ იარაღი არ დაყარეს. აჯანყების დამარცხების შემდეგ, 1857 წლის ნოემბერში მიქავა რუსეთის ხელისუფლებამ არხანგელსკის გუბერნიაში გადაასახლა. 1867 წლის იანვარში სასჯელმოხდილი თბილისში ჩამოიყვანეს, როდესაც ბატონყმობა გაუქმდა, თავის სოფელში დაბრუნების ნება დართეს. თანასოფლელებმა მიქავა მამასახლისად აირჩიეს. შემდეგში ისევ მჭედლობასა და მეურნეობას მისდევდა.

ლიტერატურა
----------

* *ლემონჯავა დ.* გლეხთა აჯანყება სამეგრელოში 1856-1857, თბ. 1957;
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 5, თბ. 1970;
* *ნარსია გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 25.
**საფრანგეთის რესპუბლიკის მოქალაქის პასპორტი** — საფრანგეთის რესპუბლიკის მოქალაქის პასპორტი, რომელიც წარმოადგენს ადამიანის პირადობის დამადასტურებელ საბუთს საზღვარგარეთ. გარდა ამისა, პასპორტი არის ადამიანის მიერ საფრანგეთის მოქალაქეობის ქონის დამადასტურებელი საბუთი. 
საფრანგეთის პასპორტი წითელი ფერისაა; მისი გარეკანზე გამოსახულია საფრანგეთის რესპუბლიკის გერბი. სიტყვა **PASSEPORT** (ქართ. პასპორტი) განლაგებულია გერბის ქვევით, ხოლო მის ზემოთ არსებობს წარწერები *"Union européenne"* (ქართ. ევროპის კავშირი), *"République française"* (ქართ. საფრანგეთის რესპუბლიკა). ფრანგული პასპორტი იყენებს ევროკავშირის პასპორტების სტანდარტულ დიზაინს და შეიცავს 36 გვერდს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Fiche du passeport pour personnes majeures sur service-public.fr დაარქივებული 2011-12-02 საიტზე Wayback Machine.
* Fiche du passeport pour personnes mineurs sur service-public.fr დაარქივებული 2011-12-17 საიტზე Wayback Machine.
* Fiche du passeport gratuit sur service-public.fr დაარქივებული 2011-11-27 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| საფრანგეთი | *ეს სტატია საფრანგეთისა და ფრანგების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ტრირ-მიტე/გარტენფელდი** — ქალაქ ტრირის (რაინლანდ-პფალცი) 19-დან ერთ-ერთი უბანი. აქ მცხოვრები მოსახლეობის რიცხვი (2005 წლის 31 დეკემბრის მონაცემების) ძველი ქალაქის („ტრირ-მიტე") საზღვრებში 9 766 კაცს, ხოლო „გარტენფელდისა" კი 3 073 კაცს შეადგენს.

გეოგრაფია
---------

ტრირ-მიტე/გარტენფელდი ქალაქ ტრირის ისტორიულ ბირთვის ოფიციალური სახელწოდება. მიუხედავად ამისა, მოსახლეობა მას უბრალოდ ინნენშტადტსა (ქართ. – შიდაქალაქი, ან ქალაქის ცენტრი) და ალტშტადტსა (ქართ. – ძველი ქალაქი) უწოდებს. 

დღევანდელი ალეენრინგის (ქართ. – ხეივნების წრიული, ან ხეივნების რგოლური) გასწვრივ შესაძლებელია შუასაუკუნეების ქალაქის პირვანდელი კედლის საზღვრებზე თვალის გადევნება. გარტენფელდის მიდამოების ქალაქგანაშენიანება XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო.

ისტორია
-------

ტრირ-მიტე/გარტენფელდში აღმოჩენილია რომაელთა დროიდან შემორჩენილი მრავალრიცხოვანი შენობა–ნაგებობა.

კულტურა და ღირსშესანიშნაობანი
-----------------------------

ტრირ-მიტე/გარტენფელდში მდებარეობს ძველი რომაული ტრირი (მსოფლიო კულტურის საგანძური) თავისი მრავალრიცხოვანი ძეგლებითურთ, როგორიცაა პორტა ნიგრა, წმ. პეტრეს ტაძარი, ნეტარი ქალის ეკლესია, კეისრის აბანოები, ბარაბარას აბანოები, ამფითეატრი, კონსტანტინეს ბაზილიკა, რომაული ხიდი.

კულტურული ღონისძიებები დროგამოშვებით ტარდება შტადტთეატრში, ე.წ. ოიროპაჰალესა და ტუფაში, ასევე პორტა ნიგრას წინ, მთავარ სავაჭრო მოედანსა და კორნმარქტზე მდებარე ღიაცისქვეშა საკონცერტო ფართებზე.

ეკონომიკა და ინფრასტრუქტურა
---------------------------

სიმეონშრტრასეზე, ბროტშრტრასესა და ფლაიშშრტრასეზე მდებარე საფეხმავლო ზონები წარმოადგენენ ქალაქ ტრირის მთავარ სავაჭრო პასაჟებს. გარდა ამისა, ტრირ-მიტე/გარტენფელდში მდებარეობს ტრირის მთავარი მოედანი, კორნმარქტი, ფიმარქტი და პფერდემარქტი. ტრირ–ნორდის საზღვარზე მდებარეობს ტრირის რკინიგზის სადგური. ტრირ-მიტე/გარტენფელდში არის 8 პარკინგ–ჰაუსი, რომელთაგან თითოეულის ტევადობა 3 000–ზე მეტი მსუბუქი ავტომანქანაა. უბანში არის მრავალი სკოლა, რომელთა შორისაა პროფესიული სკოლებიც.

რეგულარული ღონისძიებებები
-------------------------

* ალტშადტფესტი (Altstadtfest = ქალაქის დღესასწაული)
* საახალწლო და ქალაქის მარათონები (Silvester- und Stadtlauf)
* ფესტივალი „ტრირი უკრავს". (Festival "Trier spielt")
* ანტიკენფესტშპიელე (Antikenfestspiele = ანტიკური ზეიმი)
* „ბროთ უნდ შპიელე" (*Brot & Spiele*)
**ტრირის უმაღლეს სკოლაში** 2006 წლის მონაცემებით 6 100 სტუდენტი სწავლობდა, ამ მონაცემთავე მიხედვით არსებული სასწავლებელი წარმოადგენდა ყველაზე დიდ სპეციალურ უმაღლეს სასწავლებელს, არა მარტო რაინლანდ–პფალცის მხარეში, არამედ დასაველთ გერმანიაშიც.

ტრირის უმაღლესი სკოლის სასწავლო კორპუსები განლაგებულია არა მარტო ქალაქში (— შნაიდერჰოფის მთავარი კამპუსი), მაგრამ ასევე ქალაქის მახლობლადაც — ეკოლოგთა კამპუსი ბირკენფელდში და ძვირფასი და ნახევრად ძვირფასი ქვების დიზაინერთა კამპუსი იდარ-ობერშტაინში.

ისტორია
-------

ტრირის სპეციალური უმაღლესი სკოლა დაარსდა ქალაქის ორი სასწავლო დაწესებულების საავტომშენებლო და საბინათმშენებლო საინჟინრო და სახელობო სკოლების ბაზაზე და 1970 წელს რაინლანდ-პფალცის სპეციალური უმაღლესი სკოლის განყოფილებებად გაფორმდა. 
1996 წლიდან ტრირის ეს უმაღლესი სასწავლებელი იურიდიულად დამოუკიდებელი სტრუქტურაა.

სასწავლო განყოფილებები
----------------------

ტრირის უმაღლესი სკოლა საორგანიზაციო ნიშნით 7 სასწავლო განყოფილებად დაიყოფა, რომელთაგან ერთი ბირკენფელდში, ხოლო მეორე იდარ-ობერშტაინში მდებარეობს; ბირკენფელდში შეისწავლიან ეკოლოგიას, ხოლო იდარ-ობერშტაინში ძვირფასი და ნახევრადძვირფასი მინერალური ქვების სასამკაულო დამუშავებას.

ტრირის სპეციალურ უმაღლეს სკოლაში შემდეგი სასწავლო განყოფილებები ფუნქციონირებს:

1. სასწავლო განყოფილება — ბინათმშენებლობა, სასურსათო ტექნიკა-დანადგარები, სამომსახურებო ტექნიკა-დანადგარები.
2. გაფორმებითი ხელოვნების სასწავლო განყოფილება — არქიტექტურა და ძეგლების მოვლა.
3. სასწავლო განყოფილება — შიდა არქიტექტურა, მედიათშორისი დიზაინი, კომუნიკაციის დიზაინი, ძვირფასი ქვებისა და სამკაულების დიზაინი (იდარ-ობერშტიანი).
4. ინფორმატიკის სასწავლო განყოფილება. 
5. ტექნიკის სასწავლო განყოფილება — ელექტრონიკის, მანქანათმშენებლობის, საავტომობილო ტექნიკა და სამეურნეო საინჟინრო საქმე.
6. გარემოს დაცვის სასწავლო განყოფილება — გარემოს დაცვის ეკონომია, გარემოს დაცვის სამართალი (იდარ-ობერშტაინი) 
7. ეკონომიკის სასწავლო განყოფილება — საწარმოო ეკონომიკა, ეკონომიკის ინფორმატიკა, საერთაშორისო ბიზნესი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სპეციალური უმაღლესი სკოლა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტრირის ოფიციალური საიტი (გერმანული)
* ეკოლოგთა კამპუსი (გერმანული)


1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
**საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი** (ფრანგ. département d’outre-mer, შემოკლებით DOM) — საფრანგეთის დეპარტამენტი, რომელიც მდებარეობს საფრანგეთის მეტროპოლიიდან დაშორებით. ზღვისიქითა დეპარტამენტებს აქვთ იგივე პოლიტიკური სტატუსი, რაც მეტროპოლიის დეპარტამენტებს.

1946 წელს მეოთხე რესპუბლიკის მიერ მიღებული კონსტიტუციის თანახმად, საფრანგეთის კოლონიები გვადელუპა და მარტინიკა კარიბის ზღვაში, საფრანგეთის გვიანა სამხრეთ ამერიკაში და რეიუნიონი ინდოეთის ოკეანეში განისაზღვრა, როგორც ზღვისიქითა დეპარტამენტები. მას 2011 წლის 31 მარტის რეფერენდუმის შედეგად ასევე დაემატა მაიოტა ინდოეთის ოკეანეში. არის რა საფრანგეთის და ევროპის კავშირის განუყოფელი ნაწილი, ზღვისიქითა დეპარტამენტები წარმოდგენილნი არიან საფრანგეთის ეროვნულ ასამბლეაში, საფრანგეთის სენატში, საფრანგეთის სოციალურ და ეკონომიკურ საბჭოში, ევროპის პარლამენტში ირჩევენ წევრებს და ვალუტის სახით აქვთ ევრო.

1982 წლიდან, საფრანგეთის ხელისუფლების მიერ ჩატარებული დეცენტრალიზაციის პოლიტიკის თანახმად, ზღვისიქითა დეპარტამენტებში ირჩევა რეგიონალური საბჭოები, რომლებსაც აქვთ საფრანგეთის დეპარტამენტების საბჭოების ანალოგიური უფლებამოსილება. 2003 წელს მომხდარი კონსტიტუციის გადახედვის შედეგად ხმარებაში შემოვიდა ტერმინი — «საფრანგეთის ზღვისიქითა რეგიონი», მაგრამ სინამდვილეში კანონმდებლობა არ აძლევს უპირატესობას რომელიმე დასახელებას და ახალი ტერმინი პრაქტიკულად არ გამოიყენება ფრანგულ მასმედიაში.

| № | დროშა | გერბი | ტერიტორია | რეგიონი | ფართობიკმ² | მოსახლეობა(აღწერა) | დედაქალაქი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  |  | გვადელუპა | კარიბის ზღვა | 1628 | 404 635(2011) | ბას-ტერი |
| 2 |  |  | მარტინიკა | კარიბის ზღვა | 1128 | 392 291(2011) | ფორ-დე-ფრანსი |
| 3 |  |  | რეიუნიონი | ინდოეთის ოკეანე | 2512 | 828 581(2011) | სენ-დენი |
| 4 |  |  | საფრანგეთის გვიანა | სამხრეთი ამერიკა | 91 000 | 237 549(2011) | კაიენა |
| 5 |  |  | მაიოტა | ინდოეთის ოკეანე | 374 | 212 645(2012) | მამუცუ |
|  |  |  | სულ |  | 96 642 | 2 075 701 |  |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **საფრანგეთის იმპერია**. |

**საფრანგეთის მეორე იმპერია** (ფრანგ. L'Empire des Français) — პერიოდი საფრანგეთის ისტორიაში, 1852 წლიდან 1870 წლამდე. მისი წინამორბედი საფრანგეთის მეორე რესპუბლიკა იყო. მეორე იმპერიას სათავეში ნაპოლეონ III, ნაპოლეონ ბონაპარტის ძმისშვილი ედგა. დამფუძნებელი კრების გადაწყვეტილებით, ლუი ნაპოლეონი 1848-1851 წლებში პრეზიდენტის მოვალეობას ასრულებდა.

1851 წელს ნაპოლეონ III მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება. ქვეყანაში ერთპიროვნული მმართველობა დამყარდა. მომდევნო 1852 წელს მან თავი იმპერატორად გამოაცხადა. ნაპოლეონის მიერ გატარებული პოლიტიკით ისარგებლა პრუსიამ და საფრანგეთი საერთაშორისო იზოლაციაში მოაქცია, ამას მოჰყვა საფრანგეთ-პრუსიის ომი, რომელშიც საფრანგეთი დამარცხდა. ბორდოში შეკრებილმა ეროვნული კრებამ პრუსიის მიერ წამოყენებული საზავო პირობები მიიღო და საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკა გამოაცხადა.

ლიტერატურა
----------

* Смирнов А. Ю. Империя Наполеона III. — М.: Эксмо, 2003. — ISBN 5-699-03261-4.


|  |  |
| --- | --- |
| საფრანგეთი | *ეს სტატია საფრანგეთისა და ფრანგების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**უჯარმის ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის ზემოთ (ჩრდილო-დასავლეთით განაპირას), სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,3X4,1 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. გარეთა კედლების წყობაში (ძირითადად კუთხეებში) შედარებით მოზრდილი ქვაა გამოყენებული. ალაგ-ალაგ ჩართულია ლოდებიც. კონსტრუქციის ნაწილები (კამარა, კონქი) და კარ-სარკმლების თაღები აგურისაა. წყობა ირეგულარულია, ტლანქი. 

შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი შეისრული თაღითაა დასრულებული, რომელიც შეკიდულ პილასტრებს ეყრდნობა. თაღიც და პილსატრებიც აგურისაა. ისინი კედლის სიბრტყის მიმართ ოციოდე სანტიმეტრითაა შეწეული. შიგნიდან შესასვლელი ოდნავ დამუშავებული ლოდით, თარაზულადაა გადახურული. 

ეკლესიის დარბაზი თითქმის კვადრატულია. აღმოსავლეთით მას ეკვრის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ღერძზე შესისრულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთ კედელშიც. აფსიდის ორივე გვერდში, კვერხცის მოყვანილობის, მცირე ზომის, თითო თიხის ჭურჭელია ჩატანებული. სარკმლის ქვემოთ კი, მთლიანი ქვის, ოთხწახანგა ტრაპეზი დგას. აფსიდის მხარეების ხაზზე შემორჩენილია კანკელის ნაშთი. 

შიგნით ეკლესია შეისრული კამარითაა გადახურული. მსგავსი ფორმისაა აფსიდის თავიც.

გარედან, ეკლესიის შესასვლელის თაღის ზემოთ, შემორჩენილია აგურის ფიგურული წყობის ნაწილი. თუ როგორ იყო დასრულებული შესასვლელის თავზე არსებული არე, დაზიანების გამო არ ჩანს.

1988 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია თვითნებურად, დაუდევრად გაურემონტებია. ამ დროს აღუდგენიათ კედლების ზედა ნაწილები, ოდნავ ლავგარდნის გარეშე, გარეთა კედლების ზედაპირის გასწორების მიზნით, ფასადების დიდი ნაწილი კირის დუღაბით შეუთიხნიათ და ეკლესია ღარისებრი კრამიტით დაუბურავთ.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 329.
2006 წელს რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დააწესა აკრძალვა საქართველოდან სოფლის მეურნეობის პროდუქციის იმპორტზე. ემბარგო მოიხსნა 2013 წელს.

ემბარგო
-------

### ღვინო

ქართულ ღვინოზე ემბარგოს დაწესების ინიციატორი იყო რუსეთის ფედერაციის მთავარი სანიტარული ექიმი, გენადი ონიშენკო. 2006 წლის 27 მარტს, მისი გადაწყვეტილებით, აიკძალა რუსეთის ფედერაციაში ქართული და მოლდავური ღვინის იმპორტი და გაყიდვა. გადაწყვეტილების მიზეზად დასახელდა ღვინოში პესტიციდების დიდი რაოდენობა. 

მოვლენების ასეთი განვითარების გამო საქართველოს პრეზიდენტმა, მიხეილ სააკაშვილმა თავდაცვის მინისტრს, ირაკლი ოქრუაშვილს დაავალა ახალი საექსპორტო პარტნიორების ძიების დაწყება. ამ უკანასკნელმა რუსთავი 2-ის ეთერით გამოსვლისას განაცხადა, რომ ქართული ღვინის კომპანიებს უხარისხო ღვინო გაჰქონდათ რუსეთში, რადგან ევროპაში ასეთ პროდუქტს არავინ იყიდდა, ხოლო „რუსეთში ფეკალური მასაც რომ გაიტანო, ისიც კი გაიყიდება".

2006 წლამდე ქართულ ღვინოს რუსეთის ღვინის ბაზრის 10 პროცენტზე მეტი ეკავა. ეს ქართული ღვინის მთელი ექსპორტის 80 პროცენტი იყო. 2005 წელს საქართველოდან ექსპორტზე 81 328 000 ლარის ღირებულების ღვინო გავიდა, რუსეთის ბაზრის ჩაკეტვის შემდეგ, 2006 წელს, ეს მონაცემი განახევრდა. კიდევ უფრო რთული აღმოჩნდა 2007 წელი მოცემული სექტორისთვის. დროის სიმცირის გამო ახალი ბაზრების აუთვისებლობამ გამოიწვია ქართული ღვინის საექსპორტო მაჩვენებლის კიდევ 30%-ით შემცირება. 2007 წელს მთლიან ექსპორტში ღვინის წილი 2.4% იყო, რაც ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია საქართველოთვის 2000 წლიდან მოყოლებული დღემდე. მიუხედავად იმისა, რომ მომდევნო წლებში რაოდენობრივი თვალსაზრისით ღვინის ექსპორტი ხასიათდებოდა პოზიტიური დინამიკით, მისი ხვედრითი წილი მთლიან ექსპორტში 2007 წლიდან 2012 წლამდე საშუალოდ 2.6% იყო. ღვინის ექსპორტის ზრდის ტემპმა 2010 წელს წინა წელთან შედარებით 28% შეადგინა, 2011 წელს კი – 31%, თუმცა მიუხედავად საკმაოდ მაღალი მაჩვენებლებისა, მოცემულ მცირე მონაკვეთში ვერ მოხერხდა დაკარგული რუსეთის ბაზრის წილის დაბალანსება. მიუხედავად იმისა, რომ ემბარგოს დაწესების შემდგომ მეტნაკლებით წარმატებით დაიწყო ქართული ღვინის ბიზნესმა საექსპორტო ქვეყნების დივერსიფიკაცია, ახალი ბაზრების ათვისება არც ისე მარტივი აღმოჩნდა.

### მინერალური წყლები

2006 წლის 5 მმაისს ემბარგო ასევე დაეწესათ ქართულ მინერალურ წყლებს, კერძოდ ნაბეღლავს და ბორჯომს, ორ ყველაზე პოპულარულ ქართულ ბრენდს. რუსეთის ფედერაციის მთავრობის განცხადებით, მინერალურმა წყლებმა ვერ დააკმაყოფილეს წყლის სისუფთავის კრიტერიუმები. რუსული ბაზრიდან ნაბეღლავის სახით ის ბრენდი გამოიდევნა, რომლის ხარისხის მაჩვენებელ დიპლომზე სხვა ხელმოწერებთან ერთად რუსეთის ფედერაციის მთავარი სანიტარული ექიმის, გენადი ონიშენკოს გვარიც იყო დაფიქსირებული. ნაბეღლავის მწარმოებელმა კომპანიამ „წყალმა მარგებელმა" შესაბამისობის სერტიფიკატი რუსეთის ფედერაციაში 2006 წლის 24 აპრილს მიიღო, ემბარგოს დაწესებამდე რამდენიმე დღით ადრე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 
* 
* 
*
**საქართველოს სსრ არქიტექტორთა კავშირი** — საქართველოს სსრ არქიტექტორთა ნებაყოფლობითი საზოგადოებრივი შემოქმედებითი ორგანიზაცია. შედიოდა სსრკ არქიტექტორთა კავშირში. მოწოდებული იყო ხელი შეეწყო სახელმწიფოს და საზოგადოების ორგანიზაციებს ქალაქების, სოფლების და სხვადასახლებული ადგილების, სამრეწველა, სასოფლო-სამეურნეო, საცხოვრებელი, საზოგადოებრივი, კულტურულ-საყოფაცხოვრებო შენობებისა და ნაგებობების დაპროექტებისა და მშენებლობის საქმეში. ზრუნავდა აგრეთვე საბჭოთა არქიტექტურის თეორიული პრობლემების შემუშავებასა და კადრების აღზრდაზე. უმაღლესი ორგანო იყო რესპუბლიკური ყრილობა (იწვევდნენ 5 წელიწადში ერთხელ). ყრილობა ირჩევდააღმასრულებელი ორგანოს - გამგეობას, სარევიზიო კომისიას, გამგეობა კი — კავშირის თავმჯდომარეს, მის მოადგილეებს და პრეზიდიუმს. 1930 წლის მარტში შეიქმნა საქართველოს პროლეტარ არქიტექტორთა ასოციაცია (საპარა), რომელიც 1932 წელს დაიშალა. 1934 წლის 15 თებერვალს საქართველოს არქიტექტორთა დამფუძნებელ ყრილობაზე ჩამოყალიბდა საქართველოს საბჭოტა არქიტექტორთა კავშირი (1947 წლიდან საქართველოს არქიტექტორთა კავშირი). 1980 წელს კავშირი აერთიანებდა 986 წევრს. ჰქონდა აფხაზეთის, აჭარისა და ქუთაისის განყოფილებები.

გამართული იყო ყრილობები:

1. 1934 წელს
2. 1936 წელს
3. 1938 წელს
4. 1947 წელს
5. 1955 წელს
6. 1959 წელს
7. 1962 წელს
8. 1964 წელს
9. 1967 წელს
10. 1970 წელს
11. 1974 წელს
12. 1980 წელს

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. საქართველოს სსრ, თბ. 1981. — გვ. 345.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **უჯარმის ნაგებობა**. |

**უჯარმის მეორე ნაგებობა** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის დასავლეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრზე, ფიდნის ეკლესიისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ბლებად წოდებულ ადგილას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ნაგებობა გეგმით ოთხკუთხაა (სიგანე — 6,4 მეტრი, სიგრძე არ დგინდება), რომლის გრძივი ღერძი სამხრეთ-ჩრდილოეთითაა მიმართული. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია: ჩრდილოეთ კედელი (მთელ სიგრძეზე), აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ბოლო და დასავლეთ კედლის ფრაგმენტები (შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1,2 მეტრია). სამხრეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის დანარჩენი ნაწილი მიწის პირამდეა დანგრეული, ისე, რომ მათი კვალიც კი აღარ იკითხება.

შემორჩენილი კედლები საშუალო ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. შიგნით, ჩრდილოეთ კედლის გაყოლებით, კედლიდან 1,6 მეტრზე, მოჩანს საყრდენი კედლის კვალი. ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდესთან მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშაა.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 328.
**უიტოტოს ხალხი** — ადგილობრივი ხალხი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კოლუმბიასა და ჩრდილოეთ პერუში.

უიტოტოს 31 ტომის ხალხი ერთ დროს ას სხვადასხვა სოფლში სახლობდა, თუმცა კონფლიქტებმა და დაავადებებმა მათი რაოდენობა საგრძნობლად შეამცირა. მეოცე საუკუნის დასაწუისისთვის, უიტოტოს ხალხის რაოდენობა 50 000-ს აღწევდა. მეოცე საუკუნის შუა წლებში დაწყებულმა კაუჩუკის ბუმმა მათ საცხოვრებელ არეალებში მრავალი დაავადება შეიტანა, მოუხდათ სხვა ადგილებში გადასახლება, საბოლოოდ კი ხალხის რაოდენობა 7 000–10 000-მდე შემცირდა.

1990-იანი წლებიდან, უიტოტოს მიწებზე შეიჭრნენ მსხვილფეხა საქონლის ფერმერები. საპასუხოდ, კოლუმბიამ მათთვის რამდენიმე რეზერვაცია შექმნა.

მისდევევენ სოფლის მეურნეობას. მიწის გამოფიტვისგან თავის არიდების მიზნით, ხშირად იცვლიან სავარგულებს. მათი ძირითადადი კულტურებია: კაკაო, კოკა, სიმინდი, მწარე და ტკბილი მანიოკი, ბანანი, მანგო, პალმა, მიწის თხილი, ანანასი, შაქრის ლერწამი, ტკბილი კარტოფილი, თამბაქო და ბატატი. ეფექტიანობისა და მდგრადობის გამო, უიტოტოს მიწათმოქმედებას ეთნობოტანიკა სწავლობს.

უიტოტოს მამაკაცები ნადირობენ საფრქვევებით და საფანტის თოფებით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* "Huitoto Tribe in Colombia Teaches its Native Language" დაარქივებული 2012-04-07 საიტზე Wayback Machine. , *Indian Country Today*

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  "Witoto." *Countries and Their Cultures.* Retrieved 6 Dec 2011.
2. ↑  "Witoto." *Encyclopedia Britannica.* Retrieved 6 Dec 2011.
**უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი** (ინგლ. Wire Fox Terrier) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია დიდ ბრიტანეთში XIX საუკუნეში.

ამ ჯიშის ყველაზე შესაძლო წინაპრია ახლა გადაშენებული უხეშბალნიანი ტერიერია ბრიტანეთის ნახშირმომპოვებელი რაიონიდან. უფრო პოპულარული, ვიდრე მისი გლუვბალნიანი მოძმე, უხეშბალნიანი ფოქსტერიერის საგამოფენო დებიუტი 1872 წელს შედგა. მ ჯიშის პოპულარობამ არაერთი აღმაფრენა და დაცემა განიცადა: პოპულარობის პიკი 1930-იან წლებში ჰქონდა, შემდეგ ნელ-ნელა მოდიდან გავიდა და ამ უკანასკნელ დრომდე ჩრდილში რჩებოდა, სანამ კვლავ არ გამოაცხადეს „კლასიკურ" ინგლისურ ჯიშად. 

უხეშბალნიან ფოქსტერიერს არ უყვარს ადამიანებთან თავის დაფასება — ეს თავნება ძაღლია, რომელიც კბილების ჩვენებას არ ერიდება. ამ ჯიშის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანია მიწის თხრისკენ ინსტინქტური მიდრეკილება. არანაკლებად უყვარს სხვა ძაღლებთან ძალის მოსინჯვა. თუ ამ ჯიშის ძაღლის შეფერილობაში თეთრი სჭარბობს, მას სიყრუისკენ აქვს მიდრეკილება. უხეშბალნიან ფოქსტერიერს აქვს ხშირი უხეში ბალანი, რომლის შეფერილობა შეიძლება იყოს თეთრი შავით, თეთრი ჟღალით, სამფერიანი — შავი, თეთრი, ჟღალი. აქვს ხშირი ბაკენბადები, წვერი და ულვაშები, სწორი წინა ფეხები. უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი კარგად უძლებს სიცივეს და სიცხეს, ძნელად იწვრთნება და ცუდად ეგუება სხვა ძაღლებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი***

* უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი დაარქივებული 2014-09-25 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
XII საუკუნის სასაფლაო სკივრი იჩერი-შახერეს ნაკრძალში, ბაქო
**სასაფლაო სკივრი**[1] (აზერ. sənduqə; არაბ. صندوقة – „მომცრო სკივრი"), ასევე ცნობილია, როგორც **სამკერდე ქვა** (აზერბ. sinə daşı)[2] — მცირე ფორმის არქიტექტურული ნაკეთობა. იდგმევა გარდაცვლილი ადამიანის საფლავზე. სასაფლაო სკივრი კეთდება ქვისგან, მარმარილოსგან ან სხვა მასალისგან. ასეთი სკივრები ირთვება ქითაბით, რომელიც შედგენილია სხვადასხვა ორნამენტებით, აიათებით ყურანიდან, ამონარიდებით ლექსებიდან, ფაქტებით მიცვალებულის ცხოვრებიდან. სასაფლაო სკივრები ფართოდ იყო გავრცელებული აღმოსავლეთში შუა საუკუნეებში.

საინტერესოა აფშერონისა და აზერბაიჯანის სხვა რაიონების დასახლებების (ბუზოვნის, ნარადარის, ჰაზრის და ა. შ.) საერთო სასაფლაოების სკივრები. ეს საფლავს ქვები უმეტესწილად პარალელეპიპედის ფორმისაა და გამოკვეთილია დიდი ქვის ლოდებიდან (მოგვიანებით შემოტანილი დასახელებით „სანდურა"). ქვების ზედაპირი ღიაა თვალსაჩინოებისთვის და ხშირად მორთულია მეტ-ნაკლებად კარგად ორგანიზებული და ოსტატურად შესრულებული დეკორატიული მხატვრული კვეთით. კომპოზიციის ცენტრს ხშირად წარმოადგენს მედალიონ-ლირსები სხვადასხვა მონახაზისა და მოორნამენტებული შიდა სიბრტყეებით. საფლავის ქვების მედალიონები გაფორმებულია ორნამენტებიანი ურთირთჩამნაცვლებელი თასმებით. ეს ორნამენტები ხშირ შემთხვევაში წარმოადგენს მცენარეული ნაირსახეობების ჩუქურთმებს და დეკორატიულ წარწერებს, მეტწილად ციტირებებს ყურანიდან. ზოგიერთი სასაფლაო სკივრის ერთიანი სურათის კომპოზიციაში გვხვდება სხვადასხვა ცხოველის სქემატური ბარელიეფური გამოსახულებები და მარტივი სიუჟეტური სცენები ნიზამი განჯევის პოემიდან „შვიდი ლამაზმანი". აზერბაიჯანის ისტორიის მუზემში ინახება რამდენიმე სკივრი. რიგი შუასაუკუნეების დროინდელი სასაფლაო სკივრები გამოფენილია გობუსტანის ნაკრძალის მუზეუმისა და ბაქოს იჩერი-შეხერეს ბაზრის მოედნის ეზოებში.

* 
* 
*

სქოლიო
------

1. ↑  Бретаницкий Л. С. Веймарн Б. В. Искусство Азербайджана IV — XVIII веков / Редактор И. А. Шкирич. — Москва: Искусство, 1976. — 250—251 с.
2. ↑  Сәндугә // Азербайджанская советская энциклопедия. — Б. 1984. — Т. VIII. — С. 357.
**სასარი** (იტალ. Sassari, სარდ. Tàtari) — ქალაქი იტალიაში. მისი მოსახლეობა 130 000 ადამიანია (მეტროპოლიის 300 000) და წარმოადგენს კუნძულ სარდინიის მეორე უმსხვილეს ქალაქს მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით. მიეკუთვნება კუნძულის ერთ-ერთ უძველეს ქალაქს და ფლობს ხელოვნების მნიშვნელოვან კოლექციას.

ისტორიის განმავლობაში სასარის მართავდნენ თავად სარდინიელები, გენუელები, პიზელები, არაგონელები, ესპანელები და ავსტრიელები, რომელთაგან ყველამ საკუთარი წვლილი შეიტანა ქალაქის ისტორიულ და ხელოვნების მემკვიდრეობაში. საასარი მდიდარია ხელოვნებით, კულტურითა და ისტორიით, ცნობილია თავის ულამაზესი პალაცოთი და ელეგანტური, ნეო-კლასიკური პიაცებით.

როგორც სარდინიის მეორე უმსხვილესი და იტალიის მეხუთე უდიდესი მუნიციპალიტეტი (546 კმ²), კუნძულისთვის მას გააჩნია დიდი კულტურული, ტურისტული, კომერციული და პოლიტიკური მნიშვნელობა. ქალაქის ეკონომიკა ძირითადად ეფუძნება ტურიზმისა და მომსახურების სექტორებს, ნაწილობრივ კი კვლევების, მშენებლობის, ფარმაცევტულ და ნავთობინდუსტრიას.

ცნობილი სასარელები
------------------

* ანტონიო სენი — იტალიის მე-4 პრეზიდენტი
* ფრანჩესკო კოსიგა — იტალიის მე-8 პრეზიდენტი

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იტალიის ქალაქების სია მოსახლეობის მიხედვით

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* On Line Guide


ქალაქის პანორამა
ქალაქის პანორამა
**საქართველოს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრი** — სამეცნიერო-შემოქმედებითი ტიპის დაწესებულება.

ისტორია
-------

საქართველოს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრი ხალხური შემოქმედების ნიმუშების მოვლა-დაცვის, შეკრების, კვლევისა და პოპულარიზაციის საქმეს 1936 წლიდან ემსახურება, ჯერ კიდევ იმ დროიდან, როცა ის ხელოვნების საქმეთა სამართველოსთან შეიქმნა და ხალხური შემოქმედების კაბინეტი ეწოდა. მას მიხეილ მგალობლიშვილი ხელმძღვანელობდა, კონსულტატი კი ვახტანგ კოტეტიშვილი იყო.

ერთი წლის შემდეგ მას **ხალხური შემოქმედების სახლი** დაერქვა და სათავეში კომპოზიტორი, ფოლკლორისტი, ლოტბარი და საზოგადო მოღვაწე გრიგოლ კოკელაძე ჩაუდგა, რომელიც 15 წელი ხელმძღვანელობდა დაწესებულებას, მოადგილე მწერალი მიხეილ მრევლიშვილი იყო.

1940-იან წლებში ხალხური შემოქმედების სახლები მთელი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით იქმნებოდა, რომლებიც რესპუბლიკის მხატვრული თვითმოქმედებას უძღვებოდნენ. საკავშირო ცენტრი კი მოსკოვში იყო (Всесоюзный дом народного творчества). საქართველოშიც ხალხური შემოქმედების სახლს ფილიალები ცხინვალში, ბათუმსა და სოხუმში ჰქონდა. 

1952 − 1980 წლებში ხალხური შემოქმედების სახლის დირექტორი კომპოზიტორი მიხეილ ჩირინაშვილი იყო.

დაწესებულებას ასევე ხელმძღვანელობდნენ: ვალერიან ცაგარეიშვილი, რევაზ კერესელიძე.

1983 წლიდან დაწესებულებას ხალხური შემოქმედებისა და კულტ-საგანმანათლებლო მუშაობის რესპუბლიკური სამეცნიერო-მეთოდური ცენტრი ეწოდა, ხელმძღვანელი კი ცისანა ქოჩეჩაშვილი გახდა.

2005 წლიდან რეორგანიზაციის შედეგად ხალხური შემოქმედების სახლს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრის სახელი მიენიჭა და დირექტორად ლოტბარი, ანსამბლ "ლაშარის" ხელმძღვანელი გიორგი უშიკიშვილი დაინიშნა.

2014 წლიდან დღემდე ფოლკლორის ცენტრის აღმასრულებელი დირექტორი ლოტბარი, სახელმწიფო ანსამბლ ,,ბასიანის *ხელმძღვანელი გიორგი დონაძეა.*

დღეს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრის საქმიანობის ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი საქართველოს რეგიონებში წარმომადგენლობებისა და სალოტბარო სკოლების გახსნაა, რაც ხალხური შემოქმედების პოპულარიზაციასა და შენახვას ემსახურება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრის ოფიციალური საიტი
**უჯარმის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის განაპირას, თავმოსწორებულ ბორცვზე. ძეგლი სხვადასხვა პერიოტის თითქმის თანაბარი ზომის, ორი დარბაზული ეკლესიისაგან შედეგება, რომელბიც ერთმანეთზე გრძივი კედლებითაა მიყრდნობილი. მათგან სამხრეთით მდებარე, შედარებით უფრო ადრინდელი და სავარაუდოდ, შუა საუკუნეებით თარიღდება. სამხრეთით მდგარი ეკლესიის ქვეშ კამაროვანი სათავსია მოწყობილი, რომლის კედლების მაწილი მიწის ზემოთაა. ამის გამო, ეკლესიის იატაკი მიწის დონიდან დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზეა. შესასვლელის წინ, როგროც ჩანს, ხის კიბე იყო მოწყობილი.

ორივე შენობა ქვიშაქვის სრულიად დამუშავებული ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. გარეთა კუთხეები ამოყვანილია ოდნავ მოზრდილი ქვებით. ჩრდილოეთით მდგარ ეკელსიაში, არქიტექტურული ელემენტების წყობაში, ქვიშაქვასთან ერთად, კვადრატული აგურიცაა გამოყენებული. ორივე ეკლესიის ფასადები გასწორებულია წმინდა დუღაბით, რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეეს ავსებს და წვრილი ქვების ზედაპირის მნიშვნელოვან ნაწილს ფარავს. 

სამხრეთით მდგარ ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი აფსიდაა, რომლის ღერძზე ვიწრო, გარეთკენ შევიწროვებული სარკმელია გაჭრილი. სარკმელი შიგნიდან ბრტყელი თაღითაა გადახურული, გარედან კი ოთხკუთხაა. სარკმლის რაფა ღარისებრია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ოთხწახნაგა წახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი კონქითაა გადახურული, ხოლო დარბაზი კამარით, რომელშიც კრამიტის ნატეხები და რიყის ქვაცაა შერეული. დარბაზის გრძივ კედლებს, მცირე სიმაღლის, უსწორმასწორო ხარისხი გაუყვება. დასავლეთ კედლთან დაახლოებით 40 სანტიმეტრის დიამეტრის მქონე ხვრელია, რომლის მეშვეობითაც ეკლესიის ქვემოთ მოწყობილ წყალსაცავში ვხვდებით.

ჩრდილოეთით მდგარ ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, რომელიც ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა გადაადგილებული. კარი გარედან აგურით ნაწყობი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. შიგნიდან კი ფიცრით. აფსიდა ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრიული ფორმისაა. აფსიდაში გაჭრილია ოთხკუთხა, ბრტყლად გადახურული სარკმელი, რომელიც გერეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება და თითქმის თარაზული ძირი აქვს. აფისდას გვერდებში, სხვადასხვა ზომის, თითო ოთხკუთხა ნიშია, რომელთა შორის ჩრდილოეთისა თითქმის ოთხჯერ უფრო დიდია. აფსიდაში, სარკმლის ქვემოთ, მოზრდილი ტრაპეზი დგას. დარბაზის სამივე კედელი ყრუა. სამივე კედელს დაახლოებით 30 სანტიმეტრის სიმაღლის ხარისხი გაუყვება. აფსიდი ტლანქად სხმული, უსწორმასწორო კონქითაა გადახურული. უსწორმასწორო ზედაპირი აქვთ კედლებსაც. კონქის თაღი კვერცხისებრი ფორმისაა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. იგი ნატეხი, თხელი ქვებითაა გამოყვანილი და შელესილია. იატაკი თითქმის მთლიანად თანამედროვე აგურითაა მოგებული. ასევე გამოყენებულია ბაზალტის ფილები.

გარედან ორივე ეკლესიის კედლები სადაა და მოკლებულია დეკორატიულ სამკაულს.

ჩრდილოეთით მდგარი ეკლესიის საკურთხევლის სარკმლის ღიობის გვერდები სხვადასხვა სიგრძის მქონე აგურითაა ნაწყობი.

1990-იანი წლების მეორე ნახევარში, ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია თვითნებურად განაახლა, რის გამოც ეკლესიამ დაკარგა საყურადღებო დეტალები.

ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე საფლავის ქვებია. ეკლესიის აღმოსავლეთით ოციოდე მეტრზე გალავნის ნაშთია. გალავნის გარეთ ათიოდე მეტრზე შეიმჩნევა კედლის კვალი.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 326-328.
**უჯაინი** (ჰინდი उज्जैन) — ქალაქი ინდოეთის დასავლეთ ნაწილში, მადჰია-პრადეშის ტერიტორიაზე, მდ. ჩამბალას შენაკადებთან. ინდუიზმის შვიდიდან ერთ-ერთი უწმინდესი ქალაქი, სადაც ყოველ 12 წელიწადში ერთხელ ხალხის უზარმაზარი ნაკადის თანხლებით ტარდება კუმბა მელას რიტუალი. მოსახელობა დაახლოებით 430 ათასი (2011).

ისტორია
-------

უჯაინი ინდოეთის ერთ-ერთი უძველესი ქალაქია. მაჰაბჰარატაში ნახსენებია ავანტის სამეფო, რომლის დედაქალაქი მოიხსენება სახელით უჯაინი. აშოკას მმართველობის პერიოდში მაურიების იმპერიის მიერ ინდოეთის გაერთიანების შემდეგ იგი გახდა ქვეყნის დედაქალაქი.

„ერიტრეას ზღვის პერიპლეში" (ჩვ.წ. I საუკუნე) და კლავდიუს პტოლემეს "გეოგრაფიაში" უჯაინი მოხსენიებულია ოზენად — მაშინ აქ მდებარეობდა დასავლეთის ქშატრიების რეზიდენცია.

IV—VI საუკუნეებში აქ მდბარეობდა გუპტას იმპერიის ცენტრი. აქედან მართავდა ჩრდილოეთ ინდოეთს დიდი მეომარი ჩანდრაგუპტა II. აქედან მართავდა მართავდა ინდოეთს ლეგენდარული მეფე ჰემუ ვიკრამადიტია, რომელიც სავარაუდოდ, მე-V საუკუნესი ცხოვრობდა...

V—VI საუკუნეებში უჯაინში მოღვაწეობდნენ ძველი ინდოეთის უძლიერესი ასტრონომები: არიაბჰატა, ბარაჰამიჰირა, ბრაჰმაგუპტა. უჯაინიდან დაიწყო ნულოვანი მერიდიანის ათვლა. 

უჯაინის, როგორც მმართველი ქალაქის დასასრული დაიწყო 1235წელს, როცა ქალაქი აიღო დელის სულთანმა ილთუთმიშმა. მუსლიმი მმართველები ქალაქს 500 წლის მანძილზე ფლობდნენ. 

1750 წელს უჯაინი დაიპყრეს მარათების დინასტია სინდებმა, საიდანაც ისინი მართავდნენ მალვას დიდ პლატოს. 1810 წელს სინდჰების დედაქალაქი გადატანილ იქნა გვალიორში და უჯაინის პოლიტიკური დანიშნულება კვლავ დაჩრდილა მისმა რელიგიურმა დანიშნულებამ.

ღირსშესანიშნაობები
------------------

სამეფო სასახლის გვერდით უმნიშვნელოვანესი შენობაა ქალაქის შივაისტური ტაძარი — მაჰაკალი. ის აგებულია უძველესი დროიდან, გაანადგურებულ იქნა დელის სულთნის ილთუთმიშის მიერ, მაგრამ მოგვიანებით აღადგინეს. 

სამხრეთ აღმოსავლეთის ტაძარი — იანტრა-მანტარი წარმოადგენს ხუთი ასტრონომიული ობსერვატორიიდან ერთ-ერთს, რომლებიც აიგო 1728-34 წლებში. ჯაიპურის მაჰარაჯას სავაი ჯაი სინგჰის მიერ.

სქოლიო
------

1. ↑  Provisional Population Totals, Census of India 2011; Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above (pdf). Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. ციტირების თარიღი: 26 March 2012.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **უჯარმის ნაგებობა**. |

**უჯარმის მესამე ნაგებობა** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის დასავლეთით, ხუთიოდე კილომეტრზე, დიდცხვირის ჭალაში, ნინიკელაანთ საყდრის დასავლეთით, სამოციოდე კილომეტრზე. სავარაუდოდ თარიღდება XVIII საუკუნით.

შენობა გეგმით ოთხკუთხაა (მიახლოებითი ზომები: სიგრძე — 14 მეტრი, სიგანე — 9 მეტრი), დგას სწორ ადგილზე და რამდენიმე სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, ძლიერ დაზაიანებულია. შემორჩენილია: სამხრეთი კედელი — თითქმის მთელ სიმაღლეზე, აღმოსავლეთ კედლის ფრაგმენტები (მთელ სიგრძეზე) და დასავლეთ კედლის სამხრეთ ბოლო. დანარჩენი კედლები მიწითა და მცენარეულობით ისეა დაფარული, რომ გათხრა-გასუფთავების გარეშე, ნაგებობის გეგმის და დანიშნულების დადგენა არ ხერხდება.

შენობის შემორჩენილი კედლები წვრილი რიყის ქვითაა ნაგები (კედლების საშუალო სისქე 80 სანტიმეტრია). არქიტექტურული ელემენტების წყობაში გამოყენებულია კვადრატული აგური. სამხრეთ კედელში, ერთ დონეზე, ოთხი მოზრდილი, შეისრულთაღოვანი ნიშაა განლაგებული. ამავე კედლის ღერძზე, ზედა ნაწილში, განიერი თაღოვანი სარკმელია.

ნაგებობის ჩრდილოეთით, 30–35 მეტრზე, გაურკვეველი დანიშნულების ნაგებობის ნანგრევია.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 328-329.
*Comencia la Comedia*, 1472
**ღვთაებრივი კომედია** — იტალიელი მწერლის დანტე ალიგიერის პოემა.

სათაური
-------

დღემდე საკამათოა, თუ რატომ ჰქვია კომედია პოემას. დანტემ მას მხოლოდ „კომედია" უწოდა, ხოლო „ღვთაებრივი" პოეტის გარდაცვალების შემდეგ დაუმატა ეპითეტად ჯოვანი ბოკაჩომ. პოემა, რომელიც 14 წელიწადს იქმნებოდა, ეყრდნობა იმ დროისთვის გავრცელებულ მისტიკურ პრინციპს, რომლის მიხედვითაც იმქვეყნიური სამყაროს ხილვა სულის გადარჩენის გზაა.

შინაარსი
--------

ეს არის შუა საუკუნეების თეოლოგიური თვალთახედვით აღქმული სულის სამი მდგომარეობა: ყოფნა, განწმენდა, და განახლება, რომელთაც შეესატყვისება სამი სამყარო: ჯოჯოხეთი, სალხინებელი, და სამოთხე. საინტერესოა, თავად დანტე როგორ განმარტავს კომედიას: „კომედია ერთგვარი სახეობაა პოეტური თხრობისა, რომელიც სხვა დანარჩენთაგან განსხვავებულია. ტრაგედიისგან იგი განხვავდება მასალითაც, სადაც ტრაგედია დასაწყისში გაოცების მომგვრელია და წყნარი, ხოლო დასასრულში მწუხარების მომგვრელი და საშინელი; ხოლო კომედია ძრწოლის მომგვრელი ამბით იწყება და სვებედნიერად თავდება. ტრაგედიას პათეტიკური ტონი აქვს, ხოლო კომედიას — დაბალი და უპრეტენზიო. აქედან ნათელია, თუ რად ეწოდება ამ ქმნილებას კომედია, რადგან თუ ჩვენ თვით მასალას დავაკვირდებით, დასაწყისში იგი საშინელია და ძრწოლის მომგვრელი, სახელდობრ ჯოჯოხეთში, დასასრულში კი საამური, ლხენის მომგვრელი, სახელდობრ სამოთხეში. თუ ტონს, მეტყველებისას დავაკვირდებით, იგი მოკრძალებულია და დაბალი. აქ ნახმარია ენა ხალხური, როგორითაც დედაკაცები ბაზარზე ესიტყვებიან ხოლმე ერთმანეთს".

„ღვთაებრივი კომედია" მეტისმეტად სიმეტრიულად არის აგებული. იგი იყოფა 3 ნაწილად, თითოეული ნაწილი 33 სიმღერისგან (ლექსისაგან) შედგება და თითოეული მთავრდება სიტყვით Stelle, იგივე ვარსკვლავები. ამრიგად ვიღებთ 99 ლექსს, რომელნიც შესავალ ლექსთან ერთად ჯამურ 100 ლექსს ქმნის. პოემა დაწერილია სამხაზოვანი ტერცინებით (იგივე სტროფები). რიცხვებისადმი ამდაგვარი მიდრეკილება შესაძლოა დანტეს მიერ მათთვის მისტიკურობის მინიჭებით აიხსნას: რიცხვი 3 ქრისტიანული იდეის – სამების გამოხატულება, 33 იესო ქრისტეს მიწაზე ყოფნის წელთა რაოდენობა და ა.შ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* **ღვთაებრივი კომედია** დაარქივებული 2007-05-08 საიტზე Wayback Machine.
* „ღვთაებრივი კომედია" სალვადორ დალის ილუსტაციები

სქოლიო
------

1. ↑  „მსოფლიო ლიტერატურის ისტორიის შესავალი" (სალექციო კურსი), ხათუნა წიკლაური, საქართველოს უნივერსიტეტის გამომცემლობა, თბილისი, 2014 - გვ. 46
**სათვალისწყლის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, სათვალისწყლად წოდებულ ადგილში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მეორე საფეხურით. რამდენიმე სამარხი კი ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის დასასრულით. აღმოჩნდა თელავისა და მაწანწრის ხევებისათვის კოლექტორული არხის კალაპოტის გაჭრის დროს 3-3,5 მეტრ სიღრმეზე. დაზიანებულია რამდენიმე ორმოსამარხი. 

1968-1969 წლებში სამაროვანზე გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახაშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 20 სამარხი. სამარხები ინდივიდუალურია და ინჰუმაციური. ყველა სამარხი რიყის ქვის კედლებიანი ოთხკუთხა ორმოა ( ზომები მერყეობს - 1,8x1,4 მეტრი, 2x1,3 მეტრი, 1,5x0,9 მეტრი). დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სავარაუდოდ გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებულები იწვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ერთ შემთხვევაში (ორმოს აღმოსავლეთ ნაწილში) მიცვალებული დაკრძალული იყო მჯდომარე მდგომარეობაში. მიცვალებულებს თავთან, წინ და ქვედა კიდურებთან შემოწყობილი ჰქონდათ თიხის ჭურჭელი: თითქმის ყველა სამარხში აღმოჩნდა საქონლის თავ-ფეხის ძვლები. ზოგში კი მთელი ძროხის ძვლები. სამარხეული ჭურჭელი (ხელჩაფა, ქოცო, შვერილყურებიანი დერგი, ორყურა დერგი, სადღვებელი, კოჭობი, ქოთანი, ქვაბქოთანა, სადუღარი, კათხა, სასმისი, ქილა, ჯამი, ცილინდრულქუსლიანი ჯამი, ლანგარი, ფიალა, ბადია, სურა) ქვიშანარევი თიხისაა, დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. გამომწვარია თხელფენოვნად, რუხად ან ნაცრისფრად. შავზედაპირიანია, ზოგჯერ ნაპრიალები ჭურჭლის მთელი ზედაპირი, უმეტესწილად ორნამენტირებულია კონცენტრული, ამოღარული ხაზებით; მხარსა და ძირის კიდეს გარშემოუყვება მოკლე, ირიბი ნაჭდევები; ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია ტალღური, ამოღრული ხაზი, სარტყელიანი, რელიეფური წნული. გეომეტრიული ორნამენტებიდან გვხვდება ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა ფართი შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტით და სხვა. სამაროვანზე დადასტურდა ბრინჯაოს სამკაულები: ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მორკალული, ბოლოებგახსნილივე საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი, სფერული ან მსხლისებრი ზარაკი, დისკოსებრი, სამკუთხედებად დაფანჯრული და ჩიტისებრი, ასევე სამკუთხედებად დაფანჯრული, კოვზისებრი საკიდები, ბიკონუსური, შუაში გახვრეტილი მძივი, რომელსაც გვერდებზე ერთიმეორის საპირისპიროდ, მირჩილული აქვს ორი შვერილი, ორვოლუტიანი რგოლი: სქელი, ბოლოებგახსნილი მავთულის სამაჯური; ბოლოებგახსნილივე მავთულის ბეჭედი; კონუსური ღილები და ნახევარსფერული ღილაკები; საკინძი - ცხვირის, თავის სკულპტურული გამოსახულებით და სხვა. სამარხებში დადასტურებულია კახური ტიპის ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბისპირით, მასრაზე წყვილი რელიეფური სალტით.

სამაროვანზე აღმოჩენილია სამახსოვრო სამარხები, კენოტაფები. სამრხის ცენტრალურ ნაწილში აწყობდნენ მსხვილფეხა ან წვრილფეხა საქონლის თავ-ფეხს, მის გარშემო კი თიხის ჭურჭელს. სამარხეულ ინვენტარში, რაოდენობრივად, დიდი სხვაობაა, რაც თანადროულ საზოგადოებაში არსებულ ქონებრივ დიფერენციაზე მიგვითითებს.

არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 174-175.
**სათაურა** — ხევსური ქალის თავსაბურავის ერთ-ერთი ელემენტი. შედგება 2 ნაწილისაგან: წინას, რკალისებურად მოყვანილს. სათავე ჰქვია, მასზე დამაგრებული ქსოვილის გაორმაგებულ ნაჭერს, რითაც სათაურა მაგრდება თავზე — საუკენო. სათაურას ამზადებდნენ შალისა და ბამბის ქსოვილებისაგან. ზომაზე აღებულ ნაჭერს მრგვალ ფორმას მისცემდნენ, ამოკერავდნენ და შიგნით მატყლით ან ნაბდით გამოტენიდნენ. ფორმის მიხედვით არჩევდნენ კავიანს, ყურიანს, საყენიანს და მაღალს.

სათაურას სათავეს საგანგებოდ ამკობდნენ: ქარგავდნენ ფერადი ძაფებით, რთავდნენ ფერადი ნაჭრებითა და სირმით, ღილ-მძივებითა და ვერცხლის სამკაულებით. სათაურა ფორმითა და შემკულობით ჩიხტსა და მასზე დამაგრებულ თავსაკრავსა ჰგავს. ქარგვის დროს იყენებდნენ ხევსურული ქარგულობისათვის ნიშნეულ გეომეტრიული ჭრელის მრავალ სახეს.

ლიტერატურა
----------

* *ბეზარაშვილი ც.*, ქალის სამოსელი აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში, თბ. 1974;
* *ბოჭორიშვილი ლ.*  ხევსურული ტალავარი, «მასალები საქართველოს ეთნოგრაფიისათვის», 1956, ტ. 8;
* *მაკალათია ს.*, ხევსურეთი, თბ. 1935;
* *ბეზარაშვილი ც.*, ქსე, ტ. 8, გვ. 656, თბ. 1984