**2003 წლის ტუზლას კუნძულის კონფლიქტი** — კრიზისი რუსეთ-უკრაინის ურთიერთობებში 2003 წლის ბოლოს, რომელიც გამოწვეული იყო ტუზლას კუნძულის საკუთრებასა და რუსეთის მიერ ქერჩის სრუტეში კაშხლის აშენებით დაწყებული უთანხმოებით. დაპირისპირებამ გააჩინა შეიარაღებული დაპირისპირების შიში.

ფონი
----

ქერჩის სრუტე, რომელიც ერთადერთი დამაკავშირებელია აზოვის ზღვასა და შავ ზღვას შორის, შეიცავს მნიშვნელოვან არხს, რომელიც უკრაინის ტერიტორიაზეა. ტუზლას კუნძული არის ქვიშიანი ცელა, რომელიც მდებარეობს ქერჩის სრუტის შუაგულში დასავლეთით ქერჩის ნახევარკუნძულსა და აღმოსავლეთში ტამანის ნახევარკუნძულს შორის. კუნძული ადმინისტრაციულად არის უკრაინის ყირიმის ნაწილი. რფელის თქმით, კუნძულს აქვს სტრატეგიული სამხედრო მნიშვნელობა, ვინც აკონტროლებს მას, აკონტროლებს მოძრაობას სრუტეში, მათ შორის საზღვაო გემების.

კრიზისი
-------

2003 წლის სექტემბერში რუსეთმა დაიწყო კაშხლის აშენება ტამანის ნახევარკუნძულიდან უკრაინის კუნძულისკენ უკრაინის ხელისუფლების ორგანოებთან წინასწარი კონსულტაციების გარეშე. უკრაინამ დაადანაშაულა რუსეთი კუნძულის ანექსიის მცდელობაში, თუ კაშხლის კავშირი დასრულდა, გადაიქცეოდა კონტინენტური რუსეთის ნაწილად და რუსეთი გააკონტროლებდა სრუტის სანაოსნო არხს. რუსეთმა უარყო ეს პრეტენზია და განაცხადა, რომ ის უბრალოდ ცდილობს ებრძოლოს ეროზიის შედეგებს ტამანის ნახევარკუნძულზე. უკრაინამ საპასუხოდ ტუზლაზე ჯარები განალაგა.

მშენებლობის შემდეგ 3.8 კმ სიგრძის კაშხალი ზუსტად უკრაინა-რუსეთის საზღვარზე შეჩერდა, კაშხალსა და კუნძულს შორის მანძილი ახლა 1200 მეტრია. კაშხლის მშენებლობამ გამოიწვია სრუტეში დინების ინტენსივობის გაზრდა და კუნძულის გაუარესება. გაუარესების თავიდან ასაცილებლად, უკრაინის მთავრობამ დააფინანსა სახმელეთო სამუშაოები სრუტის კალაპოტის გაღრმავების მიზნით. ამ სახმელეთო სამუშაოების მიზეზი ის იყო, რომ რუსული გემებისთვის რუსეთს არ გადაეხადა თანხა უკრაინას ქერჩის სრუტის გადაკვეთისთვის, რომელიც უკრაინის ტერიტორიულ წყლებად ითვლება. უკრაინა 2003 წლამდე უარს აცხადებდა სრუტის ორივე ქვეყნის შიდა წყლად აღიარებაზე.

2003 წლის 21 ოქტომბერს უკრაინის სასაზღვრო სამსახურმა დააკავა რუსული *ბუქსირი ტრუჟენიკი*, რომელმაც გადაკვეთა უკრაინის სახელმწიფო საზღვარი და ჩაატარა კუნძულის ფოტო და ვიდეო მეთვალყურეობა. ინციდენტის შემდეგ შეიქმნა შესაბამისი ოქმი და გემი ისევ რუსეთის სასაზღვრო ორგანოებს გადაეცა. 2003 წლის 23 ოქტომბერს უკრაინის რადამ გამოსცა რეზოლუცია „უკრაინის ტერიტორიული მთლიანობისთვის საფრთხის აღმოსაფხვრელად, რომელიც წარმოიშვა რუსეთის ფედერაციის მიერ ქერჩის სრუტეში კაშხლის მშენებლობის შედეგად". დროებითი სპეციალური საპარლამენტო კომისია შეიქმნა საქმის სრულყოფილად გამოსაძიებლად.

2003 წლის 30–31 ოქტომბერს დაიწყო მოლაპარაკებები უკრაინასა და რუსეთს შორის, რამაც გამოიწვია კაშხლის მშენებლობის შეჩერება. კონფლიქტის გამო, 2003 წლის 2 დეკემბერს კუნძულზე დამონტაჟდა უკრაინის სასაზღვრო საპატრულო სადგური. 2003 წლის 5 დეკემბერს უკრაინის მთავრობამ გამოსცა ბრძანება #735p კუნძულის გადასარჩენად გადაუდებელი ზომების შესახებ. 2004 წლის 4 ივლისს უკრაინის კაბინეტმა გამოსცა ბრძანება #429p, რომელიც ითვალისწინებდა ნაპირის გამაგრებითი ნაგებობების მშენებლობას და დატბორილი ტერიტორიებიდან მოსახლეობის გადაყვანას.

შედეგი
------

2003 წლის კონფლიქტის შემდეგ, ყირიმის უზენაესმა საბჭომ კუნძულზე ახალი დასახლების დაარსების ბრძანება გასცა. თუმცა, 2006 წლის 6 სექტემბერს ქერჩის საქალაქო ადმინისტრაციამ უარი თქვა ასეთი დასახლების შექმნაზე, რადგან ეს ეწინააღმდეგებოდა ქალაქის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ შემადგენლობას.

მანძილი დაუმთავრებელ კაშხლამდე, რომელიც გადაჭიმულია ტამანის ნახევარკუნძულიდან, დაახლოებით 100 მეტრია, წყლის სიღრმე ნახევარკუნძულის გარშემო არაუმეტეს 60 სანტრიმეტრია.

გადასასვლელის უფლების შესახებ დავები მოგვარდა 2003 წლის ორმხრივი შეთანხმებით აზოვის ზღვისა და ქერჩის სრუტის გამოყენებაზე თანამშრომლობის შესახებ, რომელმაც ამ წყლის ობიექტები ორივე ქვეყნის შიდა წყლებად აღიარა, მაგრამ ახალი დაძაბულობა წარმოიშვა 2014 წლის შემდეგ, როდესაც რუსეთმა ყირიმი მიიტაცა.

2022 წელს, უკრაინაში რუსეთის შეჭრის ფონზე, უკრაინის ყოფილმა პრეზიდენტმა, ლეონიდ კუჩმამ აღიარა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ რუსული ჯარები გადაკვეთდნენ უკრაინის საზღვარს ტუზლაში, სამხედროებს ექნებოდათ ცეცხლის გახსნის ბრძანება.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* 1986 წლის შავი ზღვის ინციდენტი
* 1988 წლის შავი ზღვის ინციდენტი

სქოლიო
------

1. 1 2  „Summit tackles Black Sea dispute". BBC. 24 December 2003. ციტირების თარიღი: 13 October 2022.
2. ↑  Newsline - October 16, 2003, Is moscow heading for border conflict with kyiv?
3. ↑  Murphy, Kim (3 November 2003). „Russia-Ukraine Ties Founder on the Shore of Tiny Isle". *Los Angeles Times*. ციტირების თარიღი: 3 August 2018.
4. ↑  Azov Sea, Kerch Strait: Evolution of Their Purported Legal Status (Part Two). Eurasia Daily Monitor Volume: 15 Issue: 171 (December 5, 2018). ციტირების თარიღი: 2022-10-12
5. ↑  „Russian-Ukrainian dispute over Tuzla escalates (10/26/03)". *www.ukrweekly.com*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 September 2020. ციტირების თარიღი: 3 August 2018.
6. ↑  Kozelsky, Mara (2018-11-22). „The Kerch Strait and the Azov Sea". *Oxford Scholarship Online*. **1**. doi:10.1093/oso/9780190644710.003.0008.
7. ↑  „Леонид Кучма: "Путин хотел уничтожить Украину, а получит наше второе рождение"". *BBC News Русская Служба*.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ცივი ომის შემდგომი კონფლიქტები ევროპაში |
| --- |
|  |
| აღმოსავლეთი ევროპა | 
* რუსეთ-ჩეჩნეთის კონფლიქტი
	+ ჩეჩნეთის პირველი ომი
	+ დაღესტნის ომი
	+ ჩეჩნეთის მეორე ომი
	+ პანკისის ხეობის კრიზისი
	+ აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში
* საქართველოს სამოქალაქო ომი
* სამხრეთ ოსეთის ომი (1991–1992)
* აფხაზეთის ომი (1992-1993)
* პრიგოროდნის კონფლიქტი
* რუსეთის კონსტიტუციური კრიზისი (1993)
* აფხაზეთის ომი (1998)
* ტუზლას კუნძულის კონფლიქტი
* რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)
* აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში
* ევრომაიდანი
* ღირსების რევოლუცია
* რუსეთ-უკრაინის ომი
	+ ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ
	+ დონბასის ომი
	+ რუსეთის შეჭრა უკრაინაში (2022)
 |
|  |
| სამხრეთი ევროპა | 
* სლოვენიის ომი დამოუკიდებლობისათვის (1991)
* ომი ხორვატიის დამოუკიდებლობისათვის
* ბოსნიის ომი
	+ ბოსნია-ხორვატიის ომი
* ალბანეთის სამოქალაქო ომი
* კოსოვოს ომი
* პრეშოვოს ხეობის აჯანყება
* მაკედონიის კონფლიქტი (2001)
* არეულობა კოსოვოში (2004)
* შიდაეთნიკური ძალადობა მაკედონიაში (2012)
 |
|  |
| დასავლეთი ევროპა | 
* დისიდენტური ირლანდიური რესპუბლიკური კამპანია
 |

 |