recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ნასროლი ქანდაკებები 
**ნასროლი ქანდაკებები** — ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ შუშაში.

1982 წელს ჰეიდარ ალიევის დავალებით ქალაქ შუშაში დაიდგა უზეირ ჰაჯიბეკოვის, ხურშიდბანუ ნათევანისა და ბულბულის ქანდაკება. 1992 წელს ყარაბაღის პირველი ომის დროს ქანდაკებები სომხური ვანდალიზმის შედეგად დაზიანდა. სომხები აპირებდნენ ქანდაკებების სომხეთში გატანას, მათ დადნობასა და იქ გაყიდვას. ამის შესახებ გაიგო ფოლად ბულბულოღლუმ და ჰეიდარ ალიევს მიმართა. გატარებული ღონისძიებების შედეგად ეს ქანდაკებები ბაქოში ჰეიდარ ალიევმა 1993 წელს ჩამოიტანა. 2000 წლიდან შედიოდა აზერბაიჯანში მუზეუმის კოლექციაში.

2020 წლის მეორე ყარაბაღის ომის დროს აზერბაიჯანის შეიარაღებულმა ძალებმა 8 ნოემბერს გაათავისუფლეს ქალაქი შუშა.202 1 წელს, ილჰამ ალიევის ბრძანებით, ქანდაკებები ხელოვნების მუზეუმიდან აიღეს და ქალაქ შუშაში დააბრუნეს.

სქოლიო
------

1. ↑  Vüqar ORXAN. Natəvanın, Üzeyir bəyin, Bülbülün ruhları şaddır – "güllələnmiş heykəllər" əzəli məkanına qayıtdı az. ციტირების თარიღი: 16 yanvar 2021
2. ↑  Şuşa işğaldan azad edildi az. ციტირების თარიღი: 8 noyabr 2020[*მკვდარი ბმული*]
**ზუზანე კლატენი** (გერმ. Susanne Klatten; დ. 28 აპრილი 1962, ბად-ჰომბურგი, გერმანია, ქალიშვილობის გვარი: ქუანდტ) — გერმანელი მრეწველი, ქუანდტების დინასტიის მემკვიდრე, ბე-ემ-ვეს (12,5%) და ალტანას (100%) თანამფლობელი, მილიარდერი (13 მლრდ ევრო, 2012) და გერმანიის უმდიდრესი ქალი.

ზუზანე კლატენი არის ჰერბერტ და იოჰანა ქუანდტის ქალიშვილი. მამის გარდაცვალების შემდეგ 1982 წელს, მან მიიღო მემკვიდრეობით მისი ქონება, მათ შორის ბმვ-ს წილი. სკოლის დასრულების შემდეგ მან შეისწავლა სარეკლამო პროფესია ერთ-ერთ ცნობილ სარეკლამო კომპანიაში იანგი და რუბიქამი. შემდეგში იგი სწავლობდა ბიზნეს ეკონომიკას ბუკინგემის უნივერსიტეტში, ინგლისი. დოიჩე ბანკში პრაქტიკის გავლისა და ბიზნესის ადმინისტრაციის მასტერის ხარისხის მოპოვების შემდეგ (მენეჯმენტის განვითარების საერთაშორისო ინსტიტუტი, ლოზანა), გაიარა პრაქტიკა ბმვ-ს რეგენსბურგის ქარხანაში - ფსევდონიმით ზუზანე კანტი. იქ მან გაიცნო მომავალი მეუღლე იან კლატენი, მათ ყავთ სამი შვილი და ცხოვრობენ ქალაქ მიუნხენში.

2007 და 2008 წლებში, სუზანე ქუანდტი გახდა გამოძალვის მსხვერპლი. მთავარი ბრალდებული გასამართლებული იქნა მიუნხენის რაიონულ სასამართლოში თაღლითობის და გამოძალვის მცდელობისთვის და მიესაჯა 6 წლით თავისუფლების აღკვეთა.

ბიზნეს კარიერა
--------------

1993 წელს ზუზანე კლატენი 31 წლის ასაკში გახდა სააქციო საზოგადოება ალტანას ბორდის წევრი, შემდეგში ამ ბორდის თავმჯდომარის მოადგილე. 1997 წელს მიიღო ძმასთან ერთად მიიღო მამის ანდერძი - ბმვს წილი. იგი არის ამ ავტოკოპმანიის თანამფლობელი (12,5%) და ბორდის წევრი, ასევე მის მფლობელობაშია სს ალტანა (100%), ქარის ტურბინების მწარმოებელი სს ნორდექსი (24,99%) და 2009 წელს 7,92% შეძენილი სს სგლ კარბონი - ნახშირბადის პროდუქტის სპეციალისტები (დღესდღეობით 27,27%).

2005 წლიდან იგი არის მიუნხენის ტექნიკური უნივერსიტეტის საბჭოს წევრი.

იგი არის პარტიების ქდპ-ს (ქრისტიან დემოკრატიული გაერთიანება) და თდპ-ს (თავისუფალი დემოკრატიული პარტია) ერთ-ერთი მსხვილი შემომწირველი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* გერმანელ მილიარდერთა სია
* მსოფლიოს მილიარდერთა სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ინფორმაცია სუზანე კლატენის შესახებ Who's Who-ში (ინგლისური)
* Susanne Klatten, Der Fall der Muster-Erbin (გერმანული)
* (გერმანული)
კოორდინატები: 57°34′00″ ჩ. გ. 75°39′00″ ა. გ.﻿ / ﻿57.56667° ჩ. გ. 75.65000° ა. გ.﻿ / 57.56667; 75.65000

**ვასიუგანის ჭაობი** (რუს. Васюганское болото) — მსოფლიოში ფართობით ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ჭაობი, მდებარეობს დასავლეთ ციმბირში, ობისა და ირტიშის შუამდინარეთში, ვასიუგანის დაბლობზე. ჭაობის უდიდესი ნაწილი მოიცავს ტომსკის ოლქის ტერიტორიას, ხოლო მცირე ნაწილი მდებარეობს ნოვოსიბირსკის ოლქში, ომსკის ოლქსა და ხანტი-მანსის ავტონომიურ ოკრუგში.

ჭაობის საერთო ფართობი 53 ათასი კმ²-ია, დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ გადაჭიმულია 573 კილომეტრზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ —320 კილომეტრზე.

წარმოიშვა დაახლოებით 10 ათასი წლის წინათ, მას შემდეგ მისი ფართობი თანდათანობით იზრდება, ჭაობის ახლანდელი ტერიტორიის 75% სულ მცირე 500 წლის წინ დაჭაობდა. ის წარმოადგენს რეგიონში მტკნარი წყლების უდიდეს რეზერვუარს, მოცულობა 400 კმ³, ჭაობის ტერიტორიაზე დაახლოებით 800-მდე მცირე ზომის ტბაა, მისგან გამოედინება მრავალი მდინარე, კერძოდ: ავა, ბაკჩარი, დიდი იუგანი, ვასიუგანი, დემიანკა, იკსა, კარგატი, კიონგა, ნიუროლკა, ტარტასი, პატარა ტარტასი, პატარა იუგანი, ომი, პარაბელი, პარბიგი, ტარა, ტუი, უი, ჩაია, ჩერტალა, ჩიჟაპკა, ჩუზიკი, შეგარკა და შიში.

ჭაობი შეიცავს დიდი რაოდენობით ტორფს, ასევე ნახშირბადის შემცველ ნივთიერებებს, რომელიც სათბურის ეფექტის კონცენტრაციის ზრდას უწყობს ხელს. ტორფის საერთო მარაგი დაახლოებით 1 მლრდ ტონას შეადგენს. ვასიუგანის ჭაობის ფაუნა მდიდარია, მოიცავს მრავალ იშვიათ სახეობას, კერძოდ: ჩრდილოეთის ირემი, მთის არწივი, წითელთავა ღაჟო, შაკი, შავარდენი. ასევე გავრცელებულია: ციყვი, სიასამური, როჭო და სხვა.

ჭაობის ტერიტორიებზე არსებული მცენარეთა და ცხოველთა სამყარო მნიშვნელოვანი საფრთხის ქვეშაა, რაც გამოწვევულია მიმდებარე ტერიტორიებზე ნავთობისა და გაზის რესურსების ათვისებით, ამ ეკოლოგიურ საფრთხეს ხელს უწყობს, ასევე ბაიკონურის კოსმოდრომიდან გაჟონილი ნივთიერება არასიმეტრიული დიმეტილგიდრაზინი.

ლიტერატურა
----------

* Васюганское болото (природные условия, структура и функционирование)/ Под ред. Л. И. Инишевой. Томск: ЦНТИ, 2000. 136 с.
* *Инишева Л. И. Земцов А. А. Инишев Н. Г.* Васюганское болото: изученность, структура, направления использования // География и природные ресурсы. 2002. № 2. С. 84—89.
* *Езупенок А. Э.* К вопросу о заповедании части Васюганского болота // Болота и биосфера: материалы первой Научной школы (23-26 сент. 2002 г.). Томск, 2003. С. 104—107.
* *Ипполитов И. И. Кабанов М. В. Катаев С. Г. и др.* О влиянии Васюганского болота на температуру окружающей среды // Болота и биосфера: материалы первой Научной школы (23-26 сент. 2002 г.). Томск, 2003. С. 123—135.
* *Здвижков М. А.* Гидрогеохимия Васюганского болотного массива. Томск, 2005.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვასიუგანის ჭაობის კომპლექსური მონიტორინგი: ახლანდელი მდგომარეობა,   
ბუნებრივი და ანთროპოგენური ძალების შედეგად მისი განვითარების პროცესები დაარქივებული 2019-08-20 საიტზე Wayback Machine.
* ვასიუგანის ჭაობი იუნესკოს საიტზე
**მთის ალთაის ცენტრალურ-აღმოსავლური ენები** — თურქული ენათა მონათესავე ენების ჯგუფი, რომელსაც ტრადიციულად ალთაურ ენას უწოდებენ. 

აღსანიშნავია, რომ სახელწოდება „მთის ალთაის ენები" არ წარმოადგენს სამეცნიერო ლიტერატურაში არც ფორმალურ და არც საყოველთაოდ აღიარებულ ცნებას. ტრადიციულად ამ ენებს მიიჩნევდნენ ალთაური ენის დიალექტებად ანდა ამავე ალთაურის ენობრივი ვარიანტების ჯგუფად, თანაც ნ. ა. ბასკაკოვის (რუს. Никола́й Алекса́ндрович Баска́ков) ფართოდ გავრცელებული კლასიფიკაციის მიხედვით, დიალექტების თუ ენობრივი ვარიანტების ეს ჯგუფი მიეკუთვნება თურქულ ენათა სხვადასხვა ქვეჯგუფს (- სამხრეთ ალთაის დიალექტები ბასკაკოვის კლასიფიკაციით ყირგიზულთან ერთად გაერთიანებულია ყირგიზულ-ყივჩაღურ ენებში.) 

ო. ა. მუდრეგი (რუს. Оле́г Алексе́евич Мудра́к) მისსავე შედგენილ კლასიფიკაციაში (2002) გამოიყენებს ტერმინებს „ალთაური ენები" და „ალთაური ენები და დიალექტები". 

დასავლურ სამეცნიერო ლიტერატურაში, რომელიც ლარს იუჰანსონის (გერმ. Lars Sverker Johansson) აღწერას ეყრდნობა, გამოიყენება ტერმინი „ალთაის თურქული" (ინგლ. Altay Turkic). 

გამოცემაში „თურქულ ენათა შედარებით-ისტორიული გრამატიკა" „პრათურქული ფუძე-ენა. პრათურქული ეთნოსის სამყაროს სურათი ენის მონაცემების მიხედვით" და ანა დიბოს (რუს. А́нна Влади́мировна Дыбо́) წიგნში „ადრეული თურქების ენობრივი კონტაქტები. ლექსიკური ფონდი" შემოღებულია ტერმინი „ცენტრალურ-აღმოსავლური ენები" (რუს. центрально-восточные языки). 

2002 წლის აღწერის მონაცემების მიხედვით აღნიშნულ, მთის ალთაის (ცენტრალურ-აღმოსავლურ) ენებზე მოლაპარაკეთა საერთო რაოდენობა 65 534 კაცია. 

საბჭოთა კავშირში 1948 წლამდე მთის ალთაის ცენტრალურ-აღმოსავლური ენების იმავე ალთაი თურქულის ოფიციალური სახელწოდება იყო **ოიროტული ენა**.

ენათმეცნიერები განასხვავებენ მთის ალთაის იმავე ალთაური თურქულის ორ, ჩრდილოურსა და სამხრეთულ შტოს, და შესაბამისად მას ჩრდილო ალთაურსა და სამხრეთ ალთაურ შტოებსაც უწოდებენ.

შიდა კლასიფიკაცია
-----------------

ალტაური ენა მოიცავს შემდეგ სამეტყველო ვარიანტებს:

* **ჩრდილოალტაური ენა** ~10 000 ადამიანი.
	+ კუმანდური დიალექტი.
	+ ჩელკანური დიალექტი (კუუ).
* **სამხრეთ ალტაური ენა** 55 500 ადამიანი.
	+ ტუბალარული დიალექტი — ჩრდილო ალტაურში გარდამავალი ვარიანტი.
	+ ალტაი-კიჟი (საკუთრივ ალტაური დიალექტი) — სალიტერატურო ენის საფუძველი.
	+ ტელეუტური დიალექტი.
	+ ტელენგიტური დიალექტი.

სამხრეთ ალტაურის მსგავსი ანდა მისი ახლობელი იდიომი არსებობს ჩინეთში კანასის ტბის მახლობელ მიდამოებში (ჩინეთის ალტაი). აღნიშნული სამეტყველო ვარიანტი განსაკუთრებით ახლოს დგას ტელენგიტურთან.

ლიტერატურა
----------

* Campbell, George: *Concise Compendium of the World’s Languages*. 1995, ISBN 0-415-11392-X, S. 543–544
**მთის ფაუნა** — ცხოველთა ერთობლიობა, რომელიც მთამაღალზე მოსახლეობს. მთის ფაუნის ჩამოყალიბებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა გამყინვარების პერიოდში ჰავის ცვალებადობას. აცივების დროს სიცივის მოყვარული ცხოველები იჭრებოდნენ სამხრეთში, ხოლო კლიმატის გათბობისთანავე ნაწილი მთებზე სახლდებოდა, ნაწილი კი ისევ ჩრდილოეთისკენ იხევდა. ამით აიხსნება, რომ ზოგი ჩრდილოეთი ევროპული ცხოველი ეთიოპიის მთებში გვხვდება, ხოლო ციმბირული სახეობების მსგავსი ფორმები კი — კუნძულ იავაზე და ა. შ. საქართველოში მთის ფაუნა კარგადაა წარმოდგენილი კავკასიონის მთამაღალზე და ალაგ-ალაგ — მცირე კავკასიონზე; ესენია ჯიხვი, ნიამორი, არჩვი, პრომეთეს მემინდვრია, თოვლა მემინდვრია, შურთხი, მაღრანი, ალპური ჭვინტა, მთის ტოროლა, რქოსანი ტოროლა, მთის მწყერჩიტა, ბატკანძერი, ორბი, სვავი, მთის არწივი, შავარდენი. ამავე ადგილს აღწევენ კავკასიური გრძელკუდა კბილთეთრა, დიდი ცხვირნალა, ყურდიდა მღამიობი, გუდაურის მემინდვრია, მელა, მგელი, თეთრყელა კვერნა, დედოფალა, კაკაბი, მებორნე, შავულა და სხვა ცხოველი. ქვეწარმავლებიდან მთამაღალს აღწევს გველისა და ხვლიკის ზოგიერთი სახეობა. ამავე ადგილების მდინარეებში იცის კალმახი. მთამაღალზე ბევრია ნაირგვარი მწერი, ზოგიერთი მოლუსკი და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 672.
**დედოფალ დინარას ამბავი** (რუს. Повесть о Царице Динаре) — ძველი რუსული ლიტერატურული ძეგლი. თხზულების მოქმედების ფონია საქართველო (ივერია). მკვლევართა შორის აზრთა სხვადასხვაობაა იმის თაობაზე, თუ რა კონკრეტული მოვლენები და ადამიანები არიან ასახული ძეგლში; უმრავლესობის აზრით, დინარაში ავტორი გულისხმობს თამარ მეფეს; მოთხრობის გმირი დინარა ტახტზე ადის მამის სიკვდილის შემდეგ (მამამისს "ძე არ ესვა"; მსგავსი გიორგი III-ისა, რომელმაც თავისი ასული თამარი გაამეფა) ძეგლში მოთხრობილია სპარსეთის მეფის მიერ დინარასაგან ხარკის მოთხოვნის ამბავი და დინარას ღირსეული პასუხი. ყოველივე ეს ძალიან ჰგავს თამარ მეფისა და სულთან რუქნადინის მიმოწერას, რომელიც "ქართლის ცხოვრებაშია" შეტანილი; რუსულ მოთხრობაში აღწერილია სპარსეთ-საქართველოს ომი. დინარას გამარჯვება და სპარსეთიდან ნადავლის წამოღებაც მოგვაგონებს თამარისდროინდელ ამბებს. ძეგლში ვხვდებით ისეთ ამბებსა, რომლებიც საქართველოშიც არ მომხდარა და ავტორის ფანტაზიის ნაყოფია. მოთხრობა დაწერილია XV საუკუნის ბოლოს ან XVI საუკუნის პირველ ნახევარში (ძეგლის უძველესი ნუსხა 1564-1565). ავტორია უცნობია, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ იგი იყო მოსკოველ მწიგნობარ დიპლომატთა წრიდან. "დინარა" პირველი რუსული ძეგლია საქართველოს შესახებ, იგი პოპულარული იყო ჯერ კიდევ XVI-XVII საუკუნეებში რუსეთსა და საქართველოში.

ლიტერატურა
----------

* *ბუაჩიძე თ.* ლიტერატურული წერილები, წგნ. 2, თბ. 1970;
* რუსული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ. 1960;
* *ცინცაძე ი.* რუსული თქმულების "დინარის" საკითხისათვის, «თსუ შრომები», 1939, ტ. 10;
* *შადური ვ.* ტ. 3, გვ. 556, თბ. 1978

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მოთხრობა დინარას შესახებ დაარქივებული 2010-09-27 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
* მოთხრობის ანალიზი (რუსული)
* Соболевский А. И. К повести о царице Динаре. — Известия по русскому языку и словесности Академии наук СССР, Ред. Е. Ф. Карский, Л. 1928, С. 391—395 (რუსული)
* Darejan L. Menabde. The Story of Dinara. *Litinfo - Georgian Electronic Journal of Literature*, Vol. 1, Issue 1, 2007 (ინგლისური)

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* დინარ დედოფალი
**მიმბაძველობითი სუიციდი**, იგივე **ვერთერის ეფექტი** — სხვისი სუიციდის მიბაძვა, როდესაც ადამიანი თვითმკვლელობას ცდილობს ტელევიზორში ან სხვა მედიასაშუალებაში გაშუქებული სხვისი თვითმკვლელობის შემდეგ.

ფართოდ გაშუქებული სუიციდის შემდეგ აგორებული მიმბაძველობითი თვითმკვლელობები ვერთერის ეფექტის სახელით არის ცნობილი, გოეთეს რომანის, „ახალგაზრდა ვერთერის ვარამის" გამო.

დამცავი ფაქტორების არარსებობის შემთხვევაში, გახმაურებული სუიციდი გამომწვევის როლს ასრულებს მგრძნობიარე ან ადვილად შტაგონებად ადამიანთა თვითმკვლელობისთვის. ამას სუიციდის გადადებას უწოდებენ. დროგამოშვებით ვრცელდება სკოლებში, საზოგადოებაში, ცნობილი ადამიანის სუიციდის შემთხვევაში კი ქვეყნის მასშტაბით. ამას კი სუიციდის ჯგუფს უწოდებენ; ეს უკანასკნელი გამოწვეულია თვითმკვლელობასთან დაკავშირებული ქცევების სოციალური სწავლებით ან მიმბაძველობითი სუიციდებით.

ისტორია
-------

მედიასა და სუიციდს შორის არსებული კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე ადრეულ შემთხვევას წარმოადგენს გოეთეს რომანი „ახალგაზრდა ვერთერის ვარამი". 1774 წელს გამოქვეყნებიდან მალევე, ახალგაზრდა მამაკაცებმა მთავარი პერსონაჟის მიბაძვა დაიწყეს, იცვამდნენ ყვითელ შარვლებსა და ლურჯ პიჯაკებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვერთერის ეფექტი დაარქივებული 2020-04-26 საიტზე Wayback Machine.
**ელ-კუფრა** (არაბ. الكفرة‎) — ლიბიის ყველაზე დიდი რაიონი. დედაქალაქია ელ-ჯაუფი — ერთ-ერთი ოაზისი კუფრის აუზში. დედაქალაქის სიახლოვეს ფუნქციონირებს უზარმაზარი ნავთობგადამამუშავებელი საწარმო. XV საუკუნის ბოლოს, ლეო აფრიკელი *ბერდოის* მიწაზე არსებული ოაზისის შესახებ იუწყებოდა, რომელიც ავჯილიდან მომავალ ქარავანს მოენახულებინა. სავარაუდიდ, იგი სწორედ ელ-ჯაუფის ან ტაზირბუს ოაზისის შესახებ საუბრობდა. 

სახელი „კუფრა" არაბული სიტყვა *კაფირიდან* მომდინარებს, რაც არამუსლიმს ნიშნავს. კუფრა არ გადასულა არც არაბთა და შემდეგ არც ოსმალთა ხელში, მისი კოლონიზაცია მხოლოდ XIX საუკუნის შუა ხანებში მოახდინეს არაბ ბედუინთა ტომებმა, შემდეგ კი იტალიელებმა 1930-იან წლებში. 

ლიბიის სამოქალაქო ომის დროს, კუფრას ლიბიის ოპოზიცია აკონტროლებდა.

რაიონი მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ესაზღვრება ეგვიპტეს, სუდანსა და ჩადს. 

2007 წლამდე, კუფრის რაიონი კიდევ უფრო დიდი იყო, მას ეკუთვნოდა ჩრდილოეთით არსებული უდაბნო, რომელიც შემდეგ ალ-ვახატის რაიონის შემადგენლობაში შევიდა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ლიბიის რაიონები

სქოლიო
------

1. ↑  Districts of Libya. statoids.com. ციტირების თარიღი: 27 October 2009.
2. ↑  Francesca Di Piazza (2005). *Libya in Pictures*.  Twenty-First Century Books. ISBN 0-8225-2549-6.
3. ↑   Friedrich Gerhard Rohlfs, *Reise von Tripolis nach der Oase Kufra* (1881).
4. ↑  „Japan nuclear crisis". *BBC News*. 26 March 2011.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ლიბიის რაიონები 2007 წლიდან |
| --- |
|  |
| 
ბენღაზი  • ელ-ბუტნანი  • დარნა  • ღათი  • ელ-ჯებალ-ელ-ახდარი  • ელ-ჯაბალ-ელ-ღარბი  • ელ-ჯიფარა  • ელ-ჯუფრა  • ელ-კუფრა  • ელ-მარჯი  • მისრათა  • ელ-მარღაბი  • მარზუკი  • ნალუთი  • ენ-ნუგატ-ელ-ხუმსი  • საბჰა  • სურთი  • ტრიპოლი  • ვადი-ელ-ჰაიატი  • ვადი-ეშ-შატი  • ელ-ვახატი  • ეზ-ზავია | Flag of Libya |

 |
**მინკოვსკის სივრცე**, *ოთხგანზომილებიანი სივრცე* — სივრცე, რომელიც აერთიანებს ფიზიკურ სამგანზომილებიან სივრცესა და დროს. შემოიღო ჰ. მინკოვსკიმ 1907-1908 წლებში. წერტილები მინკოვსკის სივრცეში შეესაბამება ფარდობითობის სპეციალური თეორიის „ხდომილობებს". ხდომილობის მდებარეობა მინკოვსკის სივრცეში განისაზღვრება სამი სივრცული და ერთი დროითი კოორდინატით. იყენებენ {\displaystyle x\_{1}=x,x\_{2}=y,x\_{3}=z.} კოორდინატებს, სადაც x, y, z რომელიმე ათვლის ინერციულ სისტემაში ხდომილობის დეკარტის მართკუთხა კოორდინატებია, და {\displaystyle x\_{0}=ct} კოორდინატს. {\displaystyle t} არის ხდომილების დრო, {\displaystyle c} — სინათლის სიჩქარე. {\displaystyle x\_{0}} ნაცვლად შეიძლება {\displaystyle x\_{4}=ix=ict} წარმოსახვითი დროითი კოორდინატის შემოღება.

ფარდობითობის სპეციალური თეორიიდან გამომდინარეობს, რომ სივრცე და დრო დამოუკიდებელნი არ არიან. ათვლის ერთი ინერციული სისტემიდან მეორეზე გადასვლისას კოორდინატები და დრო გარდაიქმნებიან ლორენცის გარდაქმნების შესაბამისად.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 715.
**მოიზმი** (ჩინურად: 墨家) — ჩინური ფილოსოფიური სკოლა, რომლის ფუძემდებელია მოძღვარი მო (ან მო ძი), რომელიც ცხოვრობდა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 470-391 წლებში.

მოიზმი და კონფუციანელობა
------------------------

მოიზმის მიმდევრები მკაცრად დაუპირისპირდნენ კონფუციანელობას, ტექსტში, რომელიც საგანგებოდ კონფუციანელთა წინააღმდეგაა დაწერილი, იკითხება: „კონფუციანელები მიისწაფვიან მიაღწიონ შთაგონებულ გარეგნობას, მდიდრულად ირთვებიან, თანამედროვენი რომ აცდუნონ. ისინი სიმღერებითა და ცეკვებით ცდილობენ მოიმრავლონ მოწაფეები, აწყობენ უამრავ რთულ ცერემოანიალს, რათა წარმოჩდნენ და მიიპყრონ მრავალი ადამიანის ყურადღება, მათი ვრცელი მოძღვრება არ შეიძლება იყოს სამყაროს წესრიგის ამხსნელი, მათ უამრავ განაზრებებს არ ძალუძთ დაეხმარონ უბრალო ადამიანებს, მთელი ცხოვრების მანძილზეც კი ვერ აითვისებ მათ მოძღვრებას" (13,153).

მოძღვრება
---------

მოისტების ფილოსოფიური სკოლის ფუძემდებელი მო-ძი უარყოფდა ბედისწერას, ამნიშნითაც აკრიტიკებდა იგი კონფუცის ფატალიზმს. მოისტების მიხედვით ადამიანმა ბედნიერება თავად უნდა მოიპოვოს შრომითა და კაცთმოყვარეობით, როცა ადამიანმა თავისი მოქმედების და აზრის საფუძველი იცის, იგი ბედისწერას უარყოფს. მიწათმოქმედმა, რომელიც დილაადრიან იწყებს შრომას და გვიან საღამოს ბრუნდება სახლში, იცის რომ შიმშილი აღარ ემუქრება, მაშასადამე, აღარც ბედისწერისა ეშინია. მოისტები ცოდნის ორ წყაროს აღიარებდნენ: შეგრძნებებს და აზროვნებას.
მოისტების სკოლა ცნობილი იყო უმკაცრესი წესრიგით, სადაც მსჯელობდნენ ომების, მტრობის, უსამართლობის აღკვეთაზე, იქ თავს იყრიდნენ ამ საკითხებით დიდად დაინტერესებული ყოფილი მეომრები, სკოლაში საყოველთაო სიყვარულს ქადაგებდნენ."რა არის უწესრიგობა?" - კითხულობს მოიზმის მიმდევარი და პასუხობს:"ეს არის ის,როცა შვილს თავისი თავი უყვარს ხოლო მამა არა, როცა ქვეყნის მმართველებს უყვართ თავისი ქვეყანა, სხვას კი ომით ემუქრებიან" მოისტების მოძღვრების თანახმად, სუსტს ძლიერი უნდა ეხმარებოდეს.

ლიტერატურა
----------

* გორდეზიანი რ. ჭელიძე მ. ძველი აღმოსავლეთის ფილოსოფია // ინდოეთი, ჩინეთი. თბილისი 2001.
**ეგმა** (თურქ. Peynirlikönü Düdeni) — თურქეთის ყველაზე ღრმა მღვიმე. მდებარეობს ტაშელის პლატოზე, ანატოლიის სამხრეთ ნაწილში, ქალაქ ანამურიდან სამხრეთ-დასავლეთით 17 კმ-ში. 2010 წლის 15 მარტის მონაცემებით იგი მსოფლიოში მეთხუთმეტე ადგილზეა სიღრმის მიხედვით. მისი სიღრმეა 1 429 მეტრი, ხოლო სიგრძე 3118 მეტრი. სახელწოდება ეგმა არის მისი აღმომჩენების ევრენ გიუნაისა და მეჰმედ ალი ოზელის ინიციალების ერთობლიობა.

ამ კარსტული ძაბრის შესახებ ცნობილი გახდა 1988 წელს. გამოკვლევები დაიწყო სტამბოლის ბოგაზიჩის უნივერსიტეტის სპელეოლოგიურმა განყოფილებამ. ამ გამოკვლევების შედეგად გამოვლინდა 11 მღვიმე, რომელთაგან 2 ყველაზე ღრმაა თურქეთში. 2001 წელს დიდი ღვარცოფის შედეგად მღვიმეში 1280 მეტრზე ჩასული მეჰმედ ალი ოზელი დაიღუპა. მღვიმის ყველაზე ღრმა წერტილი 2004 წელს აღმოაჩინეს ბულგარეთის სპელეოლოგთა ფედერაციის დახმარებით.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მსოფლიოს უღრმესი მღვიმეების სია

სქოლიო
------

1. 1 2  Balkan news 2008.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2004-10-27. ციტირების თარიღი: 2004-10-27.
2. 1 2  Bob Gulden.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-10-28. ციტირების თარიღი: 2015-05-15.
3. ↑  Сайт BÜMAK.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-01-29. ციტირების თარიღი: 2015-05-15.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ვილი ისიანი**. |

**ვილი ისიანი** (დ. 11 აგვისტო, 1997, თბილისი, საქართველო) — ქართველი პროფესიონალი კალათბურთელი, რომელიც ამჟამად იმყოფება ACB-ის C.B. Gran Canaria -ში.

ბიოგრაფია
---------

ვილი ისიანი დაიბადა 1997 წლის 11 აგვისტოს, თბილისში. შვიდი წლიდან ფეხბურთს თამაშობდა, "საბურთალოს საფეხბურთო სკოლაში". მეკარეობა აირჩია, სხვათა შორის საკმაოდ კარგადაც გამოსდიოდა. რვა წლის ასაკში ორი წლით დიდებში თამაშობდა, მისი ძმის გუნდში. ალბათ ვილი გაარძელებდა მეკარეობას, რომ არა ერთი საბედისწერო შემთხვევა. გუნდში მოვიდა ვილიზე ორი წლით უფროსი მეკარე და მწვრთნელმაც ის არჩია ვილის. ამის გამო დაანება ვილი ისიანმა ფეხბურთის თამაშს თავი და ცხოვრების წლები კალათბურთს დაუთმო.

კალათბურთის თამაში 12 წლისას დაიწყო. ისიანის პირველი გუნდი "სამედიცინო უნივერსიტეტი" იყო, სადაც მისი პირველი მწვრთნელი სერგო იშხნელი იყო. ამის შემდეგ 13 წლის ისიანი "დინამო თბილისში" გადადის, სადაც მისი აღზრდა მთლიანად არჩილ ჯღენტმა ითავა. პარალელურად თამაშობა, "საკალათბურთო აკადემიაში" ვასილ სომხიშვილისა და გია კაზანჯიანის გუნდში. 14 წლის ასაკში ისიანი "შ.ს.ს. საკალთბურთო აკადემიაში" გადაჰყვა არჩილ ჟღენტს და პარალელურად ვასილ სომხიშვილი ავარჯიშებდა ინდივიდუალურად. ამ წელს ვილი, გია კაზანჯიანმა გამოიძახა საქართველოს 16 წლამდელთა ნაკრებში. ვილი ისიანის კალათბურთელად ჩამოყალიბებაში, ერთ-ერთი დიდი როლი ითამაშა კალათბურთელის ბებიამ, ია ახრახაძემ. იგი თავის დროზე ს.ს.რ.კ საკალათბურთო ნაკრების წევრი იყო და საკმაოდ წარმეტებული მოღვაწეობის წლები ჰქონდა.

2012 წელს 15 წლის ისიანი 127 ქულიან აბსოლუტურ რეკორდს ხსნის საქართველოს და ევროპის მასშტაბით. 2013 წელს მეორე ევროპის ჩემპიონატზე ისიანი კვლავ 16-წლამდელთა სახელით გამოდიოდა. რეკორდსმენი ერთ-ერთი საუკეთესო იყო მოხსნებში და მეორე ადგილზე გავიდა, რაც არ გამორჩენიათ ესპანელ სკაუტებს და დეკემბერში გრან კანარიას შემადგენლობაში გამოიძახეს, ოთხთა ტურნირში. ისიანმა თავი გამოიჩინა და 31 დეკემბერს კონტრაქტს მოაწერა ხელი ესპანურ გრანდთან.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვილი ისიანი ოფიციალური საიტი
* PR Manager ოფიციალური გვერდი
* U-16 2012-2013 ევროპის ჩემპიონატის მონაგარი


|  |  |
| --- | --- |
| კალათბურთი | *ეს სტატია კალათბურთის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**დულსე მარია საური რიანჩო** (ესპ. Dulce María Sauri Riancho; დ. 14 აგვისტო, 1951, მერიდა, იუკატანი, მექსიკა) — მექსიკის სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. 1991-1994 წლებში იყო იუკატანის შტატის პირველი ქალი-გუბერნატორი. მექსიკის კონგრესის წევრი და დეპუტატთა პალატის თავმჯდომარე.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა 1951 წლის 14 აგვისტოს იუკატანის შტატის ქალაქ მერიდაში. დაასრულა იბეროამერიკული უნივერსიტეტის სოციოლოგიის ფაკულტეტი. 1977-1982 წლებში მუშაობდა ფედერალურ სახელმწიფო სამმართველოში სხვადასხვა თანამდებობებზე.

1981 წლიდან მექსიკის ინსტიტუციურ-რევოლუციური პარტიის აქტიური წევრია. იყო იუკატანის შტატის კონგრესის დეპუტატი და ფედერალური დეპუტატთა პალატის წევრი იუკატანიდან (1982-1985 წწ.). 1988-1991 წლებში ფედერალური სენატორია ასევე იუკატანის შტატიდან. 1991-1994 წლებში იუკატანის გუბერნატორია, ხოლო შემდეგ ბრუნდება ფედერალურ დეპუტატთა საბჭოში (1994-1996 წწ.). 1995-2000 წლებში იყო ქალთა ეროვნული პროგრამის კოორდინატორი და ამავდროულად 1996-1999 წლებში შედიოდა ქალთა ეროვნულ კომისიაში.

1999-2002 წლებში იყო მექსიკის ინსტიტუციურ-რევოლუციური პარტიის თავმჯდომარე. 2000-2006 წლებში კვლავ კონგრესის ზედა პალატის წევრია.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Beetham, David (2007). *Parliament and Democracy in the Twenty-First Century: a Guide to Good Practice*.  Inter-Parliamentary Union,   გვ. 203. ISBN 978-92-9142-366-8. ციტირების თარიღი: 4 May 2011.
2. 1 2  Dulce Maria Sauri Riancho Spanish. El Universal (2014).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 სექტემბერი 2015. ციტირების თარიღი: 17 August 2015.
3. ↑  Dulce María Sauri Riancho Spanish. Terra Networks México (2014).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-08-24. ციტირების თარიღი: 2020-10-17.
4. ↑  Nuestro Partido Spanish. Partido Revolucionario Institucional.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 30 ივლისი 2015. ციტირების თარიღი: 17 August 2015.
**დუკები** — ბიზანტიის იმპერატორთა დინასტია, მცირეაზიელი პროვინციული არისტოკრატიის შთამომავალნი. მართავდნენ 1059-1067 და 1071-1078 წლებში. დუკები წყაროებში IX საუკუნიდან იხსენიებიან. X საუკუნის დამდეგს იმპერატორის წინააღმდეგ გამოვიდნენ, მაგრამ დამარცხდნენ. X საუკუნის დასასრულს მხარი დაუჭირეს აჯანყებულ ბარდა სკლიაროსს. დუკებს დიდი მამულები ჰქონდათ აგრეთვე ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, ენათესავებოდნენ სკლიაროსთა, კომნენოსთა, ანგელოსთა ფეოდალურ საგვარეულოებს. 1059-1067 წლებში ტახტზე იყო კონსტანტინე X დუკა, ხოლო 1071-1078 წლებში მისი ვაჟი მიხეილ VII, რომელსაც ცოლად ჰყავდა საქართველოს მეფე ბაგრატ IV-ის ასული მართა - დედოფალი მარიამი. დუკებს ძალაუფლება წაართვა ნიკიფორე III ბოტანიატემ, 1081 წელს დუკებმა მხარი დაუჭირეს ალექსი I კომნენოსს. მიხეილ VII-ის ვაჟი კონსტანტინე 1081-1094 წლებში ალექსი I-ის თანამმართველი იყო. დუკები დედაქალაქის უმაღლესი არისტოკრატიის ინტერესებს გამოხატავდნენ, მათი მმართველობა ბიზანტიის დაცემის ხანა იყო (შინაააშლილობა, აჯანყებები, სელჩუკთა შემოსევები). XIII საუკუნეში ანგელოს-დუკების გვარი ეპირის დესპოტატის ტახტს ფლობდა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 650.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბიზანტიის დინასტიები |
| --- |
|  |
| 
კონსტანტინიდები **·**  ვალენტინიანუსების დინასტია **·**  თეოდოსიანიდების დინასტია **·**  ლეონიდების დინასტია **·**  იუსტინიანიდების დინასტია **·**  ჰერაკლიდების დინასტია **·**  ისავრიელთა დინასტია **·**  ნიკიფორიანთა დინასტია **·**  ამორეული დინასტია **·**  მაკედონელთა დინასტია **·**  დუკები **·**  კომნენოსები **·**  ანგელოსები **·**  პალეოლოგოსები **·**  ლასკარისები (ნიკეის იმპერიის მმართველები, 1204-1261 წწ) |  |

 |
**მურმან პაპაშვილი** (დ. 1955) — ქართველი ისტორიკოსი, მეცნიერი, პედაგოგი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

ბიოგრაფია
---------

1977 წელს დაამთავრა გორის ნ. ბარათაშვილის სახელობის პედაგოგიური ინსტიტუტი, ისტორიის ფაკულტეტი.

1984-2004 წლებში იყო ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის უმცროსი მეცნიერ- თანამშრომელი, მეცნიერ- თანამშრომელი, უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი და წამყვანი მეცნიერ-თანამშრომელი. 2000-2005 წლები კი გორის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი. იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუგდიდის ფილიალის მსოფლიო ისტორიის კათედრის გამგე 1998-2005 წლებში. ასევე 2005-2007 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუგდიდის ფილიალის დირექტორი. 2004-2005 წლებში კი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი. 2006-2013 წლებში მუშაობდა როგორც საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სრული პროფესორი და 2003- 2006 წლებში უკვე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი. 2013 წლიდან იყო საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი, ევროპისმცოდნეობის საბაკალავრო პროგრამის ხელმძღვანელი. თუმდა ასევე 2013 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ევროინტეგრაციის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის დირექტორის მოადგილე იყო 2011 წლიდან. 2003 წლიდან - ჟურნალ "საისტორიო ვერტიკალების" რედაქტორის მოადგილე და 2011 წლიდან საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პერიოდული კრებულის - "ევროპული კვლევები" სარედაქციო კოლეგიის წევრი. იგი არის 97 სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი, მათ შორის, 84 სამეცნიერო სტატია, 3 მონოგრაფია, 1 სახელმძღვანელო, 5 სახელმძღვანელოს თანაავტორი, 1 თარგმანი, 3 თარგმანის თანაავტორი.

ბიბლიოგრაფია
------------

* საქართველო XVI საუკუნის ევროპულ წყაროებში, თბ. სამშობლო, 2021, გვ. 602 ISBN 9789941139901
* ეკონომიკური დიპლომატია : სახელმძღვანელო, თბ. უნივერსალი, 2020, გვ. 454 ISBN 9789941266546
* ვასილ თამარაშვილი : ცხოვრება და მოღვაწეობა, თბ. უნივერსალი, 2017, გვ. 126 ISBN 9789941260162
* საქართველო-რომის ურთიერთობა VI-XX სს. თბ. 1995, გვ. 368
* საქართველოს საგარეო პოლიტიკური ურთიერთობანი : XVIII საუკუნის პირველი მეოთხედი, თბ. 1992, გვ. 160 ISBN 5520009635

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს მეცნიერებათა დოქტორები რედ: ირინა ჯაფარიძე, თბ. 2012, გვ. 430

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მურმან პაპაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
„ერისიონის" ლოგო
**ერისიონი** — ქართული ხალხური სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო აკადემიური ანსამბლი.

ისტორია
-------

ანსამბლი დაარსდა 1885 წელს, როგორც საქართველოს სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო აკადემიური ანსამბლი, ხოლო „ერისიონი" 1999 წელს ეწოდა.

NASA–ს მიერ 1977 წელს კოსმოსში გაგზავნილი „ჩაკრულო" „ერისიონის" წევრების მიერ არის შესრულებული.

1986 წლიდან ანსამბლის სამხატვრო ხელმძღვანელი იყო საქართველოს სახალხო არტისტი, სახელმწიფო და რუსთაველის პრემიების ლაურეატი ჯემალ ჭკუასელი. 

1999 წელს ანსამბლი თბილისში მუშაობდა ჯიმ ლოუსთან და პასკალ ჯორდანთან ერთად. 2000 წელს შოუ-პროგრამა „ლეგენდა თამარზე" აშშ-ში ჩატარდა, 2001 წლიდან კი პარიზში ტარდებოდა პროგრამა „Georgian Legend". პროგრამა ასევე ჩატარდა ევროპის სხვა ქვეყნებში, მოგვიანებით კი რუსეთში, ჩინეთში და სხვა ქვეყნებში. ორივე პროგრამაზე ადგილობრივმა მედიასაშუალებებმა დადებითი რეცენზიები გამოაქვეყნეს, მათ შორის – New York Post და Los Angeles Times.

2002 წელს პარიზში „ერისიონს" გადაეცა ოქროს დისკი.

2010 წელს ფილარმონიის დიდი საკონცერტო დარბაზის წინ ანსამბლის ვარსკვლავი გაიხსნა.

2019 წელს ანსამბლმა მონაწილეობა მიიღო CCTV-ის შემოდგომის გალა-ფესტივალში.

ხელმძღვანელობა
--------------

* სამხატვრო ხელმძღვანელი — შერმანდი ჭკუასელი (2015 წლიდან)
* მთავარი ქორეოგრაფი — ეკა ჭკუასელი (2016 წლიდან)

სქოლიო
------

1. ↑  ისტორია – Erisioni.ge
2. ↑  საქართველოში კომპანია „სამსუნგ ელექტრონიქსის" წარმომადგენლობასა და სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო აკადემიურ ანსამბლ „ერისიონს" შორის თანამშრომლობის შესახებ მემორანდუმი გაფორმდა
3. ↑  Erisioni – Georgian Tour
4. ↑  საქართველოში კომპანია „სამსუნგ ელექტრონიქსის" წარმომადგენლობასა და სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო აკადემიურ ანსამბლ „ერისიონს" შორის თანამშრომლობის შესახებ მემორანდუმი გაფორმდა
5. ↑  ფილარმონიის დიდი საკონცერტო დარბაზის წინ ანსამბლ „ერისიონის" ვარსკვლავი გაიხსნება
6. ↑  CCTV: Dance performed by the Georgian State National Singing and Dancing Academic Ensemble Erisioni

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ერისიონი***

* 

* ოფიციალური საიტი
* 2007 Tour Promotion
* "Georgians Take World Stage by Storm," *From the Cradle of Wine*
**მურმან კვარაცხელია** (დ. 7 ოქტომბერი, 1952, სოფელი კოჩარა, ოჩამჩირის რაიონი, აფხაზეთის ასსრ, საქართველოს სსრ) — ქართველი პოლიტიკოსი და პროფესორი.

ბიოგრაფია
---------

მურმან კვარაცხელია დაიბადა 1952 წელს ოჩამჩირის რაიონის სოფელ კოჩარაში. 1968 წელს ჩაირიცხა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ეკონომიკის ფაკულტეტზე. 1973-1977 წლებში სწავლობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტის ასპირანტურაში, რომლის დამთავრების შემდეგ ამავე ინსტიტუტში გააგრძელა მუშაობა. , როგორც უმცროსმა, შემდგომში უფროსმა მეცნიერ თანამშრომელმა. იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოცენტი, პარტიის ოჩამჩირის რაიკომის საორგანიზაციო განყოფილების ინსტრუქტორი, კინდღის მეფრინველეობის ფაბრიკის საგეგმო-ეკონომიკური განყოფილების უფროსი. 1987 წლიდან მუშაობდა საქართველოს სუბტროპილკული მეურნეობის ინსტიტუტში დოცენტად. 1990 წლიდან პარალელურად მუშაობდა გაერთიანება „საქსოფლმშენის" #7 ტრესტის მმართველის მოადგილედ, იყო იმავე ტრესტის განყოფილების უფროსი. 1991 წლიდან იყო აფხაზეთის ასსრ-ის XII მოწვევის უზენაესი საბჭოს დეპუტატი ილორის #59 საარჩევნო უბნიდან.

ლიტერატურა
----------

* გაზ. „აფხაზეთის ხმა", №148, 12 სექტემბერი, 1991 წელი
**დუმანი** (თურქ.-მონღ. თუმენ — ათი ათასი) — სამხედრო-ადმინისტრაციული ერთეული XIII-XV საუკუნეებში მონღოლეთსა და მათ მიერ დაპყრობილ ქვეყნებში; მონღოლთა ფეოდალური ლაშქრის ძირითადი შენაერთი (შედგებოდა 10 ათასი მეომრისაგან და, თავის მხრივ, იყოფოდა ათასეულებად, ასეულებად და ათეულებად). დუმანი აღნიშნავდა აგრეთვე ტერიტორიას, რომლის მოსახლეობას 10 ათასი მოლაშქრის გამოყვანა შეეძლო.

XIII საუკუნის 40-იან წლებიდან მონღოლებმა საქართველო დუმნებად დაჰყვეს და მათ სათავეში ქართველი ერისთავები დააყენეს: ეგარსლან ბაკურციხელი (კახეთ-ჰერეთი და მის აღმოსავლეთით მდებარე თემები), ვარამ გაგელი (ქვემო ქართლის და მის აღმოსავლეთით მდებარე თემები), შანშე მხარგრძელი (სომხეთის თემები), გრიგოლ სურამელი (შიდა ქართლი), გამრეკელ-თორელი (ჯავახეთი), ყვარყვარე ჯაყელი (მესხეთი), ცოტნე დადიანი და რაჭის ერისთავი (დასავლეთ საქართველო). საქართველოში დუმნები მალე გაუქმდა.

მიხეილ ბახტაძის აზრით, ყვარყვარე ჯაყელი არ იყო დუმნისთავი (მ.შ. ასე არ ყავს იგი მოხსენიებული ჟამთააღმწერელს) და მესხეთი (სამცხე-ჯავახეთი) ერთ დუმანს წარმოადგენდა გამრეკელ-თორელის ხელმძღვანელობით. ანუ, მისი აზრით, საქართველო დაყოფილი იყო არა რვა დუმნად, როგორც ამას ივანე ჯავახიშვილი და ნიკო ბერძენიშვილი გვთავაზობენ, არამედ შვიდად.

ლიტერატურა
----------

* *ჯავახიშვილი ივ.*, ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 3 თბ. 1966.
* *Владимиров Б. Я.*, Общественный строй монголов (Монгольский кочевой феодализм), Л. 1934.

სქოლიო
------

1. 1 2  *კიკნაძე რ.*, დუმანი // ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 651.
2. ↑  *ბახტაძე მ.* საქართველოს დუმნებად დაყოფის შესახებ 1245-1247 წლებში // მესხეთი : საისტორიო კრებული  / რედ. უტალაძე გ. თბილისი-ახალციხე, 2008, ტ. 10, გვ. 3–10.
**ვილჰელმ ფილხნერი** (გერმ. Wilhelm Filchner; დ. 13 სექტემბერი, 1877, მიუნხენი — გ. 7 მაისი, 1957, ციურიხი) — გერმანელი მოგზაური და მწერალი, ცენტრალური აზიის, არქტიკისა და ანტარქტიკის უბნების მკვლევარი.

ბიოგრაფია
---------

1900 წელს ცხენით გადალახა პამირი. 1903–1905 წლებში ალბერტ ტაფელთან ერთად განახორციელა ექსპედიცია დასავლეთ ჩინეთში, გამოიკვლია რაიონი სინინიდან ტიბეტამდე. 1910 წელს მუშაობდა შპიცბერგენზე. 1911–1912 წლებში ხელმძღვანელობდა გერმანიის მე-2 სამხრეთპოლარულ ექსპედიციას, რომელმაც ანტარქტიდისკენ გაცურა ხომალდ „დოიჩლანდზე". ანტარქტიკის შელფურ წყლებში მან აღმოაჩინა და გამოიკვლია პრინც ლუიტპოლდის მიწა, სადაც მის მიერ აღმოჩენილ 500 000 კმ² ფართობის მქონე ყინულოვან ველს 1912 წელს მის პატივსაცემად უწოდეს ფილხნერის შელფური მყინვარი. 1926–1928 წლებში ფილხნერმა განახორციელა ახალი ექსპედიციები ცენტრალურ აზიაში, რომელთა დროსაც ტარიმის აუზსა და ქაშმირს შორის, ასევე სინინის, ცაიდამის ჭაობებისა და ტიბეტს შორის მდებარე რაიონებში მან ჩაატარა ელექტრომაგნიტური და მეტეოროლოგიური გამოკვლევები. ამავე სამეცნიერო სამუშაოების გასატარებლად ომისწინანდელ წლებში ფილხნერი ნეპალშიც გაემგზავრა. მეორე მსოფლიო ომის დროს მკვლევარი ინგლისელების მიერ ინტერნირდა ინდოეთში, საიდანაც ევროპაში 1951 წელს დაბრუნდა.

ლიტერატურა
----------

* *Трешников А. Ф.*, История открытия и исследования Антарктиды, М.: Географгиз, 1963. — გვ. 431.
**მსხლების წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ მსხლებში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხევლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. აბსიდის ჩრდილოეთით ერთი, ხოლო სამხრეთით ორი სწორკუთხა ნიშაა. კონქი და კამარა ორივე შეისრულია. სატრიუმფო თაღი პილასტრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ შემორჩენილია სადა კანკელი.

ჩრდილოეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებს ერთსაფეხურიანი ხარისხი გასდევს.

ეკლესია განათებულია აღმოსავლეთისა და დასავლეთის სარკმლებით. სამხრეთი შესასვლელი შიგნით არქიტრავული \_ გარეთ თაღოვანია. შესასვლელის თაღი შირიმის ქვითაა გადაყვანილი. კარი ნაოთხალია.

ეკლესიას სამხრეთიდან მინაშენი ჰქონდა. მინაშენის მხოლოდ დასავლეთი კედელია შემორჩენილი.

კედლები ბევრ ადგილას დაბზარული და გარღვეულია. კამარის დასავლეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. სარკმლები დაზიანებულია. საბურავი აყრილია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 138-139
მოზდოკის ივერიის ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედი ხატი
**მოზდოკის ივერიის ღვთისმშობელი** — სასწაულმოქმედად შერაცხილი ღვთისმშობელის ხატი, ათონის ივერიის ღვთისმშობლის ხატის ასლი.

ისტორია
-------

ეს ხატი ეკუთვნოდა სახელგანთქმულ ქართველ მეფე თამარს, რომელიც განსაკუთრებულად იმით გამოირჩეოდა, რომ კავკასიის მთიელთა შორის ქრისტიანობის გავრცელებას ცდილობდა. მრავალი ჩერქეზი წარმართის მოქცევისა და გაქრისტიანების შემდეგ თამარ მეფემ მათ ივერიის ღვთისმშობლის ხატი გაუგზავნა. თამარის დროიდან 1768 წლამდე ხატი იმყოფებოდა მთებში, სადაც მრავალი სასწაულით განდიდდა. ის უვნებლად გადაურჩა ორ ხანძარს, როდესაც მთლიანად დაიწვა ტაძარი, რომელშიც იგი იმყოფებოდა. 1768 წელს იმპერატრიცა ეკატერინე II განკარგულებით მთიანი ოსეთის მკვიდრი ჩრდილოელები მთებიდან თერგის გასწვრივ ჩამოსახლდნენ და თან ივერიის ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედი ხატი ჩამოიტანეს. მოზდოკის ეპისკოპოსი ლიტანიით გამოვიდა ღვთისმშობლის ხატთან შესახვედრად და მის წინაშე პარაკლისი აღასრულა, სურდა, ხატი თან წაეღო და ტაძარში მოეთავსებინა, მაგრამ იმ ურემში შებმული ხარები, რომელზედაც ხატი იყო დაბრძანებული, ადგილიდან არ იძვროდნენ. ხალხი ბრბოებად მიდიოდა, რათა თაყვანი ეცა ხატისთვის. ღვთის ამგვარი მოწყალებით გახარებული მოსახლეობა ისწრაფოდა, რომ სამლოცველო აეგო და ივერიის ღვთისმშობლის ხატი მასში დაებრძანებინა.

გარკვეული დროის შემდეგ, 1798 წელს მოზდოკში, გამოჩინების ადგილას აიგო ეკლესია, სადაც ხატი იქნა დაბრძანებული. ზეციურ დედოფალს ავადმყოფობის და უბედურების დროს მიმართავს ყველა: მართლმადიდებლები, სომხები, კათოლიკები, ჩერქეზები და ოსები. უდიდესი სასწაულების გამო განადიდებენ მას, სანთლებს ანთებენ და სავედრებელ ლოცვას აღავლენენ. ხალხში არსებული გადმოცემის მიხედვით, 1840 წელს, როცა შამილი მოზდოკთან იყო მისული, მას და მის ჯარს თეთრად მოსილი ქალი გამოეცხადა და ქალაქზე თავდასხმა აუკრძალა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ღვთისმშობლის სასწაულმოქმედი ხატები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ივერიის ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ხატის ასლები და მისი სახელობის ტაძრები საქართველოში

ლიტერატურა
----------

* *„ღვთისმშობლის მიწიერი ცხოვრება და მისი სასწაულმოქმედი ხატების ისტორია". გვ. 117-118. თბილისი 2001 წ.*
**ვარდისუბნის სამების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღავით. მოგვიანებით, შესაკეთებლად გამოუყენებიათ აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

ეკლესიის იატაკი, მიწის დონესთან შედარებით, დაახლოებით 0,5 მეტრით დაბლაა, რის გამოც, შიგნით, კარის წინ, საფეხურია მოწყობილი. შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი, ოდნავ ნალისებრი ფორმის აფსიდით, რომელშიც ერთი, თაღოვანი სარკმელი და ორი, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა, სარკმლის აქეთ-იქით. აფსიდის დასავლეთ ნახევრის იატაკი დარბაზის იატაკის დონეზეა, აღმოსავლეთ ნახევრისა კი საფეხურითაა შემაღლებული. ამ ნაწილშია მოთავსებული ნახევარწრიული ტრაპეზი, რომელიც სარკმლის ქვემოთ, კედელზეა მიდგმული. თვით ტრაპეზი სწორკუთხა, დგას ოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ბაზაზე. აფსიდი გადახურულია კონქით, დარბაზი კი ცილინდრული კამარით. შიგნით ეკლესია შელესილია. XX საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 211-212.
**მოზდოკის რაიონი** (ოს. Мæздæджы район) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული და მუნიციპალიტეტი (მუნიციპალური ოლქი), რომელიც შედის ჩრდილოეთ ოსეთის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი მოზდოკი.

გეოგრაფია
---------

მოზდოკის რაიონი მდებარეობს რესპუბლიკის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე თერგის ორივე ნაპირზე. რაიონის ტერიტორია შეადგენს 1071.12 კმ².

მას ესაზღვრება დასავლეთით ყაბარდო-ბალყარეთი ტერსკისა და პროხოლდენსკის ოლქები, ჩრდილოეთით სტავროპოლის ტერიტორიის კურსკის ოლქი, აღმოსავლეთით ჩეჩნეთის ნადრეჩნიკის ოლქი, აღმოსავლეთით მალგობეკის რაიონი და სამხრეთით - კიროვის რაიონი.

ზონალური ზონირების მიხედვით, რაიონის ტერიტორია იყოფა ორ ზონად - დაბლობად და მთისწინეთად. რეგიონის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს პრიტრეჩნაიას დაბლობი. 

რაიონში ჰიდროგრაფიული ქსელი ძირითადად წარმოდგენილია მდინარე თერგითა და მისი მარჯვენა შენაკადით კურპით, რომელიც ნაწილობრივ მიედინება რეგიონის დასავლეთ საზღვარზე. გარდა ამისა, რაიონში არის მრავლად ჰიდრორესურსი, რომელთაგან მთავარია ტერსკო-კუმსკის არხი, ლენინის არხი, მალოკაბარდინსკის არხი, ნადრეკეჩნის არხი, ყიზილარის არხი და ა.შ.

ეკონომიკა
---------

რაიონის ტერიტორიაზე არის განთავსებული ნავთობსადენისა და გაზსადენების, ნავთობის საცავების, ბენზინგასამართი სადგურების, საწვავის და საპოხი მასალების საწყობები. 

ქალაქ მოზდოკის მახლობლად, მოქმედებს მოზდოკის აეროპორტი და და რამდენიმე სამხედრო ნაწილი.

სოფლის მეურნეობა
----------------

მოზდოკის რაიოში სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფართობია 83,974 ჰექტარი, რომელთაგან სახნავია 69,289 ჰექტარი. აქ მოჰყავთ ქერი, ხორბალი, სამრეწველო კულტურები (ყურძენი, მზესუმზირა და ა.შ.). კერძო სექტორში ძირითადად ბოსტნეული იზრდება: პომიდორი, კიტრი, ხახვი, რომელიც ექსპორტზე სხვა რეგიონებში გააქვთ.

რეგიონში მოქმედებს 7 კოლექტიური მეურნეობა, 5 სახელმწიფო მეურნეობა და ასევე 2 სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი.

განათლება
---------

ამ მხრივ მოზდოკი ერთ-ერთ განვითარებულ რაიონად ითვლება, აქ განთავსებულია: 30 საერთო ბიბლიოთეკა, 2 ბავშვთა ბიბლიოთეკა, 12 საბავშვო ბაღი, 35 საშუალო სკოლა, ზოგადი პანსიონი, პანსიონის სკოლა სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვებისთვის, 3 სამუსიკო სკოლა, 1 ხელოვნების სკოლა, 4 სპორტული სკოლა, სოფლის მეურნეობის სამრეწველო კოლეჯი, მოსკოვის ეკონომიკისა და სამართლის აკადემია (მოზდოკის ფილიალი), მოზდოკის მექანიკისა და ტექნიკის კოლეჯი, 2 საკვირაო სკოლა, კულტურის სასახლე (მოზდოკში) და ბავშვთა შემოქმედების სახლი (მოზდოკში).

სატრანსპორტო ქსელი
------------------

საგზაო ქსელი კარგად არის განვითარებული, დასავლეთიდან აღმოსავლეთით არის ჩრდილოეთ კავკასიის რკინიგზის პროხოლნაია -ყიზლარის ფილიალი და მაგისტრალი, რომელიც გეორგიევსკიდან ყიზლიარში მიდის. მოზდოკის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს სამხედრო აეროპორტი.

უნდა აღინიშნოს, რომ თითქმის ყველა დასახლებას აქვს გამართული რეგულარული კომუნიკაცია ქალაქ მოზდოკთან.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მოზდოკის რაიონი დაარქივებული 2012-07-31 საიტზე Wayback Machine.
**მოზამბიკი** (პორტ. Ilha de Moçambique) — კუნძული მდებარეობს მოზამბიკის სანაპიროზე, ქვეყნის ჩრდილოეთით. ასევე ეწოდება ქალაქსაც ამ კუნძულზე. კუნძულის სახელწოდებით მიიღო თავისი დასახელება კოლონიამ, ხოლო შემდგომში ქვეყანამაც. 1991 წლიდან კუნძული და ქალაქი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

გეოგრაფია
---------

კუნძული მდებარეობს ინდოეთის ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, აფრიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე. კუნძულის სიგრძე 3 კილომეტრია, ფართობი კი 1,5 კვ.კმ. მოსახლეობის რაოდენობა 54 135 ადამიანია (2005 წელს, უპირატესად მაკუა). მოსახლეობის სიმჭიდროვე 36.210 ადამიანი კვ./კმ-ზე (2005 წლისათვის). კუნძული განიცდის ჭარბმოსახლეობას. ადმინისტრაციულად ის შედის ნამპულას პროვინციაში. აფრიკის კონტინენტისაგან კუნძული გამოყოფილია კილომეტრიანი სიგანის სრუტით.

ისტორია
-------

მოზამბიკის კუნძული გამოიყენებოდა ჯერ კიდევ ადრეულ შუასაუკუნეებში არაბი და სპარსელი ვაჭრების მიერ. პორტუგალიელმა ვასკო და გამამ ევროპელთაგან პირველმა მოინახულა 1498 წელს კუნძული, რომელსაც მაშინ მართავდა შეიხი მუსა ბენ მბიკი (რომლის სახელისგანაც წარმოიშვა სიტყვა მოზამბიკი). 1506 წელს პორტუგალიელებმა კომანდორების ტრისტან და კუნიას და აფონსო ალბუკერკის მეთაურობით დაიპყრეს კუნძული და ქალაქი. 1508 წელს კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში იყო აშენებული ფორტი სან-სებასტიანი, რომლისთვისაც სამშენებლო მასალები ალბუკერკის მითითებით იგზავნებოდა ევროპიდან.

მოხერხებული გეოგრაფიული მდებარეობის წყალობით კუნძული მოზამბიკი იყო რეგიონის უდიდესი ნავსადგური. რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში შემოსავლის მთავარი წყარო იყო მონებით ვაჭრობა. XIX საუკუნის ბოლოს ქალაქი მოზამბიკი იყო პორტუგალიის გენერალ-გუბერნატორის და კათოლიკური ეპისკოპოსის რეზიდენცია, აქ იმყოფებოდა საკონსულოები რიგი ევროპული ქვეყნებისა. აშენებული იყო გუბერნატორის სასახლე, ტაძარი, საბაჟოს შენობა, დიდი მაღაზიები გერმანელი, ფრანგი და შვეიცარიელი ვაჭრებისა. ქალაქი იყოფოდა ორ ნაწილად ევროპულად და ადგილობრივად. 1898 წლამდე ქალაქი მოზამბიკი წარმოადგენდა მოზამბიკის კოლონიის ადმინისტრაციულ ცენტრს, შემდეგ დედაქალაქი იყო გადატანილი ლორენსუ-მარკიშში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მოზამბიკის ქალაქები

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მოზამბიკში მოზამბიკის დროშა |
| --- |
|  |
| 
კ. მოზამბიკი |

 |
**ვილენ ეგიაზაროვი** (დ. 31 მარტი, 1933, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

ბიოგრაფია
---------

1957 წელს დაამთავრა ლენინგრადის სამხედრო–სამედიცინო აკადემიის ექიმთა მომზადების ფაკულტეტი.

1957–1960 წლებში იყო საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირში სამხედრო საჰაერო ძალების ექიმი–თერაპევტი; 1963–1966 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ფაკულტატური თერაპიის კათედრის ასპირანტი; 1971–1979 წლებში მუშაობდა მე–7 საავადმყოფოს ექსპერიმენტული და კლინიკური თერაპიის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის უმცროს და უფროს მეცნიერ თანამშრომლად; 1979 წლიდან ქალაქის მე–7 საავადმყოფოს კლინიკურ ორდინატორად, რესპუბლიკური სამეცნიერო–პრაქტიკული რევმატოლოგიური ცენტრის უფროსი მეცნიერ–თანამშრომელი. ავტორია 50 სამეცნიერო ნაშრომის. ექიმი–რევმატოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი.

საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „მეორადი არტერიალური ჰიპოტონიები წყლულოვანი დაავადების და ქრონიკული გასტრიტის დროს", დაიცვა 1969 წელს.

ლიტერატურა
----------

* ვინ ვინაა თანამედროვე ქართულ სამედიცინო მეცნიერებაში : თანამედროვე ქართველ მედიკოსთა ბიოგრაფიული ენციკლოპედია. თბ. 2000. გვ. 97

რესურესბი ინტერნეტში
--------------------

* ვილენ ეგიაზაროვი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ვარდნილჰესების კასკადი**, *ვარდნილჰესები* — ჰიდროელექტროსადგურთა კასკადი საქართველოში, გალის რაიონში. შედის ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების კასკადის შემადგენლობაში. შედგება ოთხი შედარებით ნაკლები სიმძლავრის ჰესისგან (ვარდნილჰესი-I, ვარდნილჰესი-II, ვარდნილჰესი-III, ვარდნილჰესი-IV). აშენებულია ენგურჰესის გამომყვან არხზე, მდინარე ენგურის ძირითადი ჩამონადენის გადაგდებით მდინარე ერისწყლის კალაპოტში. საერთო საპროექტო დადგმული სიმძლავრეა 340 მეგვტ, ხოლო ელექტროენერგიის საშუალო წლიური საპროექტო გამომუშავება — 1111 მილიონი კვტ·სთ.

ვარდნილჰესი-I
-------------

ვარდნილჰესი-I ექსპლუატაციაში შევიდა 1971 წელს. მდებარეობს მდინარე ერისწყალზე, ქალაქ გალის ჩრდილოეთით. ჰესის ძირითადი ნაგებობებია: ადგილობრივი მასალებისაგან აშენებული კაშხალი (სიგრძე – 890 მ, სიმაღლე – 57,5 მ, სიგანე თხემზე – 10 მ), რომელიც წარმოქმნის გალის წყალსაცავს; კაშხალთან მიმდებარე მიწისზედა ჰესი, სამშენებლო გვირაბი, რომლის სიგრძეა 517,5 მ, წყალმიმღები და წყალსაშვი ნაგებობები, გამომყვანი არხი, 110 კვ და 220 კვ ძაბვის ქვესადგური. ვარდნილჰეს-I-ში დადგმულია 3 ვერტიკალური ჰიდროაგრეგატი, საპროექტო დადგმული სიმძლავრეა 220 მეგვტ, მაქსიმალური დაწნევა – 64,5 მ, ელექტროენერგიის საშუალო წლიური საპროექტო გამომუშავება – 730 მილიონი კვტ·სთ.

ვარდნილჰესი-II, -III და -IV
---------------------------

ვარდნილჰესი-II, ვარდნილჰესი-III და ვარდნილჰესი-IV მდებარეობს ვარდნილჰეს-I-ის ქვემოთ (5,5; 10,1 და 14,9 კმ-ზე შესაბამისად). ექსპლუატაციაში შევიდა 1971–1972 წლებში. სამივე ჰესს აქვს ერთნაირი დაწნევა (11,2 მ). თითოეული მათგანი შედგება ორ-ორი ჰორიზონტალური კაფსულური ტიპის ჰიდროაგრეგატისაგან. სამივე ჰესის ჯამური სიმძლავრეა 120 მეგვტ (თითოეულის 40–40 მეგვტ), ელექტროენერგიის საშუალო წლიური გამომუშავება – 381 მილიონი კვტ·სთ (თითოეულის 127 მილიონი კვტ·სთ).

1999 წლის 29 დეკემბრიდან ვარდნილჰესების ბაზაზე შეიქმნა შპს „ვარდნილჰესების კასკადი".

ვარდნილჰესების მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგია
-------------------------------------------------

| წელი | ელექტროენერგია
(მლნ. კვტ·სთ) |
| --- | --- |
| 1971 | 23,0 |
| 1975 | 33,5 |
| 1980 | 830,2 |
| 1985 | 706,0 |
| 1990 | 643,6 |
| 1995 | 363,4 |
| 2000 | 487,5 |
| 2005 | 425,0 |
| 2010 | 717,3 |
| 2013 | 648,8 |

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჰიდროელექტროსადგურები საქართველოში

ლიტერატურა
----------

* *ჩომახიძე დ.*, ვარდნილჰესების კასკადი // ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 3, თბ. 2014.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ორგენერგომშენი | ვარდნილჰესი.

სქოლიო
------

1. ↑   Гидроэлектростанции Грузии. — М.: Внешторгиздат, 1989. — 47 c.
**ვარდისუბნის საცხოვრებელი კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, დაახლოებით 3-3,5 კილომეტრზე, მცირე ქანობის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლი შედგება ორი, თანადროული ნაწილისგან, ოთკუთხა კოშკისგან მასზე სამხრეთიდან მიშენებული გალავნისგან, რომელიც კოშკის წინ 100-120 კვადრატული მეტრის ფართობისაა, სწორკუთხა მოხაზულობის მონაკვეთს ფარგლავს. 

კოშკი და გალავანი ისეა განლაგებული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. ფერდობის დახრილობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთითაა, ტის გამოც ეზოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი და გალავნის სამხრეთ კედელი საყრდენი კედლის ფუნქციას ასრულებს. კოშკი ორი სართულის სიმაღლეზე დგას. გეგმოთ კვადრატულია და ზემოთკენ სწორხაზოვნად ვიწროვდება. საშენ მასალად რიყის ქვაა გამოყენებული. კუნსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასველი აღმოსავლეთ კედელში, ერთი სართულის დონეზეა, კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან ხის, ბრტყელი გადახურვა აქვს. სართულის თითოეულ კედელში ორ-ორი, თაღოვანი ნიშაა, რომელშიც თითო-თითო, სათოფურია გაჭრილი. დასავლეთ კედელში სათოფურიან ნიშებს შორის, სამხრეთ ნიშების მსგავსი, უსათოფურო ნიშაცაა. თითო, მცირე სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი შესასვლელის გვერდებზე. იატაკის დონეზე ჩრდილოეთ კედელში გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. სართული გადახურულია აგურით ნაწყობი, შეკრული კამარით. კამარის აღმოსავლეთ მონაკვეთში დატანებულია II სართულზე ასაძვრომი ხვრელი, როლმელიც II სართულის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილ მაღალ, განიერ ნიშაში ადის. სართულის დანარჩენ კედლებში ორ-ორი, თითო სათოფურიანი ნიშაა. ნათგან დასავლეთ ნიშებს შორის ბუხარია, სამხრეთ ნიშებს შორის კიეზოში ჩასასვლელი, ვიწრო კარი ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ნისკარტა სამოდის მსგავსი ხვრელობია. სართული გადახურული იყო აგურით ნაწყობი, ვარსკვლავისებრი კამარით, რომლისაგანაც მცირე ნაწილებიღაა დარჩენილი. გალავანი სამხრეთ-ჩრდილოეთითაა მიმართულებითაა წაგრძელებული, ნაშენია რიყის ქვით და მთელ პერიმეტრზე ნალესობით გამოყვანილი, ორფერდა დაბოლოება აქვს. შიგნიდან გალავანი შელესილია. ნალესობაზე ქაფჩის წვერით ერთმანეთზე გადაბმული, უსწორო ნახევარწრეებია გამოყვანილი, რომლებიც კედლის ზედაპირზე ერთმანეთისგან გარკვეული ინტერვალით დაცილებულ, თარაზულ ზოლებს ქმნის.

შესასვლელი გალავნის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, კოშკის გვერდით. შესასვლელის წირთხლებში შემორჩენილია საურდულე ხვრელები. სამხრეთი კედლის შუაში მოწყობილია მცირე, შეისრულთაღიანი ნიშა. მსგავსი ორ-ორი ნიშა, გრძივ კედლებშიცაა. გალავნის დასავლეთ კედელში, სამხრეთ კიდესთან, თიხის მილი შემოდის.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 212.