recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ქ. ჩხეტიანი და მისი მეუღლე — ევგენია პლეშჩეევა
**ქრისტეფორე პავლეს ძე ჩხეტიანი** (დ. 11 მარტი, 1873, ცაგერი, — გ. 1933) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-მაიორი (1918).

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ქუთაისის გუბერნიის გლეხის ოჯახში. დაამთავრა ამიერკავკასიის სასწავლო სემინარია, შემდეგ — ოდესის ქვეით იუნკერთა სასწავლებელი (მე-2 თანრიგით). 1894 წლიდან ირიცხებოდა სამხედრო სამსახურში. 1899 წელს მიიღო პოდპორუჩიკის, 1903 წელს — პორუჩიკის, 1907 წელს — შტაბს-კაპიტნის, 1913 წელს — კაპიტნის წოდება. მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიის ომში (1904-1905) და I მსოფლიო ომში (1914-1918). მსახურობდა ვლადიკავკაზის 152-ე ქვეით პოლკში, შემდეგ — კავკასიის მე-3 სასაზღვრო ქვეით პოლკში. 1915 წელს მიიღო პოლკოვნიკის წოდება. 1918 წლიდან მსახურობდა საქართველოს ჯარში. 1918 წლის დეკემბრის სომხეთ-საქართველოს ომში სახალხო გვარდიის რაზმის უფროსი შულავერის ფრონტზე. იმავე წელს მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება. 1919-1921 წლებში გენერალ გ. კვინიტაძის მიწვევით მუშაობდა თბილისის სამხედრო სკოლაში (კლასების ინსპექტორი). 1921 წლის თებერვალ-მარტში საბჭოთა რუსეთთან ომის დროს მონაწილეობდა კოჯორ-ტაბახმელის ბრძოლებში. 26 თებერვალს, თბილისიდან უკანდახევის შემდეგ, დაინიშნა არმიის ზურგის უფროსად და გორის მაზრის გენერალ-გუბერნატორად. 1921 მარტიდან ემიგრაციაში იყო. მოგვიანებით სამშობლოში დაბრუნდა. გარდაიცვალა და დაკრძალულია ბათუმში. დაკრძალვის ადგილი უცნობია. 

დაჯილდოებული იყო წმ. სტანისლავის II (1915), წმ. ანას III (1915), წმ. გიორგის IV (1917, ქანიქისის მთასთან 1916 წლის 9 აგვისტოს ბრძოლაში თავის გამოჩენისთვის) ხარისხის ორდენები, გიორგის იარაღით (ოქროს იარაღი „მამაცობისთვის", 1916, 1914 წლის 8 ნოემბერს სოფ. მოსტკისა და სუხოჩასის რაიონებში ბრძოლებში თავის გამოჩენისთვის).

ლიტერატურა
----------

* *ბახტაძე მ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 507.;
* *გოგიტიძე, მ. ბეჟიტაშვილი, გ.*, „სამხედრო ფიცის ერთგულნი", თბილისი, 2015. — გვ. 102, ISBN 978-9941-0-7386-1.
* (რუსული) Гогитидзе, Мамука (2007), Военная элита Кавказа: Генералы и адмириалы из Грузии, т. 1. Научно-исследовательский центр истории грузинско-кавказских отношении.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქრისტეფორე ჩხეტიანი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**შვედეთის ფოსტა, Posten AB** (შვედ. Aktiebolaget Posten — სააქციო საზოგადოება *Posten*) — შვედური საფოსტო ოპერატორი და ერთადერთი ორგანიზაცია შვედეთში, რომელიც საფოსტო მომსახურებას მთელი ქვეყნის მასშტაბით ახორციელებს.

საფოსტო ყუთები *Posten AB*

ისტორია
-------

შვედეთში საფოსტო მომსახურება 1636 წელს აქსელ ოქსენშერნამ დააფუძნა და „სამეფო საფოსტო მომსახურება" (Kungliga Postverket) უწოდა.
2009 წლის 24 მაისს *Posten AB* დანიურ *Post Danmark*-თან გაერთიანდა ჰოლდინგ *Posten Norden AB*-ს ჩამოსაყალიბებლად.

თანამედროვეობა
--------------

1994 წლიდან *Posten* სააქციო საზოგადოებაა და 100%-ით შვედეთის სახელმწიფოს, კონკრეტულად კი, ენერგეტიკისა და კომუნიკაციების სამინისტროს ეკუთვნის. 2008 წლიდან მხოლოდ ცხრა საფოსტო ტერმინალი მოქმედებს, მანამდე არსებული ტერმიანელბი ამჟამად ლიკვიდირებულია. 2001 წლიდან ფეხს იკიდებს ციფრული მარკების სისტემა.

საფოსტო ფურგონი სანდსვალში

შტაბ-ბინა
---------

სააქციო საზოგადოების სათავო ოფისი შემდეგ მისამართზეა:

> 
> Terminalvägen, 10500 Stockholm, Sweden
> 
> 
>

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* About Posten. *Posten.se*. Posten AB. ციტირების თარიღი: 2010-12-04.
* Financial information. *Posten.se*. Posten AB. ციტირების თარიღი: 2010-12-04.
**ილიუხინის სახელობის უფსკრული** — კარსტული მღვიმე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გაგრის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს არაბიკის კირქვულ მასივზე, მდინარე ჟოეკვარის ტროგული ხეობის ზემო წელში. მორფომეტრიული მონაცემებით შედის საქართველოს 1000 მ-ზე ღრმა კარსტული უფსკრულების პირველ ათეულში.

მღვიმის ზედა ნაწილი გამომუშავებულია ზედაიურულ კირქვებში. სიგრძე 8953 მ, საპროექტო სიგრძე 5890 მ, სიღრმე 1286 მ, საერთო მოცულობა 34000 მ³. უფსკრული ერთმანეთისაგან საკმაოდ დაშორებული ორი ჩასასვლელით („პეროვსკაია" და „ვოლჩია") იწყება, 220 მ სიღრმეზე ოთხად იტოტება, შემდეგ სამი მათგანი ნაზვავით იხშობა, ხოლო ძირითადი მაგისტრალი 1240 მ-ზე სიფონური ტბით მთავრდება. უფსკრულის შორეულ ნაწილში არის დარბაზი, რომლის სიგრძეა 250 მ, სიგანე 80 მ, სიმაღლე 270 მ. ცალკეულ დარ­ბაზ­ში ჭარბადაა ­მძლავრი კალციტოვანი ქერქის ნამტვრევები. „პეროვსკაიას" შესასვლელის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 2369 მ, ხოლო „ვოლჩიას" შესასვლელის სიმაღლე დაახლოებით 2350 მ.

აქვს ნივალურ-წვიმის ინფილტრაციული კვება; სიღრმესთან ერთად მატულობს კონდენსაციური წყლების სიდიდეც. პირველი მუდმივი ნაკადი ჩნდება 180 მ-ის სიღრმეზე, რომელიც 287 მ-ზე გაუვალ ნაპრალში იკარგება. მეორე ნაკადი ზედაპირიდან 300 მ-ისა და 540 მ-ის სიღრმეზე გამოდის, იერთებს რამდენიმე წვრილ შენაკადს, იკარგება ნაპრალში და ხელახლა ჩნდება 590 მ-ზე. 720 მ-ზე იგი ერთვის შედარებით დიდ ნაკადს. შემდგომ ნაკადი იერთებს 3 შენაკადს. 800 მ-ზე ნაკადს ერთვის ახალი შენაკადი. 975 მ-ზე ნაკადი გადის ნახევარსიფონში, ხოლო 980 მ-ზე ფართო სიფონში. შემდეგ მიემართება უფსკრულის გაურკვეველ ნაწილში და 1230 მ-ზე კვლავ ჩნდება სიღრუის ცნობილ ნაწილში ვიწრო ნაპრალიდან. 860 და 735 მ-ზე გვხვდება ტბები. უფსკრულში უხვადაა სიფონური მონაკვეთები, რომელთაგან ზოგიერთი შეუსწავლელია.

უფსკრულში ჰაერის ტემპერატურა სიღრმესთან ერთად იცვლება 0–1°C-დან (ზედაპირთან) 3–4°C-მდე (ფსკერულ ნაწილში). წყლის ტემპერატურა გრიფონში 720 მ სიღრმეზე 2°C-ია, წყლის ტემპერატურა 1240 სიღრმეზე 3,6°C.

უფსკრულში ჭარბობს ჩამონაზვავ-გრავიტაციული დანალექები. გვხვდება აგრეთვე სეისმო-გრავიტაციული დანალექებიც. 1984 წლის ექსპერიმენტით დადასტურდა უფსკრულში გამდინარე ნაკადის კავშირი კარსტულ მდინარე რეპრუასთან.

„პეროვსკაიას" ჩასასვლელი მი­კვლეულია სა­ქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სპელეოლოგიური საბჭოს (ხელმძღვანელი თამაზ კიკნაძე) და მოსკოვის საქალაქო სპელეოსექციის (ხელმძღვანელი ვლადიმერ ილიუხინი) გაერთიანებული ექსპედიციის მიერ 1980 წელს. 1982 წელს აღმოაჩინეს მეორე შესასვლელი — „ვოლჩია", ხოლო ვლადიმერ ილიუხინის (1934–1982) ტრაგიკული გარდაცვალების შემდეგ, მთელ სისტემას ილიუხინის სახელობის უფსკრული ეწოდა.

სქოლიო
------

1. 1 2  კუკური წიქარიშვილი. საქართველოს კარსტული მღვიმეები, თბ. 2013, გვ. 52
2. 1 2 3  ზ. ტატაშიძე, კ. წიქარიშვილი, ჯ. ჯიშკარიანი. საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრი, თბ. 2009
3. 1 2 3 4  Кадастр пещер СССР, ВИНИТИ, 1986 г. с. 117–119.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **კოპიტი (აფხაზეთი)**. |

**იფანი**, *კოპიტი* (ლათ. Fraxinus) — ფოთოლმცვივანი ხეების გვარი ზეთისხილისებრთა ოჯახისა. არქტომესამეული (თურღაის) ფლორის მეზოთერმული პერიოდის რელიქტი. 

მისი 67 სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ (იშვიათად ტროპიკული და სუბტროპიკული) სარტყელში. საქართველოში — 3, ესენია: ჩვეულებრივი იფანი (ლათ. Fraxinus exelsior) — 30-40 მ-მდე სიმაღლის სწორტანიანი ხე. 

გვხვდება საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში. კარგად ხარობს დაბლობისა და მთის შუა სარტყლის მეზოფილური ტყეების ნათელ უბნებში ფართოფოთლოვან ჯიშებთან ერთად. მთებში |ზღვის დონიდან 1800-2000 მ-მდე გვხვდება; თუთუფოთოლა იფანი (ლათ. Fraxinus coriariaefolia) — იზრდება კახეთისა და თუშ-ფშავ-ხევსურეთის ტყეებში. გვხვდება გაველურებულადაც (თბილისში - ხუდადოვის ტყეში); მახვილნაყოფა იფანი (ლათ. Fraxinus oxycarpa) — უმთავრესად დასავლეთ საქართველოს ტყეებშია გავრცელებული; რგავენ კიდეც (თბილისის მიდამოები). გარდა ამისა, საქართველოში იფნის 24 ეგზოტიკური სახეობა იზრდება. იფნის მერქანი მაღალხარისხოვანია; ქერქი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ფოთოლი — ვიტამინებს და ეთეროვან ზეთებს. იყენებენ ბაღ-პარკების, ტყე-პარკებისა და ქუჩების გასამწვანებლად.

ლიტერატურა
----------

* *იმედაძე მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 284.
**ქრისტეფორე რაჭველიშვილი** (დ. 1894 — გ. 1 იანვარი, 1937) — ქართველი ფილოლოგი, ისტორიკოსი და პოლიტიკური მოღვაწე. დახვრიტეს საბჭოთა რეპრესიების დროს.

დაიბადა სოფ. სხვავაში (ახლანდ. ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი). 1913 წელს დაამთავრა თბილისის სათავადაზნაურო გიმნაზია და სწავლა განაგრძო ხარკოვის უნივერსიტეტში, მაგრამ სტუდენტთა მანიფესტაციაში მონაწილეობისათვის გარიცხეს და დააპატიმრეს, შემდეგ კი გაგზავნეს თავისუფალ გადასახლებაში. 1917 წელს დაამთავრა ოდესის უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტი და დაბრუნდა სამშობლოში. 1917–1919 წლებში იყო საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრი; საქართველოს სოციალ-ფედერალისტური პარტიის წევრი; საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების 1918 წლის 26 მაისის აქტის ერთ-ერთი ხელმომწერი. მონაწილეობდა აფხაზეთში ეროვნული საბჭოს მიერ გაგზავნილ სპეციალურ დელეგაციაში. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ (1921 წ.) იყო ბოლშევიკური რეჟიმის ოპოზიციაში, მემარჯვენე ფედერალისტთა იატაკქვეშა ორგანიზაციის წევრი. 1923 ნოემბ.-1924 ივნ. დაპატიმრებული იყო. შემდეგ პოლიტიკას ჩამოშორდა და ეწეოდა სამეცნიერო-პუბლიცისტურ მოღვაწეობას. დახვრიტეს 1937 წ. 

ქრისტეფორე რაჭველიშვილი სხვადასხვა დროს მუშაობდა სახელგამში, ჟურნალ „ლიტერატურული მემკვიდრეობის" რედაქციაში, „ქართული სიტყვიერების საუნჯის" კოლეგიის წევრად, ენობრივი ნორმების დამდგენ სახელმწიფო კომისიაში. „რაჭველის" ფსევდონიმით სისტემატურად აქვეყნებდა სტატიებს გაზეთებში: „ცნობის ფურცელი" და „სახალხო საქმე".

ქრისტეფორე რაჭველიშვილი ავტორია სამეცნიერო ნაშრომებისა: „საქართველოს ფეოდალიზმის ისტორია" (თბ. 1927), „ქართული სტამბის წიგნი" (თბ. 1934), „ილია ჭავჭავაძე" (თბ. 1937) და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 313.
* ქრისტეფორე რაჭველიშვილის ბიოგრაფიისათვის // „ამირანი" XIX / ლ. ზ. ურუშაძე. - თბ. 2008. - გვ. 107-111.
* ქრისტეფორე რაჭველიშვილი ოჯახში და საზოგადოებაში // „ქარვის კრიალოსანი": მოგონებანი ქრისტეფორე რაჭველიშვილსა და მისი მეგობრების შესახებ / ბ. რაჭველიშვილი. - თბ. 2010. - გვ.6-18.
* აუდიენცია ლავრენტი ბერიასთან // „ქარვის კრიალოსანი": მოგონებანი ქრისტეფორე რაჭველიშვილსა და მისი მეგობრების შესახებ / ბ. რაჭველიშვილი. - თბ. 2010. - გვ.24-42.
* საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)
**იკორთის ციხე** — გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ იკორთაში, ქ. გორიდან ჩრდილოეთით 20 კილომეტრზე, მდინარე მეჯუდის ხეობაში.

იკორთის ციხე მხოლოდ XVIII საუკუნეში იხსენიება რამდენიმეჯერ, მემატიანე სეხნია ჩხეიძის ცნობით 1732 წელს ლეკები დაესხნენ ქართლს და მტერი ქართველებმა სწორედ იკორთის ციხესთან გაანადგურეს. 1736 წელს ირანის შაჰს განუდგა შანშე ქსნის ერისთავი და იკორთას გამაგრდა. ნადირ-შაჰის მიერ გამოგზავნილი ჯარი ციხეს მიადგა, მაგრამ დამარცხდა. ერთი წლის შემდეგ იკორთა კვლავ ბრძოლის ეპიცენტრში მოექცა, მაგრამ ამჯერად დაეცა. საკმაოდ დაზიანდა ციხესიმაგრეც და გალავანიც.

ციხესიმაგრს ციტადელი განლაგებულია შემაღლებულ ბორცვზე, მისი წინა ნაწილი, რომელიც ეზოში გადიოდა ორიარუსიანია. ქვედა იარუსი ეზოს დონეზეა. ეზოს ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში დგას ოთხკუთხა კოშკი. ციხე ნაგებია კარგად როგორც კარგად გათლილი, ისე უხეშად დამუშავებული ქვით.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა (ცხინვალის რაიონი), თბ. 2002 წ. გვ. 96-97
**კეფირი** — ძროხის, თხის ან ცხვრის რძისგან რძემჟავური და სპირტის ფერმენტაციით მიღებული სასმელი. ფერმენტაციის განსახორციელებლად გამოიყენება გარკვეული, დაახლოებით ოცი სახეობის „კეფირის" ბაქტერიები და სოკოები. ერთგვაროვანი, თეთრი ფერის და მჟავე გემოთი. შეიცავს მცირე რაოდენობით ალკოჰოლს და ლაქტოზას - ლაქტოზის აუტანლობის მქონე ადამიანებს შეუძლიათ კეფირის გადამუშავება. ალკოჰოლის რაოდენობა მომზადების მეთოდზეა დამოკიდებული. გავრცელებულია უმეტესად პოსტსაბჭო სივრცეში.

ეტიმოლოგია
----------

სიტყვა კეფირი კავკასიური წარმოშობისაა, ადარებენ მსგავსი მნიშვნელობის მეგრულ, ოსურ და ყარაჩაი-ბალყარულ სიტყვებს. ზოგ წყაროში გვხვდება შედარება თურქულ და სპარსულ სიტყვებთან kaf ან kef - „ქაფი, ბუშტები".

ისტორია
-------

კეფირის გამოგონებას იბრალებენ ყარაჩაელები და ბარყალელები, მის სამშობლოდ „იალბუზის მიდამოები" ითვლება. კეფირი მზადდებოდა თხის ტყავის ტომრებში, რომლებსაც კართან კიდებდნენ და ერთი, ორი ან სამი ღამის განმავლობაში გარეთ ტოვებდნენ. გამსვლელები დასახმარებლად ტომარას ურტყავდნენ. პირველად მის სარგებელზე ჯანმრთელობისთვის განაცხადა ერთ-ერთმა თბილისელმა ექიმმა კავკასიელ ექიმთა საზოგადოებაში 1867 წელს.  შემდგომში დაიწყო კეფირის გავრცელება რუსეთში, შემდეგ საბჭოთა კავშირში და ჩრდილოეთ ევროპაში. სხვა ქვეყნებში კეფირი 21-ე საუკუნის დასაწყისში გავრცელდა. ლათინურ ამერიკაში კეფირი ცნობილია როგორც búlgaros - „ბულგარული სასმელი".

მომზადების წესი
---------------

ნებისმიერი ძუძუმწოვრის რძეში თავსდება ამჟავებული რძის ზედაპირზე წარმოქმნილი „კეფირის მარცვლები". ნაზავი ინახება სიბნელეში სინათლის აუტანელი ვიტამინების დასაცავად 12-24 საათის განმავლობაში, რის შემდეგაც ფერმენტაციის დროს გადიდებულ და გახლეჩილ მარცვლებს სასმელიდან უჟანგავი მილებით იღებენ. მიღებული პროდუქტი შეიძლება დაილიოს, გამოიყენოს კულინარიაში ან შეინახოს დამატებითი ფერმემტაციისთვის. სიმჟავის გამო არ შეიძლება მისი მეტალში შენახვა. ტაივანში შეძლეს კეფირის ლაბორატორიაში შექმნა - კვლევის შედეგად მას ჩვეულებრივი კეფირის მსგავსი ფიზიკური და ქიმიური თვისებები ჰქონდა.

კულინარიაში
-----------

კულინარიაში ფართოდ გამოიყენება, უმეტესად პოსტსაბჭო სივრცის ქვეყნების სამზარეულოში, ხშირად როგორც რძის ან ნაკლებად ხელმისაევდომი რძის პროდუქტების შემცვლელი ცხობაში, რძის კოქტეილებში, სმუზებში ან წვნიანებში. კეფირის წვნიანები მზადდება მთელ პოსტსაბჭოთა სივრცეში, განსაკუთრებით რუსეთსა („ოკროშკა") და ლიეტუვაში, ლიეტუვური კეფირის წვნიანი გავრცელებულია პოლონეთში როგორც chłodnik litewsk - „ლიეტუვური ცივი წვნიანი". კეფირისგან მზადდება ფერმენტირებული პური.

სარგებელი ჯანმრთელობისთვის
--------------------------

პირველად ამჟავებული რძის პროდუქტების შესწავლა მე-19 საუკუნეში დაიწყო. მაშინვე დადგინდა კეფირის სარგებლობა როგორც პრობიოტიკის. კეფირი კარგად მოქმედებს ნაწლავების მიკროფლორაზე, იმუნიტეტზე და ნივთიერებათა ცვლაზე. კვლევების შედეგად დადგინდა, რომ კეფირის მოხმარება ეხმარება ლაქტოზის აუტანლობის მქონე პირებს გაიუმჯობესონ ლაქტოზის გადამუშავება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 
*
**თხოთის მთის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ აღაიანის სამხრეთით, თხოთის მთის დაბლა კალთებზე, თბილის-გორის გზის მარცხენა მხარეს, ტერასებზე. თარიღდება lV-V საუკუნეებით. 1975 წელს, გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ნასტაკისის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. ბოხოჩაძე). გამოვლინდა 25 სამარხი. სამარხები ოთხი ტიპისაა: თიხის სარკოფაგები, აგურით ნაგები და მუხის ძელით გადახურული სამარხები, კატაკომბური სამარხები და ორმოსამარხები. 

თიხის სარკოფაგები დამზადებულია მსხვილმარცვლოვანი თიხისგან, გამომწვარია მოწითალოდ, არათანაბრად. მათ წაგრძელებული ოვალის ფორმა აქვთ (სიგრძე 1,5-2,1 მეტრი, სიგანე 0,6-0,7 მეტრი, კედლის სიმაღლე 0,32-0,4 მეტრი, სისქე 0,01-0,02 მეტრი), ახურავთ თიხისავე ბრტყელი სახურავი, რომლის გადმოკეცილი ნაპირები კარგად ჯდება სარკოფაგის კედლის წიბოზე. ძირზე დატანებული აქვთ 8-10 ნახვრეტი. სარკოფაგებს დგამდნენ ორმოში, ხოლო ზევიდან გარდიგარდმო აფარებდნენ ერთმანეთზე მიჯრით მიწყობილ მუხის 6-8 ძელს (სიგრძე საშუალოდ 1,3-1,4 მეტრი; დიამეტრი 0,3-0,4 მეტრი), რომლებსაც რიყის მოზრდილი ქვებით ამაგრებდნენ. 

აგურით ნაგები და მუხის ძელით გადახურული სამარხი მხოლოდ ერთი აღმოჩნდა. სამარხის გრძივი კედლები შეგდენილი იყო სამი, ხოლო განივი კედლები თითო კვადრატული აგურით (0,29x0,29x0,4 მეტრი), სახურავად გამოყენებული იყო ხის ძელი (სიგრძე 1,4 მეტრი, სიგანე 0,3 მეტრი). 

კატაკომბური სამარხებისთვის მიწა ამოღებულია 1,2-1,5 მეტრ სიღრმეზე. მის ჩრდილო კედელში სამარხის ძირთან გამოთხრილია დამატებითი ორმო, რომელშიც შესვენებულია მიცვალებული. ამ ორმოზე აფარებულია თავბოლოშექცევით ცერად დაყენებული 3-6 ბრტყელი კრამიტი, ხოლო პირველი ორმო ამოვსებულია მიწით. მიცვალებულს მიწა არ აყრია. 

გათხრილი სამარხების დიდ უმრავლესობას ორმოსამარხები შეადგენენ. დასაკრძალავი ორმოები უმეტეს შემთხვევაში ოვალური ფორმისაა (სიგრძე 1,2-1,8 მეტრი). ორმოსამარხები სამი სახისაა - მუხის ძელებით გადახურული, ქვის ფილებით გადახურული და მიწაყრილიანი სამარხები. გამოვლენილი ყველა სამარხი დამხრობილია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისაკენ. მიცვალებულები ასვენია სხვადასხვა პოზაში. დაკრძალვის გაბატონებული წესის დადგენა თუნდაც ერთი პერიოდის, IV ან V საუკუნეების სამარხების მიხედვით ვერ მოხერხდა. სამარხების დიდ უმრავლესობაში დადასტურებულია მიცვალებულის ზურგზე, გაშოტილი დაკრძალვა, ზოგ შემთხვევაში მიცვალებულებს ფეხები მუხლებში აქვთ მოხრილი, ზოგჯერ ხელები გულ-მკერდზე ან მუცელზე უწყვიათ, ხშირად გაჭიმული აქვთ ტანის გასწვრივ და ხელის მტევნები მენჯის ქვეშა აქვთ ამოდებული და ასე შემდეგ. დაკრძალვის ერთიანი წესი შეინიშნება კატაკომბურ სამარხებში, სადაც მიცვალებულები ძირითადად ზურგზე გაშოტილი წვანან, ფეხები მუხლებში აქვთ მოხრილი, ხოლო ხელები ტანის გასწვრივ უწყვიათ. რამდენიმე წყვილად სამარხებში ერთი მიცვალებული დაკრძალულია წარმართული, ხოლო მეორე - ქრისტიანული წესით. დაკრძალვის წესისა და სამარხეული ინვენტარის მიხედვით გამოიყოფა ორი ქრონოლოგიური ჯგუფი: IV საუკუნისა, რომელიც შეიცავს მდიდრულ ინვენტარს — ოქროს საიუველირო ნაწარმსა და მონეტებს; ასევე, V საუკუნისა, რომელიც შედარებით ღარიბულია ინვენტარით ან სრულიად არ შეიცავს სამარხეულ ინვენტარს.

ლიტერატურა
----------

* *მირიანაშვილი ნ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 137.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ქვემო ხანდაკის კოშკი**. |

**ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ საფონავთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 7,2 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. თაღოვანი კარი დასავლეთ კედელშია. პირველ სართულზე სამი ერთმაგი სათოფურია, ორი — ჩრდილოეთით, ერთი — დასავლეთით. სამხრეთ კედელში მაღალი ნიშია. ამ სართულს აგურით ნაწყობი გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. სამხრეთ-დასავლეთით, კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. მეორე სართულზე, სამხრეთით — ერთი ერთმაგი, ხოლო ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთითა და დასავლეთით — თითო ორმაგი სათოფურია. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. მესამე სართულის კედლები ნახევრად დანგრეულია. ფასადებს შემოვლებული აქვს რიყის ბრტყელი ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. კოშკი საყარაულო ყოფილა.

ლიტერატურა
----------

* *ნუცუბიძე ა.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 208.
**მაჰმუდ ყაზან-ყაენი** (დ. 5 ნოემბერი, 1271, აბესკუნი, მაზანდარანი — გ. 17 მაისი, 1304, ყაზვინი) — ირანის ილხანთა ანუ ჰულაგუიანთა დინასტიის მეშვიდე მბრძანებელი 1295-1304 წლებში. მან მიიღო ისლამი და იგი სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. ყაზან-ყაენი დაუახლოვდა ირანის სასულიერო და საერო არისტოკრატიას და თავისი ვეზირის რაშიდ ალ-დინის დახმარებით ადმინისტრაციული და ეკონომიკური რეფორმები გაატარა. რეფორმების შედეგად რამდენადმე მოწესრიგდა გადასახადთა გაწერა-აკრეფის საქმე, გამოცოცხლდა სოფლის მეურნეობა და ვაჭრობა-ხელოსნობა, დაიწყო სარწყავი არხების გაყვანა და დანგრეული ქალაქების აღდგენა. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა დედაქალაქ თავრიზის კეთილმოწყობას. ყაზან-ყაენმა მონღოლ მეომრებს იქტის წესით დაურიგა მიწები და დააკანონა გლეხთა მიწაზე მიმაგრება. ყაზან-ყაენის რეფორმებმა მწარმოებელი მოსახლეობის მდგომარეობა ერთგვარად შეამსუბუქა.

ყაზან-ყაენს მტრული ურთიერთობა ჰქონდა საქართველოს მეფე დავით VIII-სთან, არაერთხელ უხმო მას ურდოში, მაგრამ მეფე არ ეახლა. ყაენმა რამდენიმეჯერ გამოაგზავნა ლაშქარი დავითის ხელში ჩასაგდებად. ამ შემოსევებმა დიდი ზიანი მიაყენა ქვეყანას. 1299 და 1303 წლებში ყაზან-ყაენმა სამჯერ ილაშქრა სირიაში მამლუქთა წინააღმდეგ, მაგრამ წარმატება ვერ მოიპოვა.

ლიტერატურა
----------

* *კიკნაძე რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 608.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჰულაგუიანთა ილხანები |
| --- |
|  |
| 
ჰულაგუ-ხანი · აბაღა-ხანი · აჰმედ თოგუდანი · არღუნ-ხანი · ქეღათუ-ყაენი · ბაიდუ-ხანი · ყაზან-ყაენი · ოლჯაითუ-ყაენი  · აბუ საიდ ბაჰადურ-ხანი |

 |
დოდოს გამოქვაბული ეკლესიის ძირში (ფოტოს მარჯვნივ)
**თბილისის წმინდა დოდოს საყდარი** — თბილისში მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მეტეხის ეკლესიის ქვევით, სამხრეთისაკენ არის გამოქვაბული. ეს იყო წმინდა დოდო გარეჯელის დროებითი საცხოვრებელი სენაკი და სამლოცველო. ქართული ჰაგიოგრაფიული ძეგლების ცნობით, წმინდა დოდო იყო წმინდა დავით გარეჯელის ერთ-ერთი მოწაფე, კახელი თავადი, გვარად ანდრონიკაშვილი, რომელიც ბერად შედგომის შემდეგ გარეჯელ მამებს შეუერთდა. მან VI საუკუნის პირველ ნახევარში გარეჯის მრავალმთის სანახებში დააარსა მონასტერი, ე. წ. დოდოს რქა.

პლატონ იოსელიანი თბილისის სიძველეთა აღწერისას დოდოს საყდარზე წერს: „მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, მეტეხის მთის ძირში სამხრეთით მდებარეობს წმინდა დავითის ეკლესია, ერთ-ერთი 13 ასურელ მამათთაგანი, რომლებიც საქართველოში VI საუკუნეში მოვიდნენ. ის გამოკვეთილია კლდეში. ქრისტიანები მოდიან თაყვანის საცემად. არაა ცნობილი იქ ადრე იყო ეკლესია, თუ მხოლოდ სალოცავი". ამ მტკვრისპირა ქვაბულში, რომელშიც წმინდა მამა დავით გარეჯელი ცხოვრობდა, შემდეგ წმინდა დოდომ დაიდო ბინა. ქვაბულს დროთა განმავლობაში სახელი ეცვალადა „ჯოჯოს საყდარი" ეწოდა. შემორჩენილია გადმოცემა, რომ ამ ადგილზე, ძველ ავლაბარში ცხოვრობდა კაცი, რომელიც თურმე სასწაულებს ახდენდა, ერთი ხელის მოსმით თუ შეხებით ჭორფლს აქრობდაო. შესაძლოა წმინდა დოდოს ამბავი დავიწყებას მისცემოდა, დღესასწაულის სახელი დოდოობა გაუგებარი გამხდარიყო და შეცვლილიყო სიტყვით „ჯოჯოობა", – აღნიშნავს თ. ბერიძე დღესასწაული „ჯოჯოობა" თბილისში აღდგომის შემდგომ პირველ სამშაბათს ეწყობოდა. თბილისელი ქალები, განსაკუთრებით ქალიშვილები, აიღებდნენ შაქრის რამდენიმე ნატეხს დაქალაქის ძველუბანში – ავლაბარში, უფრო ზუსტად, ავლაბრის სამხრეთით, მტკვრის ნაპირზე მდებარე ძაღლის უბანში მიდიოდნენ. აქ, მტკვრის კბოდენაპირზე იმართებოდა — ჯოჯოობა. მორწმუნე ქართველი ქალები ლოცულობდნენ და თავიანთი სურვილების შესრულებას შესთხოვდნენ მამაზეციერს. ლოცვა-ვედრების შემდეგ ისინი თანწაღებულ შაქრის ნატეხებს უყრიდნენ მტკვრის ქარაფიან ნაპირზე ბინადარ ჯოჯოებს.

მიუხედავად იმისა, რომ ამ რიტუალს — ჯოჯოობას მრავალი მლოცველი ასრულებდა, მისი წარმოშობა XIX საუკუნის ქალაქელებს აღარ ახსოვდათ. ეს იყო ძველთბილისელთა ერთ-ერთი იმ მრავალ წესთაგანი, რომელნიც შთამომავლობას სახეცვლილებებით შემოენახა.

ლიტერატურა
----------

* მ. ქუთათელაძე, „თბილისის ტაძრები", ტ. I, თბ. 2010 გვ. 66-67
**კეტრისის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას თერგის მარცხენა ნაპიზე. ძველ კეტრისში. აგებულია XVII-XVIII საუკუნეებში, კოშკი გეგმით კადრატულია (5,6x5,7 მ) ექვსსართულიანი (სიმაღლე 13 მეტრი), ზემოთკენ ვიწროვდება. ნაგებია ფიქლის დიდი ქვებით. აქა-იქ გამოყენებულია ტუფის კვადრატებიც. კოშკის სართულშუა ხის გადახურვები ჩაქცეულია,

პირველი სართული ყრუკედლებიანია. კოშკში შესასვლელი, სამხრეთიდანაა მეორე სართულზე. კარი გადახურულია ორი მოზრდილი ქვით. წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. კარის ქვემოთ გამოშვერილია სამი ფიქლის ქვა, რომლებსაც ხის კიბე ეყრდნობოდა. კარის თავზე მცირე ოთხკუთხა ნიშია. აღმოსავლეთით მდებარე კედელში ორი სათოფურია, სამხრეთით და დასავლეთით კედლებში — თითო-თითო. 

მესამე სართულის სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში სამ-სამი სათოფურია, აღმოსავლეთისაში — ერთი. მეოთხე სართულზე, სამხრეთ კედელში, სამი სათოფურია, აღმოსავლეთისაში — ორი, ჩრდილოეთ კედელში — ერთი. მეხუთე სართულის ოთხივე კედლის ღერძზე სალოდეებია მოწყობილი. აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ სალოდეების გვერდებზე ორ-ორი სათოფურია. ერთი სათოფური სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია. მეექვსე სართული ბანია, რომლის კედელზე დაწყობილი ფიქლის ფილები გარედან თროსებრ შვერილს ქმნის.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 462-463.
**ჩიჩახვა ჩიბუხასებრნი** (ლათ. Thinocoridae) — მიწის ფრინველთა ოჯახი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. ცნობილია 2 გვარი (*Thinocorus*, *Attagis*) ორ-ორი სახეობით. მათი სხეულის სიგრძეა 18-დან (პატაგონიური ჩიჩახვა ჩიბუხა, *T. rumicivorus*) 30 სმ-მდე (წითურმუცელა ატაგისი, *A. gayi*), მასა შესაბამისად 50–60 გ და 300–400 გ. გარეგნულად მტრედს ჰგვანან: ტანი მომრგვალოა, თავი პატარა, ნისკარტი და ფეხები მოკლე. ნესტოები არ არის გამჭოლი, დაფარულია კანის სარქველებით. ფრთები გრძელი და მახვილი; ბოლო მოკლე, მომრგვალებული. წინა თითები გრძელია, უკანა თითი — მოკლე, წამოწეული. ჩიჩახვი კარგადაა განვითარებული (აქედან სახელწოდება). შეფერილობა ზევიდან შემნიღბველია (ბუმბულების მუქი ცენტრები შემოვლებულია ჟანგმიწოვანი ან ყავისფერი წვეროებით, რაც ქერცლისებრ მოხატულობას წარმოქმნის), მუცელი თეთრი ან წითურია. *Thinocorus*-ის გვარის მამლები დედლისაგან გამოირჩევიან მოცისფრო-რუხი ფერის მკერდით. ჩიჩახვა ჩიბუხასებრნი უმთავრესად ბინადრობენ სამხრეთ ამერიკის (ეკვადორიდან კუნძულ ცეცხლოვან მიწამდე) ცივი მთების (ზღვის დონიდან 5500 მეტრამდე) სტეპებსა და ნახევარუდაბნოებში; პატაგონიური ჩიჩახვა ჩიბუხა ბინადრობს ჩილეს მშრალ მთისწინეთებსა და სანაპიროებზე. იკვებებიან მცენარეების წყლიანი ვეგეტატიური ნაწილებით და თესლებით. მონოგამური ფრინველები არიან. ბუდე არაღრმა ორმოა, რომელიც ხმელი ბალახეული მასალებითაა ამოფენილი; დედალი საკვების ძიების დროს (1 საათამდე) ბუდეს ამ ბალახებით მალავს. დებს 4 ცალ მსხლის ფორმის კვერცხს; ინკუბაცია დაახლ. 26 დღე გრძელდება. ბარტყები ფრენის უნარს 7 დღეში იძენენ. გამრავლების სეზონის გარდა მომთაბარეობენ მცირე გუნდებად.

კლასიფიკაცია
------------

* ჩიჩახვა ჩიბუხა (*Thinocorus*)
	+ რუხთავა ჩიჩახვა ჩიბუხა (*Thinocorus orbignyianus*)
	+ პატაგონიური ჩიჩახვა ჩიბუხა (*Thinocorus rumicivorus*)
* ატაგისი (*Attagis*)
	+ მაგელანის ატაგისი (*Attagis malouinus*)
	+ წითურმუცელა ატაგისი (*Attagis gayi*)

ლიტერატურა
----------

* *Лоскот В. М.* ЗОБАТЫЕ БЕГУНКИ // Большая российская энциклопедия. т. 10. — М. 2008. — стр. 523.

სქოლიო
------

1. ↑  seedsnipes — ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი.
2. ↑  *კუტუბიძე მ.*, ფრინველების ნომენკლატურული ტერმინოლოგია, თბ.: „მეცნიერება", 1973. — გვ. 10, 169, 231.
**შუვალოვის სასახლე** (რუს. Шуваловский дворец) — ილია შუვალოვის სასახლე, რომელიც აგებულია ბაროკოს სტილში. იგი მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგში იტალიური ქუჩის კუთხეში და ქალქში მდებარე შუვალოვების სასახლეებიდან ერთ-ერთს.

ისტორია
-------

1727-1797 წლებში აღნიშნული მიწის ნაკვეთი ილია შუვალოვს. სასახლე შენდებოდა 1753-1755 წელებში არქიტექტორ ს. ი. ჩევაკინსკის მიერ. 1755 წლისთვის სასახლის აშენება უკვე დასრულებული იყო, სწორედ ამის შემდეგ აქ დასახლდა ივანე შუვალოვი, თავის მეუღლე გრაფინია მავრასთან ერთად. ამ შენობის სათავსოებში განთავსდა ივან ივანეს ძე შუვალოვის ნამუშევრების გალერეა. 1770-იანი წლების შუა რიცხვებში ინტერიერი ახალი მფლობელის, პრინც ალექსანდრე ვიაზემსკის დაკვეთით ხელახლა გადაკეთდა. 

XVIII საუკუნის მიწურულიდან 1917 წლამდე, შენობაში განთავსებული იყო რუსეთის იმპერიის იუსტიციის სამინისტრო, შემდეგ კი სახლი ეკუთვნოდა დროებით მთავრობას. 

აქ 1918 წლიდან, მოქმედებს სამედიცინო პრევენციის ცენტრი, ჰიგიენის მუზეუმი. მუზეუმში დაცულია ექსპონატები, რომლებიც ასახავენ და მოგვითხრობენ სწორედ ჰიგიენასთან დაკავშირებულ ამბებზე. 

სასახლე სრულად აერთიანებს ელისაბედისეული ბაროკოს ტიპურ მახასიათებლებს - ნათელი ფასადი, მოპირკეთება და გაფორმება. შენობის აშენების პროცესში გამოყენებულია სხვადასხვა სახის დეკორები, სვეტები, თაღები და მცირე ზომის სკულპტურები.

ლიტერატურა
----------

* Зодчие Санкт-Петербурга. XVIII век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1997. — 1021 с. — ISBN 5-289-01585-X.
* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX — начало XX века / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1998. — 1070 с. — ISBN 5-289-01586-8.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Шуваловский дворец
**თბილისის ტრანსავტომატიკა** — ეკოლოგიურად სუფთა სპეციალური ტრანსპორტისა და მისი მართვის ავტომატიზებული სისტემების სამეცნიერო-კვლევითი და საპროექტო-საკონსტრუქტორო ინსტიტუტი. იგი ექვემდებარება საქართველოს სახელმწიფო დარგთაშორის სამეცნიერო-ტექნოლოგიურ კომპლექსს "საქსპეცტრანსს". ინსტიტუტი დაარსდა 1980 წელს, საკონსტრუქტორო-ტექნოლოგიურ ბიუროს, "ტრანსპროგრესავტომატიკისა" და საპროექტო ბიუროს, "ბაგირგზაპროექტის" ბაზაზე. დაარსებიდან მისი დირექტორი და გენერალური კონსტრუქტორია საქართველოს საინჟირნო აკადემიის წევრი შ. ორჯონიკიძე. ინსტიტუტის სამეცნიერო კვლევის ძირითადი მიმართულებებია: მთიანი რეგიონებისთვის ეკოლოგიურად სუფთა ავტომატიზირებული საბაგირო მონორელსური, საბაგირო-რელსური და პროგრამული ტრანსპორტის სხვა სისტემების შექმნის სამეცნიერო-კვლევითი და საცდელ-საკონსტრუქტორო სამუშაოები. ინსტიტუტს აქვს 5 განყოფილება, ქარხანა "ბაგირგზატექნიკა" და რეგიონალური საბაზო ლაბორატორიები. ინსტიტუტში დამუშავდა და წარმოებაში დაინერგა სპეციალური ტრანსპორტი და მისი მართვის ავტომატიზებული სისტემების 21 ახალი მოწყობილობა და კონსტრუქცია. შექმნილ სამეცნიერო-ტექნოლოგიურ პროდუქციაში თანამშრომლებს მიღებული აქვთ პრემიები, ოქროსა და ვერცხლის მედლები, საპატიო დიპლომები. ინსტიტუტს ასევე აქვს ბიბლიოთეკა.

ლიტერატურა
----------

* 

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ. 2002. — გვ. 856, ISBN 99928-20-32-2.
**ია ეკალაძე** (ნამდვილი სახელი და გვარი — იაკობ თომას ძე ცინცაძე) (დ. 23 მარტი, 1872, ციმისი, თერგის ოლქი — გ. 11 ოქტომბერი, 1933) — ქართველი მწერალი, პუბლიცისტი, პედაგოგი, ვექილი.

ბიოგრაფია
---------

1894 წელს გაზეთმა „ივერიამ" დაბეჭდა მისი პირველი მოთხრობა „ილიკო ბედენიძე". 1902 წლიდან ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ქუთაისის განყოფილების წევრი. 1911 წელს დაამთავრა ყაზანის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1911 წელს იყო გორის ვაჟთა გიმნაზიის ქართული ენის მასწავლებელი. 1912–1913 წლებში მუშაობდა გაზეთის „ქართული" რედაქტორ-გამომცემლად, 1915-1916 წლებში კი — გაზეთის „სამშობლო". საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პერიოდულ პრესაში მისი არაერთი ფოტო დაიბეჭდა. ასევე, იდგმებოდა მისი პიესები. 1919 წლის 12 იანვარს, სახალხო სახლში, ქართულ წარმოდგენათა წრის მიერ ია ეკალაძის ოთხმოქმედებიანი დრამა „ნომერი 21 ჯვრით" დაიდგა. 1919 წლის 14 ოქტომბერს, სამწერლო მოღვაწეობის 25 წლის იუბილე აღინიშნა. იუბილესთან დაკავშირებით ჟურნალში „თეატრი და ცხოვრება" იოსებ არიმათიელის წერილი „ია ეკალაძე" დაიბეჭდა. 1919 წელს ჩოხატაურის ახლად დაარსებული გიმნაზიის დირექტორი, 1920–1923 წლებში — ლანჩხუთის ტექნიკუმის მასწავლებელი. 1920 წლის 7 მაისს, მწერალთა საბჭომ, საქართველოს დიდ ქალაქებში გამართა პირველი ტრადიციული „პოეზიის დღე". ამ დღის აღსანიშნავ ღონისძიებებს ჩოხატაურში ია ეკალაძე ხელმძღვანელობდა. 1923–1924 წლებში მასწავლებლობდა რაჭაში, 1924-1925 წლებში — თელავში. სიცოცხლის ბოლომდე წერდა პიესებს, რომანებს და ლექსებს. ავტორია რომანების: „ნომერი 21 ჯვრით", „ილია"; მოთხრობების: „დაუდეგარი", „თეო", „ჩემი ცოდვა გქონდეს!", „კრებაზე" და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* *ჭანტურიძე ს.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 511-512.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ია ეკალაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია თბილისში** — საქართველოში, თბილისის რეგიონში, უბან ლილოში. ეკლესია დგას დიდი ლილოს ჩრდილოეთ კიდეში, სასაფლაოზე. იგი დარბაზული ნაგებობაა და აშკარად ეტყობა მშენებლობის მინიმუმ ორი ეტაპი. ნაგებია რიყის, ქვიშაქვის კვადრებისა და აგურის მონაცვლეობით. ფართო თაღოვანი სარკმლები აშკარად მიუთითებს, რომ მე-19 საუკუნეშია განახლებული. შეისრული კამარა და მისი საბჯენი თაღები კი მიანიშნებს, რომ ეკლესია გვიანი შუა საუკუნეების ბოლოს უნდა აგებულიყო. ძეგლის არქიტექტურა სრულად თანხვდება ტაძრის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მდებარე საფლავის წარწერას, რომელშიც ნათქვამია, რომ 1839 წელს გარდაცვლილი იოსებ გაბათაშვილი ლილოში მოსულა მისი მშენებლობის დროს და აუშენებია სახლები, წისქვილი და ეკლესიის სამრეკლო. გამოდის, რომ სოფელი ლილო, გვიან შუა საუკუნეებში არსებული სოფელი შემოსევების შედეგად გაოხრებული ყოფილა და მისი ხელახლა გაშენება XVIII-XIX სს. მიჯნაზე დაწყებულა. ეკლესია დარბაზულია. შედგება დასავლეთ-აღმოსავლეთის ღერძზე ერთმანეთზე მიშენებული ორი სრულიად განსხვავებული წყობით ნაგები ნაწილისგან. თავდაპირველი შესასვლელი ტაძარს სამხრეთ კედელში ქონია (ამჟამად ამოშენებულია). დასავლეთიდან მინაშენის გაკეთების შემდეგ კარიც ამ ნაწილში გაჭრეს. კარი სწორკუთხაა. ტაძარს დასავლეთის და აღმოსავლეთის კედლებში თითო სარკმელი აქვს, სამხრეთის კედელში კი მე-19 ს. გაჭრილი სამი თაღოვანი და ფართო სარკმელი. კედლები დასრულებულია აგურის ხერხულა კარნიზით, რომლითაც თავდაპირველი ეკლესიის კალთები აწეულია. ორქანობა სახურავის დასავლეთ ნაწილში აგურის ოთხი თაღით გახსნილი სამრეკლო ფანჩატურია დაშენებული. ნახევარწრიული აფსიდი შეისრულთაღზე დაყრნობილი კონქითაა დასრულებული. ტაძრის დარბაზი ფართო და შეისრულთაღიანი ორი წყვილი პილასტრითაა დანაწევრებული. ასეთივე ნახევარპილასტრია გრძივი კედლების დას. კიდეში. დასავლეთ ნაწილში ხის პატრონიკეა მოწყობილი. ეკლესია მთლიანად მოხატულია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

1.
პარკის მდებარეობა
**შუმავის ეროვნული პარკი** (ჩეხ. *Národní park Šumava*) — ეროვნული პარკი ჩეხეთში, პლზენისა და სამხრეთ ბოჰემიის მხარეების ტერიტორიაზე, გერმანიასთან და ავსტრიასთან საზღვრების გასწვრივ. იცავს მცირედ დასახლებულ ამავე სახელწოდების (შუმავა) მთათა სისტემას.

შუმავის მთები დაფარულია ცენტრალური ევროპის ყველაზე ვრცელი ტყეებით, რომლის ბუნებრივი შემადგენლობა, შეიცვალა, თუმცა დღესაც სჭარბობს ნაძვი. ბევრ ადგილას, არამშობლიური ნაძვები ხელოვნურად იქნა გაშენებული. ისინი კარგად ვერ ეგუებიან ადგილობრივ მშრალ კლიმატს და სისტემის გარკვეული ელემენტების მიმართ მგრძნობელობას გამოხატავენ, მაგალითად ძლიერი ქარებისა და ქერქის ხოჭოსადმი. მრავალი ფართო პლატო ტორფის ჭაობებით, მყინვარული ტბებითა და პირველყოფილი ტყეების ნაშთებით ავსებს საცხოვრებელი არეალის მოზაიკას, თუმცა მოსახლეობა ძალიან არათანაბრადაა გადანაწილებული, რადგან მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დომინანტი გერმანულენოვანი მოსახლეობა განდევნილ იქნა არეალი ფაქტობრივად გაუდაბნოვდა. 1970-იან წლებამდე აქ არსებობდა ფოცხვერების სტაბილური პოპულაცია.

1963 წლის 27 დეკემბერს, არეალი დაცულ ტერიტორიად გაფორმდა და ის მთის სისტემის უდიდეს ნაწილს მოიცავდა. 1991 წლის 20 მარტს, მისი ყველაზე ღირებული ნაწილი ეროვნულ პარკად გაფორმდა, დარჩენილი დაცული ტერიტორია კი მის ბუფერულ ზონად.

ლიტერატურა
----------

* Rubín, Josef (2003). *Národní parky a chráněné krajinné oblasti*. Praha:  Olympia. ISBN 80-7033-808-3.

* Správa NP a CHKO Šumava. ციტირების თარიღი: 2007-03-16.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***შუმავის ეროვნული პარკი***
სურბ სარქისის ეკლესია
**სურბ სარქისის ეკლესია** — სომხური ეკლესია, რომელიც იდგა მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, თბილისის ძველ უბან — აბანოთუბანში. ტაძარი ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობა იყო. ამჟამად დანგრეული და განადგურებულია.

სურბ სარქისის ეკლესია თბილისის ერთ-ერთ უძველეს უბანში მდებარეობდა. შაჰაბასის და შახსეფის შემოსევების დროს ქალაქის ეს ნაწილი მთლიანად გავერანდა, მოსახლეობისაგან დაცარიელდა და იგი დროთა განმავლობაში გარეუბნად გადაიქცა. XVIII საუკუნეში ამ ტერიტორიაზე სომხური მოსახლეობა იწყებს ჩამოსახლებას. ეგნატე იოსელიანი 1837 წლით და თარიღებულ კატალოგში — „მონასტრები, ეკლესიები ტფილისსა და მის მიდამოებში" წერს: „აბანოების ხიდს გადაღმა, დიდის შარაგზის აღმართის ასავალის დასრულებაზედ, არის სხვა და სხვა შენობა და სადგომები და მათშორის ეკკლესია წმინდისა სარგისისა. ეკლესია ესე არს აღშენებული ტფილისის მეშვიდედ მუხლად აღწერილისა ახალშენისა ნორაშენის ეკკლესიის დეკანოზის ტერ-სუქიაზისაგან წელსა 1737. ამასავე ეკკლესიას შინა არის ნაწილი წმინდისა სარგისისა სასწაულმოქმედი, და დღესასწაულობენ დღესა ამა წმინდანისასა მეზვერისა და ფარისევლის გვარის შაბათსა დღესა, და მივლენ მას შინა ფრიადი სიმრავლე ერისა და უმეტეს დედათა სიმრავლე".

სურფსარქისის ტაძრის ოთახის ფრაგმენტი
ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელში ჩასმულ მარმარილოს ფილაზე ორენოვანი — ქართული და სომხური წარწერაა: 


|  |  |
| --- | --- |
|  | „აღვაშენე და შევწირე ოთახი ესე წმინდისა სურბ სარქისის ეკლესიისათვის თელავის მოქალაქე გრ. არუთნიას ძე ოსკანოვა მოსახსენებელათ სულისა და მშობლებისა ჩემისა." |
|  |  |

სომხურ წარწერაში თარიღია — 1883 წელი. 

1936 წლის 23 მაისს სურბ სარქისის ეკლეისიიდან, 20-25 მეტრის მოშორებით ჩამოინგრა საცხოვრებელი სახლი, რომლის შედეგად მთელი ოჯახი დაიღუპა. თბილისის ცენტრალურ არქივში დაცულ მასალებში გრიფით „საიდუმლო" 1936 წლის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის სამმართველოს უფროსის სულთანიშვილის მიერმიწერილ წერილში (მიწერა თბილისის საბჭოს თავმჯდომარეს) ვკითხულობთ: „დიდი საყრდენი კედლის ჩამოშლის შედეგად, რომელიც სურბსარქისის ეკლესიას ებჯინება, მრევლში გაჩნდა აზრი, რომ თავისუფალ მეეკლესიეთა სომხური საძმოს გამგებლობაში არსებულ ამ ეკლესიას მისი სიძველის გამო, დანგრევის საფრთხე შეექმნა. ეს ვითარება შეიძლება კარგად გამოვიყენოთ სურბ სარქისის ეკლესიის უმტკივნეულო დახურვისათვის, რომელიც როგორც სომეხი, ისე სხვა ეროვნების მორწმუნეთა შორის დიდი პოპულარობით სარგებლობს. იმის გათვალისწინებით, რომ სხვა გარემოებებში აღნიშნული ეკლესიის დახურვის საკითხმა შესაძლოა უკმაყოფილება გამოიწვიოს მორწმუნეთა შორის, აუცილებლად მიგვაჩნია გამოვიყენოთ უკვე ყველა მორწმუნესათვის ცნობილი, სასიკვდილო შედეგით დასრულებული, კედლის ჩამოშლის შემთხვევა… დაიხუროს სურბ სარქისის ეკლესია მისი შემდგომი აღებით." (ფ1. ან4 ს.214.1936წ).

თბილისის საბჭოს გადაწყვეტილებით „საჭირო იქნას ცნობილი სუფსარქისის ეკლესიის შენობის აღება მისი დეფორმაციისა და იმის გამო, რომ ეს შენობა ემუქრება დანგრევით ირგვლივ მდებარე სახლებს, რადგანაც მისი დაბლა ნიადაგიცურ დება და ადგილი ჰქონდა ჩამონგრევის შემთხვევებს". (ფ1. ან1. საქ1378.1936წ.).

დღეს ეკლესიის რამდენიმე კედელია შემორჩენილი, რომლებზეც გვიანი ხანის საცხოვრებელი ოთახია და შენებული.

ლიტერატურა
----------

* მ. ქუთათელაძე, „თბილისის ტაძრები", ნაწ. I, 2000.
თბილისის უმაღლესი საარტილერიო სასწავლებლის დროშა
ბაქოს 26 კომისრის სახელობის **თბილისის უმაღლესი საარტილერიო სასწავლებელი** — სამხედრო სასწავლებელი თბილისში. მისი ისტორია იწყება ბაქოში, 1920 წლის აგვისტოში, როდესაც წითელი არმიის სამეთაურო კადრების მოსამზადებლად ფორმირებული იყო კურსანტთა აღმოსავლეთის ბრიგადა, რომლის შემადგენლობაში შევიდა კურსანტთა მე-6 პოლკი. ბრიგადასთან ერთად ეს პოლკი 1921 წლის 25 თებერვალს შემოვიდა თბილისში (იხ. წითელი არმიის შემოჭრა საქართველოში), სადაც განლაგდა ახლანდელი დავით აღმაშენებლის გამზირზე, ყოფ. იუნკერთა სასწავლებლის ყაზარმებში, 1921 წლის 14 აპრილს კურსანტთა მე-6 პოლკი გადაკეთდა ქვეით-მეტყვიამფრქვევეთა მე-2 კურსებად. იმავე წლის მაისში ამ კურსებს ეწოდა ბაქოს ქვეით-მეტყვიამფრქვევეთა მე-13 სამეთაურო კურსები, 1922 წლის ოქტომბერში — ბაქოს ქვეითთა სკოლა, რომელსაც 1924 წლის ოქტომბერში მიენიჭა ბაქოს 26 კომისრის სახელი. 1935 ეს სკოლა გადაკეთდა ბაქოს 26 კომისრის სახელობის ამიერკავკასიის გაერთიანებულ სამხედრო სკოლად, 1937 წელს – იმავე სახელობის სამხედრო სასწავლებლად, ხოლო 1938 წელს — ბაქოს 26 კომისრის სახელობის სამთო-საარტილერიო სასწავლებლად.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში (1939–1945) არმიის მეთაურთა წარმატებული მომზადებისათვის სასწავლებელი დაჯილდოვდა წითელი დროშის ორდენით. 1956 წელს მას ეწოდა თბილისის წითელდროშოვანი საარტილერიო სასწავლებელი ბაქოს 26 კომისრის სახელობისა. 1969 წელს სასწავლებელი რეორგანიზებულ იქნა უმაღლეს საარტილერიო სასწავლებლად (4-წლიანი სწავლება) და პირველი გამოშვება, რომელმაც გაიარა უმაღლესი სასწავლებლის სრული პროგრამა, შედგა 1973 წელს.

1991 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, სასწავლებელი სრული შემადგენლობით გადაყვანილ იქნა (1993) რუსეთის ფედერაციის ქალაქ ეკატერინბურგში. მის ყაზარმებში მუშაობა დაიწყო თავდაცვის ეროვნულმა აკადემიამ.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  ენციკლოპედია „თბილისი", გვ. 529, თბ. 2002 წელი.
ატლანტი იაკსში, უფრო დიდი გამოსახულება იყო
**შუნგის იმპერია** — იმპერია ინდოეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოიქმნა დაახლ. ძვ. წ. 185—73 წლებში, მაურიების იმპერიის დაცემის შემდეგ. დედაქალაქი — პატალიპუტრა.

მაურიების იმპერიის დაცემა
-------------------------

ძვ. წ. 185 წელს, მეფე აშოკას გარდაცვალებიდან 50 წლის შემდეგ მაურიების უკანასკნელი მეფე ბრიჰადრათჰა სასტიკად მოკლეა სამხედრო აღლუმზე საკუთარმა მთავარსარდალმა პუშიამიტრა შუნგას მიერ, რომელმაც თავი მეფედ გამოახცადა და ახალი დინასტია შექმნა.

ბუდიზმის დევნა
--------------

პუშიამიტრა შუნგა იყო მორწმუნე ბრამინი. იგი იყო ბუდიზმის მკვეთრი მოწინააღმდეგე და სისასტიკით ცნობილი. მან დანგრია ბუდისტური მონასტრები და დახოცა ბერები. აჯილდოებდა ხალხს ბუდისტი ბერების მკვლელობებისთვის. ბუდისტური მონასტრები იძარცვებოდა და გარდაიქმნებოდა ინდუისტურ ტაძრებად. განსაკუთრებით, ისეთ ადგილებში, როგორიცაა ნალანდა, ბოდგაია, სარნატი, და მატჰურა.

კონფლიქტი ინდო-ბერძნებთან
-------------------------

დაახლოებით, ძვ. წ. 180 წელს ინდო-ბერძნების მეფე დემეტიოს I ბაქტრიელი გაემართა შუნგის წინააღმდეგ სალაშქროდ. მიაღწია თითქმის პატალიპუტრამდე. ჩამოაყალიბა ახალი ინდო-ბერძნული სამეფო ჩრდილო და ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთის ტერიტორიაზე. შეჭრის მიზეზად ითვლება აგრეთვე ბუდიზმი, რომელმაც ამ ადგილების დაკავებიდან მალევე აყვავებას მიაღწია. განსაკუთრებით არსებითი წვლილი ბუდიზმის განვითარებასა და გავრცელებაში მიუძღვის მხსნელად წოდებულ მეფე მენანდერ I-ს.

ჰელიოდორის სვეტის თანახმად, ინდო-ბერძნები და შუნგა დაზავდნენ და დაახლოებით ძვ. წ. 110 წელს გაცვალეს დიპლომატიური მისიები.

შუნგის სამეფოს ბოლო პერიოდი
---------------------------

გვინ პერიოდში შუნგის სამეფოში გაგრძელდა წინაარმდეგობა ცენტრიდან მოშორებულ ადგილებში. ხოლო შუნგის დინასტიის დაცემის შემდეგ იმპერიას მართავდა კავნას დინასტია.

შუნგის მეფეთა სია
-----------------

* პუშიამიტრა შუნგა (ძვ. წ. 185—149)
* აგნიმიტრა (ძვ. წ. 149—141)
* ბასუჯტიეშა (ძვ. წ. 141—131)
* ბასუმიტრა (ძვ. წ. 131—124)
* ანდჰრაკა (ძვ. წ. 124—122)
* პულინდაკა (ძვ. წ. 122—119)
* გკჰოშა
* ბაჯრამიტრა
* ბჰაგავატა
* დევაბჰუტი (ძვ. წ. 83 — 73)

ლიტერატურა
----------

* Dictionary of Buddhism by Damien KEOWN (Oxford University Press, 2003) [ISBN 0-19-860560-9]
* "Ashoka and the decline of the Mauryas" Romila Thaper (London 1961).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შუნგა და ჩრდილო-დასავლეთის ინდოეთი
* მედალიონები ბარჰუტიდან დაარქივებული 2005-11-20 საიტზე Wayback Machine.
**„ჩიფსების თაობა"** — ქართული კომედიური ჟანრის სერიალი, რომელიც „ფორმულა კრეატივმა" გადაიღო რუსთავი 2-ის დაკვეთით 2008 წელს. სერიალი არის ტელეკომპანია "მზის" დაკვეთით გადაღებული სერიალის, "ბიჭები და გოგონების" გაგრძელება. სერიალი რუსთავი 2-ის ეთერში გადიოდა ყოველდღე 19:15 საათზე. 2008 წლის სექტემბერში სერიალი ჩაანაცვლა მისმა გაგრძელებამ, სერიალმა "ჩვენი ოფისი"

სიუჟეტი და გმირები
------------------

სერიალი მოგვითხრობს მეგობრების კომედიურ და მხიარულ ისტორიას. ნიკა, ლაშა და დოლჩე მუშაობენ სარეკლამო სააგენტოში მათი უფროსია ნატა. ვახო არის მექალთანე თუმცა კუსიას გამოჩენის შემდეგ მისი ცხოვრება იცვლება, თეკლა და ლაშა ახალგაზრდა წყვიალია, რომელიც მშობლებთან ერთად ლადოსთან და მანჩოსთან ერთად ცხოვრობენ, ამიტომ თეკლა ხშირად ნერვიულობს და არის აღელვებული რადგან ჯერ არ იცის როგორ მართოს ცხოვრება მის მეორენახევართან ერთად, დოლჩე ცდილობს გოგონებთან ურთიერთობა ააწყოს და ამისთვის ვახოს ხშირად მიმართავს დასახმარებლად, ნიკა მშობლების გარდაცვალების შემდეგ თავის ძმასთან მყუდროსთან ერთად ცხოვრობს ძალიან მოსწონს ნინი ცუმცა მისთვის ამის თქმას ვერ ბედავს, მყუდრო ყველაზე განსხვავებული პერსონაჟია სერიალში ის ყოველთვის ტრუსებშია და მის ძმას ყოველთის ნერვებს უშლის, ჯუგლაძე ყველაზე ფიცხი პერსონაჟია ამიტომ ადვილად ბრაზდება ყველაფერზე ძალინ მოსჭონს კუსია. სანდრიკო კუსიას ძმაა და არ მოსწონს მისი ურთიერთობა ვახოსთან. ნატა მკაცრი უფროსია და ძალიან მოსწონს სანდრიკო.

გადაღება
--------

ფორმულა კრეატივი სპეციალურად სერიალისთვის ამზადებდა დეკორაციას და გადაღება მიმდინარეობდა პავილიონში, შვიდ სხვადასხვა ლოკაციაში: ახალდაქორწინებულთა სახლის მისაღებ ოთახში, სამზარეულოში, მთავარი გმირის ოთახში, კაფეში, რადიოს საეთერო სტუდიაში და ქალთა სილამაზის სალონში

მუსიკა
------

ფორმულა კრეატივი და ჯგუფი 18 ხშირად მუშაობენ ერთად, მათ შორის ამ სერიალისთვისაც ჯგუფმა დაწერა სიმღერა როცა სიყვარული მოვა, რომელიც სერიალის მთავარი თემა გახდა. ჯგუფი 18 მუშაობდა ფილმზე რაც ყველაზე ძალიან გიყვარს საუნდტრეკზე და გააცოცხლა ცნობილი ჯგუფის სახეს სიმღერა თოვლი მოსულა.

როლებში
-------

| მსახიობი | გმირი |
| --- | --- |
| გიორგი კალანდაძე | ნიკა |
| გია ცინაძე | მყუდრო |
| ვანიკო თარხნიშვილი | ლაშა |
| თაკო აბაშიძე | ნატა |
| გიორგი კალანდარიშვილი | დოლჩე |
| როლანდ ოქროპირიძე | ჯუგლაძე |
| სალომე ფაღავა | სალომე |
| ანა სანაია | თეკლა |
| ნინო მუმლაძე | ნუნუკა |
| ნიკა კუჭავა | ვახო |
| ნათია წიწილაშვილი | ნინი |
| ირინა შენგელია | კუსია |
| თორნიკე ფრანგიშვილი | სანდრიკო |
| ლილი ხურითი | მანჩო |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჩიფსების თაობა 47-ე სერიის ნაწყვეტი
* ჩიფსების თაობა შესავალი
* ჯგუფი 18 **როცა სიყვარული მოვა**
* ჯგუფი 18 **როცა სიყვარული მოვა**სერიალის მთავარი თემა
* ჩიფსების თაობა დასასრული
* ჩიფსების თაობა პრომო
* ჩიფსების თაობის გმირები ვანოს შოუში
* ჩიფსების თაობა სერია[*მკვდარი ბმული*]
გუდეას დროინდელი სტელა
**შუმერები** — სამხრეთ მესოპოტამიის უძველესი მოსახლეობა. ისინი ცხოვრობდნენ შუამდინარეთში იქ, სადაც მდინარეები ტიგროსი და ევფრატი ჩაედინება სპარსეთის ყურეში. შუმერებმა შექმნეს კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი ცივილიზაცია. სამეცნიერო წრეებში არსებული მასალებით, ისინი არ იყვნენ მესოპოტამიის მკვიდრი მოსახლენი, სავარაუდოდ, შუმერები აქ ძვ. წ. VI - ძვ. წ. V ათასწლეულებში გადმოსახლდნენ. მათი თავდაპირველი სამშობლო უცნობია. შუმერები საუბრობდნენ შუმერულ ენაზე. ამ ეთნიკური ჯგუფის წარმოშობა და შუმერული ენის ნათესაური კავშირები წარმოადგენს დიდი ისტორიული პრობლემის ნაწილს, რომელსაც სამეცნიერო ლიტერატურაში „შუმერულ პრობლემას" უწოდებენ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* შუმერული მითოლოგია
* შუმერული ლიტერატურა
* შუმერული ენა
* შუმერის მეფეთა სია
* შუამდინარეთი
* ზიქურათი
* ურის ზიქურათი
* გილგამეში
* გილგამეშის ეპოსი
* აქადი
* აქადის იმპერია
* ური
* შუმერი
* დილმუნი
* ურის მესამე დინასტია

ლიტერატურა
----------

* *შარაშენიძე ჯ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 57.
* *შარაშენიძე ჯ.*, „შუმერები და მათი კულტურა", თბილისი, 1983

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შუმერები
* შუმერები
* შუმერები და საქართველოს ისტორია
* 40 საუკუნის შუმერული ხელნაწერი გვიამბობს შუმერთა კავკასიური წარმოშობის შესახებ
* შუმერები
* შუმერული და სვანური ენების ურთიერთმიმართების გამორკვევის საკითხისთვის
* ანტიკური ისტორიის ენციკლოპედია
* მესოპოტამია. შუმერი
* შუმერები დაარქივებული 2019-05-02 საიტზე Wayback Machine.
* შუმერების ისტორია. რუსული ისტორიული ბიბლიოთეკა
**შულავრის გორა** — ადრინდელი სამიწათმოქმედო პერიოდის გორანამოსახლარი ქვემო ქართლში. მდებარეობს მდინარე ხრამის მარჯვენა სანაპირო ზოლში (მარნეულის მუნიციპალიტეტი). ძეგლი შეისწავლეს 1965-1971 წლებში (ო. ჯაფარიძე, ა. ჯავახიშვილი). ბორცვი წარმოქმნილია ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ერთ ადგილზე ცხოვრების გამო კულტურული ნაშთებისა და სამშენებლო ნანგრევების დაგროვების შედეგად. გამოყოფილია 9 სამშენებლო ჰორიზონტი. შულავრის გორაზე გამოვლენილი ყველა ნაგებობა, საცხოვრებელი თუ სამეურნეო. გეგმით წრიული ან ელიფსურია, გადახურვა — კონუსური ან ცრუგუმბათური. ნაგებობები მეტად პრიმიტიულია — არ გააჩნია ცალკე კედელი და ცალკე გადახურვა. საცხოვრებელი შენობების დამახასიათებელი ელემენტია კედლის გასწვრივ გამართული თიხის კვერცხისებული მოყვანილობის კერა უქრობი ცეცხლისათვის. ნაგებობები ძირითადად ნაშენებია ძირბრტყელი — ამობურცული ალიზით. ამავე კულტურის მოგვიანო ნასოფლარებისაგან განსხვავებით, აქ ნამოსახლარის გეგმარება მოუწესრიგებელია, დასახლება კი – უფრო მჭიდრო. უძველესი ფენებიდან მოყოლებული შულავრის გორის მოსახლეობა ბინადარი იყო – მისდევდა მესაქონლეობასა და მიწათმოქმედებას. მისთვის ცნობილი იყო შინაური ძროხა, ცხვარი, თხა, ღორი და ძაღლი, აგრეთვე ხორბლეული კულტურები. ნაპოვნია ველურიდან კულტურულზე გარდამავალი ყურძნის წიპწა. 

საერთოდ ძეგლზე, განსაკუთრებით კი ქვედა ფენებში თიხის ჭურჭელი მეტად იშვიათია. ქვედა დონეების ჭურჭელი სუსტადაა გამომწვარი, ხელითაა ნაძერწი და მარტივი ფორმა აქვს. ჭურჭელი კვერცხისებური მოყვანილობისაა, შუა ჰორიზონტებიდან მოყოლებული ჩნდება რელიეფური კოპებით შემკული ჭურჭელი, ზედა ჰორიზონტებში კი გვხვდება ჭდეული ორნამენტით შემკული კერამიკა. იშვიათია ტალღისებური ხაზები ან სხვა სახის გეომეტრიული ორნამენტი. ამ სახის ჭდეური ორნამენტით შემკული კერამიკა შულავერ-შომუთეფეს კულტურის წრის ძეგლებში მხოლოდ იმირის გორის ქვედა ჰორიზონტების მასალაში გვხვდება, რაც ამ ორი ძეგლის ქრონოლოგიური ურთიერთდამოკიდებულების გარკვევის შესაძლებლობას იძლევა.

შულავრის გორაზე აღმოჩენილია ძვლის სადგისები, საპრიალებლები, კოვზისებური ნივთები და სხვა. ირმის რქისაგან ნაკეთები თოხები, ობსიდიანისა და კაჟის მარავალფეროვანი ნაწარმი, ხელსაფქვავები; იშვიათია გახეხილ-გაპრიელებული ქვის იარაღები. ნაპოვნია შუაში ფართონახვრეტიანი მარგილის დასამძიმებელი მასიური ოვალური ქვები. განადგურებული ზედა ფენების ზედაპირულ მასალაში აღმოჩენილია ჭდეული წიწვოვანი სახით შემკული თიხის მცირე ზომის ანთროპომორფული ქანდაკება.

შულავრის გორის გათხრის შემდეგ გამოვლენილი ადრინდელ სამიწათმოქმედო კულტურას საქართველოსა და აზერბაიჯანში გათხრილი უადრესი ძეგლების მაგალითზე შუალვერ-შომუთეფეს კულტურა უწოდეს.

შულავრის გორის გადარჩენილ სულ ზედა დონეზე აღმოჩნდა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის მტკვარ-არაქსის კულტურის ერთადერთი შავპრიალა ორნამენტირებული თიხის ჭურჭელი, რომლის მიმართება ძველ ნასოფლართან გაურკვეველი დარჩა. შულავრის გორაზე გათხარეს ანტიკური ხანის (ძვ. წ. I საუკუნე) 5 ჩაშვებული სამარხი, რომლებშიც აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, ვერცხლის, ბრინჯაოსა და რკინის ნივთები და სხვადასხვა მასალისაგან ნაკეთები მძივები, აგრეთვე ვერცხლის ორი მონეტა (ძვ. წ. I საუკუნე).

ლიტერატურა
----------

* *კიღურაძე თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 55.