recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ასტრონომიული ერთეული** (აღნიშვნა: **ა. ე.**, **au**/**ua**) — ასტრონომიაში მანძილის საზომი ერთეული, რომელიც ტოლია 149 597 870,610 (149,6 მლნ) კილომეტრს. ასტრონომიული ერთეული მიახლოვებით ტოლია მანძილისა დედამიწასა და მზეს შორის. ზუსტად რომ ვთქვათ ასტრონომიული ერთეული უდრის წრიული ორბიტის რადიუსს, რომლის ბრუნის პერიოდია, რომ გამოვრიცხოთ მზის სისტემის ყველა სხეული, ზუსტად უდრიდეს დედამიწის ბრუნის პერიოდს. დედამიწის დიდი ნახევარღერძი ტოლია 1,000000036406 ა. ე.

ძირითადად გამოიყენება მზის სისტემის ობიექტების მანძილის გაზომვისათვის, არა მზის სისტემის, და აგრეთვე ორმაგი ვარსკლავების კომპონენტებს შორის.

ისტორია
-------

ჰელიოცენტრულ სისტემის გაჩენის დროიდან, განსაკუთრებით კეპლერის ციური მექანიკის, მანძილები მზის სისტემაში (ძალიან ახლის მდებარე მთვარის გამოკლებით) გაიზომა ძალიან დიდი სიზუსტით. რადგან მზე არის სისტემის ცენტრალური სხეული, ხოლო მის გარშემო მბრუნავი დედამიწა — მოთვალთვალეთა ადგილსამყოფელი, ბუნებრივი იყო ეს რადიუსი აღებულიყო გაზომვის ერთეულად. მაგრამ არ არსებობდა ამ ერთეულის ზუსტი გაზომვის ხერხი, რომ შევადაროთ მიწიერ მასშტაბებთან. მზე არის საკმაოდ შორს, რომ გაიზომოს პარალაქსით. მანძილი მთვარემდე იყო ცნობილი, ხოლო შეფასება ცნობილი XVII საუკუნეში მანძილის მზემდე და მთვარემდე ვერ ხერხდებოდა — მთვარეზე დაკვირვება არ იძლევა საჭირო სიზუსტეს, ხოლო დედამიწის და მზის მასების შეფარდება არ იყო ცნობილი. 

1672 წელს ჯოვანი კასინიმ თავის თანამშრომელთან ჟან რიშესთან ერთად გაზომეს პლანეტა მარსის პარალაქსი. რადგან დედამიწის და მარსის ორბიტის პარამეტრები იყო დიდი სიზუსტით გაზომილი, გახდა შესაძლებელი გამოიკვლიოს ასტრონომიული ერთეულის ზომისა — თანამედროვე ერთეულებში 146 მლნ. კმ.

შემდგომში ხორციელდებოდა ერთეულის დაზუსტების გამოკვლევები ვენერის გასვლით (დაბნელებით) მზის დისკოზე. ასტეროიდ ეროსის მიახლოვება დედამიწასთან 1901 წელს და მისი პარალაქსის გაზომვით გახდა შესაძლებელი უფრო ზუსტი მანიშნებლის მიღება.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პარსეკი
* სინათლის წელი

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 652.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სი ერთეულები |
| --- |
|  |
| ძირითადი ერთეულები | 
* ამპერი
* კანდელა
* კელვინი
* კილოგრამი
* მეტრი
* მოლი
* წამი
 |  |
|  |
| წარმოებული ერთეულები | 
* ბეკერელი
* ვატი
* ვებერი
* ვოლტი
* ჰენრი
* ჰერცი
* ცელსიუსი
* გრეი
* ჯოული
* ზივერტი
* კატალი
* კულონი
* ლუქსი
* ლუმენი
* ნიუტონი
* ომი
* პასკალი
* რადიანი
* სიმენსი
* სტერადიანი
* ტესლა
* ფარადა
 |
|  |
| გამოიყენება ასევე სი სისტემასთან ერთად | 
* ანგსტრემი
* ასტრონომიული ერთეული
* ჰექტარი
* გრადუსი (მინუტი, სეკუნდი)
* დალტონი
* ბელი
* ლიტრი
* ნეპერი
* დღე-ღამე (საათი, წუთი)
* ტონა
* ელექტრონვოლტი
 |
|  |
| იხ. აგრეთვე | 
* სი თავსართები
* ერთეულთა გარდაქმნა
* სი ძირითად ერთეულთა განსაზღვრებების ცვლილება (2019)
* მეტრული სისტემის ისტორია
 |

 |
**ანტე ტრაუე** (გერმ. Antje Traue; დ. 18 იანვარი 1981, მიტვაიდა, საქსონია) — გერმანელი მსახიობი.

ბიოგრაფია
---------

ანტე ტრაუეს სასცენო კარიერა მას შემდეგ დაიწყო, რაც მან სკოლის ერთ-ერთ სპექტაკლში ჟანა დ’არკი ითამაშა. 16 წლის ასაკში გაიმარჯვა მთავარი როლის შესრულებისთვის კონკურსში „West End Opera" (ჰიპ-ჰოპის მიუზიკლში). ოთხი წლის განმავლობაში ანტე გასტროლებს ატარებდა გერმანიაში, შემდეგ ევროპასა და ნიუ-იორკში.

გარკვეული დროის შემდეგ ტრაუე გამოჩნდა რამდენიმე სატელივიზიო ფილმში: „კლეინრუპლინი სამუდამოდ", „ბერლინი ზღვასთან" და „ფანტომური ტკივილი". ყველაზე მეტად პოპულარული გახდა მას შემდეგ, რაც ითამაშა ფანტასტიკურ თრილერში „პანდორუმი".. ამ ფილმის შემდეგ ანტე ტრაუე პოპულარული გახდა.

ფილმოგრაფია
-----------

| წელი | ქართული სახელი | ორიგინალი | როლი |
| --- | --- | --- | --- |
| 2000 | დაკარგული ბავშვები | Verlorene Kinder |  |
| 2003 | ღამემდე | Die Nacht davor |  |
| 2004 | კლეინრუპლინი სამუდამოდ | Kleinruppin forever |  |
| 2008 | ბერლინი ზღვასთან | Berlin am Meer |  |
| 2009 | ფანტომური ტკივილი | Phantomschmerz |  |
| 2011 | აგვისტოს 5 დღე | 5 Days of August |  |
| 2016 | მტერთან ახლოს | Close to the Enemy | ბერგიტ მენცი |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ანტე ტრაუე — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. 1 2  Biography.
2. ↑  Berlinerin sichert sich eine Hauptrolle in Pandorum
ზონის მდებარეობა
**ბრაზილიური ანტარქტიკა** *(პორტ. Antártida Brasileira)* — ანტარქტიკის სექტორი, რომელიც განთავსებულია სამხრეთი პოლუსის სამხრეთი განედის 60°-იდან გეოგრაფიული განედის 28° და 53° გრადუსებს შორის.

ბრაზილიამ, ანტარქტიკის ხელშეკრულებას 1975 წლის 16 მაისს მოაწერა ხელი. მიუხედავად ამისა, 1986 წელს ანტარქტიკა გახდა *ბრაზილიის ინტერესების სფერო*-ს ნაწილი, თუმცა არავითარი ტერიტორიული პრეტენზიები ანტარქტიკაზე არ გამოცხადებულა. ბრაზილიის ანტარქტიკის ზონა ესაზღვრება ბრიტანულ და არგენტინული ზონებს. 

1984 წლიდან ანტარქტიკაში მუშაობს ანტარქტიკული სადგური კომანდანტე ფერასი. 2008 წელს დედამიწის სახელმწიფოების ლიდერებს შორის ანტარქტიკა პირველმა ბრაზილიის პრეზიდენტმა, ლუის სილვამ მოინახულა.. პრეზიდენტის ვიზიტამდე ანტარქტიკის ბრაზილიური სექტორი მოინახულა 13 ბრაზილიურმა დეპუტატმა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბრაზილიის ანტარქტიკის კომიტეტი
* ბრაზილიის ანტარქტიკის პროგრამა[*მკვდარი ბმული*]

სქოლიო
------

1. ↑  ბრაზილია მაგრდება ანტარქტიკაში
2. ↑  Parlamentares que visitaram a Antártida já estão no Brasil

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ტერიტორიული პრეტენზიები ანტარქტიკაზე |
| --- |
|  |
| 

**თანამედროვე:** ავსტრალიური ანტარქტიკა | არგენტინული ანტარქტიკა | ბრიტანული ანტარქტიკა | ადელის მიწა | დედოფალ მოდის მიწა და პეტრე I კუნძული | როსის ტერიტორია

**ისტორიული:** ახალი შვაბია

**არაოფიციალური:** ბრაზილიური ანტარქტიკა

**დოკუმენტები:** ხელშეკრულება ანტარქტიკის შესახებ |

 |
**ბესიკ (ბესო) კალანდაძე** (დ.8 დეკემბერი, 1956, თბილისი) — ქართველი მომღერალი, ბას-გიტარისტი და ბიზნესმენი.

დაიბადა 1956 წელს თბილისში. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიური ფაკულტეტი. პროფესიონალური მუსიკალური კარიერა დაიწყო 1974 წელს, როდესაც მიიწვიეს სოლისტ-ვოკალისტად სახელმწიფო საესტრადო ორკესტრ „რერო"-ში. 1978 წელს ბესო კალანდაძე გადავიდა „ვია 75"-ში, სადაც დაჰყო 1986 წლამდე, ჯგუფის დაშლამდე. „ვია 75"-ში შეასრულა პოპულარული ჰიტები: „ტირიფები", „თეთრი ღამე" „გიორგობის თვე" და სხვა. ასევე იყო ანსამბლის არანჟირების ავტორი.

„ვია 75"-ის დაშლის შემდეგ, ბესო კალანდაძე თავის ძირითად სპეციალობას დაუბრუნდა. 1990-იან წლებში კვლავ სცენას დაუბრუნდა და ახალი არანჟირებით ჩაწერა ძველი ჰიტები.

ამჟამად მოღვაწეობს კვლავ „ვია 75"-ში, არის ჯგუფის ბას-გიტარისტი და ვოკალისტი. ანსამბლი აღდგა 2011 წელს, გამოუშვა ალბომი კომპაქტ-დისკის სახით. რამდენიმე კონცერტი გამართა საქართველოს ტერიტორიაზე. 2011 წლის მიწურულს გაიხსნა „ვია 75"-ის ვარსკვლავი ფილარმონიის საკონცერტო დარბაზის წინ.

სქოლიო
------

1. ↑  ბესო კალანდაძე: ბიზნესი ცხოვრებას მიადვილებს, სიმღერა - მილამაზებს. Sputnik.georgia.ge (21 დეკემბერი, 2017). ციტირების თარიღი: 28 აგვისტო, 2020.
2. ↑  ფილარმონიის წინ "ვია 75"-ის ვარსკვლავი გაიხსნა. ghn.ge (12 მაისი, 2011). ციტირების თარიღი: 2018.
**ბეტანკურის ხიდი** (რუს. Мост Бетанкура) — საფეხმავლო და საავტომობილო ხიდი სანქტ-პეტერბურგში, მდინარე პატარა ნევაზე, პეტროგრადის რაიონში. ერთმანეთთან აკავშირებს დეკაბრისტებისა და პეტროგრადის კუნძულებს. ხიდის სიგრძეა 1227 მეტრი, ხოლო სიგანე — 38 მეტრი.

ხიდი მოძრაობისათვის გაიხსნა 2018 წლის 13 მაისს.

სახელწოდება
-----------

პრესა ამ არქიტეტურულ ნაგებობას უწოდებს „ხიდი კუნძულ სერნისთან". 

2017 წლის 24 ნოემბერს შედგა სანქტ-პეტერბურგის გუბერნატორთან არსებული ტოპონიმიკური კომისიის სხდომა, რომელზეც მიიღეს გადაწყვეტილება ქალაქის ადმინისტრაციაში გაეგზავნათ სარეკომენდაციო გადაწყვეტილება ეწოდებინათ ხიდისთვის „ხიდი სერნის კუნძულთან" და ამასთან ერთად გამოეყენებინათ ასევე რუსეთში საინჟინრო განათლების ორგანიზატორის, მრავალი რუსული შენობა-ნაგებობის დამპროექტებლის ავგუსტინ ბეტანკური სახელი. საბოლოოდ ხიდს უწოდეს თანამედროვე სახელი. 

2018 წლის 29 მარტს ხიდს ოფიციალურად უწოდეს ბეტანკურის ხიდი.

ისტორია
-------

ხიდის მშენებლობა „ხიდმშენებელ დანაყოფ № 19"-ს ჯერ კიდევ 2008 წელს უნდა დაეწყო, კონკურსში გამარჯვებული პროექტის ღირებულება შეადგენდა 10 მლნ. რუბლს. კომპანია გეგმავდა ასო S-ს მსგავსი ხიდის აგებას, თუმცა 2009 წელს კონტრაქტი გაყინეს, ხოლო 2011 წელს — გააუქმეს.

2012 წლის 18 ივლისს სანქტ-პეტერბურგის გუბერნატორმა გიორგი პოლტავჩენკომ განაცხადა პროექტის აღდგენის აუცილებლობის შესახებ 2018 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატისათვის მზადების პროგრამის ფარგლებში. ხიდის მშენებლობის დასრულების ახალ ვავად გამოაცხადეს 2017 წელი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Мост через Малую Неву в районе острова Серный

სქოლიო
------

1. ↑  Мостам присвоили имена
2. ↑  Постановление Правительства Санкт-Петербурга от 29 марта 2018 г. № 230 «О присвоении наименований безымянным мостам Санкт-Петербурга»
3. 1 2  Серный мост через Малую Неву решили переназвать мостом Бетанкура — Городские новости Санкт-Петербурга — Канонер. kanoner.com. ციტირების თარიღი: 2017-12-11.
4. ↑  Постановление Правительства Санкт-Петербурга от 29.03.2018 № 230.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 07.04.2018. ციტირების თარიღი: 10.02.2019.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
პატარა ნევის ხიდები |
| --- |
|  |
| 
* ბირჟის ხიდი
* ტუჩკოვის ხიდი
* ბეტანკურის ხიდი
 |

 |
ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა, XIX საუკუნის სტილიზებული გრავიურა
**ალექსანდრიის სამეფო ბიბლიოთეკა** — ძველი მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ბიბლიოთეკა. მდებარეობდა ალექსანდრიაში. დაარსდა ძვ. წ. III საუკუნეში, პტოლემეების სამეფოს მეფის პტოლემე II-ის დროს. ბიბლიოთეკის დაარსებაში მონაწილეობდნენ პერიპატეტიკოსები დემეტრიუს ფალერელი და სავარაუდოდ სტრატონ ლამპსაკელიც. სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, ბიბლიოთეკაში 400-დან 700 ათასამდე პაპირუსის გრაგნილი ინახებოდა. ზოგიერთი თანამედროვე მეცნიერი კი შედარებით მცირე ციფრს ასახელებს — 10-დან 50 ათასამდე გრაგნილი. ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა აკადემია უფრო იყო, ვიდრე უბრალოდ წიგნსაცავი; აქ ცხოვრობდნენ და მუშაობდნენ მეცნიერები, რომლებიც დაკავებული იყვნენ, როგორც კვლევითი სამუშაოებით, ისე მასწავლებლობით. ბიბლიოთეკაში ასევე არსებობდა წიგნის გადამწერთა შტატი.

ალექსანდრიის ბიბლიოთეკის პირველი მცველები იყვნენ ზენოდოტ ეფესელი (ძვ.წ 234 წლამდე), მის შემდეგ ერატოსთენე (ძვ.წ 236-დან 195-მდე), არისტოფანე ბიზანტიონელი (მიახლოებით ძვ.წ 185—180 წლები). ასევე მუშაობდნენ ელინიზმის ეპოქის სხვა გამოჩენილი მეცნიერებიც, მათ შორის ევკლიდე.

ძვ.წ 48-47 წლებში იულიუს კეისარი იბრძოდა ეგვიპტეში, კლეოპატრასა და მისი ძმის, პტოლემე XIII–ის შორის არსებულ დინასტიურ ომში. საბრძოლო მოქმედებების შედეგად, კერძოდ ქალაქის აღების დროს, ხანძარი გაჩნდა და ალექსანდრიის ბიბლიოთეკაში არსებული წიგნების ნაწილი დაიწვა. მოგვიანებით ბიბლიოთეკის შენობა აღადგინეს და ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, მისი წიგნების საცავი მარკუს ანტონიუსმა შეავსო პერგამონის ბიბლიოთეკიდან გადატანილი წიგნებით.

თანამედროვე მდგომარეობა
-----------------------

ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა
2002 წელს ალექსანდრიაში, ძველი ბიბლიოთეკის ადგილას, აშენდა ახალი, თანამედროვე ტიპის ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა (ახალი ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა). ბიბლიოთეკით სარგებლობა ყველა მსურველს შეუძლია. ბიბლიოთეკის მშენებლობის შედეგად ეგვიპტეში შეიქმნა ახალი საგანმანათლებლო სისტემა, მთავრობისგან დამოუკიდებელი საჯარო საგანმანათლებლო ორგანიზაცია.

2011 წლის ეგვიპტის რევოლუციის დროს, ალექსანდრიის მცხოვრებლებმა ცოცხალი ჯაჭვი შემოარტყეს ბიბლიოთეკას, რათა იგი მაროდიორთა შეტევისგან დაეცვათ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა — *ენციკლოპედია ბრიტანიკა*
* ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა დაარქივებული 2014-08-15 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. 1 2  Thomas Fagernes.  (November 28, 2012) Snøhetta. Архитектурное бюро, Норвегия. Лекция Томаса Фагернеса, партнёра бюро и Senior Architect в Snøhetta. BLUEjeansWITHblueCORNFLOWERS.blogspot.com. ციტირების თარიღი: 2013-04-10.
**ალექსანდროვსკის ხიდი** (რუს. Александровский мост) — ამჟამად უკვე არარსებული ხიდი სანქტ-პეტერბურგში, მდებარეობდა საადმირალოს რაიონში, ვედენის არხზე მდინარე ფონტანკის სამხრეთ სანაპიროზე, არხის ფონტანკასთან შეერთების ადგილზე. ხიდის სიგრძე იყო 15,2 მეტრი, სიგანე - 15,16 მ.

სახელწოდება
-----------

თავდაპირველად, 1829 წლიდან 1867 წლამდე ეწოდებოდა მცირე თუჯის ხიდი. 1836 წელს გაჩნდა სახელწოდება ალექსანდროვსკის ხიდი, რომელსაც გამოიყენებდნენ 1970 წლამდე. ასევე არსებობდა სახელწოდება სემიონოვსკის ან მცირე სემიონოვსკის ხიდი, რადგან ამ რაიონში მდებარეობდა ლეიბ-გვარდიის სემიონოვსკის პოლკის ყაზარმა.

ისტორია
-------

ალექსანდროვსკის ხიდი ააგეს 1808-1814 წლებში უილიამ გესტეს ტიპური პროექტის მიხედვით. რუსეთ-საფრანგეთის 1812 წლის ომის პერიოდში ხიდის მშენებლობა შეჩერდა, რითაც აიხსნება მისი მშენებლობის დროში გაწელვა. ხიდის ყველა მეტალის ნაწილი დაამზადეს ურალში დემიდოვის ქარხანაში. 

თაღოვანი ხიდის ნაწილები არ განსხვავდებოდა სხვა ხიდებისაგან (მწვანე ხიდი, წითელი ხიდი, პოცელუევის ხიდი) და შედგებოდა თუჯის სექციებისაგან. ხიდის სიგრძე იყო 15,2 მეტრი, ხოლო სიგანე 15,16 მეტრი. ქვის ბურჯები მოპირკეთებული იყო გრანიტის ფილებით. მოაჯირები დამზადებული იყო მეტალის ერთგვაროვანი ფიგურებით, რომელიც მდინარე ფონტანკის ხიდებს ახასიათებდათ. ტროტუარი სავალი ნაწილისაგან გამოყოფილი იყო მეტალის მოაჯირებით.

1949 და 1952 წლებში აღადგინეს დანგრეული ფანარები. 1970 წელს ვედენის არხის ამოვსების შედეგად ხიდმა ფუნქცია დაკარგა და დაშალეს. გრანიტის კვარცხლბეკი ფანარებით გადაიტანეს გრიბოედოვის არხის პოდიაჩესკის ხიდზე.

ლიტერატურა
----------

* Тумилович Е. В. Алтунин С. Е. Мосты и набережные Ленинграда. Альбом. — М.: Издательство Министерства Коммунального Хозяйства РСФСР, 1963. — 298 с.
* Бунин М. С. Мосты Ленинграда. Очерки истории и архитектуры мостов Петербурга — Петрограда — Ленинграда. — Л.: Стройиздат, 1986. — 280 с.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ვედენის არხის ხიდები |
| --- |
|  |
| 
* ეგერსკის ხიდი
* ვიტებსკის ხიდი
* ალექსანდროვსკის ხიდი
 |

 |
მარმარილოს ჰერმა ვატიკანის მუზეუმებში წარწერით *ასპასია*. აღმოაჩინეს 1777 წელს და არის ბერძნუი სტატუის რომაული ასლი და სავარაუდოდ წარმოადგენს ასპასიას საფლავის სტელას
**ასპასია** (Aspasia) ( დაახლო. ძვ. წ. 470-401) — ცნობილი ბერძენი (მილეტელი) ქალი, განთქმული სილამაზითა და განათლებით. პერიკლეს მეორე ცოლი, მეგობარი და მრჩეველი.ცცხოვორბდა ქალაქ მილეტოსში. კარგ ოჯახში გაზრდილი გოგონა, რომელიც უკვე 20 წლისა საცხოვრებლად გადავიდა ათენში, სიჭკვიანის მიუხედავად მამაკაცებმა გაქანება არ მისცეს. მას მოუწია მონობაც და ხარჭობაც.

მას არ ჰქონდა ათენის მოქალაქეობა, რადგან მას არც დედა და არც მამა არ ჰყავდა ათენელი.

ის ანტიკურ საბერძნეთში ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი ჰეტერა იყო. ჭკვიანი, ლამაზი და განათლებული – ის არა მარტო იპყრობდა იმ მამაკაცების გულებს, რომლებიც ქვეყნის მმართველობაში პირველები იყვნენ, არამედ მათ თავის კონტროლქვეშ აქცევდა. მასზე შეყვარებულები იყვნენ ფიდიასი(მოქანდაკე, ძვ.წ490-430) და პერიკლე(ათენის მმართველი,ძვ.წ 494-429). 

მან პერიკლეზე იქორწინა კიდეც (ძვ.წ 449 წელს). ეს უჭკვიანესი ქალი ტოლს არ უდებდა მეუღლის სწავლულებს. თავად სოკრატე აღფრთოვანებული იყო მისი გონიერებით, როდესაც მის მსჯელობას ისმენდა სხვადასხვა საკითხებზე. მან თავისი განსწავლულობით რიტორიკასა და ფილოსოფიაში მოახერხა, თავისი ქმრის მრჩეველთა მთელი გუნდის ადგილის დაკავება. ის პერიკლეს უწერდა სიტყვას გამოსვლებისთვის, ეხმარებოდა სერიოზული სოციალურ–პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღებაში და საყვარელ მეუღლეს ომშიც კი აცილებდა, როგორც ეს მეთაურის მრჩეველს შეეფერებოდა. ეს იყო გამონაკლისი შემთხვევა ანტიკური საბერძნეთის ისტორიაში, როდესაც ფილოსოფოსები და პოლიტიკოსები ქალის რჩევებს მიჰყვებოდნენ. პერიკლემ და ასპაზიამ ერთად მანამდე იცხოვრეს სანამ ათენს აღმოსავლეთიდან მოსული შავი ჭირი არ დაატყდა, მან მმართველის სახლს გვერდი არ აუქცია – ბედნიერი წყვილის ბევრი ნათესავი დაიღუპა, ბოლოს თავად პერიკლეც გარდაიცვალა(ძვ.წ 429წ)...

ასპასია ქვრივად დიდხანს არ დარჩენილა, ქმრის სიკვდილიდან მალევე ის ცოლად გაჰყვა ლისიკლეს(სახალხო ბელადი).

ასპასია რეალურ ცხოვრებაში, არა მარტო წარმატებით იყენებდა საკუთარ ცოდნას კოსმეტოლოგიასა და მაკიაჟის ხელოვნებაში, არამედ მან დაწერა "ტრაქტატი სილამაზის შენარჩუნებაზე" ორ ნაწილად, სადაც გაამხილა გაახალგაზრდავების საიდუმლო – სახისა და თმის ნიღბები და სხეულის მოვლის სხვა საშუალებები.

მის სახლში თავს იყრიდნენ გამოჩენილი მხატვრები, პოეტები, ფილოსოფოსები (ფიდიასი ანაქსაგორა, სოკრატე, პლატონი, ქსენოფონტი და სხვები).

ასპასიას გარდაცვალების ზუსტი თარიღი უცნობია,თუმცა მისი გარდაცვალების თარიღად მიჩნეულია ძვ.წ 401.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 639.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ასპასია***

* Aristophanes, *Acharnians*. See original text in Internet Archive
* Athenaeus, *Deipnosophistae*. Translated by the University of Wisconsin Digital Collections Center
* Cicero, *De Inventione*, I. See original text in the Latin Library.
* Diodorus Siculus, *Library*, XII. See original text in Perseus program.
* Lucian, *A Portrait Study*. Translated in sacred-texts
**ართურ სარკისოვი** (სომხ. Արթուր Սարկիսով, რუს. Артур Серге́евич Саркисов; დ. 19 იანვარი, 1987, გროზნო, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი ფეხბურთელი, რომელიც თამაშობს საფეხბურთო კლუბ „ვოლგასა" და სომხეთის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. ართური პოზიციით არის ცენტრალური თავდამსხმელი.

ართური დაიბადა 1987 წლის 19 იანვარს, გროზნოში. 12 წლის ასაკიდან სამოყვარულო დონეზე თამაშობდა ფეხბურთს და მალევე მიიქცია საფეხბურთო კლუბების ყურადღება. მან საფეხბურთო კლუბ „რეუტოვთან" გააფორმა კონტრაქტი. 2008 წელს მის კლუბს ფინანსური პრობლემები შეექმნა და დაიშალა. ართური გადავიდა მოსკოვის „ლოკომოტივის" მე-2 გუნდში, სადაც მან 31 გოლის გატანა მოახერხა. ის ორჯერ გახდა ლოკომოტივი-2-ის ბომბარდირი, 2009 და 2010 წლებში. 2011 წელს ართური ძირითად გუნდში გადაიყვანეს, მაგრამ მაშინვე გაანათხოვრეს იაროსლავლის „შინიკში". 2012-2013 წლებში განათხოვრებული იყო ნოვგოროდის „ვოლგაში". ამის შემდეგ, სარკისოვი გადავიდა საფეხბურთო კლუბ „ურალში". 2014 წლიდან ნოვგოროდის „ვოლგაში" თამაშობს, სადაც 15 გოლი აქვს გატანილი.

სარკისოვს ძალიან სურდა ეროვნულ ნაკრებში თამაში და შემოთავაზებაზე გამოძახებისთანავე დათახმდა. სომხეთის ნაკრებს 2011 წლის 27 ივლისს შეუერთდა და მისი დებიუტი შედგა ლიტვის ნაკრების წინააღმდეგ ამხანაგურ შეხვედრაში. ის მატჩში 58-ე წუთზე ჩაერთო. ართურ სარკისოვმა მისი სადებიუტო გოლი გაიტანა 2011 წლის 6 სექტემბერს სლოვაკეთის ნაკრების წინააღმდეგ, ევრო 2012-ის შესარჩევ მატჩში. დღემდე მას საკუთარი ნაკრების მაისურით ოთხი გოლი აქვს გატანილი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ართურ სარკისიანი National-football-teams.com-ზე
* ართურ სარკისიანი News.sportbox.ru-ზე
**არშის ციხე** — ციხესიმაგრე მდებარეობს ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ არშის მახლობლად. მდინარე თერგის ნაპირზე, ციცაბო კლდეზე. ჩრდილოეთ მხარეს დაცვის რთული სისტემით აღჭურვილი კარიბჭეა. ციხის ტერიტორიაზე შემორჩენილ ნაგებობათა შორის უძველესია IX-X საუკუნეების უაფსიდო ეკლესია. სათოფურებიანი ციხის გალავანი დაახლოებით XVI საუკუნის ბოლოსა და XVII საუკუნის დასაწყისისაა. XVIII საუკუნეში ეკუთვნოდა ზურაბ არაგვის ერისთავს. ამ დროს მას ხევის ციხესაც უწოდებდნენ.

წმინდა გიორგის ხატი
-------------------

ციხის ტერიტორიაზე დგას წმინდა გიორგის ხატი. იგი ოთხწახნაგა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა, ნაშენია და გადახურულია ფიქალის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი ჩრდილოეთითაა. კედელში დიდი ოთხკუთხა თახჩაა ჩატანებული. ნაგებობის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, კლდის პირას საზარეა — ქვების ორ გროვაზე რკინის ჯოხია გადებული, რომელზეც დიდი ზარია ჩამოკიდებული.

ეკლესია
-------

ციხის სამხრეთ-დასავლეთ მონაკვეთებში დგას IX-X საუკუნეების ეკლესია (9,6x5,2 მ), რომელსაც ჩრდილოეთიდან, მთელ სიგრძეზე, გვიანდელი მინაშენი ეკვროდა. შენობა ნაგებია თლილი ქვით. ქვები ფასადების მხარეს შედარებით უკეთაა დამუშავებული. ეკლესია დაზიანებულია. ჩამონგრეულია სახურავი და კედლის ზედა ნაწილი. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. სწორკუთხა საკურთხეველი დარბაზისაგან არ არის გამოყოფილი. დარბაზის შუაში შემორჩენილია ქვიშაქვის ოთხწახნაგა ქვასვეტები, რომელიც კუთხეებმომრგვალებული მოზრდილ ქვაზეა დადგმული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* www.dzeglebi.ge არშის ციხე დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 19540

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 19541

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები |
| --- |
|  |
| 
არშის ციხე · გველეთის ციხე · დარიალის ციხე · სნოს ციხე |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **არშუშა (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**არშუშა**, *არშუშა II* — ქვემო ქართლის (კალანკატუელი - ქართველთა, კორიუნი - ტაშირის) პიტიახში V საუკუნის შუა წლებში.

ბიოგრაფია
---------

დაახლოებით 450 წელს, ამიერკავკასიაში მაზდეანობა რომ გაევრცელებინათ, არშუშა ქართლის, სომხეთისა და ალბანეთის დიდებულებთან ერთად ირანში შაჰ იეზდიგერდ II-ის კარზე გაიწვიეს. აქ მისი რჩევით ამ სამი ქვეყნის თავკაცებმა ფორმალურად უარყვეს ქრისტიანობა და აღიარეს მაზდეანობა, რათა თავიანთი ქვეყნები აოხრებისაგან ეხსნათ. შაჰმა ქართლის პიტიახში თავისთან დაიტოვა, სომეხთა მხედართმთავარი ვარდან მამიკონიანი (შუშანიკის მამა) კი გამოუშვა. 450-451 წლებში ირანის წინააღმდეგ მოეწყო დიდი აჯანყება, რომელსაც სახალხო ხასიათი ჰქონდა. მას ხელმძრღვანელობდა ვარდან მამიკონიანი. დაიდო სამოკავშირეო ხელშეკრულება იბერიასა და ალბანეთთან. 451 წლის 26 მაისს ავარაირის ველზე გაიმართა გადამწყვეტი ბრძოლა, რა დროსაც დაიღუპა ვარდან მამიკონიანი, ხოლო მისი ოჯახი დაატყვევეს. არშუშას დიდი ძალისხმევა დასჭირდა მათ გამოსახსნელად და თავის საპიტიახშოში გამოსამგზავრებლად. აი, ამ ვითარებაში შეხვდნენ ერთმანეთს და იზრდებოდნენ ერთად არშუშასა და ვარდანის შვილები.

მოგვიანებით არშუშა ჩამოშორდა აქტიურ პოლიტიკურ საქმიანობას და ქრისტიანული ეკლესია-მონასტრების აშენება დაიწყო, მათ შორის აღსანიშნავია ბოლნისის სიონი.

ლიტერატურა
----------

* *ბოგვერაძე ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 614.

სქოლიო
------

1. ↑  Settipani 2006, p. 439. sfn error: no target: CITEREFSettipani2006 (help)
2. ↑  Dédéyan 2007, p. 191. sfn error: no target: CITEREFDédéyan2007 (help)
3. ↑  Toumanoff 1990, p. 385. sfn error: no target: CITEREFToumanoff1990 (help)
4. ↑  Cyril Toumanoff (1963). **Studies in Christian Caucasian History**.  Georgetown University Press,   გვ. 262.
5. 1 2  ივანე ჯავახიშვილი - საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიულ-ეთნოლოგიური პრობლემები, თბ. 1998
ანაქსიმენე მილეტელი
**ანაქსიმენე** (ძვ. ბერძნ. Ἀναξιμένης) მილეტელი (\* ძვ. წ. 585 ― გ. ძვ. წ. 525) — ბერძენი ფილოსოფოსი, შესაძლოა ანაქსიმანდრის პერიოდში, რომლის მოწაფე და მეგობარი უნდა ყოფილიყო.

ის ამტკიცებდა, რომ ჰაერი (აირი), მისი შემადგენლობის ნაირსახეობებით და მისი უნივერსალური ყოვლისმომცველობა, მისი ასოციაცია სიცოცხლისა და ზრდის ფენომენთან, არის წყარო ყველაფრისა რაც არსებობს. ყველაფერი ჰაერია განსხვავებული სიმკვრივის ხარისხით, და ის სიმხურვალისა (რომელიც აფართოებს) და სიცივის (რომელიც კუმშავს) გავლენით ის დასაბამს აძლევს არსებობის სხვადასხვა ფორმებსა და ფაზებს. ეს პროცესი გარდამავალია და ორი მიმართულებით ვითარდება, სიმხურვალესა თუ სიცივის უპირატესობაზე დამოკიდებულებით. ამგვარად ჩამოყალიბდა დედამიწის ვრცელი დისკო, რომელიც ცირკუმამბიენტურ (circumambient) აირზე ტივტივებს. მსგავსმა კონდენსაციამ წარმოქმნა მზე და ვარსკვლავები; ხოლო ამ ციურ სხეულთა ცეცხლოვანი ბუნება მათი მოძრაობის სისწრაფის შედეგია. მისი სიტყვებია:

"ისევე როგორც ჩვენი სული, თავად აირი, ამთლიანებს ჩვენს სხეულს, ასევე სუნთქვა და ჰაერი ასაზრდოებს მთელ სამყაროს."
რა გამოერჩევს სამ მილეტელ ფილოსოფოსს - თალესს, ანაქსიმანდრსა და ანაქსიმენეს - სხვათაგან, არის ის, რომ მათ თეორიული ადამიანი რეალობა გახადეს. აზროვნება მისი საწყისი ფორმიდან გამოეყო მითოლოგიურ შეხედულებებს (მითოსს) და გადავიდა თეორიულ აზროვნებაში (ლოგოსი). ამის შემდეგ მთავარი საგანი გახდა უნივერსალურისა და საერთოს განსაზღვრება. ამიერიდან ყველაფერი სამყაროში შესაძლებელია აიხსნას ადამიანთა ფიქრებითა და აზროვნებით. ამ შეხედულებამ განსაკუთრებული ზეგავლენა მოახდინა პითაგორელებზე.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ფილოსოფია
* მილეტის სკოლა

ლიტერატურა
----------

* Burnet, John (1920). *Early Greek Philosophy*, 3rd, London:  Black. ციტირების თარიღი: 2013-11-18.  დაარქივებული 2011-01-11 საიტზე Wayback Machine.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ანაქსიმენე***

* Anaximenes
* Anaximenes Fragments


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სოკრატემდელი ფილოსოფოსები |
| --- |
|  |
| მილეტის სკოლა | 
* თალესი
* ანაქსიმანდრე
* ანაქსიმენე
 |
|  |
| პითაგორელები | 
* პითაგორა
* ფილოლაოსი
* ალკმეონი
* არქიტე
* ტიმაიოსი
 |
|  |
| ეფესოს სკოლა | 
* ჰერაკლიტე
 |
|  |
| ელეატელთა სკოლა | 
* ქსენოფანე
* პარმენიდე
* ძენონ ელეელი
* მელისე სამოელი
 |
|  |
| პლურალისტური სკოლა | 
* ანაქსაგორა
* ემპედოკლე
 |
|  |
| ატომისტური სკოლა | 
* ლევკიპე
* დემოკრიტე
 |
|  |
| სოფიზმი | 
* პროტაგორა
* გორგია
* პროდიკე
* ჰიპია
* დიოგენე აპოლონიელი
* ფერეკიდე
 |

 |
**არშაკ ჯამალიანი** (დ. 1882, განჯა – გ. 1940, პარიზი) — სომეხი პოლიტიკოსი და დიპლომატი. სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის ელჩი თბილისში. სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის კომუნკაციების მინისტრი. დაამთავრა ეჩმიაძინის სემინარია. სოციალურ მეცნიერებებს სწავლობდა გერმანიაში. სტუდენტობის პერიოდში ჩამოაყალიბა „ევროპის სომეხ სტუდენტთა კავშირი". გამოსცემდა პერიოდულ გამოცემას „უსანოხ". 1909 წელს დაბრუნდა ამიერკავკასიაში. ასწავლიდა თბილისის ნერსიანის სკოლაში. თბილისში გამოსცემდა სომხურ გაზეთ „ჰორიზონს". 1917 წელს შეუერთდა დაშნაკცუითუნის პარტიას, ამავე წელს დასახელებულ იქნა სომხეთის ეროვნული საბჭოს წევრად. 1918 წლებში შედიოდა ამიერკავკასიის სეიმის შემადგენლობაში, 1918 წლებში შედიოდა გერმანიაში გაგზავნილ სომხეთის ეროვნული საბჭოს დელეგაციაში. 1918 წლის ივლისში ა. ჯამალიანი საქართველოში სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის სრულუფლებიან წარმომადგენლად დაინიშნა. როგორც სომხეთის წარმომადგენლმა, 1918 წლის სექტემბერში თბილისში მონაწილეობა მიიღო ამიერკავკასიის სამ რესპუბლიკას შორის ამიერკავკასიის ბონების გამოყენების შესახებ მოლაპარაკებებში. 1918 წლის დეკემბერში სომხეთის მიერ საქართველოზე თავდასხმის დროს, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ევგენი გეგეჭკორმა საპროტესტო ნოტა გადასცა ელჩ ჯამალიანს და სამხედრო მოქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა. 1920 წლის გაზაფხულზე საქართველოში სომხეთის რესპუბლიკის წარმომადგენლად, ჯამალიანის ნაცვლად, ტიგრან ბეკზადიანი დაინიშნა. 1920 წლის აპრილ-ნოემბერში ა. ჯამალიანი იკავებდა სომხეთის კომუნიკაციების მინისტრის პოსტს. 1920 წლის აგვისტოში თბილისში ხელი მოაწერა საბჭოთა რუსეთსა და სომხეთს შორის დადებულ ხელშეკრულებას ეკონომიკური თანამშრომლობის შესახებ. საბჭოთა რუსეთის მიერ სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციის შემდეგ წავიდა ემიგრაციაში. 1928 წელს ემიგრაციაში გამოსცა წიგნი „სომხეთ-საქართველოს პრობლემა".

ლიტერატურა
----------

* *ირემაძე ი.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 542.
არნოლდ ჯოზეფ ტოინბი
**არნოლდ ჯოზეფ ტოინბი** (დ. 14 აპრილი, 1889, ლონდონი — გ. 22 ოქტომბერი, 1975, ნიუ-იორკი) — ინგლისელი ისტორიკოსი და სოციოლოგი. ლონდონის უნივერსიტეტის პროფესორი (1919–1924), ეკონომიკის მეცნიერებათა ლონდონის სკოლის პროფესორი (1925–1955), საერთაშორისო ურთიერთობათა სამეფო ინსტიტუტის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი (1925–1955).

აღიარება მოუპოვა „ისტორიის გამოკვლევამ" (ტ.1-12, 1934–1961). ტოინბის აზრით, არ არსებობს კაცობრიობის ერთიანი ისტორია, არსებობს მხოლოდ თავისებური და დახშული ცივილიზაციების ისტორია. თითოეული მათგანი გადის წარმოშობის, ზრდის, მსხვრევისა და ხრწნის სტადიებს, რის შემდეგაც იღუპება და ადგილს უთმობს ახალ ცივილიზაციას.

ცივილიზაციის განვითარების მამოძრავებელი ძალაა „შემოქმედებითი უმცირესობა", რომელსაც თავისი კვალზე მიჰყავს "ინერტული უმრავლესობა". როდესაც „შემოქმედებითი ელიტა" თავს ვერ ართმევს მორიგ სოციალურ-ისტორიულ ამოცანას და იქცევა გაბატონებულ უმცირესობად, რომლის წინააღმდეგ ჯანყდება გაუცხოებული მასა („პროლეტარიატი" და „ბარბაროსული პერიფერია"), ცივილიზაცია იღუპება თუ უფრო ადრე არ მოუღო ბოლო გარე კატასტროფამ.

ტოინბი თანაგრძნობით ეკიდებოდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას და კაპიტალისტურ და სოციალისტურ ქვეყნებს შორის მშვიდობიანი თანაარსებობის იდეას.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 9.
**დიდი შვეიცარიული ზენენჰუნდი** (გერმ. Grosser Schweizer Sennenhund) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია შვეიცარიაში ანტიკური ხანა/XX საუკუნეში.

ეს ძაღლი, რომელიც, ასევე, შესაძლოა არის დიდი რომაული მასტიფების შთამომავალი, XX საუკუნის დასაწყისში "აღმოაჩინა" ფრანც შერტენლიბმა. თავისი აღმოჩენა მან გადასცა ალბერტ ჰაიმს, რომელიც ამ ჯიშს გადაშენებულად მიიჩნევდა. აპენცელერ ზენენჰუნდების მსგავსი ეს ჯიში თავისი ახლანდელი სახელით 1910 წელს დარეგისტრირდა. ბერნულ ზენენჰუნდებს თუ არ ჩავთვლით, ეს ყველაზე დიდტანიანი შვეიცარიული მთის ძაღლია და შესაძლოა ყველაზე ძველიც. საუკუნეების განმავლობაში დიდ შვეიცარიულ ზენენჰუნდს სოფლებსა და ფერმებში იყენებდნენ - ის ეზიდებოდა ბაზრობებზე რძით დატვირთულ ურიკებს. როდესაც ფრანც შერტენლიბმა ალბერტ ჰაიმს აჩვენა ერთადერთი ძაღლი, რომელიც შორეულ ფერმაში იპოვა, მან შვეიცარიელ ძაღლების მოყვარულებს დაავალა მსგავსი ცხოველების მოძებნა სხვა ფერმებში. სწორედ ასე იპოვეს ჯიშის აღსადგენად საკმარისი ძაღლები.

დიდი ზენენჰუნდი მეგობრულია ადამიანების მიმართ, თუმცა ზოგჯერ სხვა ძაღლების მიმართ მტრულადაა განწყობილი. კარგად ეგუება სიცივეს, კარგი მოდარაჯეა. ვერ ეგუება ქალაქის პირობებში ცხოვრებას და სიცხეს. აქვს ძლიერი, ფართო, დაკუნთული თეძოები, უხეში ბალანი, საშუალო ზომის თვალები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***დიდი შვეიცარიული ზენენჰუნდი***

* დიდი შვეიცარიული ზენენჰუნდი (ინგლისური)
**დიდი სომხეთი** (სომხ. Մեծ Հայք) — ძველი სომხეთის სახელმწიფო. მოიცავდა სომხეთის ზეგნის ძირითად ნაწილს. ძვ. წ. 220 სელევკიდმა ანტიოქე III-მ დაიპყრო აირარატის სამეფო და შეუერთა ტიგროსის ზემოთში და ვანის ტბის აუზში ადრე დაპყრობილ სომხურ მიწებს. ამ ქვეყანას ეწოდა დიდი სომხეთი. მისმა ადგილობრივმა გამგებელმა არტაშეს I-მა ძვ. წ. 189 დიდი სომხეთი დამოუკიდებელ სამეფოდ გამოაცხადა და სათავე დაუდო არტაშესიანთა დინასტიას. არტაშეს I-მა მეზობელი ქვეყნების ხარჯზე გააფართოვა სამეფო; იბერიას ჩამოაჭრა 3 ოლქი: ხორზენე, გოგარენე და პარიადრის მთიანეთი, დააარსა დედაქალაქი არტაშატი, განამტკიცა კერძო საკუთრება. დიდმა სომხეთმა თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია ტიგრან II-ის (ძვ. წ. 95 - ძვ. წ. 56) დროს. ტიგრანში დაიპყრო სოფენა, მიდია, ატროპატენა, სირია, ფინიკია, კილიკია და სხვა. დააარსა დედაქალაქი ტიგრანაკერტი, მაგრამ მალე რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხდა და თითქმის მთელი დაპყრობილი მიწები დაკარგა. არტიშესიანთა დინასტია დაეცა ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისში. I საუკუნის 60-იან წლებამდე დიდ სომხეთს რიგრიგობით მართავდნენ რომაელთა და სპარსელთა მიერ დანიშნული პირები. 30-50-იან წლებში დიდი სომხეთის სამეფო ტახტზე იბერიელი უფლისწულებიც ისხდნენ - ჯერ მითრიდატე, შემდეგ რადამისტი. 60-იანი წლებიდან გამეფდნენ პართელი არშაკიდები. 301 წელს თრდატ III-მ დიდ სომხეთში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. დიდი სომხეთის არსებობა შეწყდა 387 წელს, იგი გაიყვეს ბიზანტიამ და ირანმა.

ლიტერატურა
----------

* *ჯანაშია ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 539.
* История армянского народа, ч. 1, Ер. 1951.
**არნო არუთინის ძე ბაბაჯანიანი** (სომხ. Առնո Բաբաջանյան; დ. 22 იანვარი, 1921, ერევანი, სომხეთი — გ. 15 ნოემბერი, 1983, მოსკოვი, რუსეთი) — სომეხი კომპოზიტორი და პიანისტი, სსრკ სახალხო არტისტი (1971).

ბიოგრაფია
---------

1947 წელს დაამთავრა ერევნისა და მოსკოვის (1948, პროფ. კ. იგუმნოვის კლასი) კონსერვატორიები. დემოკრატიული ახალგაზრდობის საერთაშორისო ფესტივალების ლაურეატი პრაღასა (1947) და ბუქარესტში (1953). ბაბაჯანიანის სტილის ჩამოყალიბებაზე გავლენა იქონია სერგეი რახმანინოვისა და არამ ხაჩატურიანის შემოქმედებამ. ბაბაჯანიანის უმთავრესი ნაწარმოებებია: „გმირული ბალადა", ფორტეპიანოსა და ორკესტრისათვის (1950, სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1951), საფორტეპიანო ტრიო (1953), 6 სურათი ფორტეპიანოსათვის (სომხეთის სახელმწიფო პრემია, 1967), პოემა-რაფსოდია სიმფონიური ორკესტრისათვის (1954), კონცერტები ვიოლინოსა (1949) და ვიოლენჩელოსათვის (1962), 2 სიმებიანი კვარტეტი, სავიოლინო სონატა, მრავალი პოპულარული სიმღერა, მუსიკა კინოფილმებისათვის. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 117–118.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„არნო ბაბაჯანიანი"** ვიკისაწყობში.
* არნო ბაბაჯანიანი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* ბაბაჯანიანის ხსოვნისადმი მიძღვნილი საიტი



1. 1 2  სომხური საბჭოთა ენციკლოპედია / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — ტ. 2. — გვ. 187–188.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q164396'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6429958'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2657718'></a>
აპველინგის გავრცელების რაიონები (აღნიშნულია წითელი ხაზით)
აპველინგი ოკეანეში
**აპველინგი** (ინგლ. upwelling; up — ზევით და well — ამოჩქეფა) — წყალსატევის სიღრმიდან წყლის ქვედა ფენების ამოსვლა ზედაპირზე, როდესაც ზედაპირული წყლის ფენები ქარის ქროლის შედეგად ზღვისაკენ მიედინება. აპველინგი განსაკუთრებით აქტიურია ოკეანისა და ზღვის სანაპირო ზონაში, სადაც ქარებისა და დინებების შედეგად მიმდინარეობს წყლის აწევა 100-300 მეტრის სიღრმიდან.

სტაბილური და ძლიერი აპველინგი უმთავრესად დაკავშირებულია პასატებთან და აღმოსავლეთ მოსაზღვრე დინებებთან ატლანტისა და წყნარ ოკეანეებში. მუდმივი აპველინგის გამოვლინების საერთო ფართობი თანამედროვე ოკეანეში შეფასებულია დაახლოებით 1 მლნ. კმ²-ით. 
აპველინგთან დაკავშირებულია სასარგებლო წიაღისეულების წარმოქმნა. ასეთია მაგალითად ფოსფორიტი. მასზე მიუთითებს (პალეოგეოგრაფიული რეკონსტრუქცია) კამბრიულისწინა და ფანეროზოურის დროინდელი ფოსფორიტების აუზები, სადაც ფოსფორიტების მოზრდილი ადგილსამყოფელი წარმოქმნილია ოკეანურ შელფზე, რომელიც თავის მხრივ, მძლავრი აპველინგითაა გარშემორტყმული.

სანაპირო აპველინგის გამოვლინების რაიონებია: პერუსა და ჩილეს სანაპიროები, არაბეთის ზღვა, სამხრეთი აფრიკის დასავლეთ სანაპირო, ახალი ზელანდიის აღმოსავლეთი, ბრაზილიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი და კალიფორნიის ნაპირები. ოკეანეში კვების ჯაჭვი ასე გამოიყურება: ფიტოპლანქტონი → ზოოპლანქტონი → მტაცებელი ზოოპლანქტონი → მფილტრავი ორგანიზმები → მტაცებელი თევზები. ამრიგად კვების ჯაჭვის თითოეული ეს ელემენტი აპველინგისთვის ძირითადია.

აპველინგი იქმნება ასევე არაოკეანურ გარემოშიც, მაგ.: ტბაში, მანტიაში, ვარსკვლავთა პლაზმაში და სხვა. იქ აპველინგი ნაწილობრივ კონვექციის შედეგია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აპველინგი და დაუნველინგი (ინგლისური)
* სანაპირო აპველინგი დაარქივებული 2011-06-10 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* Mann, K.H. Lazier, J.R.N. (2006) "Dynamics of Marine Ecosystems: Biological-Physical Interactions in the Oceans." Oxford: Blackwell Publishing Ltd. ISBN 1-45051-1118-6
* Jennings, S. Kaiser, M.J. Reynolds, J.D. (2001) "Marine Fisheries Ecology." Oxford: Blackwell Science Ltd. ISBN 0-632-05098-5

სქოლიო
------

1. 1 2  აპველინგი — უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი
2. ↑  აპველინგი — გეოლოგიის ენციკლოპედია
**ართრიტი** — დაავადებების კრებითი სახელი, რომელებიც გავლენას ახდენს სახსრებზე. ძირითადი სიმპტომები გამოიხატება სახსრების ტკივილსა და სიმაგრეში. დამატებით შესაძლოა სახეზე იყოს სიწითლე, გასივება, მოტორიკის შემცირება. ართრიტი შეიძლება იყოს მწვავე ან ქრონიკული. ჩნდება მწვავე ინფექციური ან ინფექციურ-ალერგიული დაავადებების გადატანის შემდეგ. დაზიანებული სახსრები სივდება, დეფორმირდება, ძალიან მტკივნეულია მოძრაობის დროს.

7-10 დღიანი მწვავე პროცესის შემდეგ ავადმყოფობა გადადის ქრონიკულში. ამ დროს ავადმყოფს უჭირს მოძრაობა. სტკივა სახსრები, რომლებიც ოდნავ შესიებულია.

მკურნალობა მოიცავს, სახსრების დასვენებას, ცივი და ცხელი კომპრესების მონაცვლეობას. წონაში კლება და ვარჯიში, ასევე შესაძლოა იყოს სასარგებლო. მედიკამენტოზური მკურნალობა დამოკიდებულია, ართრიტის სახეობასა და სიტუაციის სიმწვავეზე. შესაძლოა მკურნალობა ტკივილგამაყუჩებლებით, მაგალითად იბუპრფენი ან პარაცეტამოლი. ზოგ შემთხვევაში სახსრის ოპერაცია შესაძლოა საჭირო იყოს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 563-564.
ბეტა-ნაწილაკი
**ბეტა-ნაწილაკი** (***β-ნაწილაკი***) — ბეტა-დაშლის დროს ატომთა ბირთვის მიერ გამოტყორცნილი ელექტრონი და პოზიტრონი.

კვლევის ისტორია
---------------

ე. რეზერფორდის ექსპერიმენტი
რადიოაქტიური სხივების ფიზიკური ბუნების, წარმოშობის, აგრეთვე, ატომის აგებულების შესწავლაში უდიდესი როლი შეასრულა ინგლისელმა მეცნიერმა ე. რეზერფორდმა. 1903 წელს ე. რეზერფორდმა და ფ. სოდმა გამოთქვეს ჰიპოთეზა, რომ რადიოაქტიური გამოსხივება გამოწვეული იყო რადიოაქტიური ნივთიერების ატომების თავისთავადი დაშლით. ამ ჰიპოთზის თანახმად რადიოაქტიური ელემენტის ატომები, ჩვეულებრივი სხვა ელემენტების ატომებისაგან განსხვავებით, არამდგრადია და დროთა განმავლობაში თავისთავად იშლება. შემდგომმა გამოკვლევებმა ეს ჰიპოთეზა დაადასტურა.

ე. რეზერფორდმა რადიუმის მცირე ნაჭერი მოათავსა ტყვიის სხეულის ვიწრო ხვრელის ფსკერზე. ხვრელიდან გამოსული სხივები გაატარა B ინდუქციის ერთგვაროვან მაგნიტურ ველში, ხოლო ველიდან გასულ სხივებს დაუხვედრა C ფოტოფირფიტა. ფოტოფირფიტის გამჟღავნებისას აღმოჩნდა, რომ რადიუმი ასხივებდა სამ სხვადახვა ბუნების სხივებს. ამ სხივებს α- (ალფა), β- (ბეტა) და γ- (გამა) სხივები უწოდეს. α- და β-სხივები მაგნიტურ და ელექტრულ ველში იხრება ურთიერთსაწინააღმდეგო მიმართულებით, რაც იმის მაჩვენებელია, რომ ამ სხივების მატარებელ ნაწილაკებს აქვთ სხვადასხვა ნიშნის მუხტები. γ-სხივები მაგნიტურ და ელექტრულ ველში არ გადაიხრება, ამიტომ, ამ სხივებს მატარებელ ნაწილაკებს მუხტი არ გააჩნია.

β-ნაწილაკებისათვის რეზერფორდმა დაადგინა, რომ ისინი წარმოადგენენ ელექტრონების ნაკადს: {\displaystyle m\_{\text{β}}=m\_{e}=9.1\cdot 10^{-31}} კგ, ხოლო {\displaystyle q\_{\text{β}}=q\_{e}=1.6\cdot 10^{-19}} კ. β-ნაწილაკები რადიუმიდან ამოდიან დაახლოებით 270 000 კმ/წმ სიჩქარით, ამიტომ, მათ აქვთ დიდი კინეტიკური ენერგია. α-ნაწილაკებთან შედარებით β-ნაწილაკები ნაკლებად შთაინთქმება ნივთიერებაში გავლისას. მათ შეუძლიათ 3 მმ სისქის ალუმინის ფირფიტის განჭოლვა, რადგან ისინი ადვილად ძვრებიან ატომურ ფენებში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ალფა-ნაწილაკი
* ალფა-დაშლა
* ბეტა-დაშლა
* გამა-გამოსხივება

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 343.
* Tomonaga, S.-I. (1997). *The Story of Spin*.  University of Chicago Press.
* Tuli, J. K. (2011). *Nuclear Wallet Cards*, 8th,  Brookhaven National Laboratory.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* **The Live Chart of Nuclides - IAEA**  with filter on decay type
* Beta decay simulation

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბირთვული პროცესები |
| --- |
|  |
| რადიოაქტიური გამოსხივება | 
* ალფა-დაშლა
* ბეტა-დაშლა
* გამა-გამოსხივება
* ორმაგი ბეტა-გამოსხივება
* ორმაგი ელექტრონის დაჭერა
* ნეიტრონული გამოსხივება
* პოზიტრონული გამოსხივება
* პროტონული გამოსხივება
* სპონტანური გამოსხივება
 |
|  |
| 
... |

 |
**ბესლეთის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბესლეთში. ეკლესია აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

ძეგლი წარმოადგენს საკმაოდ მოზრდილ დარბაზული ტიპის ეკლესიას, რომელსაც ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენები ჰქონდა. ძეგლი საკმაოდ წარმოსადეგი უნდა ყოფილიყო. დარბაზის გეგმა წაგრძელებული სწორკუთხედია. გრძივ კედლებში ორ-ორი პილასტრი იყო განლაგებული, რომლებიც მათ სამ-სამ ტოლ ნაწილად ჰყოფდა. ამჟამად პილასტრების ფრაგმენტები ჩრდილო კედელზეა შემორჩენილი. ნახევარწრიული აფსიდის მხრები დარბაზის კედლებს ორსაფეხურიანი მხრებით უერთდება. საკურთხევლის გარე კონტურის ფორმის განსაზღვრა ვერ ხერხდება. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა, კონსტრუქციულ ნაწილებში შერეულია შირიმის თლილი ქვა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

ლიტერატურა
----------

* *Воронов Ю. Н.* В мире архитектурных памятников Абхазии, М. 1978

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბესლეთის ეკლესია
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **გაბრიელი**. |

**გაბრიელ მცირე** (გ. 1802) — ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი და კალიგრაფი. ქართველი საეკლესიო მოღვაწე და მწერალი. საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ახალი სტილით 30 მარტი (17 მარტი). ბერად იყო დავითგარეჯის იოანე ნათლისმცემლის მონასტერში, სადაც 30 წელი გაატარა. მოთარეშე ლეკებმა თავი მოჰკვეთეს. დასაფლავებულია იმავე მონასტერში. 

ღირსი გაბრიელ მცირე თბილისელი იყო და თავს კერვით ირჩენდა. მაღალი სულიერებითა და პატიოსნებით გამორჩეული კაცისათვის ძნელი იყო ქალაქის მშფოთვარე ცხოვრება. ერთ დღეს მან ყველაფერი დატოვა, წავიდა დავით-გარეჯში, ნათისმცმლის უდაბნოში და ბერად აღიკვეცა.

მონასტერში ღირსმა მამამ მწიგნობრულ საქმიანობას მიჰყო ხელი, მისმა სამწერლო მოღვაწეობამ სათანადო კვალი დააჩნია ქართულ სასულიერო მწერლობას. მან შეადგინა რამდენიმე ლიტურგიკულ-ზნეობრივი ხასიათის კრებული, გადმოკეთებული ცნობილ თეოლოგთა თხზულებიდან, შექმნა ორიგინალური სასულიერო თხზულებანიც, მათ შორის: 1) მღდველმთავრისა ლიტურღიისა განმარტებაჲ სახისმეტყუელებითი, ვითარებად ყოველსავე მღვდელმოქმედებასა მისსა საიდუმლოებით ძალი უპყრიეს; 2) მეექვსე მსოფლიო კრების სჯულის კანონისათვის; 3) სულიერნი თხრობანი სულთა ღმრთისმოყვარეთანი; 4) ცხოვრება და მოღვაწეობა ღირსისა მამისა ჩვენისა საქმოსან ონოსიფორესი; 5) მოკლე მოთხრობა პროფირისათვის.

გაბრიელ მცირეს ორიგინალური მემუარული თხზულებანი თავმოყრილია ხელნაწერ კრებულში, რომელსაც „ჯვარშემოსილი" ეწოდება (დაცულია ბოდლის ბიბლიოთეკაში, მარჯორი უორდროპის ფონდში). მათგან მნიშვნელოვანია ჰაგიოგრაფიული ძეგლი „ონოსიფორეს ცხოვრება", „მღვდელმთავრისა ლიტურღიისა განმარტება", მემუარული „თხრობანი" და სხვა. გაბრიელ მცირეს ეკუთვნის აგრეთვე ასკეტიკურ-ჰომილეტიკური კრებულები: 1892-1894 გამოცემული „გვირგვინი", „სამოთხის ყვავილი" (1895), „ოქროს წყარო" (1905), „სუფევა", „კლიტე", „სამასეული", „მანანა" და სხვა. მათში თავმოყრილია ბასილი დიდის, იოანე ოქროპირის, მაქსიმე აღმსარებლის, იოანე მოსხისა და სხვა თხზულებათაგან გამოკრეფილი მასალა. ყოველი კრებულის სათაურსა და შემადგენელი თავების რაოდენობას სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს.

მოუკლებელ მოღვაწეობაში, მარხვასა და ლოცვაში მყოფი ღირსი მამა ძმებისადმი საოცარი სიყვარულითა და მსახურებითაც გამოირჩეოდა, ყველას ეხმარებოდა, უვლიდა, ამხნევებდა.

ერთხელ, დიდმარხვის დღეებში, ნათლისმცემლის უდაბნოში თბილისელი მთავარდიაკონი ჩამოვიდა სამოღვაწეოდ. რამდენიმე ხანში დიაკონს ოჯახი მოენატრა, მონასტერში ვეღარ გაჩერდა და თბილისში დაბრუნება გადაწყვიტა. ღირსმა გაბრიელმა გამოაცილა, მაგრამ გზაში ლეკები დახვდნენ და გაბრიელი მოკლეს.

ძმებმა ნეტარი მამის წმნიდა ცხედარი მონასტერში გადმოასვენეს და იქვე დაფლეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ქართველი წმინდანები

ლიტერატურა
----------

* *მიქაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 608.
* „წმიდანთა ცხოვრება", ტომი I, თბილისი, 2001 წ.
**ბიბერშტეინის ტიტა** (ლათ. Tulipa biebersteiniana) — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე შროშანისებრთა ოჯახისა. აქვს კვერცხისებრი ბოლქვი. ღერო შეფოთლილია, სიმაღლე 15–30 სმ-ია. ფესვთანური ფოთოლი უფრო ხშირად ორია, იშვიათად სამი, ვიწრო ხაზური ან ლანცეტა, ლეგა შეფერილობის, სიგრძით 15–25 სმ. ყვავილი ჩვეულებრივ მარტოული, ორსქესიანი, ყვითელი, 3–3,5 სმ სიგრძისაა; ყვავილსაფრის ფოთლები 2–3 სმ სიგრძისაა, კვერცხისებრ-ლანცეტა, თავწაწვეტებული, ძირში წამწამაკიდეებიანი. ნაყოფი სამწახნაგოვანი კოლოფია. თესლი ბრტყელია, მუქი ყავისფერი.

ბიბერშტეინის ტიტა სამხრეთპალეარქტიკული სახეობაა. აწერილია ჩრდილოეთ კავკასიიდან. გავრცელებულია ევროპაში, ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებში, მცირე, ჩრდილოეთ და შუა აზიაში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კავკასიაში (აზერბაიჯანი). საქართველოში მხოლოდ ქართლშია ცნობილი, კერძოდ, თბილისის მიდამოებში (თელეთის ქედი) და მცხეთის შემოგარენში (არმაზის ხეობა).

მეზოფიტია, სინათლის მოყვარული გეოფიტი, გაზაფხულის ეფემეროიდი. თავის მთლიანი არეალში რიგ ადგილებში საკმაოდ ჩვეულებრივი მცენარეა, თუმცა საქართველოში, სადაც მხოლოდ თბილისის მიდამოებში გვხვდება, იშვიათ მცენარეებს მიეკუთვნება. იზრდება სხვადასხვა დახრილობის ფერდობებზე, ქვა-ღორღიან, მწირ ნიადაგებზე, გაფანტულად, ბუჩქნართა შორის, გამეჩხერებული ანთროპოგენური ტყის მონაკვეთებზე, მშრალ ხევებში, ზღვის დონიდან 450–600 მეტრის ფარგლებში.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  *ბიძინაშვილი როზა*, საქართველოში გავრცელებული გადაშენების ზღვარზე მყოფი ტიტას სახეობები // საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე №2 (42), თბ.: აგრო, 2018. — გვ. 109–111.
მდინარე ბიასი
ბიასის სანაპირო
**ბიასი** აგრეთვე ბეასი (ჰინდი ब्यास, ურდუ بیاس, სანსკ. विपाशा, ინგლ. Beas) — ერთ-ერთი ხუთი მდინარიდან, რომელთა გამოც მიიღო თავისი სახელწოდება პენჯაბმა ("ხუთმდინარეთი*). სხვა ექვს მდინარესთან ერთად (სარასვატი, სინდჰი, შატადრუ, პარუშნი, ვიტასტა, ასიკნი) შეადგენს ვედურ შვიდმდინარეთს. მდინარე გამოედინებაჰიმალაიდან ცენტრალურ ჰიმაჩალ-პრადეშში, (ინდოეთი), მიედინება 470 კმ, სატლეჯამდე და უერთდება მას პენჯაბში.*

ეტიმოლოგია
----------

მდინარეს, ასევე, უწოდებენ არჯიკუჯას. ეს სახელი შემორჩენილია ძველ ინდურ და ბერძნულ ტექსტებში. თანამედროვე სახელწოდება "ბიასი", სავარაუდოდ, სანსკრიტული დასახელება "ვიპაში"-ს ცვლილებით არის გამოწვეული. მდინარეს სახელწოდება ვი-პაშა უნდა მიეღო გათავისუფლებასთან ან გზასთან დაკავშირებით, უფრო ზუსტად, ლეგენდა მას აკავშირებს ვასიშტასთან, რომელიც 100 ვაჟის სიკვდილით დამწუხრებული და მგლოვიარე თავის მოსაკლავად ხელ-ფეხშეკრული გადახტა მდინარეში. მოულოდნელად ყველა კვანძი თავისით გაიხსნა და ვასიშტა არ მოკვდა.

მდინარეს, ასევე, უწოდებენ ჰიმაჩალში "ვიპაშას", განსაკუთრებით, სამეცნიერო წრეებში. 

მდინარის სახელი თავდაპირველად უნდა ყოფილიყო "ვიასა", მაგრამ დროთა განმავლობაში, ჩრდილოეთ ინდოეთის ხალხების დამახასიათებელი მეტყველების თანახმად, მოხდა ვ და ბ ასოების ცვლილება.

გეოგრაფია
---------

ხუთმდინარეთის რუკა
მდინარე წარმოადგენდა ძვ. წ. 326 წელს ალექსანდრე მაკედონელის მიერ დაპყრობლი ტერიტორიების აღმოსავლეთ საზღვარს.

მისი სათავე მდებარეობს ჰიმაჩალ-პრადეშის შტატში როჰტანგ ლასთან და ერწყმის სატლეჯს ქალაქ ამრისტარის სამხრეთით პენჯაბში. მდინარე სატლეჯი მიედინება პაკისტანის პენჯაბში. ის უერთდება მდინარე პანჯნადს და საბოლოოდ ჩაედინებიან მდ. ინდში

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჰიმაჩალ-პრადეში[*მკვდარი ბმული*]

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიასი
* რიგვედას გეოგრაფია დაარქივებული 2018-01-15 საიტზე Wayback Machine.
* ჰიმაჩალ-პრადეში დაარქივებული 2009-04-14 საიტზე Wayback Machine.
* ბიასის სანაპირო დაარქივებული 2014-01-19 საიტზე Wayback Machine.
**ანატოლიის ზეგანი** (თურქ. Anadolu Yaylası) — ზეგანი თურქეთში, მცირე აზიის მთიანეთის შიგა ნაწილი. ჩრდილოეთით ესაზღვრება პონტოს მთები, სამხრეთით ტავრის მთები. აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 700 კმ-ზე, სიგანე 400 კმ-მდე. ზედაპირი ძირითადად მოსწორებულია; ალაგ-ალაგ აღმართულია დაკბილული ქედებიც. გაბატონებული სიმაღლეები 800–1500 მ. ცალკეული მწვერვალების სიმაღლე 2000 მ აღემატება. არის ჩამქრალი ვულკანები. მაქსიმალური სიმაღლეა 3917 მ (სტრატოვულკანი ერჯიასი).

აგებულია პალეოგენური და ნეოგენური დანალექი ქანებით. ზეგნის საფუძველშია უძველესი მცირე მთის მასივები, რომლებიც აგებულია კამბრიუმამდელი კრისტალური და ნაწილობრივ, პალეოზოური დანალექი ქანებით. სამხრეთში არის ღრმულები, მლაშობები და მარილიანი ტბები. აღსანიშნავია მარილიანი თუზის ტბა. მთავარი მდინარეებია ყიზილ-ირმაქი და საქარია.

დამახასიათებელია სუბტროპიკულ-კონტინენტური ჰავა, გრილი ზამთრით. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში ცენტრალურ ნაწილში — 200 მმ-იდან განაპირა ნაწილებში — 350–500 მმ-მდე. გაბატონებულია რუხი და მურა ნიადაგები. გვხვდება მშრალი სტეპები და ნახევარუდაბნოები. ზეგნის ჩრდილოეთ განაპირა მხარეს მდებარეობს თურქეთის დედაქალაქი ანკარა. განვითარებულია ოაზისური მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Anatolian Plateau

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Анатолийское плоскогорье | Большая российская энциклопедия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-10-01. ციტირების თარიღი: 2020-06-06.
არნემ-ლენდის რუკა.
**არნემ-ლენდი** — რეგიონი ჩრდილოეთ ტერიტორიაში. არნემ-ლენდი ფართობით სხვა რეგიონებთან ყველაზე პატარაა, მისი ფართობი შეადგენს 9700 კმ²-ს, მოსახლეობა კი 2007 წლის მიხედვით 16 230 კაცია. არნემ-ლენდის ესაზღვრება შტატის ორი რეგიონი: დარვინი და კათრინი.

არნემ-ლენდის რეგიონი გაშენებულია კარპენტარიის ყურის, ტიმორის ზღვის და არაფურის ზღვის ნაპირებზე. აქ მდებარეობს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი კაკადუს ეროვნული პარკი. პარკს 1 980 400 ჰა ტერიტორია უკავია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* არნემ-ლენდის რეგიონი

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჩრდილოეთი ტერიტორია |
| --- |
|  |
| თემები | 
ისტორია • დროშა • გეოგრაფია • ტერიტორიული დაყოფა • პარლამენტი • ენერგია • სპორტი • ჩრდილოეთი ტერიტორიის სახანძრო და გადამრჩენი მომსახურება |  |
|  |
| რეგიონები | 
ცენტრალური ავსტრალია • არნემ-ლენდი • ბარკლის პლატო • დარვინის რეგიონი • კათრინის რეგიონი |
|  |
| ქალაქები | 
**დარვინი** • ალის-სპრინგსი • პალმერსტონი |

 |
**აპიანე ალექსანდრიელი** (ბერძ. Ἀππιανὸς Ἀλεξανδρεύς; დაახ. 100 - 180) — ბერძენი ისტორიკოსი, ადმინისტრაციული თანამდებობები ეკავა ალექსანდრიაში, შემდეგ მან რომის მოქალაქეობა მიიღო და რომში გადავიდა, სადაც ჯერ იმპერატორ ტრაიანეს ვექილი იყო, ხოლო მოგვიანებით კი იმპერატორის პროკურორი გახდა. წერა დაიწყო 160 წლამდე. მას ეკუთვნის ნაშრომი „რომის ისტორია" (Historia Romana) 24 წიგნად. ეს ნაწარმოები ასახავს რომის სახელმწიფოს გაფართოებას, მოთხრობილია იმ პროვინციების შესახებ, რომლებიც იმპერიაში შედიოდა, იმ თანმიმდევრობით, როგორც ისინი დაპყრობილ იყვნენ. ამრიგად ყოველი წიგნი წარმოადგენს სრულ ისტორიას შესაბამის პროვინციაზე და აქვს შესაბამისი სათაური. ჩვენამდე მთლიანად მოაღწია VI-VIII, XI-XVII წიგნებმა, ასევე IX წიგნის მეორე ნახევარმა. აპიანეს ისტორია ფასეული წყაროა, იგი ბევრ ინფორმაციას შეიცავს, ხოლო ზოგი ცნობები მხოლოდ მის წიგნებში არის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აპიანე. ლექსიკონი "ანტიკური მწერლები"
* აპიანეს ბიოგრაფია (ინგლისურად) დაარქივებული 2008-01-05 საიტზე Wayback Machine.
* აპიანეს ნაწარმოებები
* აპიანე. მითრიდატესთან ომები


|  |  |
| --- | --- |
| ბიოგრაფია | *ეს სტატია პიროვნების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |