**დერბენტის სიმაგრეები** (ხშირად შემოკლებულია როგორც **დარბანდი**) — ერთ – ერთი გამაგრებული თავდაცვითი ნაგებობა, რომელიც სპარსეთის სასანიანთა იმპერიამ ააშენა კავკასიონის მთების აღმოსავლეთ გადასასვლელის დასაცავად („კასპიის კარიბჭე") პონტო – კასპიის სტეპის მომთაბარე ხალხების თავდასხმებისგან. ის აშენდა მე-6 საუკუნეში სპარსეთის იმპერატორ ხოსრო I-ის დროს და შენარჩუნებულია არაბული, თურქული და სპარსული გვიანდელი რეჟიმების გამო. სიმაგრითი ნაგებობები მოიცავს სამ განსხვავებულ ელემენტს: ნარინ-კალას ციხესიმაგრე დერბენტში, ტყუპების გრძელი კედლები, რომლებიც მას კასპიასთან აკავშირებს აღმოსავლეთით ზღვა და დაღ-ბარის „მთის კედელი", რომელიც დერბენტიდან დასავლეთით კავკასიონის მთისწინეთში გადის. უზარმაზარი კედელი, რომლის სიმაღლე ოცი მეტრია და სისქე დაახლოებით 10 ფუტი (3 მეტრი), გადაჭიმული იყო ორმოცი კილომეტრის მანძილზე კასპიის ზღვასა და კავკასიონის მთებს შორის, ოცდაათი კილომეტრიანი კოშკი გადაჭიმული იყო კასპიის ზღვასა და კავკასიონს შორის, რაც ეფექტურად ბლოკავს მთლიანად გადასასვლელს. სიმაგრითი ნაგებობების კომპლექსი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი 2003 წელს გახდა.

წარმოშობა და პირველი გამაგრებები დერბენტში
------------------------------------------

უკვე კლასიკურ ანტიკურ ხანაში დერბენტის დასახლება და მისი უფრო ფართო რეგიონი („კასპიის კარიბჭე") ცნობილი იყო თავისი სტრატეგიული მდებარეობით კასპიის ზღვასა და კავკასიის მთების აღმოსავლეთ მთისწინეთში. ის დასახლებული იყო ჩრდილოეთით პონტოს – კასპიის სტეპზე დომინირებული ხალხებით. არქეოლოგიური მტკიცებულებები მიანიშნებს დერბენტის გორაზე გამაგრებული დასახლების დაარსებაზე ჯერ კიდევ ძვ.წ. VIII საუკუნის ბოლოს, სავარაუდოდ სკვითების დარბევის შემდეგ. ამ დასახლებამ თავდაპირველად მოიცვა მხოლოდ გორაკის უფრო დაცული ჩრდილო – აღმოსავლეთი მხარე (დაახლოებით 4–5 ჰექტარი), მაგრამ ძვ. წ. მე–6 – მე–4 საუკუნეების განმავლობაში გაფართოვდა და მთლიანი ზედაპირი დაფარა (15 ჰექტარი) ამ დასახლების კედლები იყო დაახლოებით 2 მეტრი (6.6 ფუტი) სიმაღლე და მაქსიმუმ 7 მეტრი (23 ფუტი) სისქე, რაც მისი განადგურების ფაქტს და ხელმეორედ აშენებას ამტკიცებს. 

IV საუკუნიდან დასახლებამ დაიწყო გაფართოება გორაკის ციხის მიღმა, რომელიც გადაიქცა ქალაქად. I საუკუნეში დერბენტი გაწევრიანდა კავკასიის ალბანეთის სამეფოში, როგორც ჩრილოეთის მიწა. დერბენტმა განიცადა მნიშვნელოვანი აღმავლობის პერიოდი პირველი ეპოქის პირველი საუკუნის განმავლობაში, მაგრამ IV საუკუნეში მომთაბარეების დარბევის განახლებით (ალანები და მოგვიანებით ჰუნები), იგი სწრაფად დაუბრუნდა თავის პირვანდელ, თავდაცვით სახეს, სასაზღვრო პუნქტს და „სიმბოლური საზღვარი მომთაბარე და აგრარულ ცხოვრების წესს შორის". V საუკუნის ბოლოს ალბანეთი სასანური გავლენისა და კონტროლის ქვეშ გავიდა; V საუკუნეში ეს იყო სასანიანთა სასაზღვრო ციხესიმაგრე და ლაშქრობის მცველის (მარზბანის) ადგილი.

სასანიანთა თავდაცვითი ნაგებობების შექმნა
----------------------------------------

ხოსროვ მეფის დროს აშენდა ციხე. ასევე არსებობს შუა სპარსული (ფაჰლავის) სხვადასხვა წარწერები ციხის კედლებზე და ჩრდილოეთ / სამხრეთ კედლებზე ქალაქის შიგნით. არაბთა მიერ სპარსეთის დაპყრობის შემდეგ კედლებზე გაკეთდა არაბული სხვადასხვა წარწერებიც.

გვიანი ისტორია
--------------

დერბენტის გამაგრებები ერთ – ერთი ყველაზე პოპულარული ტურისტული ღირსშესანიშნაობაა ქალაქ დერბენტში და დაღესტნის რესპუბლიკაში. მყარმა ისლამურმა ჯგუფებმა ტურისტები 2015 წელს დახვრიტეს. შედეგად გარდაიცვალა 1 ადამიანი და 12 დაშავდა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Citadel, Ancient City and Fortress Buildings of Derbent
* Dagestan gunmen kill one at south Russia fortress
* Gadjiev, Murtazali (2017). "DAGH BARY". *Encyclopædia Iranica, online edition*

სქოლიო
------

1. 1 2  Kettenhofen, Erich (1994). "DARBAND". *Encyclopædia Iranica*. **VII**. pp. 13–19.