**ჟეტულიუ დორნელის ვარგასი** (პორტ. Getúlio Dornelles Vargas; დ. 19 აპრილი, 1882, სან-ბორჟა, რიუ-გრანდი-დუ-სული — გ. 24 აგვისტო, 1954, რიო-დე-ჟანეირო, რიო-დე-ჟანეირო) — ბრაზილიელი პოლიტიკოსი, ბრაზილიის პრეზიდენტი 1930–1945 და 1951–1954 წლებში.

ბიოგრაფია
---------

ჟეტულიო ვარგასი დაიბადა არგენტინის საზღვართან მდებარე პატარა ქალაქ სან-ბორჟაში, 1882 წლის 19 აპრილს, მანუელ ვარგასისა და კანდიდ დორნელისის ოჯახში. მამამისი წარმოშობით სან-პაულუდან იყო, ხოლო დედა დაიბადა აზორის კუნძულებზე.

ჟეტულიუმ მალევე მიატოვა სკოლა და სამხედრო აკადემიაში შევიდა. აკადემიიდანაც სულ მალე დაითხოვეს და გადაწყვიტა ესწავლა ჟურნალისტიკა და სამართალი. დაამთავრა პორტუ-ალეგრის სამართლის სკოლა და იურისპრუდენციის დოქტორის ხარისხი მიიღო. 1922 წელს აირჩიეს რიუ-გრანდუი-დუ-სულის შტატის საკანონმდებლო ორგანოში. პრეზიდენტ ვაშინგტონ ლუისის დროს ეკავა ფინანსთა მინისტრის თანამდებობა, მაგრამ მალევე გადადგა თანამდებობიდან, მშობლიური შტატის გუბერნატორის არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად. გუბერნატორად არეცის შემდეგ, 1928 წლიდან გახდა ოპოზიციის წამყვანი ფიგურა. 1930 წელს, მსხვილ მიწათმფლობელებსა და ქალაქის ბურჟუაზიაზე დაყრდნობით შექმნა ლიბერალური ალიანსი, რომლის რიგებიდანაც გახდა საპრეზიდენტო კანდიდატი.

1930 წლის რევოლუცია
-------------------

ჟეტულიუ ვარგასი 1930 წელს.
1930 წლის დასაწყისში პრეზიდენტმა ვაშინგტონ ლუისმა თავის მემკვიდრედ სან-პაულუს შტატის გუბერნატორი ჟულიუ პრესტესი დაასახელა, რაც ეწინააღმდეგებოდა ე.წ. პოლიტიკას ყავა რძით, რომლის თანახმადაც ქვეყნის პრეზიდენტი უნდა გამხდარიყო მინას-ჟერაისის შტატის გუბერნატორი ანტონიუ კარლოს რიბეირა-დი-ანდრადა. ბრაზილიაში ხელისუფლების კრიზისი დაიწყო.

ანტონიუ კარლოსს, რომელიც რევოლუციის არქიტექტორად ითვლება, შეუერთდა ოპოზიციური ლიბერალური ალიანსი ჟეტულიუ ვარგასის მეთაურობით. საპრეზიდენტო არჩევნები გაიმართა 1930 წლის 1 მარტს, ხელისუფლების კანდიდატმა ჟულიუ პრესტესმა მიიღო 1 091 ათ. ხმა, ხოლო ვარგასმა 742 ათასი.

ვარგასმა არ აღიარა არჩევნების შედეგები და ხელისუფლება მის გაყალბებაში დაადანაშაულა. უფრო მეტიც მან თავი გამარჯვებულად გამოაცხადა და დაიწყო მზადება ხელისუფლებასთან შეიარაღებული დაპირისპირებისათვის.

ვაშინგტონ ლუისის ვადის ამოწურვამდე 2 თვით ადრე დაიწყო ანტისამთავრობო გამოსვლები. 10 ოქტომბერს ჟეტულიუ ვარგასი თავის თანამოაზრეებთან ერთად მატარებლით ჩავიდა ქვეყნის დედაქალაქ რიო-დე-ჟანეიროში. სამთავრობო ჯარის ნაწილები შეეცადნენ ვარგასის მომხრეებისათვის გზა გადაეკეტათ, რამაც 12-13 ოქტომბერს მათ შორის შეიარაღებული დაპირისპირება გამოიწვია. მიუხედავად ამისა ვარგასმა შეძლო დედაქალაქში ჩასვლა და 3 ნოემბერს, როგორც პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელმა ჩაიბარა ხელისუფლება.

დროებითი მმართველობა (1930–1934)
--------------------------------

1930 წლის 3 ნოემბრის დღის 3 საათზე ჟეტულიუ ვარგასს ხუნტამ ხელისუფლება ოფიციალურად გადასცა, ასე დამთავრდა ძველი რესპუბლიკის ისტორია. საინაუგურაციო სიტყვაში ვარგასმა დაასახელა 17 მიზანი, რომელიც უნდა შეასრულოს დროებითმა მთავრობამ. 3 ნოემბრიდან ვარგასი ქვეყანას მართავდა დროებითი პრეზიდენტის რანგში.

იგი მიისწრაფოდა ბრაზილიის დიდი დეპრესიიდან გამოყვანისათვის. მან პოპულიზმისა და ნაციონალიზმის დახმარებით სიმპათიები დაიმსახურა ახალ საქალაქო ბურჟუაზიის ფენებში.

1934 წლის კონსტიტუცია
---------------------

ვარგასის საპრეზიდენტო ვადა 1934 წელს იწურებოდა, ბრაზილიის კონსტიტუცია კი პრეზიდენტის ხელახლა არჩევას არ ითვალისწინებდა. საკუთარი მმართველობის გაგრძელების მიზნით ვარგასი დასთანხმდა ახალი კონსტიტუციის მიღებაზე. კონსტიტუცია მიიღეს 1934 წლის 16 ივლისს საერთო სახალხო კენჭისყრის საფუძველზე.

1934 წლის შემდეგ ხელისუფლება გახდა ძალზედ რეაქციული და ხასიათდებოდა ოპოზიციის მკვეთრი დევნით, რაც კონსტიტუციის მოთხოვნებს არ პასუხობდა.

ესტადო-ნოვო
-----------

ჟეტულიუ ვარგასის ძეგლი სან-ბორჟში
1935 წლიდან დაწყებული ვარგასის ფაშისტური დიქტატურა, საბოლოოდ 1937 წლისათვის ახალ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდა. 10 ნოემბერს ვარგასმა ხალხისადმი რადიო-მიმართვაში განაცხადა რომ საკუთარ თავზე იღებდა დიქტატორის ფუნქციებს. შეაჩერა საპრეზიდენტო არჩევნები, დაითხოვა კონგრესი, გააუქმა ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიები, დააწესამკაცრი ცენზურა, ჩამოაყალიბა ცენტრალიზირებული პოლიცია და ციხეებში გამოკეტა დისიდენტები, პროპაგანდას უწევდა ნაციონალიზმს და დამყარა სრული სახელმწიფო კონტროლი სახელმწიფო პოლიტიკაზე.

მიუხედავად ესტადო-ნოვოს ფაშისტური ბუნებისა, მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ბრაზილია მოკავშირეების მხარეზე გამოდიოდა. ეს ფაქტი საწინდარი გახდა ვარგასის რეჟიმის ლიბერალიზაციისა: მან „ახალი ომისშემდეგომი თავისუფლების ერა" გამოაცხადა, რომელიც პოლიტიკური პატიმრების ამნისტიას გულისხმობდა. გარდა ამისა დაუშვა საპრეზიდენტო არჩევნები და ოპოზიციური პარტიების ლეგალიზაციაც მოახდინა.

ამან ახალი სახელმწიფო გადატრიალებისაკენ უბიძგა საზოგადოების გარკვეულ ფენებს. 1945 წლის 29 ოქტომბერს, მისმა ყოფილმა მომხრეებმა პედრუ მონტეირომ და ეურიკუ გასპარ დუტრამ დაამხეს ვარგასის ხელისუფლება. პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა ბრაზილიის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარემ ჟ. ლინარესმა.

1945-1950 წწ. პერიოდი
---------------------

ჟეტულიო ვარგასს პერანგი, რომელიც თვითმკვლელობის დღეს ეცვა
ჟეტულიუ ვარგასი მხარს უჭერდა ესტადო-ნოვოს სამხედრო მინისტრის, ეურიკუ გასპარ დუტრას პოლიტიკას. ამან განაპირობა ის, რომ ვარგასი ქვეყნიდან არ გაქცეულა. პირიქით 1946 წელს იგი აირჩიეს სენატორად რიუ-გრანდი-დუ-სულის შტატიდან, თუმცა სენატის სხდომებში აქტიურ მონაწილეობას არ იღებდა და გახდა ერთადერთი პარლამენტარი, რომელსაც ხელი არ მოუწერია ბრაზილიის 1946 წლის კონსტიტუციისათვის.

მეორე საპრეზიდენტო ვადა
-----------------------

ჟეტულიუ ვარგასი დიდ პოლიტიკას დაუბრუნდა 1951 წელს და მონაწილეობა მიიღო საპრეზიდენტო არჩევნებში. დააგროვა ხმების უმრავლესობა და მეორედ დაიკავა ბრაზილიის პრეზიდენტის თანამდებობა. მაგრამ მას ამ ვადის დასრულება არ ეწერა. 1954 წლის 24 აგვისტოს მკერდის არეში გასროლით თავი მოიკლა. მისი ტყვიით გახვრეტილი მაისური ექსპონანტად ინახება პრეზიდენტის სასახლის საგამოფენო დარბაზში.

ვარგასი დაკრძალულია მშობლიურ ქალაქ სან-ბორჟაში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბრაზილიის ძველი რესპუბლიკა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Biografia no site do Senado federal
* ფოტო

სქოლიო
------

1. ↑  BBC On This Day 24 August - 1954: Brazilian president found dead

|
|  |
|
| წინამორბედი:ვაშინგტონ ლუისი | **ბრაზილიის პრეზიდენტი**1930 – 1945  | შემდეგი:ჟოზე ლინარესი |
|
| წინამორბედი:ეურიკუ გასპარ დუტრა | **ბრაზილიის პრეზიდენტი**1951 – 1954  | შემდეგი:ჟუან კაფე ფილიუ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბრაზილიის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| ძველი რესპუბლიკა | 
* დეოდორუ და ფონსეკა
* ფლორიანუ პეიშოტუ
* პრუდენტე დი მორაისი
* მანუელ კამპუს სალისი
* ფრანსისკუ როდრიგეს ალვესი
* აფონსუ პენა
* ნილუ პესანია
* ერმეს და ფონსეკა
* ვენსესლაუ ბრასი
* დელფიმ მორეირა
* ეპიტასიუ პესოა
* არტურ ბერნანდესი
* ვაშინგტონ ლუისი
 |  |
|  |
| ვარგასის ერა | 
* ჟეტულიუ ვარგასი
* ჟოზე ლინარესი
 |
|  |
| მეორე რესპუბლიკა | 
* ეურიკუ გასპარ დუტრა
* ჟეტულიუ ვარგასი
* ჟუან კაფე ფილიუ
* კარლოს ლუსი
* ნერეუ რამოსი
* ჟუსელინუ კუბიჩეკი
* ჟანიუ კუადროსი
* პასკუალ რანიერი
* ჟუან გულარტი
 |
|  |
| სამხედრო დიქტატურა | 
* პასკუალ რანიერი
* უმბერტუ კასტელუ ბრანკუ
* არტურ და კოსტა ი სილვა
* ემილიუ გარასტაზუ მედისი
* ერნესტუ გეიზელი
* ჟუან ფიგეირედუ
 |
|  |
| თანამედროვე ერა | 
* ტანკრედუ ნევესი
* ჟოზე სარნეი
* ფერნანდუ კოლორ დე მელუ
* იტამარ ფრანკუ
* ფერნანდუ კარდოზუ
* ლუის ინასიუ ლულა და სილვა
* დილმა რუსეფი
* მიშელ ტემერი
* ჟაირ ბოლსონარუ
 |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სამოქალაქო უფლებების დამცველთა სია |
| --- |
|  |
| 
* ჯორჯ მეისონი
* ტომას პეინი
* ელიზაბეტ ფრიმენი
* ოლიმპია დე გუჟი
* ჯერემი ბენტემი
* ჯეიმზ მედისონი
* უილიამ უილბერფორსი
* თადეუს სტივენსი
* ლუკრეცია მოტი
* უილიამ ლოიდ გარისონი
* ლიზანდერ სპუნერი
* ჩარლზ სუმნერი
* ები კელი
* ელისაბედ კედი სტენტონი
* ლუსი სტოუნი
* ფრედერიკ დუგლასი
* ჯულია უარდ ჰოუე
* სიუზენ ენტონი
* ჰარიეტ ტაბმენი
* კარლ ჰაინრიხ ულრიხი
* ანტუანეტა ბრაუნ ბლეკველი
* ვიქტორია ვუდჰული
* ფრენსის უილარდი
* ჯოსეფინა სტ. პიერ რაფინი
* ქეით შეპარდი
* იუჯინ ვიქტორ დებსი
* ბუკერ ვაშინგტონი
* თომას კლარკი
* ემელინ პანკჰერსტი
* კერი ჩეპმენ კეტი
* ჯეინ ადამსი
* იდა უელსი
* ჯეიმზ კონოლი
* უილიამ ედვარდ ბურგჰარდტ დიუბოა
* კასტურბა განდი
* მაჰათმა განდი
* ვალაბჰაი პეტელი
* მუჰამედ ალი ჯინა
* თომას მაკდონაჰი
* პატრიკ პირსი
* ლუსი ბარნსი
* ემონ ცენტი
* ჟეტულიუ ვარგასი
* შან მაკ დიმარდადა
* ელეონორა რუზველტი
* ელის პოლი
* ჯოზეფ მერი პლანკეტი
* სონია შლესინი
* ტოიოჰიკო კაგავა
* ჯავაჰარლალ ნერუ
* ა. ფილიპ რანდოლფი
* ბ.რ. ემბედკარი
* ვალტერ ფრენცის ვაითი
* სიჩ ქუანგ დუკი
* ედგან ნიქსონი
* როი ვილკინსი
* ელა ბეიკერი
* მარველ კუკი
* მაილს ფორტონი
* ჯონ პიტერს ჰამფრი
* ნელი სტოუნ ჯონსონი
* უილა ბრაუნი
* თ.რ.მ. ჰოვარდი
* უინფრედ ს. სტენლი
* ელიზაბეტ პერატროვიჩი
* ამელია ბოინტონ რობინსონი
* ბეიარდ რასინი
* ჯო ენ რობინსონი
* ჰარი ჰეი
* როზა პარქსი
* დეიზი ბეტისი
* კლოდ ბლექი
* ფენი ლოუ ჰემრი
* მერი ფოსტერი
* გორდონ ჰირაბაიაში
* ჰუმბერტო „ბერტ" კორონა
* ნელსონ მანდელა
* ფრედ კორემატსუ
* ჯეიმზ ფერმერი
* გოლდენ ფრინკსი
* ვიტნი ვ. იონგი უმცროსი
* მემი ელიზაბეტ ტილ-მობლი
* ბეტი ფრიდენი
* დელ მარტინი
* ფრედ შუტლესვორსი
* კლარა ლუპერი
* ჯეიმზ ბოლდუინი
* მედგარ ევერსი
* მალკოლმ იქსი
* ლენი ბრიუსი
* ფრენკ კამენი
* რალფ აბერნეტი
* ჰოზა უილიამსი
* ცეზარ ჩავესი
* კორეტა სკოტ კინგი
* ელი უისელი
* ჯეიმზ ფორმენი
* მარტინ ლუთერ კინგი
* ედისონ უნო
* ჰარვი მილკი
* ჩარლზ მორგანი, უმცროსი
* მირიამ მაკაბა
* როი ინისი
* ბარბარა ჯორდანი
* ჯეიმზ ბეველი
* ჯეკ ჰერერი
* ჯულიან ბონდი
* პატრისია ჰოლი
* სტოკლი კარმიჩელი
* ჯეიმზ ორენჯი
* მარშა პ. ჯონსონი
* ფრედ ჰემპტონი
* ფრენკი მიუს ფრიმენი
* ჯოსეფ ლოური
* ჩარლზ ევერსი
* ფილის ლიონი
* ს.ტ. ვივიენი
* ჯეიმზ ლოუსონი
* ვიატ ტი ვალკერი
* დოროთი კოტონი
* დოროლეს ჰუერტა
* დეზმონდ ტუტუ
* ლოლა ჰენდრიკსი
* ენდრიუ იანგი
* დიკ გრეგორი
* მეირ კაჰანე
* ჯეიმზ მერედიტი
* ლუის ფარაკჰანი
* გლორია შტაინემი
* ბობ მოსესი
* ტენზინ გიატსო
* ჩარლზ შეროდი
* დაიან ნეში
* კლაუადეტ კოლვინი
* ბერნარდ ლეფაიეტე
* ჯონ ლევისი
* ჯესი ჯექსონი
* აუნ სან სუ ჩი
* რებია კედერი
* დანა ბელი
* აშოკ როი კავი
* ბენჟამის ჩევისი
* ანდრე დიმინო
* ჯუდი შეპარდი
* ალ შერპტონი
* რიგობერტა მენჩუ
* სტივენ გოლდსტეინი
* ჩე სუნ ჯუანი
* კაიოდე აჯულო
* ჰარიშ იერი
* ჯინეშ მევანი
* ედვინ კანკა ჩუდიჩი
* მალალა იუსაფზაი
 |

 |