**ბოროდინოს ბრძოლა** (ბრძოლა მდ. მოსკოვთან, ფრანგ.— Bataille de la Moskova) — 1812 წლის რუსეთის სამამულო ომის მნიშვნელოვანი ბრძოლა რუსულ (მხედართმთავარი მიხეილ კუტუზოვი) და ფრანგულ (მხედართმთავარი ნაპოლეონ I ბონაპატრე) არმიებს შორის. ბრძოლა მოხდა 1812 წლის 26 აგვისტოს (ძვ. სტ. )(7 სექტემბერს ახ.სტ.) მოსკოვიდან დასავლეთით 125 კ.მ მანძილზე სოფელ ბოროდინოსთან.

12 საათიანი ბრძოლის მსვლელობაში ფრანგულ არმიას მიეცა შესაძლებლობა ხელში ჩაეგდო რუსული არმიის პოზიციები ცენტრში და მარცხენა ფრთაზე, მაგრამ ბრძოლის დასასრულს ფრანგები დაუბრუნდნენ ძველ პოზიციებს. ამიტომ რუსულ ისტორიოგრაფიაში ითვლება, რომ რუსულმა ჯარებმა მოიპოვეს წარმატება, თუმცა მეორე დღეს მთავარსარდალმა კუტუზოვმა უკანდახევის ბრძანება გასცა დიდი დანაკარგების გამო და ასევე იმისათვის, რომ ნაპოლეონის არმია ახალ ძალებს ელოდებოდა. 

ითვლება, ერთდღიანი ბრძოლების ისტორიაში ყველაზე სისხლისმღვრელ ბრძოლად.

ბრძოლის წინაპირობები
--------------------

1812 წლის ივნისში ფრანგული არმიის შეჭრისთანავე რუსეთის ტერიტორიაზე, რუსული არმია მუდმივად უკან იხევდა. ფრანგული არმიის მრავალრიცხოვნება და სწრაფი გადაადგილება ხელს უშლიდა რუსეთის არმიის მთავარსარდალს, 

ინფანტერიის გენერალს ბარკლაი დე-ტოლს ბრძოლისათვის მოემზადებინა ჯარები, მაგრამ გაჭიანურებულმა უკანდახევის პროცესმა გამოიწვია საზოგადოებრივი აღშფოთება. იმპერატორი ალექსანდრე I იძულებული გახდა შეეცვბალა მთავარსარდალი. ბარკლაი დე-ტოლი შეცვალა ასევე ინფანტერიის გენერალმა მიხეილ კუტუზოვმა. თუმცა ასალმა მთავარსარდალმაც უკანდახევის გზა აირჩია. კუტუზოვის სტრატეგია განპირობებული იყო ერთის მხრივ, მოწინააღმდეგის დაქანცვასა და ძალების გამოფიტვაზე, მეორეს მხრივ, საკუთარი სამხედრო ძალების გამაგრებაზე ნაპოლეონის არმიასთან გადამწყვეტი ბრძოლის წინ. 

22 აგვისტოს (3 სექტემბერს) სმოლენსკიდან უკანდახეული რუსული არმია გამაგრდა მოსკოვიდან 125-ე კმ-ზე სფელ ბოროდინოსთან. მთავარსარდალმა კუტუზოვმა მე-3 რუსული არმიის გენერალ პეტრე ბაგრატიონის დაჟინებული მოთხოვნით, გადაწყვიტა გენელალური ბრძოლის გამართვა ფრანგებთან. მისი კიდევ გადადება შეუძლებელი იყო, რადგან ეს უკვე ნაპოლეონის მიერ მოსკოვის აღებას ნიშნავდა. 

24 აგვისტოს (5 სექტემბერს) სოფელ შევარდინოსთან გაიმართა გაიმართა ბრძოლა, სადაც შეჩერებულ იქნა ფრანგული არმია. რუსულ არმიას მიეცა ძირითად პოზიციებზე სიმაგრეების მოწყობის საშუალება.

ომის სტატისტიკა
---------------

| არმიის რაოდენობა (10 000 ადამიანი) |
| --- |
| წყარო | ნაპოლეონისჯარი | რუსეთისჯარი | თარიღი |
| დიმიტრი პეტრეს ძე ბუტურლინი | 190 | 132 | 1824 |
| ფილიპ პოლ დე სეგური | 130 | 120 | 1824 |
| ჟორჟ შამბრე | 133,819 | 130 | 1825 |
| ჟან-ფრანსუა აგატონი | 120 | 133,5 | 1827 |
| კარლ კლაუზევიცი | 130 | 120 | 1830 |
| ალექსანდრე ივანეს ძე მიხაილოვსკი-დანილევსკი | 160 | 128 | 1839 |
| მოდესტ ივანეს ძე ბოგდანოვიჩი | 130 | 120,8 | 1859 |
| ჟან ბატისტ ანტუან მარსელინ დე მარბო | 140 | 160 | 1860 |
| რეჯინალდ ჯორჯ ბერტონი | 130 | 120,8 | 1914 |
| ნიკოლოზ ღედორეს ძე გარნიჩი | 130,665 | 119,3 | 1956 |
| ევგენი ტარლე | 130 | 127,8 | 1962 |
| გრიუნვალდი | 130 | 120 | 1963 |
| ლუბომირ გრიგორის ძე ბესკროვნი | 135 | 126 | 1968 |
| დევიდ ჩანდლერი | 156 | 120,8 | 1966 |
| ტირი | 120 | 133 | 1969 |
| რიჩარდ ჰოლმსი | 130 | 120 | 1971 |
| კრისტოფერ დაფი | 133 | 125 | 1972 |
| ჟან ტრეინი | 127 | 120 | 1981 |
| ნაიჯელ ნიკოლსონი | 128 | 106 | 1985 |
| ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ტროიცკი | 134 | 154,8 | 1988 |
| ვასილიევი | 130 | 155,2 | 1997 |
| სმიტ დიგბი | 133 | 120,8 | 1998 |
| ზემცოვი | 127 | 154 | 1999 |
| ურტული | 115 | 140 | 2000 |
| ბეზოტოსნი | 135 | 150 | 2004 |

  

მოწინააღმდეგეთა ძალები

რუსეთის არმია: 

* 180 ქვეითების ბატალიონი
* 164 კავალერიის ესკადრა
* 20 პოლკი არალეგულარული კაზაკი ცხენოსანი
* 55 საარტილერეო ბატარეა (637 ერთეული ქვემეხი)

საიდანაც 7 000 კაზაკმა და 10 000 რუსმა ჯარისკაცმა ბოროდინოს ბრძოლაში არ მიიღო მონაწილეობა. შეტაკების შემდეგ ამ სამხედრო შენაერთების დაშლა მოხდა, რათა გამოეყენებინათ ის, როგორც მაშეველი ჯარი ბრძოლით გამოფიტული რუსული რეგულარული არმიის გასაძლიერებლად. 637 ზარბაზნიდან 300 არ გამოყენებულა ბრძოლაში და ასევე, ბევრი არ გამოყენებულა კუტუზოვის თავდაცვითი გეგმის დროს.

საფრანგეთის არმია:

* 214 ქვეითი ბატალიონი
* 317 კავალერიის ესკადრა
* 587 საარტილერიო ერთეული

ფრანგებს, ასევე, ჰყავდათ ძველი გვარდია (ე.წ. საიმპერატორო დაცვა), რომელიც დაკომპლექტებული იყო პროფესიონალებითა და გამოცდილი მეომრებით. ყოველი მათგანი მრავალი ბრძოლის მონაწილე იყო.

გვარდია შეიცავდა:

* 20 ქვეით ბატალიონს
* 109 საარტილერიო შენარეთს
* 27 კავალერიის ესკადრას

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მთლად ზუსტი ცნობები არ არსებობს. სხვადასხვა ისტორიკოსი სხვადასხვა რაოდენობას ასახელებს.

ბრძოლა შევარდინოს რედუტისათვის
------------------------------

ბრძოლა შევარდინოსათვის. ავტორი: სამოშკინი. 1910 წ.
მთავარსარდალ კუტუზოვის ჩანაფიქრი იმაში მდგომარეობდა, რომ რაც შეიძლება მეტი ზიანი მიეყენებინა ფრანგული არმიისათვის აქტიური ტავდაცვის გზით, შეეცვალა ძალთა თანაფარდობა და შეენარჩუნებინა ცოცხალი ძალა შემდგომი ბრძოლებისა და ნაპოლეონის არმიის სრული განადგურებისათვის. ამის შესაბამისად მოეწყო რუსული ჯარების საბრძოლო რიგები. 

კუტუზოვის მიერ არჩეული პოზიცია გამოიყურებოდა სწორი ხაზივით, რომელიც მიემართებოდა შევარდინოს რედუტიდან მარცხნივ წითელი ბორცვისაკენ. სოფელი ბოროდინო მდებარეობდა ცენტრში. პარჯვენა ფლანგზე სოფელი მასლოვო. 

გენერალური ბრძოლის წინა დღეს 24 აგვისტოს, რუსულ არიერგარდს თავს დაესხა მოწინააღმდეგი ავანგარდი. გაიმართა რამდენიმე საათიანი ხელჩართული ბრძოლა. მას შემდეგ, რაც მიღებული იქნა ცნობა მოწინააღმდეგის შემოვლით მოძრაობაზე, არმიის გენერალმა კონოვნიცინმა ჯარები მდინარე კოლოჩისკენ წაიყვანა და შეუერთდა სოფელ შევარდინოსთან განლაგებულ კორპუსებს. 

შევარდინოს რედუტთან გადმოსროლილ იქნა გენერალ-ლეიტენანტ გორჩაკოვის დანაყოფი. სულ გორჩაკოვის დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 11 ათასი ჯარისკაცი და 46 ზარბაზანი. სმოლენსკის ძველი გზის დასაცავად დარჩენილი იყო გენერალ-მაიორ კარპოვის მეთაურობით კაზაკთა 6 პოლკი. 

ნაპოლეონის დიადი არმია ბოროდინოს ველს სამ წყებად მიუახლოვდა. ძირითადი ძალები: 3 საკავალერიო კორპუსი მარშალ მიურატის სარდლობით, ქვეითი დივიზიები მარშალ დავუს, ნეის და დივიზიის გენერალ ჟიუნოს სარდლობით და ძველი გვარდია გადაადგილდებოდნენ სმოლენსკის ახალი გზით. მათგან ჩრდილოეთით მოემარტებოდა ქვეითთა კორპუსი იტალიის ვიცე-მეფე ევგენი ბოგარნეს მეთაურობით და კავალერიის კორპუსი დივიზიის გენერალ გრუშის მეთაურობით. სმოლენსკის ძველ გზას უახლოვდებოდა გენერალ პანიატოვსკის კორპუსი 35 ათაი ქვეითი და ცხენოსანი ჯარისკაცითა და 180 ზარბაზნით.

მოწინააღმდეგემ აიღო შევარდინოს რედუტი ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან. ის ცდილობდა გენერალ გორჩაკოვის არმიის ალყაში მოქცევას. 
ფრანგები ორჯერ შეიჭრნენ რედუტზე. შევარდინოს რედუტი აიღო კიდეც მიურატმა 4 000 ფრანგის სიკვდილის ფასად, ხოლო რუსეთის მხრიდან 7 000 ჯარისკაცი დაიღუპა. შევარდინოს რედუტის დაკარგვამ რუსულ არმიაში უწესრიგობაც შეიტანა, მაგრამ საბოლოოდ რუსებმა მოიგერიეს ეს შეტევა. ბრძოლა თანდათან შესუსტდა და შეწყდა. მთავარსარდალმა კუტუზოვმა ბრძანა - გორჩაკოვს არმია წაეყვანა სემიონოვის ხევისაკენ ძირითად ძალებთან შესაერთებლად.

ბოროდინოს ბრძოლა
----------------

ბრძოლის გეგმა
### პოზიციები

რუსეთის თავდაცვითი პოზიციები ბოროდინოსთან წარმოადგენდა მდინარე მოსკოვის მარჯვენა ნაპირიდან მისი შენაკადი კალოჩას გასწვრივ ერთმანეთთან დაუკავშირებელ, რკალად გადაჭიმულ მიწაყრილებს, რომლის ციცაბო ნაპირები დამატებით სიძნელეებს უქმნიდა ფრანგებს. ეს მიწაყრილები სოფელ უტიცამდე გრძელდებოდა. მდ. კალოჩას ნაპირებზე გაფანტულად ამოსული ხეები ფრანგების მხრიდან რუსების პოზიციების მარცხნივ და ცენტრში, ასევე, დიდი დახმარებას უწევდა კუტუზოვს, შეჰქონდა რა არეულობა და უწესრიგობა ფრანგული შენაერთების განლაგებაში. ის ხელს უშლიდა ფრანგებს გადაადგილებასა და მწყობრის დაცვას. რუსების ცენტრი რაევსკის რედუტით იყო დაცული და წარმოადგენდა დიდ მიწაყრილს, სადაც განლაგებული იყო 19 ქვემეხი. 

კუტუზოვი გეგმავდა ფრანგთა მარცხენა ფრთისათვის შეეტია და ცენტრში გაჭრილიყო. კუტუზოვი იმედოვნებდა, რომ II არმია, რომელსაც პეტრე ბაგრატიონის ხემძღვანლობდა, დღის ბოლმდე შეინარჩუნებდა პოზიციას. გენერლების რჩევის მიუხედავად, კუტუზოვმა არაფერი მოიმოქმედა ძალების გადაჯგუფებისათვის. ამგვარად, ბრძოლამ რუსეთის მხრიდან თავდაცვითი ხასითი მიიღო. ნაპოლეონის არტილერია აკეთებდა ყველაფერს იმისათვის, რომ ბრძოლა მოეგო.

ბრძოლის დასაწყისი
-----------------

ვერეშჩაგინი. ნაპოლეონი ბოროდინოს სიმაღლეზე. 
ბოროდინოს ბრძოლა. ცენტრში დაჭრილი გენერალი ბაგრატიონი. მხატვარი პეტერ ჰესი
1812 წლის 26 აგვისტოს დილის 5 სთ და 30 წთ. 100-ზე მეტი ფრანგული ზარბაზნიდან დაიწყო საარტილერიო გასროლა მარცხენა პოზიციის ფლანგის დასაშლელად. სროლის დაწყებისთანავე პარალელურად, რუსული პოზიციების ცენტრისკენ სოფელ ბოროდინოსთან დილიდ ნისლში გადაადგილდებოდა გენერალ დელზონის დივიზია იტალიის ვიცე-მეფე ევგენი ბოგარნეს კორპუსიდან. სოფელს იცავდა ეგერის ლეიბ-გვარდია პოლკოვნიკ ბისტრომის მეთაურობით. ის საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდა. ფრანგების არმია 4-ჯერ აღემატებოდა ეგერის გვარდიას.

### ბაგრატიონის ფლეშები

ბაგრატიონის ფლეშები
ბაგრატიონის ფლეშები
ბრძოლის წინადღს ფლეშები დაიკავა გრენადერთა მე-2 დივიზიამ გენერალ ვორონცოვის მეთაურობით. დილის 6 სთ-ზე ფრანგებმა შეტევა დაიწყეს ბაგრატინის ფლეშებზე. პირველივე შეტევაზე გენერლების - დესსესა და კომპანას ფრანგულმა დივიზიებმა ეგერთა პოლკის წინააღმდეგობა გადალახეს და გაიჭრნენ სამხრეთის ფლეშისკენ უტიცკის ტყის გავლით, მაგრამ მათი შეტევა საბოლოოდ, მოგერიებულ იქნა ეგერთა მიერ. 

დილის 8 საათზე ფრანგებმა შეტევა გაიმეორე და სამხრეთის ფლეში ხელში ცაიგდეს. ბაგრატიონმა გრენადერთა მე-2 დივიზიის დასახმარებლად გადაისროლა 27-ე ქვეითი დივიზია გენერალ ნევეროვსკის მეთაურობით. აგრეთვე, ახტირის ჰუსართა და ნოვოროსიის დრაგუნთა პოლკები ფლანგებიდან დასარტყმელად. ფრანგებმა ფლეშები მძიმე დანაკარგებით მიატოვეს - ორივე ფრანგულ დივიზიაში იყო ბევრი დაჭრილი, მოკლული ცხენიდან გადმოვარდნილმა კორპუსის მარშალმა დავუმ კონტუზია მიიღო, დაჭრილი იყო პრაქტიკულად ბრიგადის ყველა მეთაური. 

მესამე შეტევისათვის ნაპოლეონმა გააძლიერა შემტევი ძალები მარშალ ნეის კიდევ 3 ქვეითი დივიზიით, მარშალ მიურატის 3 საკავალერიო კორპუსით და არტილერიით, რომლის რიცხვი 160-მდე გაზარდა. 

განსაზღვრა რა ბაგრატიონმა ნაპოლეონის მიერ არჩეული მთავარი დარტყმის მიმართულება, უბრძანა გენერლებს - რაევსკის, ტუჩკოვს ფლეშებისაკენ გადაადგილება. ერთდროულად, მოთხოვნისამებრ, კუტუზოვმა ბაგრატიონისაკენ გააგზავნა იზმაილოვის პოლკი და ლიტოვსკის ლეიბ-გვარდიის რეზერვი. ასევე, მე-3 საკავალერიო კორპუსის 7 პოლკი, გრენადერთა 1-ლი და კირასირის 1-ლი დივიზიები. დამატებით, უკიდურესი მარჯვენა მხრიდან მარცხენა ფლანგისკენ დაიწყო გადაადგილება გენერალ-ლეიტენანტ ბაგოვუტის მე-2 ქვეითმა კორპუსმა. 

ძლიერი საართილერიო მზადების შემდგომ, ფრანგებმა შეძლეს სამხრეთის ფლეშში და ფლეშებს შორის შეჭრა. ხელჩართულ ბრძოლაში დაიჭრა დივიზიის მეთაურები - ნევეროვსკი და ვორონცოვი. 

რუსეთის არმიამ კონტრშეტევით უპასუხა ფრანგებს. მათზე შეტევა მიიტანა კირასირის სამმა პოლკმა. შეტევის დროს მარშალი მიურატი შემთხვევით გადარჩა რუსების მიერ ტყვედ აყვანას. მან ძლივს მოასწრო ვიურტემბერგის ქვეითებში მიმალვა. დილის 10 საათამდე ფლეშები ხელიდან ხელში გადადიოდა. 

დილის 4 სთ-თვის ფლეშებზე შეტევისათვის ნაპოლეონმა თავი მოუყარა 45 ათას ქვეითსა და კავალერიას და თითქმია 400 ზარბაზანს. ამ გადამწყვეტ შეტევას რუსული ისტორიოგრაფია მერვედ მოიხსენიებს. ბაგრატიონი ხედავდა რა, რომ ფლეშების არტილერია ვერ შეაჩერებდა ფრანგულ კოლონებს, სათავეში ჩაუდგა მარცხენა ფრთის სრულიად საერთო კონტრშეტევას, რომლის ჯარების საერთო რაოდენობა შეადგენდა სულ რაღაც 20 ათას ჯარისკაცს. რუსების პირველ რიგებში შეტევა შეჩერებულ იქნა. ის გადაიზარდა საშინელ ხელჩართულ ბრძოლაში, რომელიც საათზე მეტ ხანს გაგრძელდა. მტვერს, ბოლს, არეულობასა და უძლურებას ერთიანად მოეცვა მთელი ფრანგული არმია. მათ წინამძღოლებს (დავუს, მიურატს, ნეის) მხოლოდ ისღა აძლებინებდათ ბრძოლის ველზე ხმალმომარჯვებულთ, რომ იცოდნენ - მთელი რუსული არმია დაშლილი და განადგურებული იყო. სარდლები ნაპოლეონისგან დაუყოვნებელ შევსებას ითხოვდნენ. ნაპოლეონი კი, რომელიც ავად იყო (გაციებული) და ბრძოლის ველიდან შორს იმყოფებოდა, ვერ ახდენდა შეტაკებებზე დაკვირვებას და მოვლენებს სწორად ვერ აფასებდა. უარი, რომელითაც მან გაისტუმრა თავისი ოფიცრები, ალბათ ღირსების საკითხიც იყო. მას არ უნდოდა რომ უკანასკნელი რეზერვი - მისი პირადი დაცვა, ძველი გვარდია, სამშობლოდან ასე შორს მისი პირადი ხელმძღვანელობის გარეშე, მისი აზრით, არც თუ ისე მნიშვნელოვან ბრძოლაში გამოეყენებინა. ბოლოსდაბოლოს, გამარჯვების სასწორმა რუსების მხარეს გადაიწია, მაგრამ კონტრშეტევაზე გადასვლის დროს ფეხში დაჭრილი ბაგრატიონი ცხენიდან გადმოვარდა. ის დაუყოვნებლივ გაიყვანეს ბრძოლის ველიდან. ცნობამ, ბაგრატიონის დაჭრის შესახებ, წამებში მოიარა რუსული ჯარის რიგები და უდიდესი გავლენა მოახდინა რუს ჯარისკაცებზე, რომლებიც დიდ პატივს სცემდნენ გენერალს. ჯარისკაცები დაიბნენ, აირივნენ და უკანდახევა დაიწყეს.

### ბრძოლის დასასრული

ბრძოლის დამთავრების შემდეგ დე-ტოლი დაუკავშირდა კუტუზოვს, რათა შემდგომი მითითებები მიეღო. მისი ერთ-ერთი თანამებძოლი ამ ამბავს ასე ყვება: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „კუტუზოვი იპოვეს მოსკოვისკენ მიმავალი შუა გზაზე დაბანაკებული, იგი თურმე ახალგაზრდა დიდებულებთან სიახლოვით თავს იქცევდა. შიკრიკის კითხვაზე, თუ რა იქნებოდა შემდეგ, კუტუზოვმა ტრაბახით თქვა, რომ მომდევნო დღეს ნაპოლეონს რუსეთიდან გააძევებდა..." |
|  |  |

მიუხედავად ამ ქადილისა, მიხეილ ილარიონის-ძემ იცოდა, რომ მისი არმია მეტის-მეტად დასუსტებული იყო და ნაპოლენონთან ხელმეორე შეტაკებას ვეღარ გაუძლებდა. მთავარსარდლის ძირითად გეგმას ნაპოლეონის რუსეთის სურსათით მდიდარი ნაწილის დაცვა წარმოადგენდა, მან მოსკოვის საზოგადოებას განუცხადა: "მოსკოვის დაკარგვით ჯერ კიდევ არ არის დაკარგული რუსეთი, არმიის მოსპობით კი მოსკოვიცა და რუსეთიც დაიღუპებაო."

8 სექტემბერს ალექსანდრე I-მა დაცალა მოსკოვი მთელი მოსახლეობისაგან და ნაპოლეონი დაცარიელებულ დედაქალაქში შევიდა. მეორე დღეს ქალაქში ხანძარი გაჩნდა და ფრანგულმა არმიამ გამოსვლა ძლივს მოაწრო. ბონაპარტეს არმია თავშესაფრისა და სურსათ-სანოვაგის გარეშე დარჩა. სავარაუდოდ, რუსებმა შეგნებულად მიმართეს ამგვარ ხერხს, რომ დაქანცულ, ძალაგამოცლილ ფრანგულ არმიას ვერ უნდა მოესვენა ქალაქში და ვერ უნდა აღედგინდა ძალები. ამასთავნავე, ძლიერი სიცივე და ყინვები, რომელიც იმ ზამთარს დაიჭირა უფრო უძნელებდა საქმეს ნაპოლეონს. მან რუსული ჯარის სწრაფი განადგურების იმედი დაკარგა და რუსეთის სურსათით მდიდარი მხარისაკენ გადაწყვიტა დაძვრა. 19 ოქტომბერს ნაპოლეონმა მოსკოვი დატოვა. ის ცდილობდა არმია სამხრეთის გზით, სმოლენსკისაკენ წაეყვანა კალუგის გავლით, სადაც სურსათი და ცხენების საკვები ეგულებოდა. გზად ფრანგული არმია ყველაფერს ანადგურებდა, მაგრამ 24 ოქტომბერს მცირე იაროსლავეცთან ბრძოლაში კუტუზოვმა შეაჩერა. ნაპოლეონი იძულებული გახდა მისივე განადგურებული სმოლესკის გზით დაეხია უკან. კუტუზოვმა ბრძანებით, ნაპოლეონის არმიას ფლანგებიდან ურტყამდნენ რუსთა რეგულარული და პარტიზანული რაზმები, რადგან კუტუზოვმა კარგად იცოდა, რომ რუსული არმია უკვე დაუძლურებული იყო და გაურბოდა ფრონტალურ ბრძოლებს დიდი საჯარისო შენაერთებით. იგი პირისპირ ბრძოლაში აღარ შეჯახებია ნაპოლეონს.

ნაპოლეონის არმია პრაქტიკულად სრულიად განადგურდა. თანამედროვეთა თქმით, კუტუზოვი არავის უზიარებდა თავის ჩანაფიქრს, მისი საჯაროდ ნათქვამი სიტყვები არმიაში გაცემულ ბრძანებებს ხშირად არ ემთხვეოდა, თუმცა მისი მოღვაწეობის საბოლოო შედეგი ეჭვგარეშეა - ნაპოლეონის აბსოლუტური განადგურება, რისთვისაც კუტუზოვი წმ. გიორგის პირველი I ხარისხის ორდენით დააჯილდოვეს.

დანაკარგები
-----------

ბოროდინოს ბრძოლის დასასრული
ბრძოლისას დაშავებულთა რიცხვი განსაცვიფრებელი იყო.

ბოროდინოს ბრძოლა ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უფრო სისხლისმღვრელ ბრძოლად მთელ მე-19 საუკუნეში და მანამდეც. ყველაზე უფრო თავშეკავებული მონაცემებითაც კი, ყოველ საათში ბრძოლის ველზე იღუპებოდა ან ჭრილობას იღებდა 6 000 ადამიანი, ფრანგულმა არმიამ დაკარგა თავისი შემადგენლობის 25%, ხოლო რუსულმა არმიამ - 30%. ფრანგთა მხრიდან მოხდა 60 ათასამდე საზარბაზნე გასროლა, ხოლო რუსული მხრიდან - 50 ათასამდე. 

დაღუპულა რიცხვი ბევრად დიდია, ვიდრე ოფიციალური მონაცემები გვაუწყებს; მსხვერპლთა შორის მოიხსენება მოგვიანებით გართულებული ჭრილობებით გარდაცვლილი ადამიანები. ცნობილია, რომ 1813 წლის გაზაფხულამდე რუსები წვავდნენ და კრძალავდნენ ბოროდინოს ველზე დაუმარხავად დარჩენილ გვამებს. სამხედრო ისტორიკოს, გენერალ მიხაილოვ-დანილოვის ცნობით, სულ დამწვარი და დამარხული იქნა 58 521 მოკლულის სხეული. რუსი ისტორიკოსები, კერძოდ, ბოროდინოს ველიდ მუზეუმ-ნაკრძალის თანამშრომლები გარდაცვლილთა რიცხვს 48−50 ათასის ფარგლებში ასახელებენ. ა. სუხანოვის თანახმად, მთლიანად ბოროდინოს ველზე და სოფლის შემოგარენში დაკრძალულ იქნა 49 887 დაღუპული.

ხსოვნა
------

### ბოროდინოს ველი

მონუმენტი თანამედროვე ბოროდინოს ველზე, რაევსკის ბატალიონის ადგილას
ბრძოლაში ერთ-ერთი დაღუპულის ქვრივმა ბაგრატიონის ფლეშებთან დააარსა დედათა მონასტერი, რომელსაც წესის თანახმად, უნდა ელოცა 1812 წლის ზაფხულში რწმენის, მამულისა და სახელმწიფოსათვის ამ ადგილებში გარდაცვლილი მეთაურებისა და ჯარისკაცების სულების საოხად. ბოროდინოს ბრძოლის მე-8 წლისთავზე, 1820 წლის 26 აგვისტოს აკურთხეს ტაძარი პირველად. ტაძარი აღიმართა, როგორც სამხედრო დიდების მემორიალი.

1839 წლისათვის ბოროდინოს ველის ცენტრალური ნაწილის მიწები გამოისყიდა იმპერატორმა ნიკოლოზ I-მა. 1839 წელს ყორღანის სიმაღლეზე, რაევსკის ბატალიონის განლაგების ადგილას საზეიმოდ გაიხსნა მონუმენტი, რომლის საძირკველში დაკრძალულია პეტრე ბაგრატიონის ნეშტი. საწინააღმდეგო მხარეს აშენდა საგუშაგო მომსახურე პერსონალისათვის, რომელთაც უნდა მოევლოთ ძეგლისა და ბაგრატიონის საფლავისათვის, ეწარმოებინათ მნახველთა ჩანაწერების წიგნი, ეჩვენებინათ ჩამოსულთათვის ბრძოლის გეგმა და მთლიანად ველი ბრძოლის დასაწყისიდან.

ბოროდინოს ბრძოლის 100 წლისთავთან დაკავშირებით საგუშაგო გადაკეთდა, ველზე განლაგებულ იქნა რუსული არმიის კორპუსების, დივიზიების, პოლკებისადმი მიძღვნილი 33 მონუმენტი. 

თანამედროვე მუზეუმ-ნაკრძალი მოიცავს 110 კმ² ფართობს. მასზე განლაგებულია 200-ზე მეტი ძეგლი და ღისრშესანიშნავი ადგილი. ყოველწლიურად ბოროდინოს ველზე სექტემბრის პირველ კვირაში 1000-ზე მეტი მონაწილე აღადგენს ბოროდინოს ბრძოლის ეპიზოდებს.

### ლიტერატურა და ხელოვნება

ბოროდინოს ბრძოლას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია რუსულ ლიტერატურასა და ხელოვნებაში. 

* 1829 წელს დენის დავიდოვმა დაწერა ლექსი : "ბოროდინოს ველი".
* ალექსანდრე პუშკინმა 1831 წელს ბოროდინოს ბრძოლას მიუძღვნა ლექსი "ბოროდინოს წლისთავი".
* 1837 წელს მიხეილ ლერმონტოვმა გამოსცა ლექსი "ბოროდინო".
* ლევ ტოლსტოის რომანში "ომი და მშვიდობა" ბოროდინოს ბრძოლას ეძღვნება მე-3 ტომის ნაწილი.
* 1869 წელს პ. ვიაზემსკიმ დაწერა ლექსი "მოგონებები ბოროდინოს ველზე".

მხატვრებმა - ვ. ვერეშჩაგინმა, ნ. სამოშკინმა, ფ. რიბომ თავიანთი ნახატების მთელი ციკლი მიუძღვნეს ბოროდინოს ბრძოლას.

### საიუბილეო სიმბოლოები

* კუტუზოვის ძეგლი. ბოროდინოს მემორიალი. 2009 წ.კუტუზოვის ძეგლი. ბოროდინოს მემორიალი. 2009 წ.
* ბოროდინოს ბრძოლის 175 წლის აღსანიშნავად გამოცემული მონეტაბოროდინოს ბრძოლის 175 წლის აღსანიშნავად გამოცემული მონეტა
* 1987 წლის საფოსტო მარკა 1987 წლის საფოსტო მარკა
* საფოსტო მარკა. 1962 წ.საფოსტო მარკა. 1962 წ.

### ბოროდინოს პანორამა

ბოროდინოს ბრძოლის პანორამა
ბოროდინოს ბრძოლის 100 წლისთავის აღსანიშნავად, იმპერატორ ნიკოლოზ II-ის ბრძანებით, მხატვარმა ფრანც რუბომ დახატა პანორამა "ბოროდინოს ბრძოლა". თავდაპირველად, პანორამა განთავსებული იყო სუფთა წყლების პავილიონში (ე.წ. "ჩისტიე პრუდი"), 1918 წელს ის დემონტირებულ იქნა, ხოლო 1960-ან წლებში იგი აღდგენილი და კვლავ გაიხსნილი იქნა ბოროდინოს ველის მუზეუმ-ნაკრძალის შენობაში.

### ბოროდინოს ბრძოლის 200 წლისთავი

 5 რუბლის ღირებულების სამახსოვრო მონეტა წარწერით: 1812 წლის სამამულო ომი. ბოროდინოს ბრძოლა
2012 წლის 2 სწქტემბერს, ბოროდინოს ველზე ისტორიული ბრძოლის 200 წლისთავთან დაკავშირებით საზეიმო ღონისძიებები ჩატარდა. მასში მონაწილეობდნენ თვით რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმერ პუტინი და საფრანგეთის ყოფილი პრეზიდენტი ვალერი ჟისკარ-დ’ესტენი, აგრეთვე, ბრძოლის მონაწილეთა შთამომავლები და რომანოვები. ბრძოლის რეკონსტრუირებულ ინსცენირებაში მონაწილეობდნენ რამდენიმე ათასი ადამიანი რუსეთის, ევროპის ქვეყნების, აშშს და კანადის 120-ზე მეტი სამხედრო-ისტორიული კლუბიდანრუსეთი და საფრანგეთი კვლავ შეეჯახნენ ბოროდინოს ველზე. ღონისძიებებს დაესწრო 150 ათასზე მეტი ადამიანი.

### საბრძოლო დიდების დღე

8 სექტემბერი რუსეთში წარმოადგენს საბრძოლო დიდების დღეს — რუსული არმიის ფრანგულ არმიასთან ბოროდინოს ველზე ბრძოლის დღეს მიხეილ ილარიონის ძე კუტუზოვის მეთაურობით (ეს რიცხვი მიღებულია იულიანური კალენდრის გრიგორიანულზე არასწორი გადათვლის შედეგად. სინამდვილეში, ბრძოლა 7 სექტემბერს მოხდა).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 200 წლის წინ ბოროდინოს ველზე 12 ქართველი გენერალი იბრძოდა!
* ბოროდინოს ბრძოლა
* ნაპოლეონი და ქართველები დაარქივებული 2020-09-20 საიტზე Wayback Machine.
* ბაგრატიონი, ნაპოლეონი, ბოროდინო[*მკვდარი ბმული*]
* პეტრე ბაგრატიონი
* პეტრე ბაგრატიონი[*მკვდარი ბმული*]
* ბოროდინოს ველი - მუზეუმ-ნაკრძალი?[*მკვდარი ბმული*]
* ბოროდინოს ბრძოლა
* ბოროდინო, რუკები, დიაგრამები და სხვა
* ბოროდინოს ბრძოლის რუკა
* რუსეთის იმპერიის ჯარების ბრძოლა ბოროდინოს ველზე დაარქივებული 2015-05-25 საიტზე Wayback Machine.
* ნაპოლეონი ბოროდინოს ველზე
* ბოროდინოს ბრძოლადაარქივებული 2012-10-05 საიტზე Wayback Machine.
* ბოროდინო. ბოროდინოს ველის ძეგლები, მარშრუტები, ტაძრები და მონასტრები
* ბოროდინოს ველი - სამხედრო-ისტორიული მუზეუმი
* ბოროდინოს ბრძოლა

სქოლიო
------

1. ↑  Note that although no official flag existed during this period, the tricolour represents the officer sash colours and the Double Eagle represents the Tsar's official state symbol
2. ↑  Richard K. Riehn, *Napoleon's Russian Campaign*, John Wiley & Sons, 2005, გვ. 479.
3. ↑  The book 'Napoleon' by Herman Lindqvist. გვ. 368, chapter 20, 'The battle of Borodino, the bloodiest of them all'
4. ↑  Riehn p255
5. ↑  Smith, გვ. 392
6. ↑  "Riehn 255"

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 ნაპოლეონის ბრძოლები  |
| --- |
|  |
| 
**მესამე კოალიცია** · **მეოთხე კოალიცია** · **ნახევარკუნძულის ომი** · **მეხუთე კოალიცია** · **რუსეთში შეჭრა** · **მეექვსე კოალიცია** · **მეშვიდე კოალიცია** |
|  |
| 1805 | 
დაიმონდ-როკი · ფინისტერი · ვერტინგერი · გიუნცბურგი · ალბეკე · ელხინგენი · ულმი · ვერონა · ტრაფალგარი · კალდიერო · ორტეგალი · ამშტეტენი · დურენშტეინი · შენგრაბენი · აუსტერლიცი |
|  |
| 1806 | 
გაეტა · კამპო-ტენესე · მაიდა · შლაიცი · ზაალფელდი · იენა-აუერშტედტი · ერფურტი · ჰალე · მაგდებურგი · პრენცლაუ · პასევალკი · შჩეცინი · ვარენ-ნოსენტინი · ლიუბეკი · დიდი პოლონური აჯანყება · ჰამელნი · ჩარნოვო · გოლიმინი · პულტუსკი |
|  |
| 1807 | 
მოჰრუნგენი · შტრალზუნდი · პროისიშ-აილაუ · ოსტროლეკა · კოლბერგი · დანციგი · მილეტო · გუტშტადტი · ჰეილსბერგი · ფრიდლანდი |
|  |
| 1808 | 
დოს დე მაიო · ბრუჩი · როსილი-სკუადრონი · კაბესონი · სარაგოსა · ვალენსია · მედინა-დე-რიოსეკო · ბაილენი · როლისა · ვიმეირო · პანკორბო · ვალმასედა · ბურგოსი · ესპინოსა · ტუდელა · სომოსიერა · სარაგოსა · სააგუნი · ბენავენტე |
|  |
| 1809 | 
კასტელიონი · უკლესი · კორუნა · ვალსი · ტიროლელების აჯანყება · ვილიაფრანკა · იევენესი · სიუდად-რეალი · პორტო · მედელინი · ბერგისელი · საჩილე · ტოიგენ-ჰაუსენი · რაშინი · აბენსბერგი · ლანდშუტი · ეკმიული · რეგენსბურგი · ნოიმარქტ-სანქტ-ვაიტი · დალმაციის კამპანია · ებენსბერგი · ხერონა · პიავი · გრიჟო · პორტო · ვერგლი · ტარვისი · ასპერნ-ესლინგი · ალკანიისი · სანქტ-მაიკლი · შტრალსუნდი · რააბი · მარია · გრაცი · ვაგრამი · კორნოიბურგი · შტოკერაუ · გეფრეეზი · ჰოლაბრუნი · შენგრაბენი · ცნაიმი · ტალავერა · ჰოლანდიის ექსპედიცია · ელპერი · ალმონაციდი · ტამამესი · ოკანია · ალბა-დე-ტორმესი |
|  |
| 1810 | 
კადისი  · ასტორგა · სიუდად-როდრიგო · ბარკილია · კოა · ალმეიდა · ბუსაკო |
|  |
| 1811 | 
ხებორა · პომბალი · რედინა · კასალ-ნოვო · კამპო-მაიორი · საბუგალი · ალმეიდა · ფუენტეს-დე-ონიორო · ტარაგონა · ალბუერა · უსაგრი · საგუნტუმი · აროიო-დოს-მოლინოსი · ვალენსია |
|  |
| 1812 | 
სიუდად-როდრიგო · ბადახოსი · ვილიაგარსია · ალმარასი · მაგილია · მირი · სალამანკა · გარსია-ერნანდესი · სალტანოვკა · ოსტროვნო · ვიტებსკი · კლიასტიცი · მახადაონდა · სმოლენსკი · პოლოცკი · ვალუტინო · ბოროდინო · ბურგოსი · ტარუტინო · პოლოცკი · ვენტა-დელ-პოსო · მალოიაროსლავეცი · ჩაშნიკი · ვიაზმა · სმოლიანი · კრასნოე · ბერეზინა |
|  |
| 1813 | 
კასტალია · ლიუცენი · ბაუცენი · ტარაგონა · ლუკაუ · ვიტორია · სან-სებასტიანი · პირენე · სორაურენი · გროსბერენი · კაცბახი · დრეზდენი · კულმი · სან-მარსიალი · დენევიცი · გერდე · ბიდასოა · ლაიფციგი · ჰანაუ · ნიველი · ბორნჰევედი · ზეეშტედი |
|  |
| 1814 | 
ბრიენი · ლა-როთიერე · მინსიო · შამპობერი · მონმირალი · შატო-ტიერი · ვოშანი · გარი · მორმანი · მონტრო · ორტე · ბარ-სიურ-ობე · ლაონი · რეიმსი · კრაონე · არსი-სიურ-ობე · ფერ-შამპენუაზე · სენტ-დიზი · მონმარტრი · პარიზი · ტულუზა · ბაიონი |
|  |
| 1815 | 
პანარო  · ოჩიობელო · კარპი · კაზალია · რონკო · ჩეზენატიკო · პესარო · სკაპეცანო · ტოლენტინო · ანკონა · კასტელ-დი-სანგრო · სან-ჯერმანო · გაეტა · კატრ-ბრა · ლინი · ვატერლოო · ვავრი · როკესერვი · ლა-სუფელი · როკუენკუ · ისი |

 |