**დირბი** — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქარელის მუნიციპალიტეტში (თემის ცენტრი). მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 735 მეტრი, ქარელიდან 16 კილომეტრი.

ისტორია
-------

საისტორიო წყაროებში პირველად მოხსენიებულია XVIII საუკუნეში. ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით დირბის მონასტერი იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის არქიმანდრიტის (ირჩევდნენ ქართლის მეფეები) რეზიდენცია იყო. დირბი მოხსენიებულია 1715 წელს რუისის სამწყსოს დავთარში, იოანე ბაგრატიონის 1794–1799 წლების აღწერაში.

1650 წელს როსტომ მეფემ განუახლა დირბის მონასტერს შეუვალობის წიგნი, გაათავისუფლა სამეფო გადასახადებისგან (გარდა ლაშქრობა-ნადირობის მოვალეობისა) და დაუტოვა იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის გადასახადი- 6000 თეთრი გასაგზავნი „ვერცხლად იერუსალიმს". დირბის ქვეყანა შედიოდა მროველის (რუისის საეპისკოპოსოს) სამწყსოში, ხოლო მამულების მმართველი იყო ჯვარის მამა ნიქოზელი (ნიქოზის ეპისკოპოსი). 1785 წელს მეფე ერეკლე II ბრძანებით დირბის კვლავ განუახლა შეუვალობა. მანვე, როდესაც ლეკთა წინააღმდეგ საბრძოლველად ქართლის სამეფო ოლქებად, სამდევროებად დაყო, სოფელ დირბის მიმდებარე სოფლებით მეოთხე ადგილი მიაკუთვნა, რაც იქ არსებული ციხესიმაგრის დიდ სტრატეგიულ მნიშვნელობაზე მეტყველებს.

1745 წელს დირბის ციხეს, რომელიც იოანე ხერხეულიძეს გაუმაგრებია, ლეკების ჯარი შემოერტყა. დირბელებს მიეშველნენ თეიმურაზ II და ერეკლე II გაერთიანებული ჯარით. ქართველთა ლაშქარმა გაიმარჯვა და დირბი გაანთავისუფლა. დირბის ციხესიმაგრემ იხსნა მოსახლეობა ტყვეობისა და გაძარცვისაგან 1753 წელს ლეკებთან ბრძოლის დროს. 1902 წლის 6 აგვისტოს და 1903 წლის გაზაფხულზე დირბში მოხდა აგრარულ-რევოლუციური ხასიათის გამოსვლები. მემამულეებმა მოითხოვეს გლეხებს მოუსავლობიანობის გამო ღალა ფულით გადაეხადათ. ამან გამოიწვია გლეხების უკმაყოფილება. მდგომარეობა გაამწვავა გზის დაკეტვამ და საძოვრების სახნავად გადაქცევამ. გლეხები თავს დაესხნენ მონასტერს, იერიში მიიტანეს კანცელარიაზე და გამოიხსნეს იქ დაკავებული თანასოფლელები. სოფელში შეიარაღებული რაზმის თანხლებით ჩავიდა მაზრის უფროსი, დააპატიმრეს 17 გლეხი.

1921 წელს დირბის თემს შეუერთდა სოფლები დვანი და ავნევი. დირბის თემი შედიოდა გორის მაზრის რუისის რაიონში.

დემოგრაფია
----------

1804 წლისათვის დირბში ცხოვრობდა 64 კომლი. ყმა-მამულები ეკუთვნოდა მროველს და მაჩაბელს. მოზრდილი სოფელია. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 2569 ადამიანი.

| აღწერის წელი | მოსახლეობა | კაცი | ქალი |
| --- | --- | --- | --- |
| 2002 | 3028 | 1534 | 1494 |
| 2014 |  2569 | 1305 | 1264 |

### ცნობილი ადამიანები

დირბში დაიბადნენ:

* გიორგი ერაძე — პოლიტიკური მოღვაწე
* სოსო იორამაშვილი — მთარგმნელი, მწერალი
* სოფრომ მგალობლიშვილი — მწერალი

ღირსშესანიშნაობები
------------------

სოფელში მრავალი არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლია. მათ შორისაა გვიანი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანის ზენაჯვრის გორა, ფეოდალური ხანის სამარხი, ღვთისმშობლის სახელობის სამნავიანი ბაზილიკა და მისი კომპლექსი (მ.შ. ნასოფლარი), XIX საუკუნის ყველაწმინდის ეკლესია, XVII–XVIII საუკუნის ციხე-დარბაზი, გვიანი ფეოდალური ხანის წმინდა გიორგის ეკლესია, X საუკუნის წმინდა გიორგის ზედაჯვრის ეკლესია, XIX საუკუნის წმინდა თევდორეს ეკლესია. შიდა ქართლის 1955 წლის დაზვერვითმა ექსპედიციამ დირბში მიაკვლია გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამოსახლო გორას.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* დირბის ნასოფლარი
* დირბის სამარხი
* დირბის ციხე-დარბაზი
* ზენაჯვრის გორა

ლიტერატურა
----------

* *კახაძე კ.* და სხვ. საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990.
* *გვასალია ჯ.*, ფრონის ხეობათა ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები // საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, ტ. VII, თბ.: „მეცნიერება", 1989, ISBN 5-520-00154-5.

სქოლიო
------

1. 1 2  მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 6 სექტემბერი, 2016.
2. ↑   ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 567.
3. 1 2 3  კახაძე და სხვ. 1990, გვ. 367
4. ↑  *იოანე ბაგრატიონი*, „ქართლ-კახეთის აღწერა" გვ. 42 — თბილისი 1986
5. 1 2  კახაძე და სხვ. 1990, გვ. 368
6. ↑  გვასალია, 1989, გვ. 11
7. ↑  მოსახლეობის 2002 წლის აღწერა. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (2002 წელი). ციტირების თარიღი: 30 დეკემბერი 2019.
8. ↑  კახაძე და სხვ. 1990, გვ. 369
9. ↑  კახაძე და სხვ. 1990, გვ. 370
10. ↑  გვასალია, 1989, გვ. 8

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქარელის მუნიციპალიტეტის დასახლებული პუნქტები |
| --- |
|  |
| ქალაქი | 
**ქარელი** | ქარელის გერბი |
|  |
| დაბები | 
***აგარა*** |
|  |
| სოფლები | 
აბანო · აბისი · აბისისთავი · ავლევი · არადეთი · ატოცი · აფნისი · ახალსოფელი · ბანი · ბატიური · ბებნისი · ბერძენაული · ბრეთი · ბრეთის მეურნეობა · ბრეძა · გვერძინეთი · გულიკაანთუბანი · დვანი · დირბი · დოღლაური · ელბაქიანთკარი · ვედრება · ზემო ლეთეთი · ზემო შაქშაქეთი · ზემო ხვედურეთი · ზღუდერი · თათანაანთუბანი · თამარაშენი · იმერხევი · კეხიჯვარი · კლდუ · კნოლევი · კოდა · კოდავარდისუბანი · კოდმანი · კრობანი · კუდატყე · ლეთეთი · მეხეთი · მოხისი · მუხილეთი · ორთუბანი · ოქროსოფელი · რუისი · სათერძე · სამწევრისი · სანებელი · სასირეთი · საღოლაშენი · საციხური · სუქანაანთუბანი · სუქითი · ტახტისძირი · ტყემლოვანა · ურბნისი · ფცა · ქვათეთრი · ქვემო ლეთეთი · ქვემო შაქშაქეთი · ქვემო ხვედურეთი · ქვენატკოცა · ქვენაფლავი · ქობესაანთუბანი · ღვლევი · ღოღეთი · ყინწვისი · ცერონისი · ძლევიჯვარი · წვერი · წითელსოფელი · წიფლოვანა · ჭანდრები · ჭვრინისი · ხეობა · ჯაგარაანთკარი |

 |