recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ოლდ ტრაფორდი** (ინგლ. Old Trafford), ასევე ცნობილია როგორც „**ოცნებების თეატრი**" (ინგლ. Theatre of Dreams) — საფეხბურთო სტადიონი, რომელიც მდებარეობს ტრაფორდში (დიდი მანჩესტერი, ინგლისი). სტადიონი 75,643 მაყურებელს იტევს. მიღებული აქვს უეფას 5 ვარსკვლავიანი, ელიტური ნიშანი. სტადიონიდან დაახლოებით 800 მეტრში მდებარეობს ამავე დასახელების კრიკეტის სტადიონი და იქვეა მანჩესტერის სადგური.

„ოლდ ტრაფორდი" საფეხბურთო კლუბ „მანჩესტერ იუნაიტედის" საშინაო სტადიონია 1910 წლიდან. მეორე მსოფლიო ომის დროს „ოლდ ტრაფორდი" გერმანულმა ავიაციამ დაბომბა და შედეგად სტადიონი სერიოზულად დაზიანდა. კლუბი რამდენიმე წლით თანაქალაქელი „მანჩესტერ სიტის" მოედან „მეინ როუდზე" გადავიდა. „მანჩესტერ იუნაიტედი" აღდგენილ „ოლდ ტრაფორდზე" 1949 წლის 24 აგვისტოს დაბრუნდა, როდესაც მათ „ბოლტონ უონდერერსი" 3–0 დაამარცხეს.

„ოლდ ტრაფორდმა" ბევრჯერ განიცადა რეკონსტრუქცია და მოდერნიზაცია. სტადიონის ტევადობა თანდათან იზრდებოდა და ის დღეს ერთ-ერთი უდიდესი სტადიონია ევროპაში, ხოლო ინგლისში ტევადობით მხოლოდ „უემბლის" ჩამორჩება. სტადიონმა უმასპინძლა 1966 წლის მსოფლიოს ჩემპიონატის მატჩებს. ასევე აქ გაიმართა 2003 წლის ჩემპიონთა ლიგის ფინალი „მილანსა" და „იუვენტუსს" შორის. ინგლისის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები ახალი „უემბლის" აშენებამდე, ძირითადად „ოლდ ტრაფორდზე" მასპინძლობდა მეტოქეებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოლდ ტრაფორდი მანჩესტერ იუნაიტედის ოფიციალურ საიტზე

სქოლიო
------

1. ↑  „Manchester United stadium". *premierleague.com*. ციტირების თარიღი: 8 ივლისი 2017.
2. ↑  „The Old Trafford story: 1931 - 1962". *manutd.com*. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-05-05. ციტირების თარიღი: 8 ივლისი 2017.
3. ↑  „Milan lift European crown". *uefa.com*. ციტირების თარიღი: 8 ივლისი 2017.
ფედერალური აქტის პირველი გვერდი
**გერმანიის ფედერაციული აქტი** (გერმ. Deutsche Bundesakte) — გერმანიის კავშირის კონსტიტუცია. მიღებულ იქნა ვენის კონგრესზე 1815 წლის 8 ივნისს. ფედერალური აქტის პრეამბულა აფუძნებდა ახალ კონფედერაციას გერმანულენოვანი სახელმწიფოებისათვის გერმანიის კავშირის სახელწოდებით. აქტის მუხლები 53-ედან 63-ის ჩათვლით ამავდროულად წარმოადგენენ ვენის კონგრესის დასკვნითი აქტის ოფიციალურ შემადგენელ ნაწილსაც. გერმანიის ფედერალურმა აქტმა სამართლებრივი ძალა 1866 წელს, გერმანიის კავშირის გაუქმების შემდეგ დაკარგა.

ლიტერატურა
----------

* Karl Binding: *Deutsche Staatsgrundgesetze*. Verlag Felix Meiner, Leipzig 1913
* Helmut Rumpler: *Deutscher Bund und deutsche Frage 1815-1866*. Oldenbourg, München 1990 ISBN 3486556711
* Udo Sautter: *Deutsche Geschichte seit 1815: Daten, Fakten, Dokumente. Bd.2*. UTB, Stuttgart 2004 ISBN 3825225445

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 1815 წლის 8 ივნისის გერმანიის ფედერალური აქტი დაარქივებული 2012-02-07 საიტზე Wayback Machine.
* Acte du Congrès de Vienne du 9 juin 1815
* ვენის კონგრესის აქტი, ხელმოწერილი 1815 წლის 8 ივნისს
დეიტერიუმის ატომი
**დეიტერიუმი** (ლათ. Deiterium; ქიმიური აღნიშვნა — {\displaystyle {\ce {D}}}), **წყალბადი-2** (ქიმიური აღნიშვნა — {\displaystyle {\ce {^2H}}}), **მძიმე წყალბადი** — წყალბადის მდგრადი იზოტოპი, რომლის მასური რიცხვია 2, tდუღ — 23.57 K. დეიტერიუმის ატომის ბირთვია დეიტრონი.

დეიტერიუმი ბუნებაშიც გავრცელებულია და მისი ატომი გვხვდება 6420 ატომ წყალბადში ერთხელ. მძიმე წყალბადი აღმოაჩინა ჰაროლდ იურიმ 1931 წელს, როდესაც 1932 წელს ნეიტრონის არსებობა დადასტურდა დეიტერიუმის საბოლოო მოდელიც შეიქმნა. 1934 წელს იურიმ ამ აღმოჩენისთვის ნობელის პრემია მიიღო. შემდგომში იურიმ და სხვა მეცნიერებმა შექმნეს მძიმე წყალი, რომელშიც დეიტერიუმის კონცენტრაცია მკვეთრად გაზრდილი იყო ჩვეულებრივ წყალთან შედარებით.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პროთიუმი
* ტრიტიუმი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Nuclear Data Center at KAERI
* Annotated bibliography for deuterium. *ALSOS: The Digital Library for Nuclear Issues*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 მაისი 2010. ციტირების თარიღი: 1 იანვარი 2021.
* Mullins, Justin (27 April 2005). „Desktop nuclear fusion demonstrated". *New Scientist*.
* Lloyd, Robin (21 August 2006). „Missing Gas Found in Milky Way". *Space.com*.

სქოლიო
------

1. ↑   ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 441.
2. ↑  საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის არჩილ ელიაშვილის მართვის სისტემების ინსტიტუტი შრომათა კრებული
3. ↑  დეიტერიუმი — უცხო სიტყვათა ლექსიკონი
ლია ახეჯაკოვა
**ლია მეჯიდის ასული ახეჯაკოვა** (დ. 9 ივლისი, 1938, დნეპროპეტროვსკი, უსსრ) — თეატრისა და კინოს საბჭოთა და რუსი მსახიობი. რსფსრ-ს დამსახურებული მსახიობი (1970). რუსეთის ეროვნული მსახიობი (1994). ეროვნული პრემია „ნიკას" ორგზის მფლობელი ქალის საუკეთესო როლის შესრულებისთვის ფილმებში „სამოთხე და შეწირულნი" და „მსხვერპლის განსახიერებისას" , 2015 წელს გადაეცა პრემია „ნიკას" საპატიო პრიზი ნომინაციაში „პატივი და დამსახურება" .

პირადი ცხოვრება
---------------

იყო პატარა თეატრის მსახიობ ვალერი ნოსიკის ცოლი, მოგვიანებით ცოლად გაჰყვა მხატვარ ბორის კოჭეიშვილს. 2001 წლის ზაფხულში იქორწინა მოსკოველ ფოტოგრაფ ვლადიმირ პრესიანინოვთან. შვილები არ ჰყავს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ოფიციალური საიტი
* ლია ახეჯაკოვა საიტზე kino-teatr.ru
* ფოტო: «Лишь упоминание её имени способно вызвать добрую улыбку у самых разных людей…»
* ინტერვიუ (ვიდეო) არხისთვის «Грани-ТВ» — *11.02.2008*]
* ლია ახეჯაკოვა გადაცემაში «Без антракта», 1999 YouTube-ზე
* რადიო «Эхо Москвы»-ს გადაცემები ლია ახეჯაკოვას მონაწილეობით
* ვიდეო — ლია ახეჯაკოვა გადაცემაში «Встречи на Моховой» — *16 დეკემბერი 2008*
* ლია ახეჯაკოვას ინტერვიუ ჟურნალისტ მიხაილ ვერეშჩაგინთან დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
* ლია ახეჯაკოვა საიტზე animator.ru
აგურისგან აშენებული კედელი
**აგური** — მინერალური წარმოშობის სხვადასხვა მასალისგან დაყალიბებული, სწორკუთხა პარალელეპიპედის ფორმის ხელოვნური საშენი ქვა; სიმტკიცე, ყინვამდეგობა და სხვა ტექნიკური თვისებები მიღებული აქვს გამოწვით, ან მაღალი წნევისორთქლით დამუშვების შედეგად. გამომწვარი აგურის ნედლეულად იყენებენ: თიხას, ტრეპელს, დიატომიტს; სილიკატურისათვის — კვარცის ქვიშას და კირს. აგური ძალზედ გავრცელებული საშენი მასალაა, მაგრამ იმის გამო, რომ ნაკლებად ინდუსტრიულია, მისი გამოყენება თანდათან მცირდება.

თიხის აგური უძველესი ხელოვნური საშენი მასალაა. არქეოლოგიური გათხრებისას შუამდინარეთსა და ეგვიპტეში აღმოჩენილია მრავალი ათასწლეულის წინათ აგურით ნაგები არქიტექტურული ძეგლები. სტრაბონის ცნობით, ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში აგური უკვე ფართოდ იყო გავრცელებული იბერიაში. თუმცა ტერმინი „აგური", ი. ჯავახიშვილის გამოკვლევით, ჩვენში მხოლოდ X საუკუნიდან გვხვდება, მანამდე იგი ალიზის სახელით იყო ცნობილი. ძველად საქართველოში უმთავრესად კვადრატული ფორმის აგურს ამზადებდნენ. ანტიკურ და ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში მისი გვერდის ზომა 46-54 სმ იყო, ხოლო სისქე 10-11 სმ (ამგვარი აგური გამოყენებულია მცხეთისა და ურბნისის ძეგლებში). შუა საუკუნეებში აგურის ზომები შემცირდა (გვერდის ზომა 21-27 სმ, სისქე 4-7 სმ). ამ ფორმის აგური, რომელსაც ჩვენში ქართულ აგურს უწოდებენ, აღარ მზადდება, მას დეკორაციული დანიშნულებაღა შემორჩა.

თიხის აგურს აგურის ქარხნებში ორი წესით ამზადებდნენ: პლასტიკური ან ნახევრად მშრალი დაწნეხვით. პირველ შემთხვევაში აგურს წინასწარ აშრობენ კამერებში ან ჰაერზე: გამოწვა ხდება რგოლურ ან გვირაბულ ღუმლებში 900-1000°C ტემპერატურაზე. ნახევრად მშრალი დაწნეხისას აგურს საშტამპავ წნეხებზე ამზადებენ და ღუმელში გამოუშრობლად აწყობენ გამოსაწვავად.

თიხის აგური მზადდება ჩვეულებრივი ან ღრუ; ზომით (სახელმწიფო სტანდარტის მიხედვით) — ცალმაგი (250X120X65 მმ) და მოდულური (250X120X88 მმ). აგურის მარკას — 200, 150, 125, 100, 75, 50 საზღვრავენ დროებითი წინაღობით კუმშვისას და ღუნვისას. მოცულობითი წონა — 1400-1900 კგ/მ³-მდე. თიხის აგურს იყენებენ შენობის საძირკკველის, თაღების, კედლების, საკვამლე მილების, საკანალიზაციო მოწყობილობებისა და სხვათა ასაგებად.

სილიკატური აგური მზადდება კვარცის ქვიშისა (92%) და კირის (8%) ნარევის თბური დამუშავებით. თიხის აგურთან შედარებით უპირატესობასთან ერთად აქვს ნაკლიც — კარგად ვერ ეჭიდება დუღაბს, არ შეიძლება მისი გამოყენება საძირკვლებში, ტენიან სადგომებსა და საკვამლე მილებში. 

შენობათა ფასადების, ვესტიბიულების, კიბის უჯრედებისა და სხვათა მოსაპრკეთწებელად იყენებენ სხვადასხვა ფორმის აგურს, რომლის ზედაპირიზოგჯერ მოჭიქულია. ამზადებენ სპეციალური დანიშნულების აგურსაც — მჟავამედეგს, საგზაოს, ცეცხლგამძლეს და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* *ზ. წილოსანი*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 76.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აგური – ენციკლოპედია ბრეიტანიკა (ინგლისური)

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* GND: 4067726-6
* LCCN: sh85016808
* NDL: 00569393
* NKC: ph119240

 |
**დიდი რეგიონი** (ყველანაირი დამატების გარეშე) არის ნეიტრალური სახელწოდება და ევროპის ადმინისტრაციაში ჰქვია სხვადასხვა სახელმწიფოს მოსაზღვრე რაიონებისაგან შემდგარ დიდ სივრცეს.

ცნება **დიდი რეგიონი** ლუქსემბურგის, ლოთარინგიის, ზაარის მხარის, რაინლანდ-პფალცისა და ვალონიის გეოგრაფიული სივრცის სახელწოდებად 2000 წლიდან დამკვიდრდა. ამგვარი შემოკლების მიზეზი გახდა ამ სივრცისთვის ახალი საერთო და ყველა მხარისთვის მისაღები სახელის შერჩევასთან დაკავშირებული სირთულე.

ლუქსემბურგის, ლოთარინგიის, ზაარის მხარის, რაინლანდ-პფალცისა და ვალონიის (ევროპის) დიდი რეგიონი
----------------------------------------------------------------------------------------------

'დიდი რეგიონი' არის ევროპის ევროპის კავშირის ერთ–ერთი რეგიონთაგანი და პოლიტიკურად იგი ზაარ–ლორ–ლუქსის მთავარი სივრცისაგან წარმოდგა და წარმოადგენს 1998 წელს ზაარის მხარეს, ლოთარინგიას, ლუქსემბურგს, ტრირსა და დასავლეთ პფალცს შორის ხელშეკრულებით გაფორმებული კულტურული თანამშრომლობის ერთგვარ გაგრძელებას.

**დიდი რეგიონი** არ არის ამავე ტერიტორიაზე მდებარე ევრორეგიოს იდენტური ცნება.

სახელი
------

ევროპის დიდი რეგიონს დღემდე არ აქვს სპეციფიკური სახელი. ახალი სახელის შერქმევის ყველა მცდელობა ჯერჯერობით უშედეგოდ დამთავრდა და ამიტომაცაა რომ სახელწოდება „ლუქსემბურგის, ზაარლანდის, რაინლანდ–პფალცისა და ვალონიის დიდი ევროპული რეგიონი" შემოკლებით უბრალოდ დიდი რეგიონად იწოდება.

ამ სივრცის კიდევ ერთი თავისებურება არის ისიც, რომ სიტყვა „დიდი რეგიონი" ყოველთვის კონკრეტულ ქალაქთან ერთად მოიხსენიება; მაგ.; ლუქსემბურგი და დიდი რეგიონი.

გალერეა
-------

* ზაარბრუკენი: ლუდვიგის ეკლესია (ბაროკოს სტილი) (ფრიდრიხ–იოახიმ შტენგელი)ზაარბრუკენი: ლუდვიგის ეკლესია (ბაროკოს სტილი) (ფრიდრიხ–იოახიმ შტენგელი)
* ნანსი: ამფრიტიტეს ჭა (იუნესკოს მსოფლიო კულტურის მემკვიდრეობის საგანძური) "პლას სტანისლასი"ნანსი: ამფრიტიტეს ჭა (იუნესკოს მსოფლიო კულტურის მემკვიდრეობის საგანძური) "პლას სტანისლასი"
* ტრირი: პორტა ნიგრატრირი: პორტა ნიგრა
* ლუტიხი: "მონტან დე ბუერენის" კიბელუტიხი: "მონტან დე ბუერენის" კიბე
* ფოლკლინგენი: იუნესკოს მსოფლიო კულტურის მემკვიდრეობის საგანძური) ფოლკლინგენის უძველესი მეტალურგიული ქარხანაფოლკლინგენი: იუნესკოს მსოფლიო კულტურის მემკვიდრეობის საგანძური) ფოლკლინგენის უძველესი მეტალურგიული ქარხანა
* ბარ-ლე-დუკი (ლოთარინგია) მდინარე ორნანთანბარ-ლე-დუკი (ლოთარინგია) მდინარე ორნანთან
* მაინცი: გუტენბურგის ძეგლი ტაძრის ფონზემაინცი: გუტენბურგის ძეგლი ტაძრის ფონზე
* მეცი: კათედრალური ტაძარიმეცი: კათედრალური ტაძარი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* granderegion.net
* grossregion.lu
* plurio.net, დიდი რეგიონის კულტურის პორტალი  დაარქივებული 2014-10-27 საიტზე Wayback Machine.
* REMUS, დიდი რეგიონის მუზეუმის პორტალი  დაარქივებული 2012-09-30 საიტზე Wayback Machine.
* ლუქსემბურგი & დიდი რეგიონი - 2007 წლის ევროპის კულტურული დედაქალაქი
**მოლდოვიცის ეკლესია** (რუმ. Mânăstirea Moldovița) — ადგილობრივი მართლმადედებელი ეკლესიის ტაძარი რუმინეთში, სუჩავის ჟუდეცის ჩრდილოეთ მოლდოვის რეგიონში. მონასტერი აგებულია 1532 წელს შტეფან III დიდის უკანონო შვილის, პეტრე IV რარეშის მიერ. იგი დაარსდა როგორც მუსულმანური ოსმალეთის დაპყრობების საწინააღმდეგო დამცავი ბარიერი.

შტეფან III დიდი ქვეყანას მართავდა 1457-1504 წლებში, მან 36 ბრძოლა გამართა ოსმალო დამპყრობლების წინაშე, აქედან მოიგო 34. იგი საკმაოდ რელიგიური იყო და ყოველი მოგებული ბრძოლის შემდეგ აგებდა ტაძრებს. მისი უკანონო შვილი პეტრე IV რარეში ქვეყანას მართავდა 1527-1538 და 1541-1546, მან დაიწყო ახალი ეკლესიების მშებნებლობა ბუკოვინაში. მან მხატვრებს დაავალა მოეხატათ ეკლესიის როგორც ინტერიერი ასევე ექსტერიერი წმინდანთა და წინასწარმეტყველთა ფრესკებით და იესოს ცხოვრებისეული სცენებით. 

საუკეთესო ნიმუშებია შემორჩენილი სუჩევიცაში, მოლდოვიცაში, ვორონეცში, ჰუმორში, სუჩავაში, პეტრეუცში, არბორსა და პრობოტაში. ამ მონატრებიდან რვა, მათ შორის მოლდოვიცის ეკლესია 1993 წლიდან შეტანილია იუნესკოს მოსფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მოლდოვის მოხატული ეკლესიების სახელწოდებით. 

მოლდოვიცის მონასტრის ფრესკები შესრულებულია 1537 წელს თომა სუჩეველის მიერ. 

მონასტერი გამოსახულია 1968 წელს გამოსულ რუმინულ საფოსტო მარკაზე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მოლდოვიცის მონასტერი***

* Photos from Romania : Moldovita Monastery
* დაარქივებული 2012-02-29 საიტზე Wayback Machine.
* Church of Romania on Orthodoxwiki
* დაარქივებული 2007-11-06 საიტზე Wayback Machine.
* დაარქივებული 2006-08-27 საიტზე Wayback Machine.
* დაარქივებული 2011-07-11 საიტზე Wayback Machine.
* დაარქივებული 2007-02-03 საიტზე Wayback Machine.
* Moldoviţa Monastery დაარქივებული 2012-02-16 საიტზე Wayback Machine.
**საზღვარგარეთულა** — მდინარე საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს ნიალისყურის ქედის ჩრდილო კალთაზე, ზღვის დონიდან 2790 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 18.3 კმ, აუზის ფართობი 60.4 კმ². ერთვის ბუღდაშენის ტბის დასავლეთ ნაპირს. საზრდოობს მცირე წყაროებით. მთლიანდ მდინარის აუზში მრავალი წყაროა განვითარებული.

საზღვარგარეთულას ხეობის სათავეში, ზღვის დონიდან 2900–2950 მ სიმაღლეზე გვხვდება ჩრდილოეთით გახსნილი ჩადაბლება, რომელიც ამოვსებულია დაკუთხული ანდეზიტ-დაციტური ლავების ალოქტონური ლოდნარით. მისი ხეობა ზემო წელში მყინვარის არსებობის ნიშნების კარგი მატარებელია. მყინვარული და წყალ-მყინვარული ნალექების მეორადი გადალექვის ხარჯზე მდინარე საზღვარგარეთულას შესართავთან შექმნილია მძლავრი გამოზიდვის კონუსი, რომელიც აგებულია კარგად დამუშვებული კაჭრებითა და ქვამრგვალებით.

საზღვარგარეთულა ბუღდაშენის ერთადერთი შენაკადია და ტბის წყალშემკრების სამ მეოთხედს შეადგენს. ჩამონადენის მოდული 6 წმ/კმ², წყლის საშუალო ნაკადი 300 ლ/წ. მდინარის ირგვლივ ჭაობებია განვითარებული. მდინარე საზღვარგარეთულას ადგილობრივი სახელწოდებაა „ზაგრანიჩნაია" (რუს. Заграничная) ანუ „სასაზღვრო მდინარე".

სქოლიო
------

1. ↑  Апхазава И. С. Озера Грузии; Ин-т географии. Тбилиси : "Мецниереба", 1975.
2. ↑  საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე. თბ. 1967. ტ. 45. გვ. 127. (N1).
3. ↑  ჯავახეთის წყალჭარბი ეკოსისტემები : ბიომრავალფეროვნება და კონსერვაცია, თბ. 2004
4. ↑  ლევან მარუაშვილი. საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ. „ცოდნა", 1964, გვ. 153
**ერსინეკის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, ციხე თურქეთის რესპუბლიკაში, ერზურუმის ილის (პროვინცია), შენკაიას ილჩეში (რაიონი), სოფელ აქშარში. ერსინეკი ქალაქ ერზურუმიდან 175 კმ-ის, ხოლო, შენკაიადან 33 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს. ციხის ადრინდელი სახელწოდება შემორჩენილია, როგორც ერსინეკის, ისე, არსენიკის ფორმით.

ტოპონიმი
--------

ერსინეკი რუსულ რუკებსა და სტატისტიკურ კრებულებში არსენიაკის სახელით არის მოხსენიებული, ექვთიმე თაყაიშვილი, ასევე, არსენიაკს ეძახის, გურჯისტანის 1595 წლის დავთარში კი ყველგან არსენაკი წერია, აქედან გამომდინარე, სოფლის სახელწოდება არსენაკი უნდა იყოს, ხოლო არსენიაკი კი დამახინჯებული ფორმაა.

ციხის აღწერა
------------

ერსინეკის ციხე ორმანლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს. ციხე ჩრდილოეთის მხარეს ერზურუმ-არტაანის გზას უყურებს. იგი თავის დროზე იქ არსებულ დასახლებულ პუნქტებსა და გზებს აკონტროლებდა. ასევე მას სიგნალის გადაცემის ფუნქციაც ექნებოდა.

ერსენიკეს ციხეს მოკლე აღწერილობას გვთავაზობს ექვთიმე თაყაიშვილი, მას აღნიშნული სოფელი და მასთან არსებული ციხე 1907 წელს მოინახულა იგი აღნიშნავს რომ: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „სოფლის ზემოთ, კლდოვან ამართულ მთაზე, ციხეა, მომრგვალებული ფორმისა, ადგილზე გაშენებულია ციხე-დარბაზი, სიგრძით 30 ფეხის ნაბიჯი, განით 18; შიგნით და გარეთ კედლები შეძერწილია თლილის ქვით. ერთს კედელს დატანებული აქვს მცირე სარკმელი." |
|  |  |

იქვე აღნიშნავს, რომ ციხის სიახლოვეს კლდეების ქვეშ ორმოა, სადაც ჯვრის გამოსახულებიანი უზარმაზარი ქვა ყოფილა, რომელზეც წარწერაც ყოფილა. დღეისთვის ეს ქვა აღარსად ჩანს. ხოლო თვითონ ერსინეკის ციხე თითქმის მთლიანად დანგრეულია, რთულია მისი მთლიანი გეგმის წაკითხვა.

ისტორია
-------

ერსინეკის ციხე, ტაო-კლარჯეთის სამთავროს თავდაცვის სისტემის ნაწილს წარმოადგენდა, განსაკუთრებით დავით III კურაპალატის მმართველობის დროს. ასევე, ერთიანი საქართველოს პერიოდშიც მას თავისი ფუნქცია უნდა ჰქონოდა. რაც გამოიხატებოდა, როგორც ადგილობრივი ადმინისტრაციიის განმტკიცების, ასევე, გზების დაცვის საქმეში და სხვ.

მოგვიანებით, სამცხე-საათაბაგოს სამხრეთი ტერიტორიის ოსმალების მიერ დაკავების შემდეგ, სოფელი ერსინეკი და ციხე, ოლთისის ლივაში უნდა ყოფილიყო გაერთიანებული

ერსინეკი საკმაოდ დიდი სოფელიც ყოფილა, ეს კარგად ჩანს, გურჯისტანის 1595 წლის დავთრიდანაც, როლის მიხედვით სოფელი სამ ნაწილად იყო დაყოფილი: ზემო, ქვემო და შუა სოფელი. მისი მთლიანი მოსახლეობა იმ დროს 138 კომლამდე იყო და აქედან მხოლოდ 6 კომლი იყო მუსლიმი.

ლიტერატურა
----------

* ტაო-კლარჯეთის ციხე-სიმაგრეები ტ. 3, თბ. 2020 ISBN 978-9941-9675-9-7
* მასალა მოპოვებულია მეშვიდე სამეცნიერო ექსპედიციის დროს. ექსპედიცია მიზნად ისახავდა ისტორიული კლარჯეთისა და არტაანის სიმაგრეების შესწავლას (19-25 ივნისი, 2017 წელი)
* ს.ჯიქია. გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი. წ.III. გამოკვლევა. 1. ხელნაწერის აღწერილობა; 2. შენიშვნები ტექსტის გეოგრაფიისა და ტოპონიმიკისათვის. თბ.1958, გვ. 566
* იხ. ე. თაყაიშვილი. არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლაოლთისში და ჩანგლში 1907 წელს. პარიზი. 1938, გვ. 34.
* გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი. წ.II თუქრული ტექსტი გამოსცა, თარგმანი, გამოკვლევა და კომენტარები დაურთო სერგი ჯიქიამ. თარგმანი. თ. 1941, გვ. 347-349.
**ძმები საფაროვების ქარვასლა** (აზერ. Səfərov qardaşlarının karvansarası) — XIX საუკუნეში შუშაში აგებული ქარვასლა. მდებარეობს ხოჯა მარჯანლის უბანში. იგი XIX საუკუნის რესპუბლიკის მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლია. სომხური შეიარაღებული ძალების მიერ ქალაქ შუშას ოკუპაციის შემდეგ ქარვასლას შენობა დაინგრა. ამჟამად მისი ნანგრევებია შემორჩენილი.

ისტორია
-------

ქარვასლა, რომელიც ცნობილია როგორც ძმები საფაროვების ქარვასლა, ფაქტობრივად მე-19 საუკუნის ბოლოს შუშელმა ვაჭარმა ჰაჯი მურტუზა საფაროვის საკუთარი ვაჟების - აჰადის, სამადის, მურსალის და მანაფის პატივსაცემად ააგო. ქარვასლა ძმები საფაროვების სახელს ატარებდა და იმ დროისთვის ყველაზე დიდი ქარვასლა იყო ქალაქ შუშაში. ამ ქარვასლას მშენებლობაში დიდი როლი ითამაშა შუშის ცნობილი არქიტექტორის, ქერბალაი საფიხან სულთანჰუსეინის ვაჟმა. ქარვასლის მარჯვენა და მარცხენა ფრთები შედგებოდა ორი სართულისაგან, ხოლო ცენტრალური ნაწილი სამი სართულისგან, 1-ლი სართული გამოიყენებოდა მაღაზიებისა და სახელოსნოებისთვის, ხოლო მე-2 და მე-3 სართულები საიუველირო სახელოსნოდ, რესტორნად და სასტუმროდ. ქარვასლას ჰქონდა საკუთარი ეზო, სამლოცველოები, სპეციალური შესანახი ადგილი სტუმრების ცხენებისთვის და ა.შ.

სქოლიო
------

1. ↑  Çingiz Qacar, Köhnə Şuşa, Bakı, Şərq-Qərb nəşriyyatı, 2019, 344 səh.. ციტირების თარიღი: 4 may 2022
2. ↑  Səfərov qardaşlarının karvansarası. ციტირების თარიღი: 4 may 2022
3. ↑  Çingizoğlu 2012, p. 148. sfn error: no target: CITEREFÇingizoğlu2012 (help)
**ნატურალურ რიცხვს** ეწოდება მარტივი, თუ მას მხოლოდ ორი გამყოფი(თავის თავი და ერთი) აქვს, ხოლო შედგენილი, თუ ორზე მეტი გამყოფი აქვს.

უდიდესი საერთო გამყოფი და უმცირესი საერთო ჯერადი
------------------------------------------------

n ნატურალური რიცხვის გამყოფი ეწოდება ისეთ m ნატურალურ რიცხვს, რომელზედაც n იყოფა უნაშთოდ.

დავშალოთ რიცხვი მარტივ მამრავლებად:

რიცხვი იყოფა უმცირესს მარტივ გამყოფზე, მომდევნოც იგივე პრინციპით და ა.შ. ვიდრე არ მივიღებთ 1-ს. 420:2=210, 210:2=105, 105:3=35, 35:5=7, 7:7=1. მარტივ მამრავლებად დაშლის ალგორითმი უნდა ჩაიწეროს შემდეგნაირად:

სადაც, ვერტიკალური ხაზის მარჯვნივ გვაქვს საძიებელი მარტივი მამრავლები. ამრიგად დაშლას ექნება სახე: 420=2\*2\*3\*5\*7

რამდენიმე ნატურალური რიცხვის საერთო გამყოფი ეწოდება რიცხვს, რომელიც თითოეულ მათგანის გამყოფს წარმოადგენს.

m, n … k ნატურალური რიცხვების უდიდესი საერთო გამყოფი ეწოდება მათ საერთო გამყოფებს შორის უდიდესს და D(m, n … k) სიმბოლოთი აღინიშნება.

 მაგალითად გამოვთვალოთ 36-სა და 24-ს საერთო უდიდესი გამოყოფილი:

უდიდესი საერთო გამყოფის მოსაძებნად საჭიროა ეს რიცხვები დავშალოთ მარტივ მამრავლებად

ე.ი. 24 = 2\*2\*2\*3, ხოლო 36=2\*2\*3\*3, ამიტომ D(24, 36)=2\*2\*3=12. ასე იმიტომ რომ საერთო გამყოფებში ორივეში ერთად რიცხვი 2 ორჯერმეორდება ხოლო 3 ერთხელ.

ორ ნატურალურ რიცხვს ეწოდება ურთიერთ მარტივი თუ მათი უდიდესი საერთო გამყოფი 1-ს ტოლია.

n ნატურალური რიცხვის ჯერადი ეწოდება ისეთ m ნატურალურ რიცხვს, რომელიც n-ზე იყოფა უნაშთოდ.

მაგალითად 18-ის, 24-ისა და 36-ის საერთო ჯერადებია: 72, 144, 216…

m, n, … k, ნატურალური რიცხვების უმცირესი საერთო ჯერადი ეწოდება მათ საერთო ჯერადთა შორის უმცირესს და K=(m, n, .. k) სიმბოლოთი აღინიშნება.

უმცირესი საერთო ჯერადის პოვნა შემდეგნაირად ხდება:

დავშალოთ რიცხვი მარტივ მამრავლებად. შემდეგ ამ მამრავლების ნამრავლს მივუწეროთ შემდეგი რიცხვის ის მამრავლები, რომლებიც არ შედიან არსებულ მამრავლებში, შემდეგ მესამე და ა.შ. მოცემული რიცხვების უმცირესი საერთო ჯერადი უდრის ამოწერილი მამრავლების ნამრავლს.

შევნიშნოთ, რომ თუ m, n ϵ N , მაშინ

D(m, n)\* K(m, n) = m\*n
**სანქტ-პეტერბურგის წმინდა ეკატერინეს შვედური ეკლესია** (რუს. Шведская церковь Святой Екатерины) — მოქმედი ლუთერანული კირხე სანქტ-პეტერბურგში. აგებულია 1863-1865 წლებში კარლ ანდერსონის პროექტის მიხედვით. ეკუთვნის ქალაქის შვედური წარმომავლობის მრევლს. ღვთისმსახურება აღევლინება რეგულარულად რუსულ და შვედურ ენებზე.

ისტორია
-------

შვედური საზოგადოება ჩამოყალიბდა ნიენშანცში. თავდაპირველად ეკუთვნოდა შვედეთის ეკლესიას. ჩრდილოეთის ომის შედეგად ინგერმანლანდია რუსეთს გადაეცა, მოსახლეობის ნაწილი სანქტ-პეტერბურგში გადასახლდა. მათ შეკრებები დაიწყეს 1703 წლიდან და იკრიბებოდნენ კერძო პირის, პასტორ იაკობ მაიდელინის სახლში.

1734 წელს ანა იოანეს ასულმა საზოგადოებას აჩუქა მიწის ნაკვეთი თანამედროვე ნევის პროსპექტის რაიონში, სადაც ააშენეს პირველი ხის ეკლესია წმინდა ანას სახელზე. 1745 წელს შვედური და ფინური საზოგადოება გაიყო. ფინური საზოგადოება დარჩა ძველ ადგილზე, იქ სადაც ახლა მდებარეობს წმინდა მარიამის ფინური ეკლესია, ხოლო შვედებმა სალოცავი ნაგებობა ააშენეს ახალ ადგილზე, სადაც 1767 წელს ააგეს ქვის ეკლესია წმინდა ეკატერინეს სახელზე. მომავალში ეკლესია არაერთხელ გადააკეთეს. ეკლესიასთან მოქმედებდა სამრევლო სკოლა, ბავშვთა სახლი გოგონებისა და ბიჭებისათვის, თავშესაფარი, საქველმოქმედო დაწესებულება. ეკლესიის მრევლთა შორის იყო ნობელებისა და ლიდვალების ოჯახები, ასევე იუველირი კარლ ფაბერჟე. ამ ეკლესიაში ჯვარი დაიწერა კარლ გუსტავ მანერჰეიმმა, ფინეთის მომავალმა პრეზიდენტმა. 

სამრევლო ფუნქციონირებდა 1934 წლამდე, ამ დროისათვის იგი საბჭოთა ხელისუფლებამ დახურა. შენობაში განათავსეს სხვადასხვა ორგანიზაციები, მათ შორის უკანასკნელი იყო მოსწავლე-ახალგაზრდობის სპორტული სკოლა. 

სამრევლოს მოღვაწეობა განახლდა 1993 წელს. 2005 წელს შენობა მთლიანად გადაეცა შვედურ საზოგადოებას. ლუთერანული საზოგადოება ითვლება შვედურად, მაგრამ იგი არ შედის შვედეთის ეკლესიის დაქვემდებარებაში და მიეკუთვნება ევაგნგელისტურ-ლუთერანული ეკლესიების კავშირს. ლუთერანული მრევლის გარდა წმინდა ეკატერინეს ეკლესიაში მიმდინარეობს ინგლისის ეკლესიის საზოგადოების ღვთისმსახურებაც.

არქიტექტურა
-----------

* ქვის ეკლესია 300 ადამიანზე. მისი მშენებლობა დაიწყეს 1767 წლის 17 მაისს, არქიტექტორი ი. ფელტენი, აკურთხეს 1769 წლის 29 მაისს.
* ახალი ეკელსია 1200 ადამიანზე. მშენებლობა დაიწყეს 1863 წლის 28 დეკემბერს არქიტექტორ კარლ ანდერსონის პროექტით. შენობა ააგეს ფსევდორომანულ სტილში. მთავარი ქტიტორი იყო გრაფი ა. არმფელტი და იმპერატორმა ალექსანდრე II-მ შესწირა 5 000 რუბლი. ეკლესია მოხატა მიუნხენელმა პროფესრმა ნ. ტირშემმა. ეკლესიაში ასევე დაამონტაჟეს ორღანი. მისი კურთხევა შედგა 1865 წლის 28 ნოემბერს.

ლიტერატურა
----------

* Е. Е. Князева, Г. Ф. Соколова «Лютеранские церкви и приходы России XVIII—XX вв.», Санкт-Петербург, «Литера», 2001, ISBN 5-89319-048-3

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Церковь св. Екатерины в Энциклопедии Петербурга (здание)[*მკვდარი ბმული*]
* Церковь св. Екатерины в Энциклопедии Петербурга (приход) დაარქივებული 2015-02-14 საიტზე Wayback Machine.
* Генеральное консульство Швеции в Санкт-Петербурге: Шведский приход в Санкт-Петербурге დაარქივებული 2009-12-18 საიტზე Wayback Machine.
**ვია არტმანე** (ლატვ. Vija Artmane; დ. 21 აგვისტო, 1929 — გ. 11 ოქტომბერი, 2008) — ლატვიელი თეატრისა და კინოს მსახიობი ქალი. საბჭოთა კავშირის სახალხო არტისტი (1969).

ბიოგრაფია
---------

1949 წელს დაამთავრა რიგის რაინისის სახელობის სამხატვრო თეატრთან არსებული სტუდია და ჩაირიცხა ამავე თეატრის დასში. ითამაშა ოფელიას, ჯულიეტას (შექსპირის „ჰამლეტი", „რომეო და ჯულიეტა"), ლაიმდოტას (რაინისის „ცეცხლი და ღამე") და სხვა როლები. 

კინოში შეასრულა დაცეს („ღრუბლის ქულების მიღმა", 1957), სონიას („მშობლიური სისხლი", 1964), ქალის („სიკვდილი არავის არ უნდა", 1966), კრისტინას („ედგარი და კრისტინა", 1967) და სხვა როლები. აღსანიშნავია ჯულია ლამბერტის როლი ფილმში „თეატრი". 1971 წელს მონაწილეობა მიიღო გიორგი კალატოზიშვილის ფილმში „მე, გამომძიებელი". 1993 წელს რესტიტუციის პროცესში დაკარგა ბინა. სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ცხოვრობდა აგარაკზე სოფელ მურიანში. ბევრს ავადმყოფობდა; გადატანილი ჰქონდა ინსულტი და ინფარქტი. დასაფლავებულია რიგის პოკროვის სასაფლაოზე. 

მისი მეუღლე იყო თეატრის მსახიობი არტურ დიმიტერსი. არტმანეს შესახებ გადაღებულია რამდენიმე დოკუმენტური ფილმი. ბალტიის მარგალიტის კინოფესტივალზე დაწესებულია ვია არტმანეს სახელობის ჯილდო. დაჯილდოებულია საპატიო ნიშნის ორდენით. ლატვიის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1980). ვია არტმანეს სახელს ატარებს ასტეროიდი.

ჯილდოები და აღიარება
--------------------

* 1956 — საპატიო ნიშნის ორდენი
* 1956 — ლატვიის სსრ-ის დამსახურებული არტისტი
* 1965 — ლატვიის სსრ-ის სახალხო არტისტი
* 1969 — სსრკ სახალხო არტისტი
* 1979 — ლენინის ორდენი
* 1980 — ლატვიის სსრ-ის სახელმწიფო პრემია
* 1999 — რუსეთის მეგობრობის ორდენი
* 2007 — სამი ვარსკვლავის ორდენი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვია არტმანე — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ვია არტმანე — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* Soviet Latvian actress Vija Artmane 1929-2008

სქოლიო
------

1. ↑  Вия Артмане. Творческая биография
**ფუტკრები** (ლათ. Apoidea) — მწერების ზეოჯახი სიფრიფანაფრთიანების რიგისა. შეიცავს რამდენიმე ოჯახს (Colletidae, Andrenidae — მოკლეხორთუმიანები, Apidae — ნამდვილი ფუტკრები, Megachillidae და სხვა). ფუტკრების სხეულის სიგრძე 1,5 მმ — 5 სმ აღწევს. აქვს მლოკავ-მღრღნელი პირის აპარატი; უმრავლესობის ქვედა ყბა და ქვედა ტუჩი წაგრძელებულია ხორთუმად. სხეული მოფენილია ბუსუსებით. მრავალი ფუტკრის უკანა კიდურების წინა ნაწევარი გარდაქმნილია „კალათად", რომელშიც ფუტკრები გრძელი ბუსუსების მეშვეობით აგროვებენ ყვავილის მტვერს, მუცლის ბოლოზე განვითარებულია ნესტარი ანუ საწერტელი. ზეოჯახში 20 ათასამდე სახეობაა. გვხვდება ყველგან, სადაც კი ყვავილოვანი მცენარეებია. ფუტკრები იკვებებიან ყვავილის მტვრითა და ნექტარით. ფუტკრებს ახასიათებს შთამომავლობაზე ზრუნვა, ერთეული ფუტკრების დედალი ერთ- ან რამდენიმეუჯრიან ბუდეს აშენებსმ შიგ კვერცხებს დებს, უჯრას ბეჭდავს და ბუდეს ტოვებს. კვერცხებიდან შეიძლება გამოიჩეკოს როგორც დედალი, ისე მამალი ფუტკარი. ე. წ. ნახევრად სოციალური ფუტკრების დედალი ბუდეში რჩება პირველი თაობის გამოჩეკამდე, რომელიც მხოლოდ დედლებისაგან შედგება. ისინი აშენებენ ახალ უჯრებს, ავსებენ საკვებით, მაგრამ კვერცხებს არ დებენ. კვერცხებს ისევ ძველი დედა ფუტკარი დებს. მხოლოდ 1—4 უნაყოფო თაობის შემდეგ, ძველი დედა ფუტკრის მიერ დადებული კვერცხებიდან ვითარდებიან როგორც დედლები, ისე მამლები, დედა ფუტკარი კი კვდება. ფუტკრებს შორის მრავალი, მათ შორის თაფლის მომცემი ფუტკრები, ოჯახებად ცხოვრობენ (საზოგადო ფუტკრები). მათ ახასიათებთ პოლიმორფიზმი (ფუტკრის ოჯახი) — დედლებისა და მამლების გარდა, მათ ჰყავთ მრავალრიცხოვანი მუშა (უნაყოფო დედლები) ფორმები.

ფუტკრების ყველა სახეობა სასარგებლოა როგორც მცენარეთა დამმტვერავი. თაფლის მომცემი ფუტკარი (ფუტკარი მეთაფლია) ადამიანმა უძველესიდროიდან მოიშინაურა თაფლის, ცვილის, დინდგელის, ფუტკრის რძის მიღების მიზნით. ფუტკრების შხამს იყენებენ მედიცინაში, ზოგი ფუტკრის კბენა საშიშია ადამიანისა და ცხოველებისათვის. აღსანიშნავია ქართული ფუტკარი, რომელიც მთელ მსოფლიოშია ცნობილი თავისი გრძელი ხორთუმებით, რაც საშუალებას აძლევს ამოწოვოს ნექტარი სხვა ფუტკრებისთვის მიუწვდომელი ყვავილიდან.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ფუტკარი მეთაფლია
* ფუტკრით დამტვერვა
* ფუტკრის გამოზამთრება
* ფუტკრის დაავადებანი
* ფუტკრის თაფლი
* ფუტკრის მავნებლები
* ფუტკრის სელექცია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Apoidea (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* ყურაშვილი ბ. უხერხემლოთა ყოოლოგია, გამოც. მე-ე, თბ. 1980
* *სოხაძე მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 433.
**ეროვნული სასწავლო გეგმა** — დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს სწავლების შინაარსსა და ფორმას საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებში.

ამ დოკუმენტს შეიმუშავებს ეროვნული სასწავლო გეგმებისა და შეფასების ცენტრი, ხოლო ამტკიცებს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. მასში განისაზღვრება ზოგადი განათლების საფეხურების მიხედვით აუცილებელი საგნები, საგნობრივი ჯგუფები, საგნების მიხედვით საათები, მათი განაწილება და თანაფარდობა, სავალდებულო და მაქსიმალური დატვირთვის რაოდენობა, საგნებისა და საგნობრივი ჯგუფების სწავლებისათვის აუცილებელი მინიმალური საათების რაოდენობა, სასწავლო გარემოს ორგანიზების პირობები და რეკომენდაციები.

ეროვნული სასწავლო გეგმით განისაზღვრება თითოეული კლასის ან საფეხურის დასრულებისათვის მისაღწევი შედეგები, ანუ იმ მიღწევების (უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის) ჩამონათვალი, რომელთაც მოსწავლე უნდა ფლობდეს ყოველ საგანში თუ საგნობრივ ჯგუფში კლასის ან საფეხურის დამთავრებისას. ეროვნული სასწავლო გეგმა ითვალისწინებს აგრეთვე მოდიფიცირებულ სასწავლო გეგმებს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე მოსწავლეთათვის.

ეროვნული სასწავლო გეგმა მოიცავს შემდეგ საგნებსა და საგნობრივ ჯგუფებს:

ა) ქართული (აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში — აფხაზური და ქართული) ენა და ლიტერატურა;  

ბ) საქართველოს ისტორია, საქართველოს გეოგრაფია და სხვა საზოგადოებრივი მეცნიერებები  

გ) მათემატიკა  

დ) საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები  

ე) უცხოური ენები;  

ვ) ფიზიკური, შრომითი და ესთეტიკური აღზრდა.  

ეროვნული სასწავლო გეგმის შესრულება სავალდებულოა ყველა ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებისათვის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* განმარტებითი ლექსიკონი განათლების სპეციალისტებისთვის ტ.1, ეროვნული სასწავლო გეგმებისა და შეფასების ცენტრი, 2007
* დაწყებითი საფეხურის ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმა 2018-2024 დაარქივებული 2019-07-01 საიტზე Wayback Machine.
* საბაზო საფეხურის ეროვნული სასწავლო გეგმა 2018-2024 დაარქივებული 2019-07-01 საიტზე Wayback Machine.
* ეროვნული სასწავლო გეგმებისა და შეფასების ცენტრის პუბლიკაციები
* მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ცენტრი
* განათლების თანამედროვე ტექნოლოგიები
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ბერძენიშვილი**. |

**ელგუჯა ისიდორეს ძე ბერძენიშვილი** (დ. 25 თებერვალი, 1927, თბილისი, საქართველოს სსრ — გ. 1 იანვარი, 2019, თბილისი, საქართველო) — ქართველი ფერმწერი და გრაფიკოსი. საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1966).

ბიოგრაფია
---------

1956 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. ბერძენიშვილის ფერწერული ნამუშევრებისათვის დამახასიათებელია თანამედროვეობის განცდა, კომპოზიციის გრძნობა. მისი მნიშვნელოვანი ნამუშევრებია: „დეკორატიული პანო" ბიჭვინთაში (1967), „ნავები" (1955, მხატვრის კუთვნილება), „მეუღლის პორტრეტი" (1956, მხატვრის კუთვნილება), „აბესალომ და ეთერი" (1968, ფალიაშვილის სახლ-მუზეუმი); განსაკუთრებით საინტერესოა კ. გამსახურდიას რომანის „დიდოსტატის მარჯვენის" ილუსტრაციები (1972, მხატვრის კუთვნილება).

გარდაიცვალა 2019 წლის 1 იანვარს, 91 წლის ასაკში. დაკრძალულია ვაკის კერძო სასაფლაოზე მეუღლის გვერდით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 335.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ელგუჯა ბერძენიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  მხატვარი ელგუჯა ბერძენიშვილი გარდაიცვალა.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-06-22. ციტირების თარიღი: 2019-01-17.
**ალთაი** — ქალაქი ალთაის პრეფექტურაში, ილი ყაზახის ავტონომიური პრეფექტურის ფარგლებში, შორეულ ჩრდილოეთ სინძიანგში, ჩინეთში. ქალაქის ცენტრი მდებარეობს მდინარე ქელანის ნაპირზე.

გეოგრაფია
---------

### კლიმატი

ალთაის აქვს ცივი ნახევრად არიდული კლიმატი (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით), წლიური 213 მმ ნალექით. ზამთარი გრძელი, ცივი და მშრალია, იანვრის 24 საათის საშუალო მაჩვენებელია -15.3°C; თუმცა, ჩრდილოეთით ალთაის მთების არსებობა ხელს უწყობს ზამთრის სიცივის შემცირებას აღმოსავლეთით მდებარე ადგილებთან შედარებით. გაზაფხული და შემოდგომა ხანმოკლეა. ზაფხული ძალიან თბილია, მაგრამ მშრალი, ივლისის 24 საათიანი საშუალო ტემპერატურაა 21.7°C. წლიური საშუალო არის 4.75°C. მზის თვიური შესაძლო ნათება მერყეობს 50%-დან დეკემბერში 74%-მდე აგვისტოსა და სექტემბერში. მზე უხვადაა და ქალაქი ყოველწლიურად იღებს მზის ნათებას 2993 საათის განმავლობაში.

დემოგრაფია
----------


| ალთაის ეთნიკური შემადგენლობა, 2018 |
| --- |
| ეროვნება |  |  | წილი |  |
| ჩინელები |    | 57.7% |
| ყაზახები |    | 34.5% |
| ხუეის ხალხი |    | 3.1% |
| უიღურები |    | 2.1% |
| მონღოლები |    | 1.2% |
| სხვები |    | 1.4% |
| წყარო: |

ტრანსპორტი
----------

 ალთაის რკინიგზის სადგური
ურუმჩიდან (სინძიანგის პროვინციის დედაქალაქი) ალთაიმდე თვითმფრინავით დაახლოებით ერთი საათია საჭირო, დღის ავტობუსით ცხრა საათი, ღამის ავტობუსით 12 საათი, ხოლო მატარებლით დაახლოებით 9,5 საათი.

კულტურა
-------

სინძიანგის უიღურული ავტონომიური რეგიონის სხვა ქალაქების მსგავსად, ალთაიშიც ბევრი უმცირესობაა, განსაკუთრებით უიღურები და ყაზახები.

დუნდბულაგის კლდის ნაკვეთები (敦德布拉克岩画) სანდიღათის მონღოლთა ეთნიკურ დასახლებაში ამ ქალაქის ქვეშ არის თხილამურებით სრიალის ძალიან ადრეული მტკიცებულება. ტერმინი *მონღოლი* აქ ნაწილობრივ ეხება მონღოლური ერის ეთნიკურ ტუველებს.

განათლება
---------

 ალთაის რუკა (1961)
სკოლებში მოსწავლეებს ასწავლიან ძირითადად ჩინურს. ასევე არის უიღურული და ყაზახური ენების კურსები.

ტურიზმი
-------

ყველაზე მნიშვნელოვანი ტურისტული ადგილია ქანასის ტბა, სადაც არის ლეგენდა დიდი არსების შესახებ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Aletai, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე

სქოლიო
------

1. ↑  Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties. ციტირების თარიღი: 2023-08-22
2. ↑  სინძიანგის უიღურების ავტონომიური რეგიონის სტატისტიკის ბიურო zh. Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region (2020-06-10). ციტირების თარიღი: 2021-06-11
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ზაქარიაძე**. |

**ბუხუტი ზაქარიაძე** (დ. 1 ივნისი, 1913, ყანგიჩალა — გ. 12 თებერვალი, 1988) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1965).

ბიოგრაფია
---------

სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მუშაობდა 1931 წელს ხონის, 1933–1934 წლებში ქუთაისის ლადო მესხიშვილის სახელობის, 1935–1937 წლებში ჭიათურის აკაკი წერეთლის სახელობის, 1937–1941 წლებში ბათუმის ილია ჭავჭავაძის სახელობის, 1941–1945 წლებში თბილისის შოთა რუსთაველის სახელობის, 1945–1948 წლებში კოტე მარჯანიშვილის სახელობის, 1948–1953 წლებში სოხუმის სამსონ ჭანბას სახელობის თეატრებში. 1953 წლიდან შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო აკადემიური თეატრის მსახიობი იყო. ბ. ზაქარიაძე ქართული სამსახიობო ხელოვნების ერთ–ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენელია. წარმატებით ასრულებდა სახასიათო როლებს. სხვადასხვა თეატრში შექმნა შემდეგი სცენური სახეები: მირზა (კ. კალაძის „ხატიჯე"), კრეონი (სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე"), ფრეგატი (ვ. კირშონის "სასამართლო"), ჩონთა (ვაჟა-ფშაველას „მოკვეთილი"), მოსე გრძელიძე (ი. ჭავჭავაძის „კაცია ადამიანი?!"), ბახვა ფულავა (გ. წერეთლის „პირველი ნაბიჯი"), ლაითაძე (კ. ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია"), როსტომი (ა. აფხაიძის „არაგველები"), გოდუნი (ბ. ლავრენიოვის „რღვევა"), ტერეზია (სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე") პეტრუზა (ნ. აზიანის „უკანასკნელი მასკარადი"), სოსა (მ. ელიოზიშვილის „ბებერი მეზურნეები"), ბეკინა (დ. კლდიაშვილის „სამანიშვილის დედინაცვალი") და სხვ.. გადაღებულია ფილმებში: „განთავისუფლება" (სტალინი), „ქვევრი" (შავგოგია), „ვერტიკალი" (ბესარიონი), „დათა თუთაშხია" (მედუქნე), „ბებერი მეზურნეები" (სოსა), „ენგურის ნაპირებზე", „ერთი ნახვით შეყვარება", „ანარეკლი", „არ დაიჯერო, რომ აღარ ვარ", „გზაში", „ვიღაცას ავტობუსზე აგვიანდება", „მამლუქი" (მარკოზი), „ბიჭი და ჩიტი", „პიერი მილიციის თანამშრომელი", „გიორგობისთვე" (ილო), „მაგდანას ლურჯა" და სხვ. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ. 2002. — გვ. 482, ISBN 99928-20-32-2.
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 489.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბუხუტი ზაქარიაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* ბუხუტი ზაქარიაძე — ეროვნული ფილმოგრაფია
|  რომის სახელმწიფოინსტიტუტები |
| --- |
| **რომის სამეფო** |
| **რომის რესპუბლიკა** |
| **რომის იმპერია** |
| **პრინციპატი** | **დომინატი** |
| **ძირითადი მაგისტრატები:** |
| * კონსული
* პრეტორი
* კვესტორი
 | * ედილი
* ტრიბუნი
* ცენზორი
 |
| **საგანგებო მაგისტრატები:** |
| * Magister Equitum
* სამხედრო ტრიბუნი
 | * დიქტატორი
* ტრიუმვირი
* დეცემვირი
 |
| **სხვა თანამდებობები და წოდებები:** |
| * პონტიფექს მაქსიმუსი
* ლეგატი
* მეთაური
* ოფიციუმი
* პრეფექტი
* ვიკარი
* ვიგინტისექსვირი
* ლიქტორი
* ინტერრექსი
 | * სამხედრო მაგისტრი
* იმპერატორი
* სენატის პრინცეპსი
* რომის იმპერატორი
* ავგუსტუსი
* კეისარი
* ტეტრარქი
 |
| **პოლიტიკა და კანონი**: |
| * სენატი
* Cursus honorum
* სახალხო კრებები
 | * კოლეგიალობა
* რომაული სამართალი
* რომის მოქალაქეობა
* იმპერიუმი
 |

**პრინციპატი** — მმართველობის ფორმა ადრეულ რომის იმპერიაში.

სიტყვა პრინციპატი ლათინური Princeps-დან მომდინარეობა, რაც ნიშნავს „პირველი პირველთა შორის".

პრინციპატი წარმოადგენდა ადრეული იმპერიის მართვის ფორმას, როდესაც რესპუბლიკური ტრადიციები ჯერ კიდევ ძლიერი იყო და ინსტიტუტები შენარჩუნებული იყო, ასევე პრინცეპსს ესაჭიროებოდა სენატის აღიარება.

პრინცეპსტის (პირველი მოქალაქის) ტიტული პირველად ოქტავიანე ავგუსტუსმა მიიღო, როდესაც სენატის თანხმობით იგი იმპერატორი გახდა (ძვ. წ. 27 წელს). ფორმალურად რესპუბლიკა შენარჩუნებული იყო. ავგუსტუსმა მიიღო ცხოვრების ბოლომდე ტრიბუნის მაგისტრატურა, იგი ასევე იყო ცენზორიც და მხედართმთავარიც, ამრიგად იგი სათავეში ჩაუდგა როგორც სამოქალაქო, ასევე სამხედრო და სასულიერო ხელისუფებას. სენატმა და სახალხო კრებებმა განაგრძეს არსებობა, მაგისტრატუსებიც შენარჩუნდა, მაგრამ მათი პოლიტიკური მნიშვნელობა შემცირდა.

პირობითად პრინციპატი მოიცავს პერიოდს ძვ. წ. 27 წლიდან, ანუ ავგუსტუსის იმპერატორად გამოცხადებიდან, 193 წლამდე, ანუ ანტონინების დინასტიის დასასრულამდე. სევერუსების დინასტიის მმართველობა რესპუბლიკური ტრადიციებისგან უკვე ძალიან შორის იყო წასული, ხოლო შემდეგ მესამე საუკუნის კრიზისი დაიწყო, რომელიც დიოკლეტიანეს მიერ დომინატის შემოღებით დასრულდა.

ლიტერატურა
----------

* Richard Alston: *Aspects of Roman History. AD 14–117.* London / New York 1998.
* Henning Börm, Wolfgang Havener: *Octavians Rechtsstellung im Januar 27 v. Chr. und das Problem der „Übertragung" der res publica*. In: *Historia* 61 (2012), pp. 202–220.
* Jochen Bleicken: *Prinzipat und Dominat. Gedanken zur Periodisierung der römischen Kaiserzeit*. Wiesbaden 1978.
* Kurt A. Raaflaub, Mark Toher (eds.): *Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and his Principate*. Berkeley / Los Angeles / Oxford 1990.
**ნოდარ მალაზონია** (დ. 27 აპრილი, 1929, ოზურგეთი, საქართველოს სსრ) — ქართველი გრაფიკოსი, საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული მხატვარი (1966), საქართველოს ეროვნული ვალუტის, ქართული ლარის დიზაინის ერთ-ერთი ავტორი. მისი მამა ლადო მალაზონია აგრეთვე მხატვარი იყო.

ბიოგრაფია
---------

ნოდარ მალაზონია დაიბადა 1929 წლის 27 აპრილს ქალაქ ოზურგეთში. 1955 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის გრაფიკის ფაკულტეტი.

1956 წლიდან მონაწილეობს სხვადასხვა გამოფენებში, ხოლო 1958 წლიდან იყო ჟურნალ „ნიანგის" მთავარი მხატვარი. საქართველოს საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ქვეყანა ეკონომიკურ კოლაფსში აღმოჩნდა, როდესაც რუსეთმა დაბლოკა ქართული ფულის რეზერვი და არ აწვდიდა რუბლს თბილისს. შედეგად, ქვეყანაში ამოიწურა სავალუტო რეზერვი და სიტუაციიდან ერთადერთი გამოსავალი ქვეყნის თავისი ფულის გამოშვება გახდა. ეროვნულ ვალუტაზე მუშაობა 1990 წლიდან დაიწყო, სადაც აქტიურად ჩაერთო მალაზონიაც, რომელიც 1990–1998 წლებში, მ. მალაზონიასთან ერთად შექმნა ქართული ლარის, პასპორტის, საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობის, ვაუჩერის, ქართული კუპონის, მართვის მოწმობის, ქართული თეთრის დიზაინი. სარეკლამო-საგამომცემლო კომპანია „ბენეფისის" გენერალური დირექტორია.

ჯილდოები
--------

* 1978 — კატანიის ტურისტული პლაკატების საერთაშორისო გამოფენის უმაღლესი ჯილდო, "ოქროს სპილო" და პრეზიდენტის ვერცხლის მედალი
* 1974 — ჟურნალ „კროკოდილი", ბრინჯაოს მედალი
* 1966 — საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული მხატვარი
* 1966 — საქართველოს მხატვართა კავშირი, ბრინჯაოს მედალი
* 1964 — საქართველოს მხატვართა კავშირი, ბრინჯაოს მედალი
* 1961 — სსრკ სახალხო მეურნეობის მიღწევათა გამოფენა (ВДНХ), ვერცხლის მედალი
* 1960 — ბერლინის გამოფენის პრემია
* 1957 — საქართველოს ახალგაზრდობის და სტუდენტთა ფესტივალის ლაურეატი
* საქართველოს სახალხო მხატვარი

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 379.
* *ვინ ვინაა საქართველოში: ქართული ბიოგრაფიული ცნობარი.* თბილისი, 1998-1999. გვ. 208

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ნოდარ მალაზონია — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ქართული დოკუმენტალისტიკა — „ლარის გზა". პირველი არხი
ჩიჩილაკი
**ჩიჩილაკი** — ხის ფორმის რიტუალური საგანი, მზადდება საახალწლოდ მიკვლევა-მილოცვისათვის. გავრცელებული იყო დასავლეთ საქართველოში. არსებობდა ჩიჩილაკის რამდენიმე ნაირსახეობა, რომელთაგან განსაკუთრებით სრულყოფილი ჩანს გურული კალპიანი ჩიჩილაკი.

ჩიჩილაკს ამზადებდნენ თხილის მსხვილი ჯოხისაგან. ჯოხს ჯერ გაახურებდნენ მეტი დრეკადობისათვის, კანს გააცლიდნენ და მახვილი დანით ბოლოდან წვერისაკენ იწყებდნენ თხელი ბურბუშელების ათლას. ბურბუშელას წვერიდან ერთი გოჯის დაშორებამდე უწყვეტად გაიტანდნენ და ზეაკეცავდნენ. ოსტატი ასობით გრძელ ბურბუშელას აჭრიდა და აკეცავდა. მათ ჩიჩილაკის ან „ბასილას წვერი" ერქვა. აკეცილ ბურბუშელებს შემდეგ ისევ ღერძზე გადმოფენდნენ და გამოვიდოდა ხის მსგავსი საგანი, რომელსაც ძირზე უმაგრებდნენ სადგარს. ზედა წვეროს ჯვარედინად ჩაჩეხავდნენ და შიგ ჯვრის სახედ ჩასვამდნენ წვერწამახულ ჯოხებს, რომელთა ბოლოებზე ჩამოაცვამდნენ ორ ბროწეულს ან ვაშლს, ორ სფერულ კვერცხს, ე. წ. ყვინჩილებს. ჩიჩილაკზე ჰკიდებდნენ გაპუტულ  შაშვს, რომელისაც ფრთისა და ბოლოს ბუმბულს უტოვებდნენ. სამკაულს, ფერად ძაფებს, ფოჩიან კანფეტს. იმერეთში იცოდნენ ჩიჩილაკის ენდროთი შეფერადება. 

ჩიჩილაკის ერთ-ერთი ატრიბუტია კალპი. კალპი მარადმწვანე სუროსაგან და წითელმარცვლიანი კურკანტელის ლერწებისაგან მოწნული რგოლია, რომელსაც ჩიჩილაკის ზემოდან ბურბუშელის შეკრების ადგილას დგამდნენ. კალპზე დებდნენ ყველითა და კვერცხით შეზავებულ გულამოჭრილ კვერცხს, ბოკელს, ზემოდან ადგამდნენ ყვინჩილებიან ჯვარს. კალპის დადგმა ჩიჩილაკისთვის აუცილებელი არ იყო. კალპის მსგავსად რაჭაში მზადდებოდა გვერგვი, რომელიც რიტუალში დამოუკიდებლად მონაწილეობდა.

ჩიჩილაკის მსგავსად ხის ტოტების შემკობა და საჩუქრად მირთმევა სცოდნიათ საქართველოს სხვა კუთხეებშიც. ასეთი იყო სახადის განმგებელთათვის, „ბატონებისათვის" მისართმევი ხე; საჩუქრებითა და ხილით შემკულ ხეს, „მაშხალას" მიართმევდნენ ხოლმე ხევში ნეფე-დედოფალს. სვანეთში მიცვალებულის სახელზე აკეთებდნენ ე. წ. კამარას, რისთვისაც ზრდადასრულებული, ტანმაღალი ხის წვერს მიწამდე მოხრიდნენ და დაამაგრებდნენ, ხოლო ზედ სხვადასხვა შესაწირავს დაჰკიდებდნენ.

ჩიჩილაკი და სხვა რიტუალური ხეების რწმენა სათავეს იღებს ცხოვრების ხესა და ნაყოფიერებასთან დაკავშირებული იდეებიდან. ანალოგიური რწმენები გავრცელებულია ევროპის მრავალ ხალხში.

ლიტერატურა
----------

* *სურგულაძე, ირ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 144.
**მურაზ (თეიმურაზ) მურვანიძე** (დ. 10 მაისი, 1939, თბილისი) — თეატრალური მხატვარი, სცენოგრაფი, მხატვარი, თბილისის საპატიო მოქალაქე, საქართველოს სახალხო მხატვარი, ღირსების ორდენის კავალერი, საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
---------

დაამთავრა აპოლონ ქუთათელაძის სახელობის თბილისის სამხატვრო აკადემია, ფერწერის ფაკულტეტის თეატრალურ-დეკორატიული განყოფილება. მურაზ მურვანიძე არის სახელმწიფო, პიკასოს, ლინკოლნის ცენტრის, ჩიკაგოსა და სხვა საერთაშორისო პრემიების ლაურეატი.საქართველოს (1963), პოლონეთის (1977), კანადის (1986), საფრანგეთისა (1977) და აშშ-ის (1989) თეატრალური სეზონების საუკეთესო მხატვარი. სანქტ-პეტერბურგის მარიინსკის თეატრის, მონტე კარლოს საერთაშორისო მუსიკალური ასოციაციის, ძველი და ახალი მონტე კარლოს (1990-1993) მთავარი მხატვარი.

მურაზ მურვანიძე კარიერის განმავლობაში მუშაობდა მსოფლიოს წამყვან საერთაშორისო, საოპერო და საბალეტო თეატრებში. ამჟამად იგი აგრძელებს საქართველოში ნაყოფიერ მუშაობას, ამის ერთ-ერთი მაგალითია თბილისის „მთაწმინდის პარკი".

ოჯახი
-----

* კოტე მახარაძე (1926-2002)
* მედეა ჩახავა (1921-2009)
* მურაზ მურვანიძე (1939)
* მაკა მახარაძე
* ნატო მურვანიძე

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* მურაზ მურვანიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  მურაზ მურვანიძე ხელოვნების სასახლეში. Events.ambebi.ge (14 თებერვალი 2018). ციტირების თარიღი: 9 სექტემბერი, 2019.[*მკვდარი ბმული*]
2. ↑  Теймураз Мурванидзе. Российская Академия Художеств.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-23.
**მაუნა-კეა** (ინგლ. Mauna Kea; ჰავაიურად – თეთრი მთა) — ჩამქრალი ფარისებრი ვულკანი ჰავაის შტატში. სიმაღლე 4205 მ. წარმოადგენს ჰავაის შტატის უმაღლეს წერტილს. მისი დიდი ნაწილი წყლის ქვეშ მდებარეობს. თუ მაუნა-კეას სიმაღლეს მისი ძირიდან ავითვლით მაშინ მისი სიმაღლე 10 კმ მიაღწევს. გვიანდელმა ვულკანიზმმა განაპირობა ვულკანის უფრო უხეში იერი, ვიდრე მის მეზობელ ვულკანებს გააჩნიათ. 2003 წელს დადგინდა, რომ ვულკანის უკანანსკნელი ამოფრქვევა 6000-4000 წლის წინ დაიწყო. თანადროულ დროში მაუნა-კეა არააქტიურ ვულკანად მიიჩნევა.

იგი ერთ-ერთია ჰავაის კუნძულებზე გავრცელებული ხუთი ცხელი წერტილიბიდან, ხოლო ასაკითა და აქტიურობით ჰავაის ვულკანებს შორის იგი მეტად გამორჩეულია. მაუნა-კეას მოცულობა უდრის 3200 კმ³-ს. ისევე როგორც ჰავაის ყველა ვულკანი მაუნა-კეა წარმოიქმნა ცხელი წერტილებიდან, როდესაც წყნაროკეანური ფილა გადავიდა დედამიწის მანტიაში. აგებულია ანდეზიტური და ოლივინ-ბაზალტური ლავებით. კალთებზე ბევრი პარაზიტული კონუსია. კრატერი დანგრეულია. მოსწორებული მწვერვალი თითქმის მუდამ თოვლით არის დაფარული (აქედან წარმოსდგა სახელწოდება).

ქარზურგა კალთებზე სავანაა, ქარპირა ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთებზე ნოტიო ტროპიკული ტყე თითქმის გაჩეხილია და გაშენებულია ანანასის, შაქრის ლერწმისა და ბანანის პლანტაციები. მწვერვალზე მდებარეობს ცნობილი ასტრონომიული ობსერვატორია — მაუნა-კეას ასტრონომიული ობსერვატორია, სადაც დიდი ხანია წარმოებს ასტრონომიული დაკვირვებები.

ზღვის დონიდან 3780 მ სიმაღლეზე აღმოჩენილია გამოქვაბულები, საიდანაც უძველესი ჰავაიელები მოიპოვებდნენ ბაზალტს, რომლისგანაც ქვის ხელსაწყოებს ამზადებდნენ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მაუნა-კეა — ენციკლოპედია ბრიტანიკა (ინგლისური)
* მაუნა-კეა — გლობალური ვულკანიზმის პროგრამა დაარქივებული 2021-03-14 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* მაუნა-კეა — ინფორმაცია (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 497.

სქოლიო
------

1. ↑  «Mauna Kea Hawai`i's Tallest Volcano». *ამერიკის გეოლოგიური სამსახური* (2002 წლის 22 მაისი).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2006-10-21. ციტირების თარიღი: 2011-02-12.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ვულკანები |
| --- |
|  |
| ტიპი | 
კალდერა **·** შლაკური კონუსი **·** რთული ვულკანი **·** კრიოვულკანი **·** ნაპრალის ვულკანი **·** ლავური კონუსი **·** ვულკანური გუმბათი **·** მაარი **·** ტალახის ვულკანი **·** პარაზიტული კონუსი **·** ვულკანური კონუსი **·** პიროკლასტური ფარი **·** ფსევდოკრატერი **·** ფარისებრი ვულკანი **·** სომა **·** სტრატოვულკანი **·** სუბგლაციალური ვულკანი **·** წყალქვეშა ვულკანი **·** სუპერვულკანი **·** ვულკანური კონუსი |  |
|  |
| ეფუზიური ქანები | 
აგლომერატი **·** ანდეზიტ-ბაზალტი **·** ბენმორეიტი **·** ბლაირმორიტი **·** დაციტი **·** ფელზიტი **·** კომატიტი **·** ლატიტი **·** ლეიციტიტი **·** ნეფელინიტი **·** ობსიდიანი **·** ფონოლიტი **·** ფონოტეფრიტი **·** რიოდაციტი **·** ლიპარიტი **·** ტეფრიფონოლიტი **·** ტრაქიანდეზიტი **·** ტრაქიბაზალტი **·** ტრაქიტი **·** ტუფი |
|  |
| სიები და ჯგუფები | 
ცხელი ლაქები **·** ვულკანების სია **·** დეკადური ვულკანები **·** ვულკანური თაღი **·** ვულკანური სარტყელი **·** ვულკანური მინდორი |
|  |
| 
 **კატეგორია** **·**  **კომონზი** **·**  **პორტალი** |

 |
**ინკლუზიური განათლება** ან *ინკლუზიური სწავლება* — შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მოსწავლეთა ჩართვა ზოგადსაგანმანათლებლო პროცესში სხვა მოსწავლეებთან ერთად. ინკლუზიური სწავლება ითვალისწინებს სასწავლო გეგმების, პროგრამებისა და შეფასების სისტემის შედგენას, რომელიც საშუალებას მისცემს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვებს, სრულფასოვნად იყვნენ ინტეგრირებული სასწავლო პროცესში და არ დასჭირდეთ სპეციალური კურსების გავლა. 

ბავშვის უფლებების კონვენციის თანახმად, განათლების მიღება ყველა ბავშვის ფუნდამენტური უფლებაა. კონვენციაში გამოკვეთილი თითოეული უფლება ეხება ყველა ბავშვს ყოველგვარი დისკრიმინაციული გამონაკლისის გარეშე.

ინკლუზიური განათლების მიზანია, ყველა ბავშვს მისცეს თანაბარი შესაძლებლობა თანატოლებთან ერთად სწავლისა და ხარისხიანი განათლების მიღებისა საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს. 

ინკლუზიური განათლების საერთაშორისო მოდელის მიხედვით, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლე ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის და კლასის სრულუფლებიანი წევრია. ის სრულად უნდა მონაწილეობდეს სასკოლო და საკლასო აქტივობებში; სკოლაში მიმდინარე აკადემიურ (მაგ. წერა, კითხვა) და არააკადემიურ (მაგ. დასვენებებზე თანატოლებთან თამაში) პროცესებში.

ლიტერატურა
----------

* *ზურაბიშვილი, დ.*, *გობრონიძე გ.*, სამოქალაქო განათლების ლექსიკონი, საიას იურიდ. განათლ. ხელშეწყობის ფონდი, თბ. 2011. ISBN 978-9941-0-3354-4.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს განათლების სამინისტროს გზამკვლევი მასწავლებელთათვის 2011-2016 წლების ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-09-20. ციტირების თარიღი: 2020-04-17.