recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
გენერალი უინფილდ სკოტი
**უინფილდ სკოტი** (ინგლ. Winfield Scott; 13 ივნისი, 1786, ვირჯინია — 29 მაისი, 1866, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი გენერალი, დიპლომატი და პოლიტიკოსი.

დაიბადა ფერმერის ოჯახში. მიიღო იურიდიული განათლება უილიამსბურგის კოლეჯში და მუშაობდა ადვოკატად. 1808 წელს შევიდა აშშ-ის არმიაში არტილერიის კაპიტნის წოდებით. 1812 წლის ინგლის-ამერიკის ომში მონაწილეობდა პოლკოვნიკ-ლეიტენანტის წოდებით. 1813 წელს პოლკოვნიკის წოდება მიიღო და მონაწილეობდა კანადის პორტ სენტ-ჯორჯის აღებაში. მონაწილეობდა ასევე ამერიკა-ინდიელების ომის მრავალ ბრძოლაში. 1847 წლის 18 აპრილს სერო-გორდოს ბრძოლაში დაამარცხა მექსიკის ჯარი, რომელსაც პრეზიდენტი ანტონიო ლოპეს დე სანტა-ანა ხელმძღვანელობდა. 19 და 20 აგვისტოს კონტრერასის და ჩურუბუსკოს ბრძოლებში კვლავ დაამარცხა მექსიკელები, რის შედეგადაც ამერიკელებს გზა გაეხსნათ მექსიკის დედაქალაქისაკენ. 13 სექტემბერს ორდღიანი ბრძოლის შემდეგ მეხიკო აიღო. 

1848 წელს წამოაყენა თავისი კანდიდატურა პრეზიდენტის თანამდებობაზე, მაგრამ პარტიამ მხარი მექსიკასთან ომის სხვა მხედართმთავარს ზაქარია ტეილორს დაუჭირა, რომელიც გახდა ქვეყნის მეთაური. 1852 წელსაც წარადგინა კანდიდატურა მაგრამ ფრანკლინ პირსთან დამარცხდა. 

აშშ-ის სამოქალაქო ომის დროს ფედერაციის ერთგული დარჩა. სამხედრო მოღვაწეობას ჩამოშორდა 1861 წელს ავადმყოფობის გამო. გარდაიცვალა 1866 წელს ნიუ-იორკის შტატში.

ლიტერატურა
----------

* John S. D. Eisenhower: *Agent of Destiny: The Life and Times of General Winfield Scott*. Norman 1999, ISBN 0-8061-3128-4.
* Allan Peskin: *Winfield Scott and the Profession of Arms*. Kent 2003, ISBN 0-87338-774-0.
* Winfield Scott: *Memoirs of Lieut.General Scott LL.D*. 2 Bände, Sheldon, New York 1864.
* Timothy D. Johnson: *Winfield Scott: A Quest for Military Glory.* Lawrence, KS 1998.
ტორეადორი ხარის წინააღმდეგ, ლას ვენტასში, მადრიდში.
**ტორეადორი**, *ტორერო* (ესპ. toreador, torero < toro — ხარი) — ხარების ბრძოლის, კორიდის, ერთ-ერთი მონაწილე. კორიდა მრავალნაწილიანი სანახაობაა და ყოველ შეჯიბრებას ცალკე შემსრულებელი ჰყავს. ხარს წითელი ნაჭრით (მულეტა) ახელებენ ხულოსები (კაპეადორები), შუბებით ჩხვლეტენ ცხენოსანი პიკადორები, ქედში ურჭობენ პეტარდებიან, ბაფთაშებმულ ხელშუბებს ბანდერილიერები, ხოლო სასიკვდილოდ არტყამს დაშნას მატადორი (ესპანდა), რომელსაც ხშირად ტორეადორსაც უწოდებენ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 23.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ტორეადორი***

* "Haunted By The Horns", (2006) An ESPN online article about Matador Alejandro Amaya and Matador Eloy Cavazos. The article investigates why a matador chooses their profession.
* Female Matadors: A Fierce Beauty დაარქივებული 2011-12-26 საიტზე Wayback Machine.  – slideshow by *Life magazine*
* Spanish fan with matador illustration, 1887, in the Staten Island Historical Society Online Collections Database
**უილიამ ალბერტ ჰენრი** (ინგლ. William Henry; დ. 10 ნოემბერი, 1914 – გ. 10 აგვისტო, 1982) — ამერიკელი მსახიობი, რომელიც მუშაობდა ფილმებსა და ტელევიზიაში.

ბიოგრაფია
---------

ჰენრი დაიბადა ლოს-ანჯელესში, კალიფორნია. მსახიობობა ბავშვობაში დაიწყო, შემდეგ მონაწილეობდა B-ფილმებში (ძირითადად ვესტერნი ) და თავისი კარიერა დაასრულა, როგორც პერსონაჟის მსახიობი. იგი გამოჩნდა სხვადასხვა როლში მრავალი სატელევიზიო სერიალის ეპიზოდებში. ის იყო John Ford Stock Company-ის წევრი და თორმეტჯერ გამოჩნდა Ford-ისთვის. ის ასევე გამოჩნდა ჯონ უეინის *ფილმში The Alamo* (1960); ცნობილი ალყის ამ ვერსიაში, ჰენრის პერსონაჟი, დოქტორი საზერლენდი, ბოლო მცველი იყო, რომელიც მოკლეს.

უილიამი აქტიურად თანამშრომლობდა Pasadena Community Playhouse-თან. 

1952 წელს ჰენრი მიიღეს სან-ფრანცისკოს ადვოკატ ლუ ბარის როლში, ეპიზოდში "Self Made Man", სინდიკატური სატელევიზიო ანთოლოგიური სერიიდან, *Death Valley Days*, რომელსაც სტენლი ენდრიუსი უძღვებოდა. 

მან ორჯერ ითამაშა ჯინ ბარის სატელევიზიო ვესტერნ *ბატ მასტერსონში*, ერთხელ 1958 წელს, როგორც მახინჯი "შერიფი გრიფ ჰენლი" (S1E7-ის "A Noose fits Anyone") და ისევ 1960 წელს, როგორც მტკიცე "შერიფი ბრედი" (S2E23-ის "The Snare").

ჰენრის ძმა თომას ბრაუნ ჰენრი, ასევე მსახიობი იყო. 

ჰენრი დაქორწინდა და ორჯერ განქორწინდა. იგი პირველად გრეის დურკინზე დაქორწინდა, რომლისგანაც შეეძინა ვაჟი, მაიკლი და ქალიშვილი, მიქელე. ის და მისი მეორე ცოლი, ბარბარა კნუდსონი, იყვნენ უილიამ "ბილ" ჰენრი უმცროსის (დ. 1958) მშობლები.

სატელევიზიო შოუები
------------------

| წელიწადი | სათაური | როლი | შენიშვნები |
| --- | --- | --- | --- |
| 1952 | *სიკვდილის ველის დღეები* | ლიუ ბარი | სეზონი 1, ეპიზოდი 6 "Self Made Man |
| 1958 | *ღამურა მასტერსონი* | შერიფი გრიფ ჰენლი | სეზონი 1, ეპიზოდი 7 "A Noose fits Anyone" |
| 1960 | *ღამურა მასტერსონი* | შერიფი ბრედი | სეზონი 2, ეპიზოდი 23 "The Snare" |
| 1960 | *სიკვდილის ველის დღეები* | ენდრიუ ბილინგსი | "ქალის უფლებები" |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* William Henry — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* William Henry. Find a Grave-ზე.

სქოლიო
------

1. ↑  Wilson, Scott (2016) *Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons, 3d ed.* (en).  McFarland,   გვ. 335. ISBN 9781476625997.
2. ↑  BARBARA KNUDSON HENRY's Obituary in *Las Vegas Review-Journal*. *Las Vegas Review-Journal*.

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* LCCN: n86075588
* SNAC: w6nh4kmh
* VIAF: 1490920
* WorldCat Identities (VIAF-ის მეშვეობით): 1490920

 |
**ტორენსის ტბა** (ინგლ. Lake Torrens) — გაუდინარი მლაშე ტბა ავსტრალიაში, სამხრეთ ავსტრალიაში. მდებარეობს ტექტონიკურ ქვაბულში, ფლინდერსის ქედის დასავლეთით, ზღვის დონიდან 28 მ სიმაღლეზე. გაწოლილია ქალაქ პორტ-ოგასტიდან 65 კმ-ში, ხოლო ქალაქ ადელაიდიდან ჩრდილოეთთ 345 კმ-ში. ფართობი ძლიერ ცვალებადია სეზონის მიხედვით: ზამთარში, წვიმების შემდეგ, ფართობი აღწევს 5,7 ათ. კმ²-ს, ზაფხულში თითქმის მთლიანად შრება და იფარება მარილის ქერქით. მაქსიმალური სიგრძე 250 კმ, სიგანე 30 კმ, მაქსიმალური სიღრმე 1 მ. ირგლივ ბუჩქნარები გვხვდება, მათ შორის ნაცარქათამა. უკანასკნელი 150 წლის განმავლობაში ტორენსი მთლიანად მხოლოდ ერთხელ აივსო. ტბა აღმოაჩინა ედვარდ ჯონ ეირმა 1839 წელს, შემდეგი 20 წლის განმავლობაში ფიქრობდნენ, რომ ტორენსის ტბა ნალის ფორმის დიდი წყალმარჩხი მარილიანი ტბაა, რომელიც შემოზღუდავს ფლინდერსის ქედს და აბრკოლებს გზას ქვეყნის შიდა ნაწილში. პირველი ევროპელი, რომელმაც დაძლია აღნიშნული ბარიერი იყო ოგასტეს ჩარლზ გრეგორი. ტბა წყლით აივსო 1897 წელს და კვლავ 1989 წლის აპრილში. დაახლოებით 35 000 წლის წინ წყალი ტბაში სუსტად მარილიანი იყო, თუმცა დროთა განმავლობაში მარილიანობის ხარისხმა მოიმატა. ტბას სახელი უწოდა ედვარდ ჯონ ეირმა ბრიტანელი ოფიცერისა და ეკონომისტის რობერტ ტორენსის პატივსაცემად. ამჟამად შედის ტორენსის ტბის ეროვნული პარკის შემადგენლობაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტორენსის ტბა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
**ჩანბაიშანი**, კორეულად **ჩანპექსანი** (ჩინ. 長白山地; კორ. 장백산맥) — ქედი ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზიაში, რომელიც ქმნის საზღვარს ჩინეთსა (ლიაონინისა და გირინის პროვინციები) და ჩრდილოეთ კორეას შორის. შედის მანჯურია-კორეის მთების შემადგენლობაში. სიმაღლე 1000-2000 მ. მაქსიმალური სიმაღლეა 2744 მ (ვულკანი პექტუსანი). პექტუსანის კალდერაში, ზღვის დონიდან 2189,1 მ სიმაღლეზე მდებარეობს ტიანჩის ტბა. ქედი ღრმად არის დანაწევრებული იალუძიანგის, მანძიანის, ტუმინძიანისა და მათი შენაკადების ხეობებით. უმთავრესად აგებულია გრანიტებითა და მეტამორფული ქანებით. უკანასკნელ გეოლოგიურ დროში ქედის აღმოსავლეთი მონაკვეთი იყო ვულკანური აქტივობის მნიშვნელოვანი კერა ჩვეულებრივ, ნასხლეტების ხაზის გასწვრივ. ადგილი ჰქონდა ლავის ფართო ამოფრქვევებს, რის გამოც წარმოიქმნა მრავალი ჩამქრალი ვულკანური კონუსი და კრატერული ტბა. ქედისთვის ნიშანდობლივია უსწორმასწორო რელიეფი, მდინარეთა ხეობებით ღრმად დანაწევრებული მთები. ქედის კალთებიდან ჩამოედინებიან მდინარეები: სუნგარი, ტუმინძიანი და იალუძიანი. მდინარეებს ახასიათებთ სწრაფი დინება, ციცაბო კალთები და ხშირი ჭორომები. ჩანბაიშანი ჩინეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთი რეგიონის (მანჯურია) ყველაზე ნოტიო ადგილია; დამახასიათებელია ხანგრძლივი და ცივი ზამთარი. ზამთარში ნალექების რაოდენობა მცირეა, ხოლო ზაფხულსა და შემოდგომაზე მათი რაოდენობა მატულობს. ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა უდრის 1400 მმ-ს. გაბატონებულია წიწვოვანი ტყეები, გვხვდება ქონდარა ფიჭვის რაყები. 2000 მ-ზე ზემოთ გაბატონებულია ტუნდრა, 1700-2000 მ ფარგლებში უპირატესად მთის არყი და ლარიქსი ხარობს. ამ ზონის ქვემოთ და 1100 მ-მდე გვხვდება ნაძვი, სოჭი და მანჯურული ფიჭვი. 600-იდან 1100 მ-მდე გაბატონებულია შერეული ტყე, რომელსაც ქმნის Tilia amurensis, მანჯურული ფიჭვი, ნეკერჩხალი და თელა. უფრო ქვემოთ გვხვდება ზომიერი სარტყლის ტყე, სადაც ჭარბობს ვერხვი და არყი. ჩანბაიშანი წარმოადგენს ნურხაცის წინაპრის — ბუკური იონგშონისა და საიმპერატორო ოჯახის — აისინ გიოროს მითურ დაბადების ადგილს. სახელწოდება ჩინურად ითარგმნება როგორც „მარად თეთრი მთები", ხოლო კორეულად „თეთრთავსახურიანი მთები".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჩანბაიშანი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. ↑  ჩანბაიშანი // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია
2. ↑  Changbai Mountains - Scenic Wonderland
3. ↑  Changbai Mountains mixed forests.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-03-08. ციტირების თარიღი: 2010-03-08.
4. ↑  Crossley, Pamela Kyle (February 2000). A Translucent Mirror: History and Identity in Qing Imperial Ideology. University of California Press. p. 202.
**უგაბი** — სეზონური მდინარე ნამიბიაში, რომელიც თავის ქვიშიან კალაპოტში წელიწადში მხოლოდ რამდენიმე დღე მიედინება. თუმცა, მშრალ სეზონშიც კი, გაედინება მიწისქვეშა წყალი, რომელიც მნიშვნელოვან რესურსს წარმოადგენს დამარალანდის რეგიონის ფლორისა და ფაუნისთვის. საშუალო წლიური ხარჯი დაახლოებით 20 მილიონ კუბურ მეტრს შეადგენს.

მიწისქვეშა წყლის ოდენობის გამო, უგაბი ნამიბიის ერთ-ერთი უმთავრესი მდინარეა. დაახლოებით 500 კმ სიგრძის მდინარე წყლით ასაზრდოებს ისეთ უიშვიათეს სახეობებს, როგორებიცაა უდაბნოს სპილო, ჟირაფი, მთის ზებრა და შავი მარტორქის მსოფლიოში უდიდესი პოპულაცია. ამ უიშვიათეს ცხოველთა დასაცავად, შეიქმნა უგაბის ველური ზონა. 

რეგიონში უხვადაა ვარდისფერ გრანიტიანი ინზელბერგები. ამ უცნაურმა ქვებმა წლების მანძლზე სხვადასხვა ფორმა მიიღო, ზოგიერთი მათგანი სოკოს წააგავს. 

მდინარის მიდამოებში მცენარეულობა საკმაოდ ცოტაა. ხილვად სახეობებს შორისაა ეგზოტიკური ველური თამბაქო (Nicotiana glauca). ასევე წარმოდგენილია გარკვეული ჯუჯა ხეები და ბუჩქები.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნამიბიის მდინარეების სია

სქოლიო
------

1. ↑  „ELECTIONS 2010: Erongo regional profile". *New Era*. 16 November 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 სექტემბერი 2012. ციტირების თარიღი: 16 მაისი 2017.
**ტრიფონ რამიშვილი** (დ. 1875 — გ. 1929) — ქართველი მწერალი და დრამატურგი.

ბიოგრაფია
---------

1893 წელს დაამთავრა თბილისის საფერშლო სასწავლებელი. მუშაობდა ფერშლად საქართველოს სხვადასხვა დაბასა და სოფელში. 1899 წელს გადმოვიდა თბილისში. მუშაობდა დიდუბის სამკურნალოში (გორის ქუჩაზე), შემდეგ — სულით ავადმყოფთა თავშესაფარში (კოჯრის ქუჩაზე). ლიტერატურულ მოღვაწეობა დაიწყო 1902 წელს — მისი მოთხრობები („ოტოლა", „მიტრო ჭედიაშვილი", „ერთგული დედა", „ვიკენტიჩი„ და სხვა.) იბეჭდებოდა გაზეთ „ივერიასა" და ჟურნალ „კვალში"; ერთდროულად თანამშრომლობდა გაზეთ „ივერიაში", აქ გამოაქვეყნა თავისი პირველი პიესები: „მეზობლები" (1904, ვალერიან გუნიას ინიციატივით 1905 წელს დაიდგა სახაზინო და არტისტული თეატრების, აგრეთვე რკინიგზელთა სახალხო თეატრის სცენაზე), „ექიმი აშირბაჯიანი" (1906), „შეშლილნი" (1907), „საბედისწერო დამბაჩა" (1908), „დედინაცვალი" (1914), „სალომეს ოჯახი", „ჭკუამხიარული" (ორივე 1915), „სტუმარმასპინძლობა" (1919); გამომცემლობა „სორაპანმა" გამოსცა კრებული „დრამა და კომედია" (თბ. 1921); თბილისში 1921 წელს დააარსა საყრდენი ამბულატორია-პოლიკლინიკა წმინდა ოლღას ქუჩაზე (ახლანდ. მე-9 საქალაქო პოლიკლინიკა, ლეო ქიაჩელის 18) და გარდაცვალებამდე იყო მისი ზედამხედველი. მას ეკუთრვნის პიესები: „სიხარულის საზღვართან" (1923), „გაჭირვების ტალკვესი" (1925), „მონადირე ქალები" (1927), „თავადი ქვეყნის თავი" (1928). მისი პიესების რეჟისორები იყვნენ: ალექსანდრე წუწუნავა, ვალერიან გუნია, შოთა დადიანი და სხვა. პიესები პოპულარობით სარგებლობდა აგრეთვე სომხეთსა და აზერბაიჯანში.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ. 2002. — გვ. 748, ISBN 99928-20-32-2.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტრიფონ რამიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  Рамишвили Трифон Мамукович. istoriya-teatra.ru. ციტირების თარიღი: 14 ივნისი, 2018.
2. ↑  ტრიფონ რამიშვილი. ბიოგრაფიული ლექსიკონი. ციტირების თარიღი: 14 იანვარი, 2018.
**უბანგიური ენები** — აერთიანებს დაახლოებით 70 ენას, რომლებიც ძირითადად გამოიყენება ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის ეთნიკური ჯგუფების მიერ. ამ ნებზე დაახლოებით 2–3 მილიონი ადამიანი საუბრობს. მათ შორის არის ერთი ეროვნული ენა სანგო. ეს ენათა ოჯახი მიეკუთვნება ნიგერ-კონგოს ენებს.

გარე კლასიფიკაცია
-----------------

1963 წელს გრინბერგმა იმ დროისთვის ნაკლებად ცნობილი უბანგური ენების ოჯახი შეიყვანა ნიგერ-კონგოს ენებში და მიაკუთვნა ადამავას ენებს, როგორც "დასავლეთადამავური". უბანგური ენები მალევე გადაიტანეს ნიგერ-კონგოს სავანურ ენებში. 2008 წელს წარმოიშვა მოსაზრება, რომ უბანგური ენები შეიძლება საერთოდ არ ეკუთვნოდნენ ნიგერ-კონგოს ენებს და ცალკე ენათა ოჯახს წარმოადგენდნენ.

შიდა კლასიფიკაცია
-----------------

ვილიამსონის და ბლენჩის 2000 წლის მიხედვით უბანგიური ენები იყოფა შემდეგნაირად:


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| უბანგიური  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ბანდა |
|   |
|   | ნგბანდი |
|   |
|  სერე‑მბა  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | სერე |
|   |
|  ნგბაკა‑მბა  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ნგბაკა |
|   |
|   | მბა |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

ლიტერატურა
----------

* Yves Moñino, 1988, *Lexique comparatif des langues oubanguiennes*

სქოლიო
------

1. ↑  Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger–Congo', in Heine, Bernd & Nurse, Derek (eds.) *African languages: an introduction*, Cambridge: Cambridge University Press.
2. ↑  Gerrit Dimmendaal (2008) "Language Ecology and Linguistic Diversity on the African Continent", *Language and Linguistics Compass* 2/5:841.
მარცხნივ 4 კვირის, ხოლო მარჯვნივ 8 კვირის ადამიანის ემბრიონი
**ჩანასახი** — ორგანიზმი განვითარების ადრეულ სტადიაზე.

ადამიანისა და ცხოველების ჩანასახი
---------------------------------

იგივე ემბრიონი, ორგანიზმი განვითარების ადრეულ სტადიაზე, განაყოფიერებული კვერცხიდან (ზიგოტა) დამოუკიდებელი კვებისა და მოძრაობის უნარის ჩამოყალიბებამდე. ჩანასახი ვითარდება დედის სპეციალურ ორგანოებში.

მცენარის ჩანასახი
-----------------

გინკგოს ჩანასახი
მცენარის ჩანასახი, იგივე ემბრიო, ახალი ინდივიდის ნასახი, რომელიც ზიგოტიდან ვითარდება. ყველაზე მარტივი ემბრიონული განვითარება მწვანე წყალმცენარეებს აქვთ, მაგალითად, სპიროგირას ზიგოტა სპოროფიტული ძაფის გარეშე იწყებს მეიოზურ გაყოფას. ხავსებში ჩანასახი ვითარდება დედა ორგანიზმზე – გამეტოფიტზე და აქვე წარმოქმნის სპორებს. ლიკოპოდიუმის ჩანასახს აქვს 2 სიმეტრიული ბორცვი (საიდანაც წარმოიქმნება ფოთლები), მათ შორის მოთავსებულია ზრდის წერტილი. შვიტებსა და გვიმრებში ზიგოტიდან წარმოიქმნება 4 ზონა, რომელთაგანაც შესაბამისად ვითარდება ყლორტი, პირველი ფოთოლი, ფესვი და ფეხი, შიშველთესლოვანებში ჩანასახის განვითარების საწყის (ე. წ. ცენოციტურ) სტადიაზე მეტნაკლები რაოდენობით ვითარდება თავისუფალი ბირთვები. მოგვიანებით ბირთვებს შორის ჩნდება უჯრედული ტიხარი, ჩაისახება ყლორტი, ფესვი და ლებნები. ფარულთესლოვანებში განვითარების საწყის ეტაპზე თავისუფალი ბირთვების წარმოქმნა (გამონაკლისია იორდასალამი) არ ხდება, ფარულთესლოვანთა უმეტესობაში ზიგოტა წარმოქმნის ორ უჯრედს; აპიკალურიდან ვითარდება საკუთრივ ჩანასახი, ხოლო ბაზალურიდან — საკიდარი ანუ სუსპენზორი. ზიგოტის პირველი დაყოფების თავისებურებანი საფუძვლად უდევს ფარულთესლოვანთა ემბრიონული ტიპების კლასიფიკაციას, ემბრიოგენეზის გვიანდელ სტადიებზე ერთლებნიანებში პროემბრის აპიკალური ზონა იძლევა მხოლოდ ერთ ბორცვს (საიდანაც ერთი ლებანი წარმოიქმნება), ხოლო ორლებნიანებში ასეთი ბორცვი ორი ან ორზე მეტია. ჩანასახის კვებასემსახურება ენდოსპერმი, მოგვიანებით თესლში სამარაგო საკვები ნივთიერებები გროვდება ენდოსპერმში ან ლებნებში. თესლში ზოგჯერ არის სამარაგო საკვები ნივთიერებების შემცველი სხვა ქსოვილიც — პერისპერმი (წარმოქმნილი მუცელუსისგან). ევოლუციურ პროცესში ფარულთესლოვანთა ზოგიერთ ჯგუფში (მაგ. პარაზიტებსა და საპროფიტებში) ჩანასახი რედუცირებულია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ემბრიოგენეზე
* ჩანასახოვანი გარსები

ლიტერატურა
----------

* *ღვალაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 78.
**ფაასალელეაგა** (სამოური ენა — Fa'asaleleaga) — სამოას ადმინისტრაციული ოლქი, რომელიც მდებარეობს სავაის კუნძულის აღმოსავლეთ ვაწილში. ოლქის ფართობია — 266 კმ². ოლქის მოსახლეობის რაოდენობა 2011 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს — 13 736 ადამიანს. ადმინისტრაციული ცენტრია — სოფელი საფოტულაფაი, სადაც ოლქის ბელადები ატარებენ სხდომებს *ფუიფატუ მალაეში*.

ფაასალელეაგაში ცხოვრობენ კლან მალიეტოას წარმომადგენლები, ამიტომ ოლქი მჭიდროდ დაკავშირებულია ტუამასაგას ოლქთან. საფოტულაფაის უხუცესების აზრს მუდამ ითვალისწინებენ ტუამასაგას მალიეს უხუცესები *მალიეტოას* ტიტულის მფლობელის არჩევისას. საფოტულაფაის ასევე აქვს მჭიდრო კავშირი სოფელ სალეაულასთან (გაგაემაუგას ოლქი).

ოლქის ტერიტორიაზე მდებარეობს სოფელი საპაპალი, სადაც 1830 წელს შემოვიდა ჯონ უილიამსი, პირველი ქრისტიანი მისიონერი სამოას არქიპელაგზე. სოფელი საპაპალი აშენდა კლან მალიეტოას წევრების მიერ 1750 წელს, როდესაც იქ გადასახლდა მალიეტოა ტია. ზუსტად აქ 1830 წელს მალიეტოა ვაიინუპო შეხვდა კუნძულზე მოსულ ჯონ უილიამსს.

XX საუკუნეში ოლქის კიდევ ერთი სოფელი — სალელოლოგა — გახდა ცნობილი, როგორც სავაჭრო ცენტრი და სავაის კუნძულის ყველაზე დიდი პორტი.

სქოლიო
------

1. ↑  მოსახლეობის აღწერა (2011 წელი) City Population
**ჩრდილოეთი ნორვეგია** (ნორვ. Nord-Norge (ბუკმოლის ენაზე) ან *Nord-Noreg* (ნიუნორსკზე), საამიურად: *Davvi-Norga*) — გეოგრაფიული რეგიონი ჩრდილოეთ ნორვეგიაში, რომელიც შედგება სამი საგრაფოსგან: ნურლანი, ტრომსი და ფინმარკი. ის მოიცავს ნორვეგიის ხმელეთის დაახლოებით 35%-ს. ჩრდილოეთ ნორვეგიის უმსხვილესი ქალაქებია: მუ-ი-რანა, ბუდიუ, ნარვიკი, ჰარსტადი, ტრომსიო და ალტა. ხშირად ჩრდილოეთ ნორვეგიას მზიანი შუაღამის ან ჩრდილოეთის ნათების ქვეყანას უწოდებენ.

რეგიონი გამოირჩევა კულტურული მრავალფეროვნებით. იქ ცხოვრობენ როგორც ნორვეგიელები ასევე მკვიდრი საამები, ნორვეგიელი ფინელები (რომლებსაც კვენებს უწოდებენ) და რუსები (ძირითადად კირკენესში). რეგიონში ძირითადად გავრცელებულია ნორვეგიული ენა. საამის ენაზე მოსაუბრე მოსახლეობა ძირითადად შიდა რაიონებსა და ჩრდილოეთის ზოგიერთ ფიორდებზე ცხოვრობენ. ფინურად მხოლოდ აღმოსავლეთით რამდენიმე მცირე საზოგადოებაში საუბრობენ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* NACC MA: ჩრდილოეთი ნორვეგია დაარქივებული 2007-09-28 საიტზე Wayback Machine.
* NorwayOnline: ჩრდილოეთი ნორვეგია დაარქივებული 2008-05-13 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| ნორვეგია | *ეს სტატია ნორვეგიისა და ნორვეგიელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
ფაბლეტი
**ფაბლეტი** (ინგლ. phablet < ინგლ. PHone + tABLET; ასევე *ფლანშეტი*) — მობილური მოწყობილობების კლასი, რომლის ეკრანის დიაგონალი მონაცვლეობს 5-დან 7 დუიმამდე, ხოლო თავად ეკრანი აუცილებლად სენსორულია. ფაბლეტი თავის თავში აერთიანებს სმარტფონისა და მინი პლანშეტური კომპიუტერის მახასიათებლებს.

ფაბლეტის ერთ-ერთი განმასხვავებელი დეტალია სტილუსის გამოყენის საშუალება.

დასახელების ისტორია
-------------------

სიტყვა „ფაბლეტი" (phablet) წარმოდგება ინგლისური სიტყვების „phone" ("ტელეფონი") და „tablet" („პლანშეტი") შერწყმის შედეგად. პირველად ეს სიტყვათშეთანხმება ქსელ Engadget-სა და ჟურნალ Forbes-ში გამოიყენეს.

აღმოსავლეთევროპულ პრესაში ფაბლეტის პარალელურად გამოიყენება დასახელება „სმარტშეტი" და „პლაფონი", აქედან სმარტშეტი სმარტფონისა და პლანშეტის შეერთების შედეგად არის მიღებული.

2011 წლის 26 ოქტომბერს სამხრეთკორეულმა კომპანია LG Electronics-მა განაცხადი შეიტანა სიტყვა „Phablet"-ის რეგისტრაციაზე, დამოუკიდებელ სავაჭრო მარკად გამოყენების მიზნით, 2013 წლის თებერვალში კი დადებითი პასუხი მიიღო.

მოწყობილობის მაგალითები
-----------------------

პირველი ფალეტი Dell Streak იყო, რომელიც 2010 წლის 4 ივნისს იქნა წარმოდგენილი. 

სხვა მოწყობილობები:

* Nokia Lumia 1520
* Samsung Galaxy Mega 6.3;5.8
* Samsung Galaxy Note
* Samsung Galaxy Note II
* Samsung Galaxy Note 3
* LG Optimus Vu
* LG Intuition
* Fly IQ450 Horizon
* Sony Xperia Z Ultra
* ჩინური წარმოების ფაბლეტები MTK6589-ის პლატფორმაზე: Star N9589, Cubot A6589, Zopo ZP950 და THL W7

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რას ნიშნავს „ფაბლეტი"? // Digital technology news, 31.08.2012
* ფაბლეტები: სპარტფონ-გიგანტების დრო ხომ არ დადგა? // Компьютерра, 12.04.2013
**ტვიბის მთავარანგელოზის ეკლესია** (სვანურად **თარიგზელი**) — ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტის ჩოლურის თემის სოფელ ტვიბში. დარბაზული, დროებითი სახურავით დაცული კამარაჩამოქცეული მცირე ზომის ეკლესია სოფლიდან 900-1000 მ-ზე, ტყიან მთაზე დგას. დათარიღებულია X-XI საუკუნეებით. შემორჩენილია ლაპიდარული წარწერები. აფსიდში გატიხრულია ორი ნიშა და ფასადზე შემორჩენილი დიდი გველეშაპის გამოსახულება.

არქიტექტურა
-----------

ტაძარი შირიმისაა, კედლები გადმობურცულია, კამარა ჩამონგრეული, რის გამოც გარედან ხის მჭიდებით შეუკრავთ, კედლებზე დაყრდნობილ კონსტრუქციაზე კი თუნუქის გადახურვა მოუწყვიათ. მცირე, უპილასტრო დარბაზული სივრცე აღმოსავლეთიდან განიერმხრებიანი მობრტყელო აფსიდით სრულდება, რომლის წინ კანკელი იყო აღმართული (შემორჩენილია თაღთა დასაწყისები გრძივ კედლებზე) - ცენტრში სამსაფეხურიანი კიბით, აქეთ-იქით კი ხის ჯვრებით. მათზე დარჩენილი ლურსმნები ლითონის მოჭედილობის არსებობას ცხადყოფს. აფსიდში ორი მაღალი და ორად გატიხრული ღრმა ნიშაა. კამარას ცენტრალური და დასავლეთის შეკიდული კაპიტელები იმაგრებდა. ფასადები სადაა - აღმოსავლეთ-დასავლეთის განიერ სარკმლებითა და დასავლეთის კარით დანაწევრებული. არქიტექტურული შემკულობა მხოლოდ დასავლეთის ფასადზეა, იმ მხრიდან, საიდანაც ტაძარს ვადგებით. კარს და მის თავზე სარკმელს გადანაკეციანი სადა თავსართი რთავს. ფასადები შელესილი და მოხატული იყო. ჩრდილოეთ ფასადზე დღემდეა დარჩენილი დიდი გველეშაპის მკრთალი გამოსახულება.

მოხატულობა
----------

ინტერიერი მთლიანად მოხატული იყო. საკურთხევლის კონქში გამოსახულია გავრცობილი ვედრება, აფსიდში მეტ-ნაკლებად კარგად ორი წმ. მღვდელმთავრის ფიგურა ჩანს (შუაში და სამხრეთის მხარეს). კამარის ჩრდილო ფერდზე - აღმოსავლეთით ხარების, დასავლეთით ნათლისღების, სამხრეთის ფერდზე კი აღმოსავლეთით შობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. 

ჩრდილოეთის კედელზე, აღმოსავლეთიდან - დასავლეთისკენ ცხენოსანი წმ. გიორგი და ქტიტორებია, სამხრეთის კედელზე გველეშაპის განმგმირავი ცხენოსანი წმ. თევდორე და წმ. დედები. დასავლეთ კედელზე, პირველ რეგისტრზე - ლაზარეს აღდგინება, მეორე რეგისტრზე, შუაში მთავარანგელოზის ნახევარფიგურა, აქეთ-იქით კი თითო-თითო ქტიტორი. იგი გარკვეულად უახლოვდება ზემო სვანეთის XIII ს-ის მაარქაიზებელ მოხატულობებს. აფსიდში ჩრდილოეთისა და დასავლეთის კედლებზე გვიანი გადაწერის კვალია. მოხატულობის კვალი დასავლეთისა და სამხრეთის ფასადებზედაც გაირჩევა. მხატვრობა საკმაოდ ფრაგმენტულია, ბევრგან ბათქაშიანად არის ჩამოცვენილი ან ფერია ჩამოშლილი. 1990-იანი წლების დასაწყისთან შედარებითაც კი მდგომარეობა გაუარესებულია.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

ლიტერატურა
----------

* *ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, ტვიბი, საანგარიშო კრებული, 1998 გვ. 220*
* *ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, ტვიბი, საანგარიშო კრებული, 1997 გვ. 18*
* *ტვიბის ხეობა, ჟურნალი „კარიბჭე", 2010 წ.*

სქოლიო
------

1. ↑   ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, ტვიბი, საანგარიშო კრებული, თბილისი, 1997 გვ. 18
2. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**შუა ურალი** (რუს. Средний Урал) — ურალის მთების ყველაზე დადაბლებული მონაკვეთი, ჩრდილოეთ განედის 56 და 59° შორის. სიმაღლე 250–500 მეტრი, ჩრდილოეთში 994 მეტრამდე (მთა სრედნი-ბესაგი). აგებულია ძირითადად გნაისებით, ამფიბოლითებით, კვარციტებით, კირქვებითა და ქვიშაქვებით. დამახასიათებელია ძლიერ მოსწორებული გორები და ბექობები, დასავლეთ კალთაზე განვითარებულია კარსტი. მდინარეები მიეკუთვნება ვოლგისა (ჩუსოვაია, უფა) და ობის (ტაგილი, პიშმა, ისეტი) აუზებს. ბევრი ტბაა (განსაკუთრებით აღმოსავლეთში) — ტავატუი, ისეტის, შარტაში. ჭარბობს წიწვოვანი (ნაძვი, სოჭი, ფიჭვი) და არყ-მთრთოლავი ვერხვის ტყეები. მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით.

სქოლიო
------

1. ↑   Средний Урал // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. т. 24 (кн. 1) — М. 1976.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ურალის მთები |
| --- |
|  |
| 
მუღოჯარები **·** სამხრეთი ურალი **·** შუა ურალი **·** ჩრდილოეთი ურალი **·** პოლარეთისპირა ურალი **·** პოლარული ურალი **·** პაი-ხოი |

 |
**ფაბიოლა დე მორა ი არაგონი** (ესპ. Fabiola de Mora y Aragón; დ. 11 ივნისი, 1928, მადრიდი, ესპანეთი — გ. 5 დეკემბერი, 2014, ბრიუსელი, ბელგია) — ესპანელი არისტოკრატი. ბელგიის დედოფალი 1960-1993 წლებში როგორც მეფე ბოდუენის მეუღლე.

ბიოგრაფია
---------

ფაბიოლა დაიბადა 1928 წლის 11 ივნისს მადრიდში. იგი იყო კასა-დერეირას მარკიზ გონსალო დე მორასა და მისი მეუღლის, მარკიზა ბლანკა დე არაგონ ი კარილოს ქალიშვილი. მშობლების მაღალი სოციალური წარმომავლობის გამო ფაბიოლას ნათლია თავად ესპანეთის დედოფალი ვიქტორია ევგენია ბატენბერგელი გახდა.

1960 წლის 15 დეკემბერს, ბრიუსელში ფაბიოლა ცოლად გაჰყვა ბელგიის მეფე ბოდუენს, რითაც იგი დედოფალი გახდა. ბოდუენი ტახტზე 1951 წელს მამის, მეფე ლეოპოლდ III-ის გადადგომის შემდეგ ავიდა. აღსანიშნავია ისიც, რომ ფაბიოლა ბელგიის პირველი დედოფალი გახდა 1935 წლის შემდეგ, მას მერე, რაც მისი დედამთილი, დედოფალი ასტრიდ შვედი ავტოკატასტროფაში გარდაიცვალა. ფაბიოლას საქორწინო კაბა მადრიდში დაამზადა გამოჩენილმა დიზაინერმა კრისტალ ბალენსიაგამ, რომელიც მისი ახლო მეგობარი იყო. ქორწილის შემდეგ ესპანელმა მცხობელებმა მის პატივსაცემად შექმნეს პურის ახალი სახეობა, სახელად „ფაბიოლა", რომელსაც დღემდე აცხობენ ესპანეთის მრავალ ქალაქში.

მიუხედავად იმისა, რომ დედოფალი ფაბიოლა ხუთჯერ დაორსულდა, ხუთჯერვე მოეშალა მუცელი, რის გამოც მათი ხანგრძლივი და ჰარმონიული ქორწინება უნაყოფო აღმოჩნდა.

1993 წლის 31 ივლისს, მეფე ბოდუენი უშვილოდ გარდაიცვალა, რის გამოც ტახტი მისმა ძმამ, მეფე ალბერტ II-მ დაიკავა.

2009 წლის ივლისში, ასევე 2010 წლის იანვარსა და ივლისში დედოფალ ფაბიოლას მკვლელობა სცადეს, თუმცა წარუმატებლად. ამის გამო 2010 წლის 21 ივლისიდან მისმა მაზლმა, მეფე ალბერტმა სპეციალური დაცვა დაუქირავა. მიუხედავად ამისა, საზოგადოებისაგან მომავალი საფრთხის გამო, დედოფალი ფაბიოლა უკანასკნელი წლების განმავლობაში ძალიან იშვიათად გადიოდა ხალხში. იგი გარდაიცვალა 2014 წლის 5 დეკემბერს ბრიუსელში, 86 წლის ასაკში. დაკრძალეს განსვენებული მეუღლის გვერდით.

ლიტერატურა
----------

* Dödshot mot Belgiens drottning Fabiola Arkiverad 23 juli 2010 hämtat från the Wayback Machine. Expressen den 20 juli 2010.
* Dödshotad Fabiola extrabevakas Arkiverad 21 juli 2010 hämtat från the Wayback Machine. Sydsvenskan den 20 juli 2010.
* Queen Fabiola's Death Threats, Monsters and Critics, 5 januari 2010.
* "Belgiens ex-drottning Fabiola död". Svenska Dagbladet. 5 december 2014. Läst 5 december 2014.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბელგიის დედოფლები |
| --- |
|  |
| 
* ლუიზა მარია ორლეანელი *(1832–1850)*
* მარია ჰენრიეტა ავსტრიელი *(1865–1902)*
* ელიზაბეთ ბავარიელი *(1909–1934)*
* ასტრიდ შვედი *(1934–1935)*
* ფაბიოლა დე მორა ი არაგონი *(1960–1993)*
* პაოლა რუფო დი კალაბრია *(1993–2013)*
* მატილდა დ’უდეკემ დ’აკო *(2013-დღემდე)*
 |

 |
**შუა საუკუნეების მედიცინა** — შუა საუკუნეებში უმეტესწილად განვითარებული იყო პრაქტიკული მედიცინა, რომლითაც დაკავებულნი იყვნენ მეაბანოე-დალაქები. ისინი ხსნიდნენ ვენებს, ახდენდნენ სახსრების ჩაგდებას, ამპუტირებას. მეაბანოეს პროფესია საზოგადოებრივ ცნობიერებაში ასოცირდებოდა „უსუფთაო" პროფესიებთან, რომლებიც დაკავშირებული იყო ადამიანის ავადმყოფ სხეულთან, სისხლთან, გვამებთან; დიდი ხნის განმავლობაში საზოგადოება მათ არ იღებდა. გვიან შუა საუკუნეებში მეაბანოე-დალაქების, როგორც პრაქტიკული მკურნალების, ავტორიტეტი გაიზარდა, ხშირ შემთხვევაში სწორედ მათ მიმართავდნენ ავადმყოფები. მეაბანოე-მკურნალის ოსტატობისთვის მაღალი მოთხოვნები არსებობდა: რვა წლის განმავლობაში მას უნდა გაევლო მოსწავლეობის პერიოდი, ჩაებარებინა გამოცდა მეაბანოოე უხუცესების ამქრის, საქალაქო საბჭოს წარმომადგენლისა და მედიცინის დოქტორის წინაშე. ევროპის ზოგიერთ ქალაქში XV საუკუნის მიწურულს მოაბანოეებისგან იქმნებოდა ექიმი-ქირურგების ამქარი (მაგალითად, კელნში).

შუა საუკუნეებში გავრცელებული იყო ტუბერკულოზი, მალარია, ყვავილი, ყივანახველა, სკაბიესი, სხვადასხვა სიმახინჯეები, ნერვული დაავადებები. ყველა ომის ჩვეული თანხმლებები იყო დიზენტერია, ტიფი და ქოლერა, რომელთაგანაც XIX საუკუნის შუა ხანებამდე იმაზე მეტი ჯარისკაცი იღუპებოდა, ვიდრე ბრძოლებისგან. თუმცა შუა საუკუნეების ნამდვილი უბედურება იყო ბუბონური შავი ჭირი. პირველად ის გაჩნდა ევროპაში VIII საუკუნეში. 1347 წელს შავი ჭირი აღმოსავლეთიდან ევროპაში შეიტანეს გენუელმა მეზღვაურებმა. მომდევნო სამი წლის განმავლობაში დაავადება მთელ კონტინენტზე გავრცელდა. 1354 წლისთვის შავმა ჭირმა მოიცვა აგრეთვე ნიდერლანდები, ჩეხური, პოლონური, უნგრული მიწები და რუსი.

ლიტერატურა
----------

* История медицины. М. 1981
* *Ле Гофф Жак*. Цивилизация средневекового Запада. М. 1992
* *Ястребицкая* А. Л. Западная Европа XI—XIII веков. Эпоха. Быт. Костюм. М. 1978
**ფარიდა შიჰამედ ქიზი აზიზოვა** (აზერ. Fəridə Şıxəmməd qızı Əzizova; დ. 6 ივნისი, 1995, გუსარი) — აზერბაიჯანელი სპორტსმენი (ტაეკვანდო), აზერბაიჯანის ტაეკვონდოს ეროვნული ნაკრების წევრი. 2015 წელს გახდა აზერბაიჯანის ჩემპიონი.

აზიზოვა არის 2012 წლის ახალგაზრდული მსოფლიო ჩემპიონატის გამარჯვებული და 2013 წლის ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის გამარჯვებული, პირველი ევროპული თამაშების ვერცხლის მედალოსანი და 2017 წლის ისლამური თამაშების ვერცხლის მედალოსანი. მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი 2013 და 2019 წლების მსოფლიო ჩემპიონატებსა და 2014 წლის ევროპის ჩემპიონატზე. აზერბაიჯანის პირველი წარმომადგენელი, რომელმაც ტაეკვონდოში ქალთა მსოფლიო ჩემპიონატზე მედალი მოიპოვა. ფარიდა აზიზოვა ასევე არის პირველი სპორტსმენი, რომელმაც წარმოადგინა აზერბაიჯანი ტაეკვანდოში, მან 2012 წლის ლონდონის და 2016 წლის რიო-დე-ჟანეიროს ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე.
საბუჰი ზულფუგაროვი არის აზიზოვას პირადი მწვრთნელი. 2015 წელს აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ბრძანებულებით დაჯილდოვდა მედლით „პროგრესი" პირველ ევროპულ თამაშებში მიღწეული მაღალი შედეგებისთვის, ასევე აზერბაიჯანული სპორტის განვითარებაში დამსახურებისთვის.

გარდა სპორტული საქმიანობისა, ფარიდა აზიზოვა აქტიურ მონაწილეობას იღებს სპორტში გენდერული უთანასწორობის წინააღმდეგ ბრძოლის ხელშეწყობაში და ასევე მონაწილეობს ავადმყოფი ბავშვების დასახმარებელ კამპანიებში.

ბიოგრაფია
---------

### ადრეული წლები; კარიერის დასაწყისი

ფარიდა აზიზოვა 1995 წლის 6 ივნისს დაიბადა ქალაქ გუსარში, აზერბაიჯანის გუსარის რაიონში. ჰყავს ორი ძმა. 2000 წელს აზიზოვამ დაიწყო ქალაქ გუსარის მე-2 სკოლაში. მე-9 კლასში დაამთავრა საშუალო სკოლა და ჩაირიცხა გუბას სახელმწიფო სოციალურ-ეკონომიკურ კოლეჯში, შემდეგ კი - აზერბაიჯანის ფიზიკური კულტურისა და სპორტის სახელმწიფო აკადემიაში..

2003 წლიდან ფარიდა აზიზოვა პროფესიონალურ დონეზე გამოდის ტაეკვანდოში. მას ბავშვობაში აზიზოვას პრობლემები ჰქონდა ფეხებთან დაკავშირებით და ექიმებმა გოგონას ურჩიეს სპორტით დაკავება, სადაც ძირითადად ფეხები ივარჯიშებდა, როგორიცაა ფეხბურთი, სირბილი, ტაეკვონდო და სხვ.. იმ დროს ტაეკვონდო ახალი ფენომენი იყო გუსარში და საინტერესო აღმოჩნდა ფარიდასთვის. აზიზოვას შეუყვარდა ტაეკვონდო და გადაწყვიტა გაეგრძელებინა ამ სპორტში ვარჯიში. რამდენიმე თვის შემდეგ, 2004 წელს, აზიზოვამ პირველი მედალი აიღო ტაეკვონდოში და გახდა აზერბაიჯანის ახალგაზრდული ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალოსანი..

2007 წელს ბუდაპეშტში გამართულ ევროპის ახალგაზრდულ ჩემპიონატზე აზიზოვამ ბრინჯაო აიღო, ერთი წლის შემდეგ კი - ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა იზმირში გამართულ ახალგაზრდულ მსოფლიო ჩემპიონატზე. 2009 წლის მაისში აზიზოვა გახდა ტრელებორგის ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალოსანი, ხოლო იმავე წლის ივნისში - ზაგრებში ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის გამარჯვებული, ფინალში დაამარცხა რუსი მარია მავრინა. აზიზოვა გახდა პირველი გოგონა აზერბაიჯანიდან, რომელმაც ეს ტურნირი მოიგო. ერთი თვის შემდეგ, სეულში, აზიზოვამ ახალგაზრდული მსოფლიო ჩემპიონატზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Olympedia

სქოლიო
------

1. ↑
2. ↑  Выпуск передачи Xsport про Азизову. youtube.com. ციტირების თარიღი: 2018-03-04.
3. ↑
4. 1 2  თარგი:Статья
5. ↑  Профиль Фариды Азизовой. taekwondodata.com. ციტირების თარიღი: 2018-02-28.
6. ↑   Kərimova S.; Qusar. Qusarlılar; 2011; ISBN 978-9952-34-579-7
**XII საუკუნის ქართული კულტურა** წინამორბედი პერიოდების ქართული კულტურის ბუნებრივი განვითარება იყო. ამ პერიოდში მოღვაწეობდნენ გამოჩენილი ქართველი მწერლები ფილოსოფსები იოანე პეტრიწი და არსენ იყალთოელი. იქმნებოდა შესანიშნავი ისტორიული თხზულებათნი, როგორიცაა დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსისა და თამარ მეფის სამი ისტორიკოსის თხზულებანი. 

ძველი ქართული კულტურის გარდა, საქართველო ბერძნულ კულტურასაც კარგად იცნობდა. ქართველი მეცნიერები დედნებში ეცნობოდნენ ძველ ბერძენთა თხზულებებს. XII საუკუნის ქართული კულტურის თვისებურება დასავლეთის იმდროინდელ კულტურასთან შედარებით, ის არის, რომ საქართველო ქრისტიანული კულტურის გარდა, ისლამურ-არაბულ-სპარსულ კულტურასაც ეცნობოდა. ბრწყინვალე პოეტურ ნაწარმოებებს ქმნიდნენ იოანე შავთელი („აბდულ მესია") და ჩახრუხაძე („თამარიანი"). ქართული „ვისრამიანი", რომელიც პროზად არის დაწერილი, ამავე სახელწოდების ლექსად შექმნილ სპარსულ რომანს არაფრით ჩამოუვარდება. ბუნებრივია, ასეთი თხზულებები მხოლოდ ფართო და ღრმა განათლების მქონე საზოგადოებისათვის იქნებოდა განკუთვნილი. შოთა რუსთაველის პოემა „ვეფხისტყაოსანი" არაჩვეულებრივი მოვლენაა იმ დროინდელი, როგორც აღმოსავლეთის, ისე დასავლეთის მწერლობისათვის. ეს ნაწარმოები ქართულ მწერლობაში განუმეორებელია და ღირსეული ადგილი უჭირავს მსოფლიო ლიტერატურაში.

XII-XIII საუკუნეები ყველამხრივ გამორჩეულია. პოლიტიკურად მძლავრი, ეკონომიკურად მდიდარი ქვეყანა შესაბამისად მაღლი სულიერი კულტურის ძეგლებს ქმნიდა. უბისის, ყინწვისის, გელათის, ბეთანიის, ბერთუბნის ხუროთმოძღვრება, კედლის მხატვრობა (ფრესკა) და მოზაიკა; ხახულისა და ანჩისხატის მოჭედილობა, რომელიც იმდროინდელი შესანიშნავი ქართული ადგილი უკავია კლდეში ნაკვეთ 13 სართულიან ვარძიის მონასტერს, მრავალი სენაკითა და შესანიშნავათმოხატული ეკლესიით.

XI-XII საუკუნეების ქართულ ხელოვნებას ახასიათებს ბევრი ისეთი ნიშნი, რომელიც რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ევროპაში საფუძვლად დაედო ისეთ დიდ მსოფლიო კულტურულ მოვლენას, რომელიც აღორძინების (რენესანსის) ხანის სახელით არის ცნობილი.

ლიტერატურა
----------

* შენგელია ლ. ჩემი საქართველო, თბ. 2009, გვ. 61
ტრისკელიონი კუნძულ მენის დროშიდან
**ტრისკელიონი** (აგრეთვე **ტრისკელი**, **ტრისკელე**; ბერძ. τρισκελης — სამფეხა) — ძველი სიმბოლური ნიშანი, რომელიც წარმოადგენს ერთი წერტილიდან გამომავალ სამ მორბენალ ფეხს. სიმბოლო გვხვდება ბერძნებში, კრიტო-მაკედონელებში, ეტრუსკებში, კელტებში, ბურიატებსა (სახელწოდებით „არბაგარი") და ჰიმალაის სხვა ხალხებში. მსგავსი ნიშანი მიცუდომოე იაპონიაში წარმოადგენს სამმაგი დაცვის ამულეტს (ხანძრის, ქურდობისა და წყალდიდობისგან). კერძოდ, წარმოადგენს ათენელი ალკმეონიდების დიდგვაროვნული და ძლევამოსილი სახლის გერბს. ერთ-ერთი უპირველესი სოლარული სიმბოლო, ამ მხრივ უახლოვდება სვასტიკას (ზოგჯერ ტრისკელიონს უწოდებენ სამმაგ, სამკუთხა ან სამკიდურა, სამსხივა სვასტიკას). გარდა ამისა, როგორც მზის მოძრაობის სიმბოლო, რომელიც განასახიერებს მის სამ ძირითად მდგომარეობას — აისს, ზენიტს და დაისს, ტრისკელიონი უახლოვდება ტრიქუეტრს. მოგვიანებით სიმბოლო ასახავდა „დროის სირბილს", ისტორიის მსვლელობასა და ვარსკვლავთა ბრუნვას.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტრისკელიონი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ტრიტონი**. |

ტრიტონის ქანდაკება. რომი. ავტორი — *ჟან ბერნინი*

| ბერძნული მითოლოგია |
| --- |
| ღმერთები* თავდაპირველი ღმერთები და ტიტანები
* ზევსი და ოლიმპოელები
* პანი და ნიმფები
* აპოლონი და დიონისე
* ზღვის ღმერთები და მიწის ღმერთები
 |
| გმირები* ჰერაკლე და მისი 12 გმირობა
* აქილევსი და ტროის ომი
* ოდისევსი და ოდისეა
* იასონი და არგონავტები
* პერსევსი და მედუზა
* ოიდიპოსი და თებე
* თესევსი და მინოტავრი
* ტრიპტოლე და ელევსინის მისტერიები
 |
| სხვები* სატირები, კენტავრები და დრაკონები
* რელიგიები ძველ საბერძნეთში
 |

**ტრიტონი** (ბერძნ. Tritôn) — წინაბერძნული, ზღვის უძველესი დემონი. პოსეიდონისა და ამფიტრიტეს ვაჟი. ცხოვრობდა მათთან ერთად ზღვის ფსკერზე ოქროს სასახლეში. ტრიტონს ჰქონდა ადამიანის ცხვირი, განიერი, მხეცისკბილებიანი პირი, მწვანე თმები, ფეხების მაგივრად დელფინის კუდი. თითქოს მას ხელში ნიჟარა ეჭირა და მისი საშუალებით პოსეიდონის ბრძანების თანახმად აწყნარებდა და აღელვებდა ზღვას. ტრიტონის შესახებ არსებული თქმულებები გვიამბობენ, რომ იგი შეეჯიბრა ჰერაკლეს, ორთაბრძოლაში შეერკინა დიონისეს, ძილის დროს მას თავი მოკვეთეს ტანაგრიელებმა მათი პირუტყვის მოპარვის გამო და სხვა. როგორც ლიბიაში მდებარე მისი თანამოსახელე ტბის ღვთაება, ტრიტონი დაკავშირებულია არგონავტებთან. მან ასწავლა არგონავტებს, თუ როგორ უნდა გამოსულიყვნენ ამ ტბიდან. ამის ხმაზე გარბოდნენ შეშინებული გიგანტები, ხოლო მედუდუკე ენევსი, რომელმაც ტრიტონთან შეჯიბრება გაბედა, ამ შეჯიბრში დაიღუპა. ჩვენს ერამდე მეოთხე საუკუნიდან ერთი ტრიტონის მაგივრად მრავალი ტრიტონი წარმოიდგინეს. ტრიტონი პოსეიდონთან, ნერეიდებთან ან ზღვის სხვა ღვთაებებთან ერთად გამოისახებოდა. მოგვიანებით ასეთი გამოსახულებები საკმაოდ გავრცელდა. ტრიტონები შემდეგ სხვადასხვანაირად წარმოიდგინეს. მაგალითად, თევზის კუდით და ცხენის ფეხებით.

გალერეა
-------

* ტრიტონის გამოსახულებატრიტონის გამოსახულება
* მოზაიკური გამოსახულებამოზაიკური გამოსახულება
* ტრიტონის ქანდაკება შადრევანზეტრიტონის ქანდაკება შადრევანზე
* ოქროს სამაჯური ტრიტონის გამოსახულებითოქროს სამაჯური ტრიტონის გამოსახულებით

სქოლიო
------

1. ↑  *ნოდარ გაფრინდაშვილი*. მითოლოგიური ლექსიკონი. გვ. 295 - თბილისი, „განათლება", 1972.

  

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ტრიტონი (მითოლოგია)***
**ჩანაკია**, **კაუტილია**, **ვიშნუგუპტა** (სანს. चाणक्य Cāṇakya; დაახლოებით ძვ. წ. 370-283 წწ.) — ძველი ინდოეთის ფილოსოფოსი, სახელმწიფო მოღვაწე და მოაზროვნე. მისი ცხოვრების შესახებ მრავალი ლეგენდა არსებობს. გამოირჩეოდა მოხერხებულობითა და დახვეწილი პოლიტიკური ხედვით. ჩანდრაგუპტა მაურიას მრჩეველი. ითვლება პოლიტიკური ტრაქტატის — „არტჰაშასტრას" ავტორად, სადაც მოცემულია სახელმწიფო მართვის საკითხებში არსებული რჩევა-დარიგებები. დაიბადა ბრაჰმანის ოჯახში. განათლება მიიღო ქალაქ ტაქსილაში (ამჟამინდელი პაკისტანი). ცოდნა ჰქონდა მიღებული აგრეთვე მედიცინასა და ასტროლოგიაში. ზოგს მიაჩნია, რომ იგი იყო ზოროასტრიზმის მიმდევარი (ყოველშემთხვევაში იმყოფებოდა ამ რელიგიის ძლიერი გავლენის ქვეშ). ჩანაკიას წიგნი ჩანდრაგუპტა მაურიასთვის იყო მეგზური. ჩანაკია მიჩნეულია პოლიტიკური მეცნიერებისა და ეკონომიკის პიონერად. ინდოელი ისტორიკოსები ჩანაკიას ადარებენ ნიკოლო მაკიაველის.

სქოლიო
------

1. ↑  Chanakya | Encyclopedia Britannica
2. ↑  Каутилья | Большая российская энциклопедия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-04-13. ციტირების თარიღი: 2021-01-24.
**ქართული თეთრი** — რუსულ-ქართული ვერცხლის ფული. იჭრებოდა 1804-1834 თბილისის ზარაფხანაში, რომელიც მოწყობილი იყო ყოფილ სამეფო აბანოს შენობაში, ახლანდელ საპატრიარქოს რეზიდენციასთან. ქართული თეთრის ემისია გამოწვეული იყო რუსული წვრილი ფულის დეფიციტით. საქართველოში მას ჭრიდნენ ახტალისა და ალავერდის მაღაროებში მოპოვებული ლითონისგან. ქართული თეთრი დამყარებული იყო აბაზის სამონეტო სისტემაზე, რომლის ძირითადი ფულადი სათვლელი ერთეულია დინარი, ანუ აბაზის 1/200. შუბლზე გამოსახულია გვირგვინი, პალმისა და ზეთისხილის რტოები, ქართული ზედწერილი ,,ტფილისი". ზურგზე არის წარწერა „ქართული თეთრი", ქართული ასო-ნიშნებით-ნომინალი (უ, ს, რ,) და მოჭრის თარიღი, ხოლო ქვედა კიდესთან მზარაფის რუსული ინიციალები. იჭრებოდა 3 ნომინალი: ორი აბაზი-უ (=400 დინარს), აბაზი-ს (=200), ნახევარი აბაზი-რ (=100). 1804-1834 წლებში მოიჭრა 53035685 აბაზის ღირებულების ფული. ქართული აბაზი ოფიციალურად გატოლებული იყო 1 რუსულ რუბლთან, თუმცა ვერცხლის რეალური შემცველობით უდრიდა 0,803 რუბლს. სხვაობა საიმპერიო ხაზინის მოგებას შეადგენდა. 1834 წელს თბილისის ზარაფხანა დაიხურა, ქართული თეთრი მიმოქცევაში დარჩა თითქმის XIX საუკუნის ბოლომდე.„ქართული თეთრი" - რუსულ-ქართული ვერცხლის ფული. იჭრებოდა 1804-1834 თბილისის ზარაფხანაში, რომელიც მოწყობილი იყო ყოფილ სამეფო აბანოს შენობაში, ახლანდელ საპატრიარქოს რეზიდენციასთან. ქართული თეთრის ემისია გამოწვეული იყო რუსული წვრილი ფულის დეფიციტით. საქართველოში მას ჭრიდნენ ახტალისა და ალავერდის მაღაროებში მოპოვებული ლითონისგან. ქართული თეთრი დამყარებული იყო აბაზის სამონეტო სისტემაზე, რომლის ძირითადი ფულადი სათვლელი ერთეულია დინარი, ანუ აბაზის 1/200. შუბლზე გამოსახულია გვირგვინი, პალმისა და ზეთისხილის რტოები, ქართული ზედწერილი „ტფილისი". ზურგზე არის წარწერა „ქართული თეთრი", ქართული ასო-ნიშნებით-ნომინალი (უ, ს, რ,) და მოჭრის თარიღი, ხოლო ქვედა კიდესთან მზარაფის რუსული ინიციალები. იჭრებოდა 3 ნომინალი: ორი აბაზი-უ (=400 დინარს), აბაზი-ს (=200), ნახევარი აბაზი-რ (=100). 1804-1834 წლებში მოიჭრა 53035685 აბაზის ღირებულების ფული. ქართული აბაზი ოფიციალურად გატოლებული იყო 1 რუსულ რუბლთან, თუმცა ვერცხლის რეალური შემცველობით უდრიდა 0,803 რუბლს. სხვაობა საიმპერიო ხაზინის მოგებას შეადგენდა. 1834 წელს თბილისის ზარაფხანა დაიხურა, ქართული თეთრი მიმოქცევაში დარჩა თითქმის XIX საუკუნის ბოლომდე.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია თბილისი, თბ. 2002, გვ. 885
**ჩანგ ჰენგის სეისმოგრაფი** — უძველესია, მსოფლიოში პირველი სეისმოგრაფი. პირველი სეისმოგრაფის გამომგონებლად ჩინელი ფილოსოფოსი ჩანგ ჰენგი ( ჩ.წ. 132 წელი) ითვლება, რომელსაც ჰუფენგ დიდონგ იი ერქვა ითარგმნა, როგორც "სეზონური ქარის გაზომვისა და დედამიწის მოძრაობებისთვის". იმ დროისთვის ცნობილი არ იყო, რომ მიწისძვრები გამოწვეული იყო დედამიწის ქერქში ტექტონიკური ფირფიტების გადაადგილებით; ამის ნაცვლად, ძველი ჟო დინასტიის ხალხი მას ხსნიდა, როგორც არეულობას კოსმიურ იინთან და იანთან ერთად, ასევე ცათა უკმაყოფილებას ჩადენილი ქმედებების მიამრთ (ანდა საერთო ხალხის მწუხარებებს). ეს თეორიები საბოლოოდ იქნა მიღებული იუჯის უძველესი ტექსტიდან (ცვლილებების წიგნი), მის ორმოცდამეერთე პირველ ჰექსგრამაში.

შექმნილი მოწყობილობა წარმოადგენდა დაახლოებით ერთგვარ ღვინის დოქს. აღსანიშნავია, რომ ჭურჭელს გარედან რვა დრაკონის თავი ჰქონდა მიმაგრებული, რაც კომპასის რვა მთავარ მიმართულებას ასახავდა. თითეული დრაკონის თავის დაბლა გომბეშო იყო დამაგრებული, გაღებული პირით. სწორედ ამ დრაკონის თავს პირით პატარა ბურთულა ეჭირა და მიწისძვრის შემთხვევაში, მიმართულების გათვალისწინებით, ერთ-ერთი დრაკონის პირიდან ბურთულა ვარდებოდა და გომბეშოს გაღებულ პირში ხვდებოდა. ამ სეისმოსკოპის მიერ დაფიქსირებული პირველი მიწისძვრა, სავარაუდოდ, "სადმე აღმოსავლეთში" იყო.

სწორედ აღნიშნული მიწისძვრის მიმართულების გაგება იმის მიხედვით ხდებოდა, თუ რომელ მხარეს მდებარე დრაკონის თავსაც ბურთულა გაუვარდებოდა. მოწყობილობას შეეძლო დაახლოებით 300 კილომეტრის რადიუსის დაშორებით მომხდარი მიწისძვრის აღმოჩენა, მაშინ როცა იმ ტერიტორიაზე ადამიანები მიწისძვრას საერთოდაც ვერ გრძნობდნენ.

დღესაც კი აღნიშნული მოწყობილობის შიდა ნაწილი მეცნიერებისთვის უცნობია. XIX-XX საუკუნეების მეცნიერებმა რამდენჯერმე დაამზადეს ჩინური სეისმოგრაფის ასლი, თუმცა შედეგს მაინც ვერ მიაღწიეს. ამ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს მოსაზრება, რომ მოწყობილობის შიგნით ქანქარა იყო დამაგრებული, რომელიც პირველად რეაგირებდა ბიძგებზე და მოძრაობით გადაცემდა სიგნალს დრაკონის თავს, საიდანაც შემდგომ ბურთულა ვარდებოდა, თუმცა ეს უბრალოდ მოსაზრებაა და არაა დაზუსტებული ინფორმაცია. 

ჩანგ ჰენგის სეისმოგრაფი, დაახლოებით ოთხი საუკუნის განმავლობაში გამოიყენებოდა. აღნიშნული, მართლაც უნიკალური მოწყობილობის შესახებ პირველი წიგნი VI საუკუნის ბოლოს დაიწერა, თუმცა შემდგომ ეს ხელსაწყო საერთოდ გაქრა ჩინური მეცნიერებიდან.

ჟანგ ჰენგი თვლიდა, რომ მიწისძვრები ქარმა და ჰაერმა გამოიწვია. აღნიშნული მიწისძვრის მთავარი მიზეზი ჰაერია, ელემენტი ბუნებრივად სწრაფად იცვლება და ადგილიდან სხვა ადგილზე გადადის. სანამ იგი არ არის დაინტერესებული, მაგრამ ცარიელ სივრცეში დევს, ის უდანაშაულოდ იბრუნებს და არანაირ პრობლემას არ აყენებს მის გარშემო არსებულ ობიექტებს.

ლიტერატურა
----------

* Stein, S. and M. E. Wysession. (2002). An Introduction to Seismology, Earthquakes, and Earth Structure. London: Wiley-Blackwell. ASIN B010WFPEOO.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჩანგ ჰენგის სეისმოგრაფი
* ჩანგ ჰენგის სეისმოგრაფი
**ურმული** — ქართული ხალხური სასიმღერო შემოქმედების ჟანრი, ინდივიდუალური ხასიათის შრომის ლექს-სიმღერის ერთ-ერთი უძველესი სახეობა. გავრცელებულია უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოში. წარმოშობით ურმული არქაული მოვლენაა, მოიცავს საკულტო, საფერხისო მოტივებს. მოგვიანებით მასში აისახა კლასობრივი დიფერენცია, გლეხკაცის მძიმე ცხოვრება. ურმული მეურმის სიმღერაა, ახასიათებს განვითარებული და გამომსახველი მელოდია, შესრულების თავისებური ხერხები და მტკიცე მუსიკალური ფორმა. იწყება მაღალ ფარდებში, ვითარდება დაღმავალი მოძრაობით, გაივლის სხვადასხვა საფეხურსდა მთავრდება ტონიკაზე. გვხვდება მოდულაციური გადახრები და კილოური ან ტონალური მოდულაციები. ინტონირების მხრივ ურმულს ახასიათებს რეჩიტატივის შენაცვლება მდიდრულად მოჩუქურთმებულ მელოდიასთან. რიტმი თავისუფალია, იყოფა უმეტესად არა ტაქტებად, არამედ პოეტური ტექსტის მიხედვით ცალკეულ ფრაზებად და წინადადებებად. ურმულის მრავალი ვარიანტი არსებობს. პოპულარული ურმულებია „აღზევანს წავალ", „კამეჩი ღონიერია", „ურემო, ფერსო მაღალო", „კამეჩმა თქვა" და სხვა. ურმული გავრცელებული უნდა ყოფილიყო დასავლეთ საქართველოშიც. ამაზე მეტყველებს მეხრეობასთან დაკავშირებული „ჩელას" ციკლის ლექს-სიმღერები.

ლიტერატურა
----------

* *ზურაბიშვილი ი.* ხალხის შემოქმედი გენია. ლეკური, კახური მრავალჟამიერი, ურმული, თბ. 1949;

* *ჩხიკვაძე გ. ჭელიძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 177-178.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ფარი**. |

ხევსურული ფარი
**ფარი** — ცივი იარაღისაგან თავდასაცავი საომარი საჭურველი. მზადდებოდა ხისაგან, ტყავისაგან, აგრეთვე ლერწმისაგან ლითონისაგან და სხვა მასალისაგან. სხვადასხვა ხალხს სხვადასხვა ფორმის ფარი ჰქონდა, რაც იცვლებოდა ეპოქების მიხედვითაც. მაგალითად, ძველ შუამდინარეთში ჰქონდათ ხის, სპილენძის ფირფიტებგადაკრული ოთხკუთხა ფარები. არსებობდა დიდი ფარიც, რომელიც მთელ რაზმს ფარავდა. ასურეთში შექმნეს ლითონის მრგვალი ფარი. ფარზე იცოდნენ სხვადასხვა ნიშნის, ემბლემის გამოსახვა. რომში გავრცელდა ცილინდრული ფორმის ფარი. IX-X-XIII საუკუნეებში, ევროპაში შემოიღეს ადამიანის სიმაღლის ნუშის ფორმის ფარები, რომლებზეც გამოსახული იყო მებრძოლის საკუთარი ემბლემა. თქმულების თანახმად, კოლხეთის მეფე აიეტს ტყავის ფარი ჰქონია, ტყავგადაკრულ მოწნულ ფარებს ხმარობდნენ ძვ.წ. V-IV საუკუნეებში მოსხები. ძველი იბერიელები დიდ „დელამფრებს-დედაფარებს" ან „ჩელტს" ხმარობდნენ. მრგვალი ფარის წარმოშობა ცხენოსნობას უკავშირდება. ასეთი ფარები საქართველოში ბრინჯაოს ხანიდან არის დამოწმებული არქეოლოგიური გათხრების დროს კაჭრეთში, ჟინვალში და სხვ. ვახტანგ გორგასალს ვიგრის ტყავის ფარი ჰქონია, ასევე ტყავისაა ჩვენამდე შემორჩენილი ვახტანგ VI-ის ფარი. საქართველოში ფარის დამზადების ხელოვნება მაღალ დონეზე მდგარა, მეფარეობა ცალკე ხელობადაც ყოფილა გამოყოფილი (რასაც მოწმობს გვარი მეფარიშვილი). ცეცხლსასროლი იარაღის გავრცელების შემდეგ ფარი ხმარებიდან გამოვიდა.

ლიტერატურა
----------

* *ჩოლოყაშვილი კ.* ქართული საბრძოლო იარაღები. ფარი, «ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1954, ტ. 18 B;
* *ჩოლოყაშვილი კ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 228.
**უროიანი** — უროს (ძირითადად ჩვეულებრივი, ნაწილობრივ კავკასიური) ბალახოვანი საფარი. აღმოსავლეთ საქართველოში (ივრის ზეგანზე), აღმოსავლეთ და სამხრეთ ამიერკავკასიაში, აგრეთვე ჩრდილოეთ კავკასიის აღმოსავლეთში, მთისწინეთზე, ზღვის დონიდან 300—800 (1000) მ-ზე. უროიანი სტეპური მცენარეულ სარტყელს ქმნის. 

უროიანებში ჭარბობს ზაფხულმწვანე მცენარეები: უროს სახეობები და სხვა მრავალწლოვანები. საგრძნობი რაოდენობითაა ზამთარმწვანე სახეობებიც — ეფემერები. ტიპოლოგიურად უროიანები საქართველოში მრავალნაირია. იგი ინტენსიურად ვრცელდება ამა თუ იმ მიზეზით (უმთავრესად ადამიანისჩრევით) მოსპობილი ან გამეჩხერებული მეზოფილური ტყის, ქსეროფილური მეჩხერი ტყის, ბუჩქნარის, ტიპური ვაციწვერიანი ველისა და სხვა ადგილას, ე. ი. ყალიბდება მეორეული უროიანი, რომელიც გამდიდრებულია სხვადასხვა მცენარეულობის ელემენტებით. უროიანის უფრო გავრცელებული ტიპებია წმინდა უროიანი, ძირტკბილიანი უროიანი, ცერცვეკლიანი უროიანი, ნაირბალახოვანი უროიანი, წივანიანი უროიანი, წივანიან-ვაციწვერიანი უროიანი და სხვა. ფართოდაა გავრცელებული უროიანი ბუჩქნარები: უროიანი-ძეძვიანი, უროიანი-გრაკლიანი, უროიანი-ურახელიანი და სხვა. შაქის ზეგანზე (აზერბაიჯანში), იშვიათად ჩრდილოეთ კავკასიაში გავრცელებულა ოქროსწვერიანი უროიანი დასავლეთ კავკასიაში უროიანში ხშირად ჯუჯა ისლი თანადომინანტობს და ისლიანი უროიანი იქმნება. უროიანი დამახასიათებელია აგრეთვე ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და წინა აზიისათვის. იგი მნიშვნელოვანი საზამთრო საძოვარი და ნაწილობრივ სათიბია. უროიანის გარკვეული ადგილები გამოსადეგია ვაზისა და სხვა კულტურების გასაშენებლად.

ლიტერატურა
----------

* *სახოკია მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 178.