recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ჩანთოსენები** (ლათ. Marsupialia ან Metatheria) — ძუძუმწოვრების ინფრაკლასი, რომელიც მოიცავს 7 (ან 8) რიგს: ოპოსუმისნაირნი, ცენოლესტები, მიკრობიოთერიუმისნაირნი, ჩანთოსანი თხუნელასნაირნი, მტაცებელი ჩანთოსნები, ჩანთოსანი მაჩვისნაირნი, ორმჭრელიანი ჩანთოსნები და Deltatheroida. საერთო ჯამში აერთიანებს სამასამდე სახეობას. მათი სხეულის სიგრძე მერყეობს 4–10 სმ-დან (ჩანთოსანი თაგვი) 160 სმ-მდე (რუხი კენგურუ). ჩანთოსნების გარეგნობა ნაირგვარია. უმრავლესობას კუდი კარგად აქვს განვითარებული, ზოგი მას სატაცად იყენებს. კიდურები უმეტესად ხუთთითიანია. ზოგ სახეობას I და V თითი რედუცირებული აქვს. კენგურუებსა და ზოგ სხვას II და III თითი ერთმანეთთან აქვს შეზრდილი (სინდაქტილია). კოალას, კუსკუსსა და ზოგ სხვას პირველი ერთი ან ორი თითი სხვა თითებისადმი აქვს დაპირისპირებული. მიწათხარიებს — ჩანთოსან თხუნელებსა და ჩანთოსან მაჩვებს წინა კიდურებზე მძლავრი ბრჭყალები ეზრდებათ. ჩანთოსან მიწის კურდღლებსა და კენგურუებს უკანა კიდურები ძლიერ წაგრძელებული და სახტომად მომარჯვებული, ხოლო წინა კიდურები მოკლე აქვთ. ბალნიანი საფარველი მეტად ხშირი და რბილია, ზოგისა ჯაგრისებური. ზოგს დინგზე აქვს ვიბრისები. ჩანთოსნების უმრავლესობას მოეპოვებათ ჩანთა, რომელიც იხსნება წინ ან უკან, ზოგს იგი გვერდითი ნაოჭის სახით აქვს, ხოლო ზოგს (ჩანთოსან ჭიანჭველაჭამიას) სულაც არ გააჩნია. ჩანთაში იხსნება 2–6 ძუძუ; უჩანთოებს აქვთ 25-მდე ძუძუ, რომლებიც სხეულის გვერდებზეა განლაგებული. კბილების რაოდენობა მერყეობს 22-დან (ქუსლითმავალი) 52-მდე (ჩანთოსანი ჭიანჭველაჭამია). თავის ტვინი პრიმიტიულია, კორძიანი სხეული არ აქვს. უმრავლესობის გრძნობის ორგანოები განვითარების მაღალ დონეზეა. ჩანთოსან თხუნელებს არ აქვთ თვალები. ზოგს სისხლის მიმოქცევის სისტემაში კიუვიეს სადინარები მოეპოვება. სხეულის ტემპერატურა 34–36° აღწევს. რძით იკვებებიან პასიურად, ძუძუდან პირის ღრუში რძე გადადის სპეციალური კუნთების შეკუმშვის შედეგად. ნაშიერის ხორხისა და რბილი სასის აგებულება ხელს უწყობს ერთდროულად სუნთქვასა და კვებას. ლაქტაციის პერიოდი 65 დღემდე გრძელდება. ჩანთაში ნაშიერი 250 დღემდე რჩება. ის სახეობები, რომლებსაც ჩანთა არა აქვთ, ნაშიერებს ზურგით ატარებენ ან მუცლის მხარეზე ძუძუთი ჰყავთ ჩამოკიდებული. უმრავლესობა წელიწადში ერთხელ (ზოგი რამდენჯერმე) მრავლდება. მაკეობა 8–40 დღე-ღამემდე გრძელდება. შობენ 1–24 ნაშიერს. თითოეულის სიგრძე 0,5–3 სმ, ხოლო მასა 0,6–5,5 გ აღწევს. ცოცხლობენ 5–25 წლამდე. იკვებებიან მცენარეულობით, ხმელეთის ცხოველებით, ზოგი ყოვლისმჭამელია. ზოგ ჩანთოსანს საკვებად იყენებენ, ბევრი მათგანი ბეწვის სარეწაო ობიექტია, ზოგს ადამიანის მეურნეობისთვის ზიანი მოაქვს. ჩანთოსნები გავრცელებული არიან ავსტრალიაში, ახალ გვინეასა და მიმდებარე კუნძულებზე, ტასმანიაზე, სულავესზე, სამხრეთ, ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ზოგიერთის რაოდენობა ძალზე შემცირებულია და გადაშენების საფრთხის წინაშე დგას. ისინი შეტანილი არიან „წითელ წიგნში". ჩანთოსნების ყველაზე უძველესი ნამარხები ჩრდილოეთ ამერიკის ქვედა ცარცული პერიოდიდან. სამხრეთ ამერიკაში გამოჩნდნენ პალეოცენიდან. ევროპაში ჩანთოსნები ცხოვრობდნენ ეოცენიდან მიოცენამდე. აზიაში და ავსტრალიაში ცნობილი არიან ოლიგოცენიდან.

ლიტერატურა
----------

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 80.
**ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემია** (ჩეჩ. Нохчийн Республикан Ӏилманийн академи) — ჩეჩნეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო აკადემია, სამეცნიერო კვლევების ცენტრი. მდებარეობს გროზნოში.

ისტორია
-------

ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემია დაარსდა 1992 წელს. მისი პირველი პრეზიდენტი გახდა ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, რუსეთის ფედერაციის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე ხამზათ იბრაგიმოვი. პირველ ვიცე-პრეზიდენტად აირჩიეს კავკასიათმცოდნე, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი ჯაბრაილ გაკაევი. 

შექმნისთანავე მეცნიერებათა აკადემიის წინაშე დადგა სერიოზული პრობლემები, რომელიც დაკავშირებული იყო საზოგადოებრივი სტრუქტურების, მათ შორის სამეცნიერო-საგანმანათლებლო სისტემის დეგრადაციასთან. სიტუაცია უფრო გაუარესდა რესპუბლიკის ხელმძღვანელობის პოლიტიკური კურსის შედეგად. აღნიშნულ სიტუაციას დაერთო ჩეჩნეთის პირველი და მეორე ომები, რომელმაც მნიშვნელოვნად დააზარალა სამეცნიერო-საგანმანათლებლო სფერო, განადგურდა მეცნიერებისა და განათლების მატერიალური ბაზები, მოხდა სამეცნიერო და პედაგოგიური პერსონალის მნიშვნელოვანი ნაწილის გადინება, განადგურდა საბიბლიოთეკო ფონდები.

2000 წელს ახმად კადიროვი შეხვდა რესპუბლიკის სამეცნიერო საზოგადოების წარმომადგენლებს, რომლის შემდეგაც მიიღეს გადაწყვეტილება აღედგინათ მეცნიერებათა აკადემია, როგორც სახელმწიფოებრივი სამეცნიერო დაწესებულება, დაიწყო დაფინანსება, გამოიყო თანხები სამეცნიერო ნაშრომების დასაწერად და მეცნიერებათა აკადემიის შენობის ასაშენებლად, რადგან ძველი შენობა საომარი მოქმედებების დროს განადგურდა[1].

2006 წლის ივლისში ხამზათ იბრაგიმოვის გარდაცვალების შემდეგ ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის ახალ პრეზიდენტად აირჩიეს, ისტორიის ემცნიერებათა დოქტორი შახრუდინ გაფუროვი.

სტრუქტურა
---------

ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემია მოიცავს შემდეგ ქვედანაყოფებს:

* ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ინსტიტუტი
* მასალათმცოდნეობის პრობლემების ცენტრი

ასევე მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმეის ქვედანაყოფები:

* ბიოლოგიისა და ეკოლოგიის
* დედამიწათმცოდნეობის
* მედიცინის

დღევანდელობა
------------

ამჟამად მეცნიერებათ აკადემიაში მუშაობს 16 მოქმედი წევრი, 13 წევრ-კორესპონდენტი, 37 დოქტორი და 58 მეცნიერებათა კანდიდატი. მათი ნაშრომები ქვეყნდება დიდ ბრიტანეთში, გერმანიაში, იტალიაში, ჩინეთში, პოლონეთში და აშშ-ში. 

2008-2011 წლებში ჰუმანიტარული მიმართულების მკვლევარებმა გამოსცეს 49 მონოგრაფია და საავტორო კრებული, დაახლოებით ათასი სტატია, გაიმართა 14 საერთაშორისო და რუსეთის სამეცნიერო და სასწავლო-პრაქტიკული კონფერენცია. მოამზადეს ოთხტომიანი ნაშრომი „ჩეჩნეთის ისტორია უძველესი დროიდან დღემდე"; დაიწყეს მუშაობა „ჩეჩნური ენის დიდ ლექსიკონზე"; გრძელდება მრავალტომიანი სერიის გამოცემა ჩეჩნური ფოლკლორის შესახებ. 

გამოიცა „ჩეჩნური ენის გრამატიკა", რომელზეც 10 წლის განმავლობაში მუშაობდნენ ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორები, პროფესორები ა. ხალიდოვი, ვ. ტიმაევი და მ. ოვხადოვი. 

2006 წლიდან საერთო ჯამში გამოსცეს 500 წიგნი, მათ შორის მონოგრაფიები, სახელმძღვანელოები, სტატიები და მასალების კრებულები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Храм науки работает плодотворно
* Члены академии
* Вчера и сегодня Академии наук ЧР

სქოლიო
------

1. ↑  Академии наук Чеченской Республики 20 лет.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-08-09. ციტირების თარიღი: 2014-08-09.
ციციშვილების ციხე-დარბაზი
**ციციშვილების ციხე-დარბაზი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, მდინარე ნიჩბურის მარჯვენა ნაპირას, ფერდობზე. აგებულია XVII საუკუნეში. სასახლე ეკუთვნოდა ციციშვილების საგვარეულოს. კომპლექსში შედიოდა კოშკებიანი გალავანი, სასახლე, ეკლესია და აბანო. ამჟამად შემორჩენილია ძლიერ დაზიანებული გალავანი და აბანო. საშენ მასალად გამოყენებულია ნატეხი ქვა. 

გალავანი ოთკუთხაა, ყველაზე კარგად შემნახულია მისი სამხრეთის კედელი. გალავნის ქვედა ნაწილი ყრუა, ზედა ნაწილში განლაგებულია ცალმაგი სათოფურები და ოთხკუთხა სალოდეები. გალავანში ჩართულია კოშკები. აღმოსავლეთის კედელში ორი კოშკია — სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კუთხეში.

ეზოში სამსართულიანი ოთხკუთხა კოშკი დგას, რომელსაც შესასვლელი მეორე სართულზე აქვს. კოშკის ზედა სართულების კედლებში სათოფურებია დატანებული.

აბანო გალავნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მონაკვეთშია. პატარა ტამბური კარით უკავშირდება სფერული კამარით გადახურულ მოსაცდელ-გასახდელს. მის კედლებში ნიშები და ბუხარია, ხოლო ცენტრში — აუზი. გასახდელი გადის ტალანში, რომლის ბოლოში პატარა დამხმარე სათავსებია. ტალანიდან საბანაო ოთახში შეიძლება შესვლა. საბანაო ოთახის იატაკი ცოტა აწეულია და მის ცენტრალურ ნაწილში ღრმა აუზია. აუზში წყალი ჩაედინებოდა კედელში მოწყობილი ნიშიდან. აბანოში წყაროს წყალი შეყვანილი იყო მილებით. 

ციციშვილების ციხე-დარბაზს 2019 წლის 29 მაისს, საქართველოს მთავრობის დადგენილების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

გალერეა
-------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ციციშვილების ციხე-დარბაზი***

* შესასვლელიშესასვლელი
* სამხრეთის გალავანისამხრეთის გალავანი
* კოშკი გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეშიკოშკი გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში
* სამსართულიანი კოშკისამსართულიანი კოშკი
* ციხე-დარბაზის ხედი ჩრდილო-აღმოსავლეთიდანციხე-დარბაზის ხედი ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან
* სასახლის ნანგრევებისასახლის ნანგრევები
* აბანოაბანო

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 311-312.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს მთავრობის დადგენილება №254, 2019 წლის 29 მაისი, ქ. თბილისი, კულტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის განსაზღვრის თაობაზე
თამაში "კიზ" კუმაი
**კიზ კუმაი, კიზ კიუიუ** (აზერ. qız qov) — საჯირითო თამაში, რომელიც გავრცელებული როგორც აზერბაიჯანში ასევე შუა აზიის.

Кыз куумай თურქულიდან ითარგმნება როგორც ქალწულის დევნა. თამაშიიწყება იმით, რომ ცხენოსანი და ქალწული გამოდიან საჯინიბეზე. ქალწული იწყებს ჯირითს 12 – 15 მეტრის უპირატესობით. მსაჯის ნიშნით იწყება თამაში. იმის შემდეგ, როდესაც ქალწული გააჭენებს ცხენს 400 მეტრამდე ცხენოსანი მამაკაცი იწყებს ჯირითს. იმ შემთხვევაში თუ მამაკაცი დაეწევა ქალწულს იგი მოიპოვებს ჩახუტების და ამბორის უფლებას ჯირითის პროცესში.

მაგრამ, უკან დაბრუნებისას მონაწილეები იცვლებიან და ახლა კი უკვე მამაკაცი იწყებს ჯირითს პირველი, ხოლო ქალწული კი მისდევს მას. იმ შემთხვევაში თ.

სქოლიო
------

* *В. Парфенов*. Кавказские национальные конные игры დაარქივებული 2019-06-06 საიტზე Wayback Machine.
* М.Н. Муратшина. Башкирская энциклопедия. დაარქივებული 2017-09-29 საიტზე Wayback Machine.  — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8
**ციხისთავი** სამხედრო–ადმინისტრაციული მოხელე, ციხესიმაგრის (სამხედრო ადმინისტრაციული ნაგებობის) ან პატარა გამაგრებული ქალაქის და მის გარემო ადგილთა უფროსი ფეოდალურ საქართველოში.

ციხისთავი მცხეთა-მთიანეთში უკვე VI საუკუნეში არსებობდა, VI-VII საუკუნის მიჯნაზე თბილისში ცნობილია "ატენისა და მუხრანისა ციხისთავნი". სოფ. ხადაში (მთიულეთში) ერთდროულად ორი ციხისთავი "იდგა ბრძანებით".

1545 წლის საბუთში: "შეწირულობების სიგელი იმერეთის მეფის ბაგრატ III-ისა გელათის მონასტერისადმი" იხსენება "ქუთაისის ციხისთავთ-ციხისთავნი და ლიხთ-ამერისა და ლიხთ-იმერისა ციხისთავნი".

ციხისთავები განაგებდნენ "ქალაქთა და ციხეთა დამჭირველად" განკუთვნილ ლაშქარს, რასაც "მცუელნი ქალაქისანი" და "ციხოვანნი" შეადგენდნენ. პატარა ქალაქისათვის ციხისთავი იგივე იყო რაც დიდისათვის ამირთა ამირა.

ციხისთავის (აგრეთვე მისი ძმის, შვილის და თვით "გარდადგომილი" ციხისთავის) უფლებრივი მდგომარეობა განსაზღვრულია გიორგი ბრწყინვალის სამართალში (XIV საუკუნე). სადაც ციხისთავის მკვლელობისთვის "სისხლად" დადგენილია 3500 თეთრი, სამი წლით გაძევება და მამულის "სამეფოდ დაჭირვა" (სახაზინოდ ჩამორთმევა).

ციხისთავის სასარგებლოდ სპეციალური საციხისთავო გადასახადი იყო დაწესებული. ციხისთავები ერისთავთერისთავს, ერისთავს და ქალაქის მოურავს ექვემდებარებოდნენ.

XVII-XVIII საუკუნეებში ციხისთავები ზოგჯერ მინბაშდაც იწოდებოდნენ.

ლიტერატურა
----------

* ქსე, ტ. 11, გვ. 237, თბ. 1984
* ი. დოლიძე. ქართული სამართლის ძეგლები, ტ.1–3, თბილისი 1963–70
**ჯავიდ სამადოვი** (აზერ. Cavid Səmədov; დ. 14 მაისი, 1987, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი ოპერის მომღერალი (ბარიტონი). ამჟამად ცხოვრობს ნიურნბერგში, გერმანიაში.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა 1987 წლის 14 მაისს, ბაქოში, აზერბაიჯანში. დამთავრებული აქვს უზეირ ჰაჯიბეოვის ბაქოს მუსიკის აკადემია. ჯერ კიდევ სტუდენტობის პერიოდში, იგი მიიწვიეს მოსკოვში, რუსეთში, გალინა ვიშნევსკაიის ოპერის ცენტრში, სადაც მან საკუთარი უნარები დახვეწა. მოგვიანებით სამადოვმა სწავლა განაგრძო ოსიმოში (იტალია) მდებარე საოპერო და ვოკალური ხელოვნების აკადემიასა და პესაროში (იტალია) მდებარე „საერთაშორისო რენატა ტებალდი-მარიო დელ მონაკოს სიმღერის აკადემიაში".

ჯავიდ სამადოვი მონაწილეობდა: უილიამ მატიუზის, ჰარიეტ ლოუსონის, ლელა კუბერლის, რაინა კაბაიანსკას, ანტონიო ჯუვარას, ალა სიმონის, კარლო მორგანტის, მარიო მელანის, სეგიო სეგალინის, თომას ჰემსონის, პიეტრო სპაგნიოლის, კინზია ფორტეს, ვერენა კელერის, ანდრეას შჩულერის და კრისტინა მუტის მიერ ჩატარებულ მასტერკლასებში. აგრეთვე, მან მასტერკლასი ჩაატარა მაესტრო ვინჩენცო დე ვივოსთან ერთად ოსიმოში (იტალია), საოპერო და ვოკალური ხელოვნების აკადემია.

სამადოვის კარიერა დაიწყო 2007 წელს, აზერბაიჯანის აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში, სადაც იგი გამოჩნდა ჟორჟ ბიზეს ოპერა *კარმენში*, „ესკამილიოს" მთავარ როლში. 2008 წელს მან მონაწილეობა მიიღო კონცერტში რომელიც აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ინაუგურაციის ცერემონიისთვის ჩატარდა.

2010 წლის ივლისში მონაწილეობა მიიღო გაბალას მეორე საერთაშორისო მუსიკალურ ფესტივალში; იგი ბრიტანეთის სამეფო ფილარმონიულ ორკესტრთან ერთად გამოჩნდა. წარმოდგენას ესწრებოდნენ აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, პირველი ლედი მეჰრიბან ალიევა და იუნესკოს გენერალური დირექტორი ირინა ბოკოვა. შესრულების დროს სამადოვმა მუსლიმ მაგომაევის კომპოზიცია *აზერბაიჯანელი* წარმოადგინა.

2010 წლის ოქტომბერში, საბერძნეთის ეროვნულ ორკესტრთან ერთად, მონაწილეობა მიიღო აზერბაიჯანული კულტურის ფესტივალში (ჩატარდა ათენში, საბერძნეთში).

2014 წლის ოქტომბერში მონაწილეობა მიიღო შვეიცარიაში გამართულ საერთაშორისო საოპერო ფესტივალში «Opernwerkstatt 2014.

2014 წლის ნოემბერში გამოჩნდა რიჩარდ სტრაუსის ოპერა სალომეში; მისი ჩვენება სან-კარლო თეატრში, ნეაპოლში (იტალიაში) შედგა.

2016 წლის აგვისტოში მონაწილეობა მიიღო VIII გაბალას საერთაშორისო მუსიკალურ ფესტივალში (აზერბაიჯანში).

ამჟამად იგი წარმოდგენებს ასრულებს: გერმანიაში, იტალიაში, ავსტრიაში, შვეიცარიაში, ჩერნოგორიაში, აზერბაიჯანში, ყაზახეთში, რუსეთში, ისრაელსა და საბერძნეთში.

ჯავიდ სამადოვი დაქორწინებულია და ჰყავს ერთი ვაჟი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ოფიციალური საიტი
* Carrying the Torch for Music
* Javid Samadov Enters Stage Right
* Javid Samadov performed successfully in Israel დაარქივებული 2015-06-10 საიტზე Wayback Machine.
* Azerbaijani opera singer wins prestigious international competition დაარქივებული 2015-06-12 საიტზე Wayback Machine.
* Javid Samadov Operabase

სქოლიო
------

1. ↑  Muslim Magomayev -"Azerbaijan". Soloist Javid Samadov
2. ↑  International opera festival in Switzerland
3. ↑  VIII Gabala International Music Festival, Azerbaijan.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-08-24. ციტირების თარიღი: 2019-11-06.
**ციხესიმაგრე კარასუ** (აზერ. Qarasu qalası) — ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის შარურის რაიონის სოფელ გიუმიშლის მახლობლად მდებარე ჩვენს ერამდე II – I ათასწლეულების კუთვნილი ციხესიმაგრე, რომლის ფართობი შეადგენს 5 ჰექტარს.

ტერასებზე აგებული დიდებული კედლები ციხეს ორად ყოფს. ქვედა ტერასაზე მდებარე ნაწილის კედლები აგებულია დიდი ქვებისგან. შიდა ციხესიმაგრე (ნარინკალა) განლაგებულია მთაზე, 50 – 60 მეტრის მოშორებით. ნარინკალას კედლები მცირე ზომის ქვებისგან არის აგებული. ციხის შიგნით აღმოჩენილია გათლილი ქვისგან აგებული შენობის ნაშთები.

ციხესიმაგრე კარასუ მიეკუთვნება აზერბაიჯანის ძველ ციკლოპიურ შენობებს.ციხის შიგნით კლდეებს შორის ასევე აღმოაჩინეს რამდენიმე წყალსაცავი აუზი.

არქეოლოგიური გათხრებების დროს ციხის ტერიტორიიდან ამოიღეს სალესი ქვები, ობსიდიანსა და კაჟის ფირფიტები, თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს სამაჯურები და ადრეული რკინის ხანის კუთვნილი ისრის ბუნიკები, რაც არის დამახასიათებელი „შეღებილი ჭურჭლის" კულტურისთვის.

სქოლიო
------

1. ↑  "Naxçıvan abidələri ensiklopediyası", Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 257.
**ჯავანშირის სტატუეტი** (აზერ. Cavanşirin heykəli) — ბრინჯაოს სასაკმევლე.

აზერბაიჯანის ჩრდილოეთში (აგრეთვე თანამედროვე სამხრეთ დაღესტანში) ნაპოვნი ხელოვნების ნიმუშებს შორის (ბრინჯაოს ჭურჭელი, დოქები, საცეცხლურები), რომლებიც VI–VIII საუკუნეებს მიეკუთვნება, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ბრინჯაოს სასაკმევლე. წინა საუკუნის დასაწყისში ნახიჩევანში ჩარჩისგან ნაყიდი ანტიკვარული ნივთი ამჟამად ინახება სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის მუზეუმში. მეცნიერთა აზრით (კ. ვ. ტრევერი, ვ. ლ. ლუკონინი, გ. გოშგარლი და სხვ.), 35,6 სმ სიმაღლის ბრინჯაოს სასაკმევლე, რომელსაც აქვს მხედრის ფორმა, დამზადებულია ადგილობრივი ხელოსნის მიერ. ალბანეთის ისტორიის ერთ-ერთი პირველი მკვლევრის კ. ვ. ტრევერის ვარაუდით სტატუეტი წარმოადგენს ალბანური მბრძანებლის, ჯავანშირის გამოსახულებას. ასეთი ვარაუდი განპირებებულია ერთის მხრივ, სტატუეტში სასანიდური შაჰებისთვის დამახასიათებელი ელემენტების არსებობით, ხოლო მეორეს მხრივ, იმით, რომ მხედრის იკონოგრაფიული ხაზები შეესაბამება მოვსეს კალანკატვაცის მიერ ჯავანშირის შესახებ მოწოდებულ ინფორმაციას. აზერბაიჯანელი მეცნიერებები გ. მ. აჰმედოვი და ნ. ი. რზაიევი ადასტურებენ კ. ვ. ტრევერის ამ ვარაუდს. სტატუეტი წარმოადგენს მდიდრულ ტანსაცმელში გამოწყობილ ცხენოსანს, რომელიც დაგვირგვინებულია ალბანელების სიმბოლოდ ქცეული გვირგვინით სელენა-მთვარის გამოსახულებით. 

* სკულპტურის სადგამისკულპტურის სადგამი

სქოლიო
------

1. ↑  Оsmanov F.L. Qafqaz Albaniyasının maddi mədəniyyəti. Bakı, 1984.
2. ↑  „Vitrin 37". დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-07-03. ციტირების თარიღი: 2017-04-20.
**ივანე (კაკო) მარი** (დ. 2 დეკემბერი, 1902, დაბლაციხე, ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 17 სექტემბერი, 1990, თბილისი) — ქართველი მთამსვლელი და მთამსვლელობის ორგანიზატორი. სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1952). სამხედრო ალპინიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. კაკო მარი პროფესიით იყო ეკონომისტი, მეცნიერ-თანამშრომელი. ალიოშა ჯაფარიძის სახელობის საქართველოს ალპური კლუბის ერთ-ერთი დამაარსებელი (1936) და თავმჯდომარე (1940-43), საქართველოს სამთო-სამაშველო სამსახურის უფროსი, მთამსვლელობის უფროსი ინსტრუქტორი, საკვალიფიკაციო კომისიის თავმჯდომარე, საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების ვიცე-პრეზიდენტი, სსრკ გეოგრაფიული საზოგადოების საპატიო წევრი (1985). იყო ალპინისტურ კლუბ „წეის" დირექტორი (1938-39). მისი ხელმძღვანელობით განხორციელდა ასვლა მყინვარწვერზე ახალი, სამხრეთ-აღმოსავლეთი გზით (1932), ნამყვამ-წურუნგალა-აილამისა (1947) და შხელდა-უშბის (1950) ტრავერსები, სასიმაღლო-სპორტული ასვლები პამირში (1962) და სხვა. დაჯილდოებულია საქართველოს უმაღლესი საბჭოს საპატიო სიგელებით.

ლიტერატურა
----------

* ჯაფარიძე, ივანე. სპორტის დამსახურებული ოსტატები, გვ. 243, თბ. 2010.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კაკო მარი დაარქივებული 2019-04-23 საიტზე Wayback Machine.  — Mountains.ge

სქოლიო
------

1. ↑  К вершинам. Хроника советского альпинизма
2. ↑  კაკო მარი // საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო
3. ↑  Альпинисты Северной Столицы
კეფის ძვლის შიდა ზედაპირი
თავის ქალა (კეფის ძვალი-მარჯვნივ და ქვევით)
**კეფის ძვალი** (ლათ. os occipitale) — კენტი ძვალი ადამიანის თავის ქალაზე. ყალიბდება ხრტილოვან საფუძველზე (ქიცვის ზედა ნაწილის გარდა), მასში ჯერ კიდევ მუცლადყოფნის პერიოდში (VI-IX კვირა) წარმოიქმნება 6 გაძვალების წერტილი: თითო-თითო დიდი ხვრელსი წინ და გვერდებზე, სამი კი - უკან. ახალშობილთა კეფის ძვალს უკვე ოთხი განცალკევებული, ხრტილოვანი შეერთებით დაკავშირებული ნაწილი აქვს: ძირითადი, რომელიც დიდი ხვრელის წინაა, მის მოპირდაპირედ, უკან კეფის ქიცვი და მათ შორის ჩადგმული, წყვილი გვერდით ნაწილები. ოთხივე ნაწილის შეერთებით, მათ ცენტრში შეიქმნება მეტად მნიშვნელოვანი კეფის დიდი ხვრელი.

კეფის ძვლის გაძვალება
---------------------

კეფის ძვლის განცალკევებული ნაწილეების საბოლოო დაკავშირება ძვლოვანი ქსოვილით (გაძვალება) საკმაოდ ხანგრძლივი პროცესია და შემდეგი თანმიმდევრობით მიმდინარეობს: 4 წლის ასაკში ქიცვი შეუძვალდება გვერდით ნაწილებს, 6-10 წლის ასაკში ძირითადი ნაწილი საბოლოოდ უკავშირდება გვერდით ნაწილებს და დიდი ხვრელის ირგვლივ ამ დროისთვის უკვე ერთიანი, მტკიცე, დეფინიტურ ზომებს მიღწეული ძვლოვანი რგოლია, რომელიც ქალას ღრუს ხერხემლის არხთან აკავშირებს, კეფის ძვლის ზრდა ამის შემდეგაც გრძელდება მის ძირითად ნაწილსა და ძირითადი ძვლის სხეულს შორის ხრტილოვანი ჩანაფენის ხარჯზე.

აღწერა
------

ძირითადი ნაწილი ოთხკუთა ფორმის თხელი ძვლოვანი ღეროა, რომელიც წინიდან ბოლოვდება უსწორმასწორო ზედაპირით. მისი ზედა, ქალას ღრუსკენა ზედაპირი სადაა, ხოლო ქვედაზე აღინიშნება კარგად შესამჩნევი ხახის ბორცვი. გვერდითი ნაწილები კეფის ძვლის მეტად მნიშვნელოვანი უბნებია, ვინაიდან კეფის ცალკეული ნაწილების შეკავების გარდა (კონსოლიდაცია), მათი საშუალებით ხორციელდება ქალას შესახსრება ხერხემალთან (ატლანტთან), რისთვისაც მას ქვედა ზედაპირზე ოვალური მძლავრი სასახსრე როკები აქვს. როკების უკანა ბოლოები გადადის თანამოსახლე ფოსოში, რომლის ძირშიც როკის არხი იხსნება. როკები გარედან (ლატერალურად) მოისაზღვრება საუღლე ნაჭდევით, რომელიც შიგა საუღლე მორჩით ორადაა გაყოფილი და უკნიდან საუღლე მორჩით მთავრდება. სატვინე ზედაპირის მხრიდან გვერდითი ნაწილების ქიცვში გადასვლსი უბანი გამსხვილებულია და ქმნის საუღლე ბორცვს, რომლის უკან და ქვეშ არსებული ხვრელით იწყება ზემოაღნიშნული როკის არხი (ემისარული ვენისთვის). 

### კეფის ქიცვი

კეფის ძვლის უკანა ნაწილი აპკისებრი წარმოშობისაა და საკმაოდ ვრცელ, შიგნიდან შედრეკილ თხელ ფირფიტას, ქიცვს ქმნის. მისი შიგა (სატვინე) ზედაპირის ცენტრში ჯვარედინა მაღლობებია , რომლისგანაც ჰორიზონტალურად ორივე მხარეზე მიემართება განივი სინუსის ღარი, ხოლო ვერტიკალურად: ზევით, ზედა საგიტალური სინუსის ღარი, ქვევით - კეფის შიგნითა ქედი. ქიცვის გარეთა ზედაპირის ცენტრალური ნაწილი გასქელებულია და ქმნის ძვლოვანი კოჟიჟის მსგავს კეფის გარეთა შემაღლებას. ახალშობილის კეფის ქიცვს მომრგვალებული ფორმა აქვს, ასაკის მატებასთან ერთად, ყიფლიბანდის დახურვის შემდეგ იგი სამკუთხა ფორმას ღებულობს, რომლის მწვერვალი შეჭედილია თხემის ძვლებს შორის საგიტალური ნაკერის უკანა კიდესთან. კეფის ქიცვი სათანადო კიდეებით უკავშირდება თხემისა და საფეთქლის ძვლებს.

ლიტერატურა
----------

* *კაციტაძე ი.*, ადამიანის ანატომია, ტ. 1, გვ. 131–133, თბ. 2011.
**კალაბოსო** (ესპ. *Villa de Todos los Santos de Calabozo*) — ქალაქი ვენესუელაში, გუარიკოს შტატში. კოლონიურ პერიოდში ის კარაკასის პროვინციის დედაქალაქი იყო, ერთ დროს კი გუარიკოს შტატის. გარკვეულ პერიოდში იგი მირანდას შტატის ტეროტორიაზეც მდებარეობდა. 

ქალაქში განლაგებულია რომანულ-კათოლიკური კალაბოსოს არქისაეპისკოპოსო. 

კალაბოსო მდებარეობს ფართო ლიანოს (ვაკე) შუაგულში, მდინარე გუარიკოს მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 325 მეტრზე, კარაკასიდან 123 მილის დაშორებით. წვიმიან სეზონზე ვაკე ხშირად იტბორება. 

ქალაქის მიდამოებში მრავლადაა თერმული წყაროები. მოსახლეობა ძირითადად ჩაბმულია მსხვილფეხა რქოსანი საქონლის მოშენებაში. ქალაქი კარგად ნაგებია, ურთიერთგადამკვეთი ქუჩებითა და რამდენიმე ძველი, კოხტა ეკლესიით. მნიშვნელოვანია ქალაქის კომერციული როლი, რაც განპირობებულია მესაქონლეობის რეგიონის ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობით. 

მიჩნეულია, რომ იგი თავდაპირველად ინდიელთა ქალაქი იყო, რომელიც მოგვიანებით, 1730 წელს *კომპანია გიპუსკოანა დე კარაკასის* (*Compañía Guipuzcoana de Caracas*) ერთ-ერთი სავაჭრო სადგური გახდა. ვენესუელის სხვა ქალაქების მსგავსად, XIX საუკუნის განმავლობაში კალაბოსოც ნელა იზრდებოდა. 1820 ესპანელთა ძალები აქ დაამარცხეს რევოლუციონერებმა სიმონ ბოლივარისა და ხოსე ანტონიო პაესის მეთაურობით.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ვენესუელის ქალაქების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კალაბოსო — კათოლიკური ენციკლოპედია
**კაკაპო** (ლათ. Strigops habroptilus) — თუთიყუშების სახეობა. ეს არის დიდი ზომის ღამის თუთიყუში. იგი გავრცელებულია ახალ ზელანდიაში. კაკაპო დაფარულია წვრილი მწვანე–ყვითელი ბუმბულით, აქვს განსაკუთრებული სახის წრიული, მგრძნობიარე ფრთები, დიდი ნაცრისფერი ნისკარტი, ფართო ფეხები და შედარებით მოკლე სიგრძის კუდი. გარკვეული თვისებები კაკაპოს უნიკალურს ხდის მის ტიპში. იგი არის ერთადერთი უმძიმესი თუთიყუში, რომელსაც ფრენა არ შეუძლია. გამრავლებაში მონაწილეობს მხოლოდ მდედრი.

კაკაპო გადაშენების პირასაა. 2010 წლის თებერვლის მონაცემებით, მსოფლიოში სულ რაღაც 120 კაკაპო ცხოვრობდა. მათი უმრავლესობა მეცნიერებისათვის ცნობილი აღმოჩნდა. კაკაპოს და ნესტორის გვარი აღმოჩნდა იზოლირებული დანარჩენი თუთიყუშებისაგან დაახლოებით 82 მილიონი წლის წინ, როდესაც მაშინდელი ერთიანი კონტინენტი – გონდვანა – გაიყო. დაახლოებით 70 მილიონი წლის კაკაპო ისევ მოშორდა ნესტორის გვარის უძველეს წინაპარს. მაშინ მან ძუძუმწოვარი მტაცებლების გამო ფრენის უნარი დაკარგა.

პოლინეზიური და ევროპული კოლონიზაციის მიერ მტაცებლების ახალ–შემოღებული წელების გამო კაკაპოს სახის თუთიყუშები თითქმის მთლიანად გაწყდა. კონსერვაციის ძალისხმევით 1890-იან წლებში მათი აღდგენა დაიწყო, მაგრამ არც თუ ისე წარმატებული აღმოჩნდა, 1980 წელს ამოქმედებული კაკაპოს გადარჩენის გეგმის წყალობით კი 2009 წელს იანვარში გადარჩენილი კაკაპოს ორი მსხვერპლი სხვადასხვა კუნძულებზე ინახება, სადაც მაქსიმალური მონიტორინგია. მრავალ კუნძულზე ეკოლოგიური აღდგენისა და ეკოსისტემის შენარჩუნების ღონისძიებებს სწორედ კაკაპოსათვის ატარებენ.

კაკაპო, ისევე როგორც სხვა ახალ ზელანდიური ფრინველები, ისტორიულად მნიშვნელოვანი ფრინველი იყო. ახალი ზელანდიის მკვიდრ მოსახლეობას ეს თუთიყუში მრავალ ტრადიციულ ლეგენდებსა და ფოლკლორში ჰყავდა. მასზე ნადირობდნენ კიდეც. მისი ხორცი წარმოადგენდა კვების წყაროს, ხოლო მისი ფრთები გამოიყენებოდა მაღალი ღირებულების ტანსაცმლის დასამზადებლად.
**კალე ფეოდოსიშვილი** (ნამდვილი სახელი და გვარი: **კალისტრატე ივანეს ძე ვეკუა**; დ. 1905, ხობი, — გ. 30 მარტი, 1938, ქ. ვორკუტა, ახლანდ. კომის რესპუბლიკა, რუსეთის ფედერაცია) — ქართველი საბჭოთა პოეტი.

ლიტერატურულ ასპარეზზე გამოვიდა საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების იძულებითი დამყარების შემდეგ, 1920-იანი წლების დასაწყისში. მიეკუთვნებოდა „საქართველოს პროლეტარულ მწერალთა ასოციაციას". გამოირჩეოდა ბოლშევიკური რევოლუციის და საბჭოთა ხელისუფლების ფანატიკური ერთგულებით, თავს ესხმოდა ეროვნული პატრიოტიზმის გამოვლინებებს, ქართული ლიტერატურის კლასიკოსებს. მის თხზულებათა შორისაა ლექსი „ქალაქის ბაღში", რომელიც ცნობილი გახდა სტრიქონით: „მე მამას მოვკლავ, დავახრჩობ დედას, რევოლიუციამ თუ კი მიბრძანა!" (ჟურნალი „მერცხალი", 1926, №4). 1935 წელს „ტროცკისტული ორგანიზაციის" წევრობის ბრალდებით საქართველოდან გაასახლეს. 1937 წელის დეკემბერში დააპატიმრეს კომის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე და 1938 წლის მარტში დახვრიტეს.

ლიტერატურა
----------

* კვერენჩხილაძე რ. წამების გზა. წ. 1. – თბ. 1999. – გვ. 94.
* მიქაძე გ. ფსევდონიმების ლექსიკონი. – თბ. 1984. – გვ. 103, 118.
* მხატვრული ლიტერატურა ქართულ ბოლშევიკურ პრესაში. –თბ. 1979. – გვ. 281.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კალე ფეოდოსიშვილი. ფსევდონიმების ლექსიკონი (საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა).

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბენიტო ბუაჩიძე
* ფრიდონ ნაროუშვილი

სქოლიო
------

1. ↑  კულტურული მიმდინარეობები და მედიატექსტები: რეალიზმი, მოდერნიზმი პოსტმოდერნიზმი: რიდერი. ნემსაძე, ადა; შამილიშვილი, მანანა. თბილისი:: [გ.გ.], 2020. — გვ. 61.
2. ↑  Векуа (Феодосишвили) Калистрат Иванович, Книга памяти Республики Коми. Том 8, ч. 2, 1999.
**კალენიკე ქავთარაძე** (დ. 1888, შორაპანის მაზრა — გ. უცნობია) — ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ეროვნული საბჭოს წევრი და პედაგოგი.

ბიოგრაფია
---------

უმაღლესი განათლება რუსეთში მიიღო. ადრეული ასაკიდან შეუერთდა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის მენშევიკურ ფრთას. 1917 წელს, რუსეთის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, შედიოდა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ნაციონალისტურ ფრაქციაში. საგანმანათლებლო საქმის შესახებ აქვეყნებდა სტატიებს ფრაქციის გაზეთ "ალიონში". 1918 წელს ალიონის ფრაქციის სახელით შეყვანილ იქნა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ეროვნულ საბჭოში. იყო ეროვნული საბჭოს ალიონის ფრაქციის მდივანი. შედიოდა პარლამენტის განათლების, სამანდატო და საარჩევნო კომისიების შემადგენლობაში. 1919 წელს ალიონის ფრაქცია სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას სრულად შეუერთდა. 1919-1921 წლებში აგრძელებდა პედაგოგიურ საქმიანობას და მუშაობდა განათლების სამინისტროში.

ლიტერატურა
----------

* *ირემაძე ი.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 444.
**ისა ბექ გაჯიბეკოვის სახლი** — ბაქოს არქიტექტრურული ღირსშესანიშნაობა.

ისტორია
-------

სახლი აშენდა 1910—1912 წლებში ალექსანდრე II-ის სანაპიროზე. (ამ აგარაკზე ოდესღაც XX საუკუნის დასაწყისში ცხოვრობდა ბაქოს ერთ-ერთი უმსხვილესი ნავთოწარმოებლისა და მეცენატის ისა-ბექ გაჯინსკის მთელი ოჯახი: მისი მეუღლე ხეირანსა ხანუმი, ვაჟიშვილები სადიხ ბექი, ახმედ ბექი, ალი ბექი და ქალიშვილი ზიბეიდა ხანუმი. ოჯახის თავის კანტორა განლაგებული იყო სახლის პირველ სართულზე.

1918 წელს მარტში მიმდინარე მოვლენებლის შემდეგ სახლი სერიოზულად დაზიანდა. გაჯინსკის გარდაცვალებისა (1919) და აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, 1920 წელს ბაქოში აღმოსავლეთის ხალხთა პირველ ყრილობაზე, გაჯინსკი სახლის აღმოსავლელ ხალხთა სახლად გადარქმევა იქნა განხილული. საბჭოთა პერიოდში ამ სახლში ძირითადად ცხოვრობდნენ შუა რგოლის პარტიული მუშაკები, ასევე რამდენიმე მეცნიერ-მენავთობე. მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას, 1944 წლის ნოემბერში, ამ სახლში თეირანიდან მოსკოვისკენ მგზავრობისას შეჩერდა გენერალი შარლ დე გოლი. გენერალი ცხოვრობდა შენობის ზედა სართულზე, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სტუმრებისათვის განკუთვნილ აპორტამენტებში. ამ დროს შენობაში განლაგებული იყო აზერბაიჯანის ცკ კომპარტიის სტუმრების მისაღები სახლი.

მოგვიანებით ამ აპორტამენტებში სახლობდა ცნობილი მეცნიერ-ქიმიკოსის, აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტის იუსიფ მამედალიევის ოჯახი. მამედალიევმა ეს ბინა მიიღო ომისშემდგომ პერიოდში და თავისი სიცოცხლის ბოლომდე აქ ცხოვრობდა. დღეს გაჯინსკის სახლის ფასაზე დამაგრებულ მემორიალურ დაფაზე დატანებულია დე გოლისა და მამედალიევის სახელები, ხოლო თვითონ შენობაში განლაგებულია კომპანიის ოფისები, ფასადური ნაწილის მთელს პირველ სართულზე კი პრენდული მაღაზიებია განლაგებული.

შენობის სტრუქტურა
-----------------

შენობა სამოქალაქო ინჟინერის ივან ედელის (იოანე ვილგელმილის ძე ედელის) მიერ იქნა აშენებული. მას ამშვენებს სხვადასხვა სიმაღლის შვიდი ქიმი. შენობის არქიტექტურაში შერწყმულია რამდენიმე სტილი — გოტიკა, ბაროკო, თანამედროვე და ა.შ. კუთხის ფასადი მორთულია დეკორირებული კოშკით და ასირიულ სტილში შესრულებული მოზაიკური გამოსახულებებით.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
* 
*

სქოლიო
------

1. ↑  Ахундов 2010. sfn error: no target: CITEREFАхундов2010 (help)
2. ↑  Mirzəyeva 2013. sfn error: no target: CITEREFMirzəyeva2013 (help)
3. ↑  Первый съезд народов Востока в Баку. Стенографический отчёт. — Б. 1920. — С. 222.
კაფესი თოფქაფის სასახლეში
**კაფესი** (თურქ. Kafes, სიტყვასიტყვით **გალია**) — ჰარამხანის ნაწილი ოსმალურ სასახლეში, სადაც იმპერიის სულთნის ძმები და ტახტის მემკვიდრენი შინაპატიმრობაში და სასახლის მცველების მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდნენ. 

პირველად კაფესი სულთან აჰმედ I-ის ძმის, შეჰზადე მუსტაფასთვის გამოიყენეს. მანამდე არსებული ტრადიციით, როცა სულთანი ტახტზე ავიდოდა სიკვდილით უნდა დაესაჯა ძმები, რათა მის ტახტს საფრთხე არ დამუქრებოდა. სიკვდილით ისჯებოდნენ ჩვილი ბავშვებიც კი, მაგალითად, აჰმედ I-ის მამამ, მეჰმედ III-მ ტახტზე ასვლის შემდეგ 19 ძმა მოაკვლევინა. თავად აჰმედმა უარი განაცხადა ძმის სიკვდილით დასჯაზე, მბრძანებლისთვის ძმის ყოლა კი ტახტისთვის საფრთხეს შეიცავდა, ამიტომ მუსტაფა ჰარამხანაში გამოკეტეს და აქედან დაედო სათავე კაფესში გამოკეტვის ტრადიციას. კაფესის გაჩენამ აგრეთვე, შეცვალა ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც მბრძანებლის სიკვდილის შემდეგ ტახტზე მისი უფროსი ვაჟი უნდა ასულიყო. ახალი ტრადიციის მიხედვით კი ტახტზე ყველაზე უფროსი შეჰზადე ადიოდა. 1617 წელს აჰმედ I-ის სიკვდილის შემდეგ ტახტზე მუსტაფა I ავიდა, შეჰზადე ოსმანის ნაცვლად, რომელიც მხოლოდ 13 წლის იყო.

კაფესში გამოკეტილ შეჰზადეებს ეკრძალებოდათ განათლების მიღებაც კი და მათ განკარგულებაში მხოლოდ რამდენიმე მსახური იყო. იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე მათგანს ტახტი ხვდებოდა წილად, მათ წარმოდგენაც კი არ ჰქონდათ, იმპერია როგორ უნდა ემართათ, საერთოდ ვერ ერკვეოდნენ პოლიტიკაში. აგრეთვე, სულთნებში ხშირი იყო წლების განმავლობაში ერთ ოთახში ყოფნის შედეგად გამოწვეული ფსიქიკური აშლილობაც.

ლიტერატურა
----------

* Freely, John, *Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul* Viking 1999 ISBN 978-0670878390
**კალაჯუხის ციხე** — საფორტიფიკაციო ნაგებობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში — კოლაში, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე. ძეგლი მდებარეობს სოფელ კალეციკის (ყოფ. კალაჯუხი) სამხრეთით 1,27 კმ-ს დაშორებეთ. ციხე დგას იქ სადაც მტკვარს უერთდება ჩრდილოეთიდან ღრმა ხევი. მტკვრისა და ამ ხევის ნაპირი ქმნის ცხვირს სამკუთხედათ ამოყვანილს და მასზე არის გაშენებული ციხე. ცხვირის ნაწილი მტკვარსა და ხევსა შორის მოზღუდულია მაღალის ქეითკირის კედელით, რომელიც ნაშენია ვეებერთელა ქვებისაგან. სისქე კედლისა უდრის ერთ საჟენს და ზემოთ დაკბილულია. კედლებს ეკვრის ოთხი ნანევრად-მრგვალი და ორი ოთხკუთხედი მაღალი კოშკი. უკანასკნელს კოშკებს გვერდებიდან აქვს თითო კარი.

ჩრდილოეთ-სამხრეთის შესავალს ზემოდან დახურული ბანი აქვს, რომლის მუხის მთლიანი სქელი იატაკი დასვრეტილია, რომ წვიმის წყალი არ გაჩერებულიყო იატაკზე. ამ კოშკების გაგრძელებას შიგნით ციხისა შეადგენენ დახურული შენობანი, აგრეთვე სიმაგრენი, და სხვა სადგომები. მეორე პირი მტკვრისა აქ მოცულია ნაძვ-ფიჭვნარით სულ მთის მწვერვალამდის; ეს ტყე იწყება თურქაშენის დასავლეთით და მთები, რომელნიც აქედან მიემართებიან არსიანის ქედამდის. სულ ფიჭვნარით არის მოცული. სხვა ადგილები კოლას რაიონისა უტყეოა. მარჯვენა მხარეზე მიყოლილი მთები მტკვრისა ადგილ-ადგილ არის ტყიანი.

ლიტერატურა
----------

* *ექვთიმე თაყაიშვილი*, არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფელ ჩანგლში 1907 წელს — პარიზი, 1938. გვ. 15-16.
**კაუჩუკოვანი მცენარეები** — მცენარეები, რომლებიც თავის ამა თუ იმ ორგანოში წარმოქმნიან და შეიცავენ ნატურალურ კაუჩუკს. იმის მიხედვით, თუ რომელ ქსოვილში გროვდება კაუჩუკი, გამოყოფენ ლატექსურ (კაუჩუკი რძეწვენში — ლატექსშია), პარენქიმულ (ღერძული ორგანოების — ღეროსა და ფესვის პარენქიმიაში) და ქლორენქიმულ (ახალგაზრდა ყლორტებისა და და ფოთლების მწვანე ქსოვილებში) კაუჩუკოვან მცენარეებს. 

მათ შორის საწარმოო მნიშვნელობა აქვს ლატექსიან ხეებს, რომლებიც დიდი რაოდენობით შეიცავენ რძეწვენს, საიდანაც ადვილად შეიძლება კაუჩუკის გამოყოფა. ამ მხრივ ყველაზე მნიშვნელოვანია ბრაზილიური ჰევეა, რომელიც ბუნებრივი კაუჩუკის მსოფლიო წარმოების 95%-ს იძლევა, დანარჩენი 5% მიიღება სხვა ტროპიკული ლიტექსიანი მცენარეებისაგან - საპიუმის, მანიოკის (რძიანასებრთა ოჯახი), ფიკუსის, კასტილას (თუთისებრთა ოჯახი), ლანდოლფიას (ქენდირისებრთა ოჯახი) გვარებიდან. ლატექსიანი კაუჩუკოვანი მცენარეებია აგრეთვე კოგსაგიზი, ტაუსაგიზი, კრიომსაგიზი და სხვა, მაგრამ მათ ფესვებში კაუჩუკი მცირე რაოდენობითაა. პარენქიმულ კაუჩუკოვან მცენარეებს განეკუთვნება მექსიკური გვაიულა (რთულყვავილოვნებიდან). ქლორენქიმულ კაუჩუკოვან მცენარეებს საწარმოო მნიშვნელობა არა აქვთ.

ლიტერატურა
----------

* *Жуковский П. М.* Культурные растения и их сородичи, 2 изд. Л. 1964;
* *Franke G.* Nutzpflanzen der Tropen und Subtropen, Bd. 1, Lpz. 1967;

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 440.
კორომოტოს ღვთისმშობლის ხატი
კორომოტოს ღვთისმშობლის ქანდაკება გუანარეში
**კორომოტოს ღვთისმშობელი** (ესპ. *Nuestra Señora de Coromot*) — ღვთისმშობლის ცნობილი კათოლიკური ხატი. 1942 წელს გამოცხადდა ვენესუელის მფარველად. 

როდესაც 1591 წელს პორტუგესის შტატის დედაქალაქი გუანარე დაარსდა, რეგიონში მცხოვრები ადგილობრივი ინდიელები — კოსპესები ჩრდილოეთით, ჯუნგლებში გაიქცენენ. ამავე დროს კათოლიკურმა ეკლესეიამ მათი ქრისტიანობაზე მოქცევა დაიწყო, რასაც წინააღმდეგობა მოჰყვა. არსებობს გადმოცემა, რომ ადგილობრივ ტომთა ბელადს ღვთისმშობელი ორჯერ გამოეცხადა, პირველად 1651 წელს, მდინარის ხეობაში და მოუწოდა მონათლულიყო, მეორედ კი 1652 წლის 8 სექტემბერს მის ქოხში, როდესაც ის კვლავ უარს ამბობდა მონათვლაზე. მან ღვთისმშობლის აჩრდილის შეპყრობა სცადა, თუმცა ის გაუჩინარდა და იმ ადგილას პატარა ნახატი დატოვა.

1942 წლის 1 მაისს, ვენესუელის ეპარქიამ ხატი ქვეყნის მფარველად გამოაცხადა, რაც 1944 წლის 7 ოქტომბერს რომის პაპმა პიუს XII-მ დაადასტურა. შემდეგში, გუანარეში ვიზიტისას პაპმა იოანე პავლე II-მ ხატის სამლოცველო გვირგვინით შეამკო, პაპმა ბენედიქტე XVI-მ კი კორომოტოს ღვთისმშობლის სალოცავი მცირე ბაზილიკის რანგში აიყვანა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კორომოტოს ღვთისმშობლის ოფიციალური ვებ-გვერდი დაარქივებული 2009-09-13 საიტზე Wayback Machine.
* VENEZUELA VIRTUAL mipunto.com დაარქივებული 2010-07-07 საიტზე Wayback Machine.
* Venezuela Tuya

სქოლიო
------

1. ↑  De La Torre, Miguel (2009). *Hispanic American Religious Cultures*.  ABC-CLIO,   გვ. 575. ISBN 978-1-59884-139-8.
2. ↑  Davidson, Linda Kay (2002). *Pilgrimage: From the Ganges to Graceland, An Encyclopedia*.  ABC-CLIO,   გვ. 214. ISBN 978-1-57607-543-2.
3. ↑  De La Torre, Miguel (2009). *Hispanic American Religious Cultures*.  ABC-CLIO,   გვ. 575. ISBN 978-1-59884-139-8.
4. ↑  Nichols, Elizabeth Gackstetter; Kimberly J. Morse (2010). *Venezuela*.  978-1598845693,   გვ. 175.
**ისააკ ალიხანიანი** (დ. 26 იანვარი, 1876, დუშეთი — გ. 15 მარტი, 1946, თბილისი) — სომეხი მსახიობი. სომხეთის (1923) და საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1941).

ბიოგრაფია
---------

1896 წელს დაამთავრა ნერსესის სომხური სასულიერო სემინარია თბილისში.

სასცენო მოღვაწეობა დაიწყო 1897 წელს. იყო ბაქოს (1897–1903, 1907–1909), თბილისის (1903–1906, 1910–1921), დონის როსტოვის (1906–1907) დასების მსახიობი, რეჟისორი, ხელმძღვანელი. იგი იყო 1921 წელს სომხეთში, ერევანში პირველი სახელმწიფო თეატრის (ამჟამად გ. სუნდუკიანის სახელობის) შექმნის ერთ–ერთი ორგანიზატორი. 1922 წლიდან დაბრუნდა თბილისის სომხურ თეატრში, სადაც განასახიერა როლები: ხლესტაკოვი (ნ. გოგოლის „რევიზორი"), ოსვალდი (ჰ. იბსენის „მოჩვენებანი"), არსენა (შანშიაშვილის „არსენა"), პეპო (გ. სუნდუკიანის „პეპო"), სეირანი (ა. შირვანზადეს „ნამუსი"), ერეკლე (ა. სუმბათაშვილის „ღალატი"), ბერსენიევი (ბ. ლავრენიევის „რღვევა") და სხვ.

ისააკ ალიხანიანის სახელს ატარებს ქუჩა თბილისის ერთ-ერთი უბნის (ავლაბარი) სომხურ კვარტალში.

ჯილდოები და აღიარება
--------------------

* 1923 — სომხეთის სახალხო არტისტი
* 1941 — საქართველოს სახალხო არტისტი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ისააკ ალიხანიანი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  „დურუჯი". 1 დეკემბერი. 2018. №9 (127) გვ. 11
**კორომხეთის საწნახელი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა სანაპიროზე, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელ კორომხეთში. 

ეს ტერიტორია წარმოადგენს მცირე ზომის მოვაკებას, სადაც უზარმაზარი კლდის ერთიანი მონოლითია. საწნახელი სწორედ ამ კლდოვანი ქანის უკიდურეს სამხრეთ მონაკვეთშია გამართული და დამხრობილია აღმოსავლეთ­-დასავლეთის ხაზზე. იგი შედგება ორი ნაწილისაგან — ­აბაზანისა და ისარნისაგან. აბაზანის შიდა ზომებია: სიგრძე­ 2,60 მ, სიგანე თავთან­ — 87 სმ, ბოლოში ­სადინარის მხარეს­ 93 სმ; სიღრმე უკანა კედლიდან ძირამდე ­81 სმ, შუა მონაკვეთში ­83 სმ, ბოლოს სადინართან­82 სმ. საწნახელის წინა კედელი დღეისათვის თითქმის მთელ სიგრძეზე მორღვეულია. საწური ხვრელი წრიული ფორმისაა. იგი 20 სმ სიგრძისაა. ისარნაც აღმოსავლეთის მხარეს დაზიანებულია. იგი თითქმის წრიული ფორმისაა. მისი დიამეტრი ­58 სმ­-ია, სიღრმე სადინარი ხვრელის მხარეს­ 56 სმ, აღმოსავლეთით შემორჩენილი სიღრმე­ 22 სმ­-ია. საწნახელის უკანა კედლის დასავლეთ მონაკვეთში ძირიდან 70 სმ-­ზე დატანილია ჭაჭის საწურის ხის ძელის თავისათვის განკუთვნილი ოთხკუთხა ფორმის (სიღრმე 12 სმ) ფოსო. აბაზანის თავში, დასავლეთის მხარეს, საწნახელის კვეთისას დაუტოვებიათ 45 სმ-ის ფართის ბალიში. იგი საწნახელის ძირიდან 23 სმ­-ზეა შემაღლებული.

ლიტერატურა
----------

* კახიძე ა. მამულაძე შ. აჭარის არქეოლოგიური ძეგლები, თბ. 2016, გვ. 116-117

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 11835
**კონსტანტინე (კოლია) ნიკოლოზის ძე იშხნელი** (დ. 1 აგვისტო, 1891, სოფ. არადეთი, ახლანდ. ქარელის მუნიციპალიტეტი, — გ. 13 აგვისტო, 1937) — ქართველი სამხედრო პირი, პოდპოლკოვნიკი.

წარმომავლობით იყო თბილისის გუბერნიის აზნაურთა ოჯახიდან. დაამთავრა სუმის კადეტთა კორპუსი (1910), შემდეგ მიხეილის საარტილერიო სასწავლებელი. 1913 წლიდან კავკასიის 1-ლი მსროლელი საარტილერიო დივიზიონის პოდპორუჩიკი. ამავე შენაერთის შემადგენლობაში მონაწილეობდა I მსოფლიო ომში (1914-1918). დაჯილდოებული იყო წმ. სტანისლავის II (1915) და წმ. ანას III (1915) და IV (1916) ხარისხის ორდენებით. ჰქონდა პორუჩიკის (1915), შტაბს-კაპიტნის (1916), კაპიტნის (1917) წოდებები. 1918-1921 წლებში მსახურობდა საქართველოს რესპუბლიკის არმიაში პოდპოლკოვნიკის ჩინით, შემდეგ ქართულ წითელ არმიაში (დივიზიონის მეთაურის თანაშემწე). მონაწილეობდა 1922-1924 წლების ანტისაბჭოთა წინააღმდეგობის მოძრაობაში. შემდეგ მუშაობდა სამხედრო საქმის პედაგოგად თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 1937 წელს დააპატიმრეს „კონტრრევოლუციური" საქმიანობის ბრალდებით და დახვრიტეს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იშხნელი კონსტანტინე ნიკოლოზის ძე. სტალინური სიები საქართველოდან [ელექტრონული მონაცემთა ბაზა] / ჰაინრიჰ ბიოლის ფონდი სამხრეთ კავკასიაში, ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, საერთაშორისო საზოგადოება „მემორიალი", საქართველოში შვეიცარიის საელჩო. - 2013.
* Ишхнели Константин. «Памяти героев Великой войны 1914–1918».
**წმინდა მოწამე ცხრა კოლაელი ყრმა** — ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანები (გუარამ, ადარნასე, ბაქარ, ვაჩე, ბარძიმ, დაჩი, ჯუანშერ, რამაზ და ფარსმანი), ხსენების დღე არის ძველი სტილით 22 თებერვალი, ახალი სტილით - 6 მარტი. წმინდანები VI საუკუნეში აღესრულნენ მოწამეობრივად. ისინი მდინარე მტკვრის სათავეში საკუთარ მშობელთა მიერ იქნენ ჩაქოლილნი ქრისტეს აღსარებისთვის.

სოფელი კოლა მდინარე მტკვრის სათავეში მდებარეობდა. აქ გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ ქრისტიანები და წარმართები. უმეტესობა კერპთაყვანისმცემელი იყო.

ქრისტიანთა და წარმართთა ბავშვები მთელი დღეების განმავლობაში ერთად თამაშობდნენ. საღამოობით, როდესაც სოფლის ეკლესიაში მწუხრის ზარებს დარეკავდნენ, ქრისტიანი ბავშვები თამაშს თავს ანებებდნენ და ტაძარში მიდიოდნენ სალოცავად. ქრისტიან ბავშვებთან ერთად წარმართი ყრმები ეკლესიამდე მიუყვებოდნენ მათ თანატოლებს, მაგრამ ტაძარში ვერ შედიოდნენ. „თქუენ შვილნი ხართ მეკერპეთანი და არა ჯერ არს შემოსლვაჲ თქუენი სახლსა ღმრთისასა" ეუბნებოდნენ მათ.

ყრმები თანდათან უფრო და უფრო ინტერესდებოდნენ ქრისტიანული მოძღვრებით; და ბოლოს გადაწყვიტეს ქრისტიანებს შეერთებოდნენ. „უკუეთუ გნებავს შემოსლვად ჩუენ თანა ეკლესიად, გრწმენინ უფალი ჩუენი იესუ ქრისტე და ნათელ-იღეთ სახელისა მიმართ მისისა და ეზიარენით საიდუმლოთა მისთა და შეგუერთენით ქრისტეანეთა" აუხსნეს ყრმებს მეგობრებმა.

ყრმებმა სიხარულით აღუთქვეს ქრისტიანებს, რომ მოინათლებოდნენ. კოლაელი ქრისტიანები სოფლის მღვდელთან მივიდნენ და აუწყეს ყრმათა სურვილი. იგი არ შეუშინდა წარმართთაგან მოსალოდნელ რისხვას და ზამთრის სუსხიან ღამეს ბავშვები მდინარეზე წაიყვანა მოსანათლად. ხუცესმა გაყინულ მდინარეში ჩაიყვანა ბავშვები და ნათელსცა მათ. ნათლობის დროს მოხდა სასწაული: წყალი გათბა და ყრმებმა ნათლის ანგელოზები იხილეს. ანგელოზთაგან განმტკიცებულმა ბავშვებმა აღარ ისურვეს წარმართ მშობლებთან დაბრუნება და ქრისტიანებთან დარჩნენ. მალე მშობლებმა გაიგეს შვილების ნათლისღების ამბავი, ძალით გამოიყვანეს ისინი ეკლესიიდან და ცემა-ტყეპითა და ლანძღვა-გინებით მიიყვანეს სახლში.

ბავშვებმა საოცარი მოთმინებით აიტანეს ყოველგვარი შეურაცხყოფა და ტანჯვა-წამება, შვიდი დღე-ღამე მშიერ-მწყურვალნი მუდამ ერთსა და იმავეს იმეორებდნენ: „ჩვენ ქრისტიანენი ვართ და არა ჯერ-არს, ვითარმცა ვჭამეთ და ვსუთ ნაგები კერპთა". ვერც მოფერებამ, ვერც სხვა სიკეთეთა აღთქმამ ვერ მოხიბლა ქრისტეშემოსილი ყრმები. „ჩუენ ქრისტიანენი ვართ და არარაჲ გჳჴმს თქუენგან, არამედ განგჳტევენით და წარვიდეთ ქრისტეანეთა თანა", - ითხოვდნენ ისინი.

შვილების სიჯიუტით განრისხებული მშობლები მთავართან მივიდნენ და ყოველივე აუწყეს. მთავარმა მათ უთხრა: „შვილნი თქუენნი არიან, ჴელმწიფებაჲ გაქუს, უყავთ, რაჲცა გნებავს". წარმართებმა მთავრისგან ბავშვების ქვით ჩაქოლვის ნებართვა ითხოვეს, მდინარის სათავესთან, იქ, სადაც ყრმებმა ნათელიღეს, დიდი ორმო ამოთხარეს და ბავშვები შიგ ჩაყარეს. „ჩუენ ქრისტეანენი ვართ და მისთჳსცა მოვსწყდებით და მოვკუდებით, რომლისა მიმართ ნათელ-ვიღეთ", - ეს იყო ყრმათა უკანასკნელი სიტყვები. უსჯულო მშობლებმა პირველებმა აიღეს ქვები, შემდეგ თავმოყრილმა ბრბომაც მიჰბაძა მათ და მალე ორმო ქვებით ამოავსეს. წარმართებმა სიკვდილის პირას მიიყვანეს სოფლის ხუცესიც, გაძარცვეს და ნაძარცვი თვითონ დაინაწილეს.

ეს ამბავი მოხდა სამხრეთ საქართველოში, ისტორიულ ტაოში.

ლიტერატურა
----------

* „ქართველ წმიდანთა ცხოვრებანი" თბილისი, 2004 წ.
**კონსტანტინე ალექსანდრეს ძე კრილოვი** (რუს. Константин Александрович Крылов; დ. 26 მაისი, 1860, ვილნას გუბერნია, — გ. 30 მარტი, 1930, ქ. ნოვი-სადი, სერბეთი) — რუსეთის იმპერიის არმიის ინფანტერიის გენერალი (1917).

სამხედრო სამსახურში იყო 1879 წლიდან. დაამთავრა ნიკოლოზის სახელობის გენერალური შტაბის აკადემია (1887). 1898 მიიღო პოლკოვნიკის წოდება. 1904-1906 წლებში მეთაურობდა ხერსონის 130-ე ქვეით პოლკს. კრილოვი იყო დასავლეთ საქართველოში რევოლუციური გამოსვლების და გურიის რესპუბლიკის სასტიკი ჩახშობის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1906 წელს მიიღო გენერალ-მაიორის, 1912 წელს — გენერალ-ლეიტენანტის ჩინი. იყო კიევის სამხედრო სასწავლებლის უფროსი (1906-1914), 35-ე ქვეითი დივიზიის მეთაური (1914), 33-ე საარმიო კორპუსის სარდალი (1915-1917). რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს ირიცხებოდა „სამხრეთ რუსეთის შეიარაღებულ ძალებში". ბოლშევიკების გამარჯვების შემდეგ ემიგრაციაში იყო იუგოსლავიაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Крылов, Константин Александрович. // Проект «Русская армия в Великой войне».

ლიტერატურა
----------

* Шанин, Теодор. Революция как момент истины. Россия 1905-1907 гг. - 1917-1922 гг.. — М. : Весь Мир, 1997. — 560 p. — ISBN 5-777-0039-X.
**ციხისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისუბნიდან სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კილომეტრზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (8,4 x 5,2 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. გარეთა კუთხეებისა და კონსტრუქციული ნაწილების წყობაში გამოყენებულია შირიმისა და ქვიშაქვის დამუშავებული ქვები. ძლიერ დაზიანებულია. ჩამონგრეულია კამაროვანი გადახურვა და კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი შიგნით თაღოვანია, გარედან არქიტრავით (ჩამოვარდნილია) ყოფილა გადახურული. ქვაზე ლილვით შემოფარგლული თანაბარი სიდიდის ორი წრეა, რომლებშიც დაბალი რელიეფით თითო ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხევლის კონქს ნახევარწრიული ფორმის თაღი აქვს. დარბაზის გრძივ კედლებზე სხვადასხვა სიგანის ორ-ორი პილასტრია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობოდა. კედლების დაზიანების გამო სარკმლების კვალი აღარ ჩანს. გარედან ეკლესიის შემორჩენილი კედლები სადაა.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 344-345.
**კონსტანტინე გიორგის ძე მარკოზაშვილი** (? — გ. 26 ივნისი, 1921, თბილისი) — ქართველი სამხედრო პირი, რუსეთის სამოქალაქო ომის (1918-1923) მონაწილე.

1918 წლიდან შეუერთდა რუსეთის წითელ არმიას. აქტიურად მონაწილეობდა ბრძოლებში უკრაინის სამხრეთში და ყირიმში; მეთაურობდა ყირიმის 1-ლი საბჭოთა დივიზიის კავალერიის პოლკს, შემდეგ ბრიგადას. 1920 წლის მაისში, როდესაც საბჭოთა რუსეთის ხელისუფლება დამოუკიდებელი საქართველოს წინააღმდეგ ბრძოლას ე. წ. აზერბაიჯანის და ოსეთის ფრონტებზე ახორციელებდა, მარკოზაშვილი გაიგზავნა ვლადიკავკაზში წითელი არმიის კავკასიის მე-2 საკავალერიო დივიზიის მეთაურად. დივიზია ჩამოყალიბების პროცესში იყო და საბჭოთა ხელისუფლების გეგმით მასში ეთნიკურად ქართველი მებრძოლების რეკრუტირება უნდა მოეხდინა. 1920 წლის ივნისში საბჭოთა სარდლობამ მარკოზაშვილს ბრალად დასდო, რომ ის ადგილობრივი ქართველების გავლენის ქვეშ მოექცა და დივიზიის საქართველოს წინააღმდეგ გაგზავნის შემთხვევაში, მას საქართველოს მხარეზე გადასვლა ჰქონდა განზრახული. სასწავლო შეკრებაზე გაყვანილი ქართველი წითელარმიელები განაიარაღეს, ხოლო მარკოზაშვილი დააპატიმრეს. მოსკოვში ეტაპირებისას, სადგურ ბესლანში, გაქცევა მოახერხა და თავი საქართველოს შეაფარა. მსახურობდა საქართველოს სახალხო გვარდიის ცხენოსან დივიზიაში და მონაწილეობდა ბრძოლებში საქართველოში შემოჭრილი საბჭოთა არმიის წინააღმდეგ 1921 წელს. იმავე წლის ივნისში საბჭოთა საგანგებო კომისიამ დააპატიმრა და ღალატის ბრალდებით დახვრიტა.

სქოლიო
------

1. ↑  ხვადაგიანი დავით, კავკაველი: საიდუმლო ომი დარიალის კართან, „რესპუბლიკა 100", 2021 (შენიშვნა: სტატიაში მარკოზაშვილი შეცდომით იხსენიება ნიკოლოზის სახელით).
2. ↑  გაზ. „თავისუფალი საქართველო", №5, – 10 აგვისტო, 1921, – გვ. 7-8 (შენიშვნა: სტატიაში მარკოზაშვილი შეცდომით იხსენიება პეტრეს სახელით).
3. ↑   გაზ. „კომუნისტი", №95, – 29 ივნისი, 1921. – გვ. 2.
ქარჩოხის ხევის ხევისთავის შტანდარტი ვლადიმერ ღუნაშვილის მიხედვით
**ცხრაძმისხევი**, *ცხრაზმისხევი* — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში მდ. ქსნის ხეობის ზემო წელზე. შუა საუკუნეებში - ადმინისტრაციული ერთეული. თავსდება ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტის ლარგვისის თემის საკრებულოსა და მიმდებარე ტერიტორიაზე. სახელწოდება მოდის ცხრა საძმოსაგან (თემისაგან): დადიანეთი, ზოდეხი, თოხთა, მახიარეთი, დაბაკნეთი, უკანამხარი, უკანუბანი, წინუბანი (მარტიანი), ჩიტიანი, ყველდაბა. 

ცხრაძმისხევი დასახლებულია ბრინჯაოს ხანიდან, ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში — მჭიდროდ. VII-IX საუკუნეებში ადმინისტრაციულად ქსნისხევს ექვემდებარებოდა. X საუკუნეში გაძლიერდა და გაფართოვდა - ქსნის ხეობის ზემოწელის (საკუთრივ ცხრაძმისხევი, ქარჩოხი, ჟამური, ჭურთა) გარდა მოიცავდა მდინარეების: ლეხურას, მეჯუდასა და პატარა ლიახვის ზემოთს; გაფართოვდა იგი სამხრეთითაც (რის გამოხატულებადაც მიჩნეულია ცხრაძმისხევის ცენტრის ლარგვისიდან ქვენიფნევს გადმოტანა). XIII საუკუნის II ნახევრიდან ცხრაძმისხევს მართავს ერისთავი, რომელიც ადრინდელი ფეოდალური ხანის ხევისუფლის პოლიტიკური სტატუსის გამგრძელებელია. შემდგომში ცხრაძმისხევის საერისთავო ქსნის საერისთავოს შეერწყა.

ცხრაძმისხევში შემორჩენილია საუბნო და სათემო სალოცავები, საფორტიფიკაციო ნაგებობები.

ლიტერატურა
----------

* *გვასალია ჯ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 258.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები |
| --- |
|  |
| 
* არტაანი
* **აფხაზეთი**
* **აჭარა**
* ბაზალეთი
* ბაიდარი
* ბამბაკი
* ბასიანი
* ბორჩალო
* გაგი
* გარდაბანი
* გარეკახეთი
* გაღმამხარი (კახეთი)
* გაღმამხარი (ქართლი)
* გაჩიანი
* გუდამაყარი
* **გურია**
* გუჯარეთი
* **დვალეთი**
* დიღმისხევი
* დმანისხევი
* ეგრისი
* ელისენი
* ერუშეთი
* ერწო
* **ერწო-თიანეთი**
* ვაკე
* ზემო აჭარა
* ზემო იმერეთი
* ზემო ქართლი
* ზენა სოფელი
* ზურტაკეტი
* თაკვერი
* თორთომი
* **თორი**
* **თრიალეთი**
* **თუშეთი**
* **იმერეთი**
* კაკი
* კამბეჩოვანი
* კანგარი
* **კახეთი**
* კლარჯეთი
* კოლა
* კოლბოფორი
* კუდარო
* კუხეთი
* **ლაზეთი**
* ლაზიკა
* **ლეჩხუმი**
* მაღრანდვალეთი
* მაჭახელი
* მესხეთი
* **მთიულეთი**
* მუხრანი
* მუხურისი
* ნიგალი
* ოდიში
* ოკრიბა
* პალაკაციო
* პარხალი
* **რაჭა**
* საარიშიანო
* საინგილო
* **სამეგრელო**
* სამურზაყანო
* **სამცხე**
* სანიგეთი
* საჩინო
* საჯავახო
* **სვანეთი**
* სპერი
* სურები
* **ტაო**
* ტაშირი
* ფოსო
* ფოცხოვი
* **ფშავი**
* ფხოვი
* ქართლი
* **ქვემო ქართლი**
* ქიზიყი
* ქსნისხევი
* ყაზახი
* შავშეთი
* **შიდა ქართლი**
* ცხავატი
* ცხრაძმისხევი
* წანარეთი
* წებელდა
* წილკანი
* წოფოფორი
* წუქეთი
* ჭართალი
* ხადა
* ხანდო
* **ხევი**
* **ხევსურეთი**
* ხერკი
* ხორტევანი
* ხორძენე
* ხუნანი
* **ჯავახეთი**
* ჯიქეთი
* ჰერეთი
 |

 |