**გრეტა ჰერმანი** ( გერმ. Grete Hermann (დ. 2 მარტი, 1901, ბრემენი - გ. 15 აპრილი, 1984, ბრემენი) — გერმანელი მათემატიკოსი და ფილოსოფოსი. ცნობილია თავისი მოღვაწეობით მათემატიკის, ფიზიკის, ფილოსოფიის და განათლების სფეროებში. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ადრეული ფილოსოფიური ნაშრომები კვანტური მექანიკის საფუძვლებზე და ფონ ნეუმანის თეორემის უარყოფა ფარული პარამეტრების არარსებობის შესახებ ანუ დეტერმინისტული თეორიის, რომელიც შეესაბამება კვანტური მექანიკის სტატისტიკურ პროგნოზებს.

მათემატიკური ნაშრომები
----------------------

გრეტა ჰერმანი სწავლობდა მათემატიკას გეტინგენის უნივერსიტეტში ემი ნოეთერის ხელმძღვანელობით. 1926 წელს მან დაასრულა სადოქტორო დისერტაცია (გერმ.  *Die Frage der endlich vielen Schritte in der Theorie der Polynomideale* ), რომელიც გამოქვეყნდა გერმანულ მათემატიკურ ჟურნალში Mathematische Annalen და გახდა ერთ-ერთი მთავარი ნაშრომი კომპიუტერული ალგებრის საფუძვლებისთვის. ჰერმანმა აღწერა ზოგადი ალგებრის ამოცანების ამოხსნის ალგორითმები, მათ შორის, პოლინომიური რგოლის ელემენტის მოცემული იდეალისადმი კუთვნილების საკითხი და შეაფასა ამ ალგორითმების სირთულე. ჰერმანის იდეალის პირველადი დაშლის (ლასკერ-ნეკერის თეორია) ალგორითმი დღესაც გამოიყენება.

ნელსონის თანაშემწე
------------------

1925 წლიდან 1927 წლამდე ჰერმანი მუშაობდა ლეონარდ ნელსონის თანაშემწედ. მათ მინა შლეხტთან ერთად ნელსონის გარდაცვალების შემდგომ ერთობლივად გამოაქვეყნეს ნაშრომი გერმ.  *System der philosophischen Ethik und Pädagogik.*

კვანტური მექანიკა
-----------------

თავის ფილოსოფიურ ნაშრომებში ჰერმანი განსაკუთრებით დაინტერესებული იყო ფიზიკის საფუძვლებით. 1934 წელს იგი გადავიდა ლაიფციგში "მიზეზობრიობის ნეოკანტიანის კონცეფციისა და თანამედროვე კვანტური მექანიკის შეჯერების აუცილებლობის გამო". ლაიფციგში მიმდინარეობდა აზრთა ინტენსიური გაცვლა-გამოცვლა აღნიშნულ თემაზე ჰერმანს, ვაიცსაკერსა და ჰაიზენბერგს შორის. იმდროინდელ ნაშრომებში ჰერმანმა განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო განსხვავებას პროგნოზირებადობასა და მიზეზობრიობას შორის. მოგვიანებით მან გამოაქვეყნა კვანტური მექანიკის საფუძვლები ბუნების ფილოსოფიაში, რომელსაც ჰაიზენბერგმა უწოდა "ახალი კვანტური მექანიკის ერთ-ერთი საუკეთესო ადრეული ფილოსოფიური კვლევა".

1935 წელს ჰერმანმა გამოაქვეყნა ნაშრომი, სადაც მიუთითებდა ჯონ ფონ ნოიმანის მტკიცებულებაში არსებულ აშკარა შეცდომაზე, რომელშიც ავტორი ცდილობდა დაემტკიცებინა კვანტური მექანიკისთვის ფარული პარამეტრის თეორიის შეუძლებლობა. ეს ნაშრომი დიდი ხნის განმავლობაში შეუმჩნეველი დარჩა ფიზიკოსებისთვის: მტკიცებულებაში არსებული შეცდომა ხელახლა აღმოაჩინა ჯონ ბელმა 1966 წელს, ხოლო ჰერმანის პრიორიტეტზე მიუთითა მაქს ჯამერმა 1974 წელს. ზოგიერთი ამტკიცებს, რომ ჰერმანის კრიტიკა რომ არ დარჩენილიყო უცნობი ამ ათწლეულების განმავლობაში, ის დიდ გავლენას მოახდენდა კვანტური მექანიკის განვითარებაზე; კერძოდ, ის ეჭვქვეშ დააყენებდა კვანტური მექანიკის კოპენჰაგენის ინტერპრეტაციის ( ამ ინტერპრეტაციის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტია ის, რომ შროდინგერის განტოლება წარმოადგენს კონკრეტულ შედეგზე დაკვირვების ალბათობას ექსპერიმენტის შესრულებისას) მიღებას.

პოლიტიკური აქტივობა, ემიგრაცია და გვიანდელი წლები
-------------------------------------------------

როდესაც გერმანიის ხელისუფლებასი ადოლფ ჰიტლერი მოვიდა, ჰერმანმა მონაწილეობა მიიღო ნაცისტების წინააღმდეგ იატაკქვეშა მოძრაობაში. ის იყო გერმ.  Internationaler Sozialistischer Kampfbund (ISK) - ის წევრი.

1936 წელს გრეტა ჰერმანი ემიგრაციაში წავიდა დანიაში, შემდეგ კი საფრანგეთსა და დიდ ბრიტანეთში. 1945 წელს ომის დასრულების შემდეგ მან შეძლო ფიზიკისა და მათემატიკის ინტერესების პოლიტიკურ ფილოსოფიასთან შეთავსება. იგი კვლავ შეუერთდა სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას (SPD), დაბრუნდა ქვეყანაში 1946 წელს, რომელიც 1949 წლიდან გახდა გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა (დასავლეთ გერმანია). 1947 წლიდან დაწყებული, გრეტა იყო ერთ-ერთი მათგანი, ვინც ფარულად შეიტანა წვლილი ბად გოდესბერგის პროგრამაში. პროგრამა მომზადდა მისი დიდი ხნის თანამებრძოლის ISK (სოციალისტური ბრძოლის საერთაშორისო ლიგა) - დან უილი ეიხლერის ხელმძღვანელობით და გამოქვეყნდა 1959 წელს. მან უზრუნველყო დეტალური მოდერნიზაციის პლატფორმა, რომელმაც პარტია მთავრობაში მოიყვანა 1960-იან წლებში. გრეტა ჰერმანმა დაიკავა ბრემენის განათლების უნივერსიტეტის ფილოსოფიისა და ფიზიკის პროფესორის ადგილი. 1961 წლიდან 1978 წლამდე ის ხელმძღვანელობდა ფილოსოფიისა და პოლიტიკის აკადემიას, ორგანიზაციას, რომელიც დაარსდა ნელსონის მიერ 1922 წელს.

სქოლიო
------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. ↑  FemBio database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
3. ↑  V. F. Lenzen: *Die Bedeutung der Modernen Physik für die Theorie der Erkenntnis. Drei mit dem Richard Avenarius-Preis ausgezeichnete Arbeiten von Dr. Grete Hermann, Dr. E. May, Dr. Th. Vogel*, In A. P. Ushenko (ed.): *The Philo*
4. ↑  *Lee Smolin Public Lecture Special: Einstein's Unfinished Revolution*, event occurs at 1:11:31, retrieved 12 November 2023
5. ↑  Crull, Elise; Bacciagaluppi, Guido (2021). "Translation of: W. Heisenberg, "Ist eine deterministische Ergänzung der Quantenmechanik möglich?". *The Einstein Paradox: The Debate on Nonlocality and Incompleteness in 1935*. Cambridge University Press. PhilSci:8590.
6. ↑  Grete Henry-Hermann, Friedrich Ebert Foundation, downloaded 22 January 2012
7. ↑  Philosophisch-Politische Akademie (in German language), downloaded 22 January 2012 (გერმ.)