**მონღოლთა სომხეთი**, ან **ილხანთა სომხეთი *—*** აღნიშნავს პერიოდს, როდესაც სომხეთი (საქართველოს სამეფოსთან გაერთიანების დროს) და კილიკიის სომხური სამეფო 1230-იან წლებში მონღოლთა იმპერიის (მოგვიანებით ილხანატი) მეხარკეები და ვასალები გახდნენ. სომხეთი და კილიკია დარჩნენ მონღოლთა გავლენის ქვეშ დაახლოებით 1335 წლამდე.

გვიანდელი ჯვაროსნული ლაშქრობების პერიოდში (1250-1260-იანი წლები) არსებობდა ხანმოკლე **სომხურ-მონღოლური ალიანსი**, რომელიც ჩართული იყო ზოგიერთ კომბინირებულ სამხედრო ოპერაციებში მათი საერთო მტრის, მამლუქების წინააღმდეგ. მათ წარმატებას მიაღწიეს ბაღდადის ალყაში (1258), მაგრამ რვა წლის შემდეგ დამარცხდნენ.

სომხური მოწოდებები უფრო ფართო ქრისტიანულ-მონღოლური ალიანსის შესახებ მამლუქის ისლამის წინააღმდეგ, რომელსაც მხარს უჭერდა განსაკუთრებით ჰაიტონ კორიკუსი, უგულებელყოფილი იყო ლევანტის ლათინური ძალების მიერ, რამაც გამოიწვია ევროპის ჯვაროსნული სახელმწიფოების დაღუპვა და მთლიანობაში ჯვაროსნული ლაშქრობების გარდაუვალი მარცხი.

სომხეთის გავასალება
-------------------

კვიპროსის მეფის მიერ ლუი IX-სთან გაგზავნილი წერილი, სადაც იგი მონღოლებზე სწერდა: „ღმერთს რომ მონღოლები არ გამოეჩინა, რომლებმაც წარმართები ამოხოცეს, ისინი (სარაცინები) მთელი ხმელეთის დაპყრობას შეძლებდნენ ზღვებამდე".
როდესაც მონღოლებმა კავკასიას მიაღწიეს, მათ დაიპყრეს დიდი სომხეთი და სხვადასხვა სომეხმა მთავარმა აირჩია დაეფიცათ მონღოლთა იმპერიის ერთგულება. 1236 წელს ყარაბაღის დიდი უფლისწული ჰასან ჯალალი დაემორჩილა მონღოლებს და სანაცვლოდ დაიბრუნა ადრე დაპყრობილი ტერიტორიების ნაწილი. მან ასევე ორჯერ იმოგზაურა მონღოლთა დედაქალაქ ყარაყორუმში, სადაც მოლაპარაკება გამართა ხანთან ურთიერთობის შემდგომ დეტალებზე.

1240-იან წლებში, როდესაც მონღოლები აგრძელებდნენ წინსვლას კილიკიისკენ, მეფე ჰეთუმ I-მა აირჩია მიჰყოლოდა დიდი სომეხი დიდებულების მაგალითს, როგორიცაა ჰასან ჯალალი, და ასევე დაემორჩილა ილხანატს.

მონღოლებთან საკუთარი ურთიერთობის გაფორმების მიზნით, 1247 წელს ჰეთუმ I-მა თავისი უფროსი ნახევარ-ძმა სემპად კონსტაბელი გაგზავნა ყარაყორუმში მონღოლთა კარზე. სემპადი შეხვდა გიუკ ხანს და მის მემკვიდრეს, ყუბლაი ხანის ძმას მენგკე ხანს და დადო თანამშრომლობის შეთანხმება მათი საერთო მტრის მუსლიმების წინააღმდეგ. ამ ურთიერთობის ბუნებაზე კამათობენ ისტორიკოსები, რომელთაგან ზოგი მას ალიანსს უწოდებს, და სხვები, რომლებიც ამბობენ, რომ სომხები დაემორჩილნენ მონღოლთა ბატონობას და გახდნენ ვასალური სახელმწიფო, როგორც ნებისმიერი სხვა დაპყრობილი. რეგიონს.

სემპადი აღფრთოვანებული იყო მისი მოგზაურობით მონღოლთა სამეფოში, რომელიც გაგრძელდა 1250 წლამდე. მან აღმოაჩინა მრავალი ქრისტიანი მონღოლთა ქვეყნებში, თვით მონღოლებშიც კი. 1248 წლის 7 თებერვალს მან სამარყანდიდან წერილი გაუგზავნა თავის ძმას, ანრი I-ს, კვიპროსის მეფეს (რომელიც დაქორწინებული იყო სომეხ პრინცესა სტეფანიაზე, სემპადიდა ჰეთუმ I-ის დაზე). თავის წერილში სემპადი აღწერს შუა აზიის ოაზისის სამეფოს მრავალ ქრისტიანთან ერთად, ძირითადად ნესტორიანული რიტუალის მიხედვით:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ჩვენ ვიპოვეთ მრავალი ქრისტიანი მთელს აღმოსავლეთის ქვეყანაში და მრავალი ეკლესია, დიდი და ლამაზი... აღმოსავლეთის ქრისტიანები წავიდნენ თათრების ხანთან, რომელიც ახლა მეფობს (გიუქი), მან მიიღო ისინი დიდი პატივით და მისცა მათ თავისუფლება და ყველგან აცნობეთ, რომ ვერავინ უნდა გაბედოს მათი წინააღმდეგობა, იქნება ეს საქმით თუ სიტყვით." |
|  |  |

მონღოლთა კარზე სტუმრობისას სემპადმა ცოლად შეირთო დიდი ხანის ნათესავი. მას შეეძინა შვილი, სახელად ვასილ თათარი, რომელიც მოგვიანებით მამლუქებმა 1266 წელს მარის ბრძოლაში შეიპყრეს.

ჰეთუმის ელჩობა მონღოლთა კარზე
-----------------------------

1254 წელს თავად მეფე ჰეთუმ შუა აზიის გავლით მონღოლთა კარზე გაემგზავრა ხელშეკრულების გასაახლებლად. მან თან წაიღო მრავალი მდიდრული საჩუქარი და ყარაყორუმში შეხვდა მონგკე ხანს (გიუკის ბიძაშვილს).

სპონტანურად მოსული ჰეთუმი მონღოლებმა კარგად მიიღეს. 1254 წლის 13 სექტემბერს მას აუდიენცია ჰქონდა მონკესთან, ურჩია ხანს დასავლეთ აზიის ქრისტიანულ საკითხებზე და ხანის დოკუმენტებიდან მოიპოვა მისი პიროვნებისა და მისი სამეფოს ხელშეუხებლობის გარანტი. მონკემ ასევე აცნობა მას, რომ ემზადებოდა ბაღდადზე თავდასხმისთვის და რომ იერუსალიმს გადასცემდა ქრისტიანებს, თუ ისინი მასთან ითანამშრომლებდნენ.

ურთიერთობა ანტიოქიასთან
-----------------------

სომხებს ასევე ძალიან მეგობრული ურთიერთობა ჰქონდათ ჯვაროსანთა სახელმწიფოებთან, განსაკუთრებით 1254 წლიდან, როდესაც ჰეთუმის ქალიშვილი სომხეთის პრინცესა სიბილა საფრანგეთის მეფე ლუი IX-ის რეკომენდაციით დაქორწინდა ანტიოქიის სამთავროსა და ტრიპოლის სამთავროს მმართველ ბოემონდ VI-ზე. ჰეთუმმა მტკიცედ მოუწოდა სხვა ფრანკ მმართველებს მიჰყოლოდნენ მის მაგალითს და დამორჩილებოდნენ მონღოლთა ბატონობას, მაგრამ მან დაარწმუნა მხოლოდ მისი სიძე ბოემონდი, რომელმაც საკუთარი მორჩილება შესთავაზა 1250-იან წლებში.

1260 წელს მონღოლთა ლევანტზე შეტევების რუკა

სამხედრო კოლაბორაცია
--------------------

სომხებსა და მონღოლებს შორის სამხედრო თანამშრომლობა დაიწყო 1258-1260 წლებში, როდესაც ჰეთუმ I-მა, ბოემონდ VI-მ და ქართველებმა გააერთიანეს მონღოლები ჰულაგუს მეთაურობით სირიასა და მესოპოტამიაში მონღოლთა შემოსევის დროს.

1258 წელს გაერთიანებულმა ძალებმა დაიპყრეს იმ დროს არსებული ყველაზე ძლიერი ისლამური დინასტიის ცენტრი, აბასიანთა ცენტრი ბაღდადი. იქიდან მონღოლთა ძალებმა და მათმა ქრისტიანმა მოკავშირეებმა დაიპყრეს მუსულმანური სირია, აიუბიდების დინასტიის სამფლობელო. მათ ანტიოქიის ფრანკების დახმარებით აიღეს ქალაქი ალეპო და 1260 წლის 1 მარტს ქრისტიანი გენერლის კიტბუკას მეთაურობით აიღეს დამასკოც. ისტორიული ცნობები, ციტირებით შუა საუკუნეების ისტორიკოსის ტიროსის ტამპლიერის ნაშრომებიდან, აღწერდნენ სამ ქრისტიან მმართველს (ჰეტუმი, ბოჰემონდი და კიტბუკა), რომლებიც ერთად შევიდნენ დამასკოში ტრიუმფით.

მამლუქთა ოპოზიცია
-----------------

მონღოლთა ექსპანსია ახლო აღმოსავლეთში შეჩერდა 1260 წელს, როდესაც ფრანკებმა აკრაში დაამყარეს პასიური კავშირი ეგვიპტელ მამლუქებთან, რაც მუსლიმ მამლუქებს საშუალებას აძლევდა მიეღოთ გადამწყვეტი გამარჯვება მონღოლების წინააღმდეგ აინ-ჯალუტის მთავარ ბრძოლაში. სომხეთიდან დაახლოებით 500 რაინდი მონაწილეობდა, რომლებიც მონღოლების მხარეზე იბრძოდნენ.

აინ ჯალუტის შემდეგ მონღოლთა არმიის დარჩენილმა ნაწილმა უკან დაიხია კილიკიურ სომხეთში მეთაურ ილკას მეთაურობით, რათა ხელახლა აღეჭურვა ჰეთუმ I. ჰულაგუმ სცადა კონტრშეტევა, რომელმაც მცირე ხნით დაიკავა ალეპო, მაგრამ იგი მოიგერიეს ჰამასა და ჰომსის მთვარებმა, სულთნის ქვეშევრდომებმა.

1262 წელს მამლუქთა წინამძღოლი ბაიბარსი ანტიოქიას დაემუქრა, რომელიც (როგორც სომეხი მეფის ვასალი) ადრე მონღოლებს უჭერდა მხარს. იმ ზაფხულს, ჰეთუმი კვლავ წავიდა მონღოლებთან, რათა მოეხდინა მათი ჩარევა ქალაქის დასახსნელად მუსულმანური საფრთხისგან. თუმცა, ჰულაგუმ მხოლოდ ჯარის გაგზავნა შეძლო ალ-ბირას სასაზღვრო ციხეზე თავდასხმისთვის (1264–1265).

1265 წელს მონღოლთა ლიდერის ჰულაგუს გარდაცვალების შემდეგ ბაიბარსი კვლავ დაემუქრა კილიკიურ სომხეთს ეგვიპტიდან. 1266 წელს ბაიბარსმა მოუწოდა ჰეთუმ I-ს, შეეწყვიტა მონღოლებისადმი ერთგულება, მიეღო მამლუქთა სუზერენობა და მამლუქებისთვის გადაეცა ის ტერიტორიები და ციხე-სიმაგრეები, რომლებიც ჰეთუმმა მონღოლებისთვის მორჩილებით მოიპოვა. ამ მუქარის შემდეგ ჰეთუმ I კვლავ მივიდა ილ-ხანის მონღოლთა კარზე სამხედრო დახმარების მისაღებად. თუმცა, მისი არყოფნის დროს მამლუქები სომხეთში გაემართნენ მანსურ II-ისა და მამლუქთა სარდალი ქალავუნის მეთაურობით და დაამარცხეს სომხები მარის ბრძოლაში, რამაც გამოიწვია ქვეყნის განადგურება.

1269 წელს ჰეთუმ I-მა ტახტი დატოვა თავისი ვაჟის ლევონ II-ის სასარგებლოდ, რომელიც იძულებული გახდა მამლუქებისთვის ყოველწლიური დიდი ხარკი გადაეხადა. მიუხედავად ხარკებისა, მამლუქები აგრძელებდნენ კილიკიაზე თავდასხმას რამდენიმე წელიწადში ერთხელ.

ერთობრივი შეჭრა სირიაში
-----------------------

1277 წელს ბაიბარსის გარდაცვალებისა და მუსლიმთა სამეფოს დეორგანიზაციის შემდეგ, მონღოლებმა გამოიყენეს შესაძლებლობა და მოაწყვეს სირიის მიწაზე ახალი შეჭრა. 1280 წლის სექტემბერში მონღოლებმა დაიკავეს ბაგრასი და დარბაკი და 20 ოქტომბერს აიღეს ალეპო. აბაღამ და სომხეთის მეფემ ლევონ III-მ ფრანკებს ახალი ჯვაროსნული ლაშქრობის წამოწყებისკენ მოუწოდეს, მაგრამ მხოლოდ ჰოსპიტალებმა და ინგლისის მეფემ ედუარდ I-მა დადებითად გამოეხმაურა. მარქაბის ჰოსპიტალიერებმა ერთობლივი შეტევები განახორციელეს ბუქაიაში და მოიგეს რამდენიმე ბრძოლა სულთანის წინააღმდეგ. 1280 წლის ოქტომბერში კრაკ-დე-შევალიერამდე დაარბიეს და 1281 წლის თებერვალში დაამარცხეს კრაკის მამლუქთა არმია. თუმცა, მონღოლებმა საბოლოოდ უკან დაიხიეს და პირობა დადეს, რომ დაბრუნდნენ 1281 წლის ზამთარში.

### 1281 წლის შემოდგომა

1281 წლის 30 ოქტომბერს, 50 000 მონღოლთა ჯარი 30 000 სომეხთან, ქართველთან, ბერძენთან და მარქაბის 200 ჰოსპიტალიერ მხედართთან ერთად იბრძოდა მაჰმადიანი ლიდერის ქალავუნის წინააღმდეგ ჰომსის მეორე ბრძოლაში, მაგრამ ისინი მოიგერიეს, ორივე მხარის დიდი დანაკარგებით.

1299-1300 წლების მონღოლთა შეტევები ლევანტზე

ლევანტის აღდგენის მცდელობა
--------------------------

1297 წელს ღაზანმა განაახლა თავდასხმები მამლუქების წინააღმდეგ და შეეცადა აღედგინა მცდელობები ფრანკო-მონღოლური ალიანსის შექმნის შესახებ. გეგმა იყო ქრისტიანული სამხედრო ორდენების, კვიპროსის მეფის, კვიპროსის და კილიკიის სომხეთის არისტოკრატიისა და ილხანთა მონღოლების ძალების გაერთიანება. თუმცა, ლევანტის ქრისტიანებს მცირე მხარდაჭერა ჰქონდათ ევროპისგან და არც ახალი ჯვაროსნული ლაშქრობა დაიწყო, რომელიც დაეხმარებოდა მათ ქმედებებს.

### 1299-1300 წლების ზამთრის კამპანია

1299 წლის ზაფხულში, ეგვიპტის მამლუქების მოსალოდნელი შემოსევის გამო, მეფე ჰეთუმ II-მ გაუგზავნა წერილი ღაზანს მხარდაჭერის მისაღებად. ამის საპასუხოდ, ღაზანი თავისი ძალებით გაემართა სირიისაკენ და წერილები გაუგზავნა კვიპროსის ფრანკებს (კვიპროსის მეფეს და სამხედრო ორდენების ხელმძღვანელებს) და მოიწვია ისინი, რომ შეერთებოდნენ მას სირიაში მამლუქებზე თავდასხმაში.

მონღოლებმა წარმატებით აიღეს ქალაქი ალეპო და მათ იქ შეუერთდა მეფე ჰეთუმი, რომლის ძალებში შედიოდნენ რამდენიმე ტამპლიერი და ჰოსპიტალერი სომხეთიდან, რომლებიც მონაწილეობდნენ დანარჩენ შეტევაში. მონღოლებმა და მათმა მოკავშირეებმა დაამარცხეს მამლუქები ვადი ალ-ხაზანდარის ბრძოლაში, 1299 წლის 23 ან 24 დეკემბერს, და შემდეგ გაემართნენ დამასკოსკენ, რომელიც დანებდა სადღაც 1299 წლის 30 დეკემბრიდან 1300 წლის 6 იანვრამდე. თუმცა დამასკოს ციტადელმა წინააღმდეგობა გაუწია. ამის შემდეგ თებერვალში ღაზანმა უკან დაიხია თავისი ძალების უმეტესი ნაწილით, ალბათ იმიტომ, რომ მათ ცხენებს საკვები სჭირდებოდათ. მან დაჰპირდა დაბრუნებას 1300–1301 წლების ზამთარში ეგვიპტეზე თავდასხმისთვის. მონღოლთა შედარებით მცირე რაზმი, დაახლოებით 10 000 მხედარი მონღოლ გენერლის მულაის მეთაურობით, მართავდა სირიას და ჩართული იყო დარბევაში სამხრეთით იერუსალიმამდე და ღაზამდე. მაგრამ ამ მცირე ძალებს უკან დახევა მოუწიათ, როდესაც მამლუქები დაბრუნდნენ 1300 წლის მაისში.

#### შაქაბის დამარცხება

1303 წელს მონღოლები კვლავ გამოჩნდნენ დიდი ძალით (დაახლოებით 80 000) სომხებთან ერთად, მაგრამ ისინი დამარცხდნენ ჰომსში 1303 წლის 30 მარტს და გადამწყვეტ ბრძოლაში შაქაბთან, დამასკოს სამხრეთით, 1303 წლის 21 აპრილს, რომელიც ითვლება სირიაში მონღოლთა ბოლო დიდ შემოსევად. 1304 წელს ეგვიპტელმა მამლუქებმა განაგრძეს შეტევა კილიკიის სომხეთზე და დაიბრუნეს ის მიწები, რომელიც სომხებმა მონღოლთა შემოსევის დროს მოიპოვეს. 1375 წლის საბოლოო დაცემამდე კილიკიურმა სომხეთმა განახორციელა მამლუქებზე თანმიმდევრული თავდასხმები, მხოლოდ მცირე წარმატებებით, როგორიცაა აიასის ბრძოლა 1305 წელს.

ჰეთუმ I (მუხლმოყრილი) ყარაყორუმში იღებს მონღოლთა „წყალობას"
ჰაიტონ კორიკუსი პაპ კლემენტ V-სთან

მონღოლთა მომხრე ახალ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში
-----------------------------------------

1307 წელს კილიკიის მონღოლმა გენერალმა ბილარღუმ ჰეთუმ II და ლევონ III მოკლა, ჰეთუმის მიერ სომხური ეკლესიის რომთან გაერთიანების მცდელობის წინააღმდეგ შიდა შეთქმულების შემდეგ. მონღოლმა მმართველმა ოლჯეიტუმ მოგვიანებით სიკვდილით დასაჯა ბილარგუ მისი დანაშაულისთვის.

ასევე 1307 წელს სომეხი ბერი ჰაიტონი კორიკუსი ეწვია პაპ კლემენტ V-ს პუატიეში, სადაც მან დაწერა თავისი ცნობილი "Flor des Histoires d'Orient", წმინდა მიწის მოვლენების კრებული, სადაც აღწერილია ურთიერთობა მონღოლებთან და რეკომენდაციები ახალი ჯვაროსნული ლაშქრობისთვის:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ღმერთმა ასევე აჩვენა ქრისტიანებს, რომ დრო დადგა, რადგან თავად თათრებმა შესთავაზეს დახმარება ქრისტიანებს სარაცინების წინააღმდეგ. ამ მიზეზით ღარბანდამ, თათრების მეფემ, გაგზავნა თავისი მოციქულები და შესთავაზეს გამოიყენონ მთელი თავისი ძალა ქრისტიანული მიწის მტრების გასაუქმებლად. ამრიგად, ამჟამად წმინდა მიწა შეიძლება აღდგეს თათრებისა და ეგვიპტის სამეფოს დახმარებით, ადვილად დაიპყრო საფრთხისა და საფრთხის გარეშე. ასე რომ, ქრისტიანული ძალები ყოველგვარი შეფერხების გარეშე უნდა წავიდნენ წმინდა მიწაზე" |
|  |  |

მონღოლთა ბოლო ინტერვენცია კილიკიის სომხეთში
-------------------------------------------

1320 წელს ეგვიპტის სულთანი ნასერ მუჰამედ იბნ კელაუნი შეიჭრა და გაანადგურა კილიკიის სომხეთი. რომის პაპმა იოანე XXII-მ 1322 წლის 1 ივლისით დათარიღებული წერილი გაუგზავნა ავინიონიდან მონღოლ მმართველ აბუ საიდს (1305–1335), შეახსენა მას წინაპრების მოკავშირეობა ქრისტიანებთან და ჩარევა სთხოვა. მონღოლთა ჯარები გაიგზავნა კილიკიაში, მაგრამ ჩავიდნენ მხოლოდ მას შემდეგ, რაც დაიდო ზავი, რომელიც 15 წლის განმავლობაში იყო მოლაპარაკებული სომეხთა პატრიარქ კონსტანტინესა და ეგვიპტის სულთანს შორის.

მონღოლებთან ურთიერთობა არსებითად გაქრა 1320 წლის შემდეგ, ხოლო ფრანკებთან ურთიერთობა განმტკიცდა, ფრანგული ლუზინიანთა დინასტიის, როგორც მმართველი ოჯახი კილიკიის სომხეთში დაარსებით, კვიპროსის სამეფო ოჯახებს შორის 1254 წლიდან მოყოლებული პოლიტიკის გამო. 1341 წელს ლევონ IV-ის მკვლელობის შემდეგ მეფედ მისი ბიძაშვილი გი დე ლუზინიანი აირჩიეს. თუმცა, როდესაც პრო-ლათინურმა ლუზინიანებმა ძალაუფლება აიღეს, ისინი ცდილობდნენ დაემკვიდრებინათ კათოლიციზმი და ევროპული ცხოვრების წესი. სომხეთის ხელმძღვანელობამ ეს დიდწილად მიიღო, მაგრამ გლეხობა ცვლილებებს ეწინააღმდეგებოდა. საბოლოოდ, ამან მიიყვანა გზა სამოქალაქო დაპირისპირებამდე.

აბუ საიდის შემდეგ ურთიერთობა ქრისტიან მთავრებსა და მონღოლებს შორის სრულიად მიტოვებული იყო. აბუ საიდი გარდაიცვალა შთამომავლებისა და მემკვიდრის გარეშე, ხოლო მისი გარდაცვალების შემდეგ სახელმწიფომ დაკარგა სტატუსი და გახდა პატარა სამეფოების სიმრავლე, რომელსაც მართავდნენ მონღოლები, თურქები და სპარსელები.

XIV საუკუნის ბოლოს კილიკიაში მამლუქებმა შეიჭრნენ. 1375 წლის აპრილში სის დაცემამ საბოლოოდ დაასრულა სამეფო. მის უკანასკნელ მეფეს, ლევონ V-ს, უსაფრთხო გადასასვლელი მიეცა და გარდაიცვალა ემიგრაციაში პარიზში 1393 წელს, მას შემდეგ, რაც ამაოდ მოითხოვა კიდევ ერთი ჯვაროსნული ლაშქრობა. ტიტული მოითხოვა მისმა ბიძაშვილმა, ჯეიმზ I კვიპროსელმა, გააერთიანა იგი კვიპროსის და იერუსალიმის ტიტულებთან. ასე დასრულდა შუა საუკუნეების უკანასკნელი სრულიად დამოუკიდებელი სომხური ერთეული ბიზანტიელების, მონღოლებისა და ფრანკების სამსაუკუნოვანი ვასალაციის შემდეგ. მონღოლებთან ურთიერთობამ მას საშუალება მისცა მნიშვნელოვნად გასცლოდა ჯვაროსანთა სახელმწიფოებს და გადარჩენილიყო კიდევ ერთი საუკუნე მუსლიმური ექსპანსიის პირობებში.

ლიტერატურა
----------

* Andrea, Alfred J. (2003). Encyclopedia of the Crusades. Greenwood Press. ISBN 0-313-31659-7.
* Barber, Malcolm (2001). The Trial of the Templars (2nd ed.). University Press, Cambridge. ISBN 978-0-521-67236-8.
* Bayarsaikhan, Dashdondog (2011). The Mongols and the Armenians: 1220-1335 (1st ed.). Brill. ISBN 978-90-04-18635-4.
* Bedrosian, Robert G. (1979). The Turco-Mongol Invasions and the Lords of Armenia in the 13-14th Centuries. Columbia University Ph.D. dissertation.
* Bournoutian, George A. (2002). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present. Mazda Publishers. ISBN 1-56859-141-1.
* Demurger, Alain (2007). Les Templiers (in French). Editions Jean-Paul Gisserot. ISBN 978-2-87747-955-4.
* Demurger, Alain (2007). Jacques de Molay (in French). Editions Payot&Rivages. ISBN 978-2-228-90235-9.
* Grousset, René (1935). Histoire des Croisades III, 1188-1291 (in French). Editions Perrin. ISBN 2-262-02569-X.
* Foltz, Richard, Religions of the Silk Road, New York: Palgrave Macmillan, 2010, ISBN 978-0-230-62125-1
* Jackson, Peter (2005). The Mongols and the West: 1221-1410. Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
* Luisetto, Frédéric (2007). Arméniens & autres Chrétiens d'Orient sous la domination Mongole (in French). Librairie Orientaliste Paul Geuthner S.A. ISBN 978-2-7053-3791-9
* Maalouf, Amin (1984). The Crusades Through Arab Eyes. New York: Schocken Books. ISBN 0-8052-0898-4.
* Mutafian, Claude (2001) [1993]. Le Royaume Armenien de Cilicie (in French). CNRS Editions. ISBN 2-271-05105-3.
* Nicolle, David (2001). The Crusades. Essential Histories. Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-179-4.
* Richard, Jean (1996). Histoire des Croisades. Fayard. ISBN 2-213-59787-1.
* Runciman, Steven (1987) [1952–1954]. A History of the Crusades 3. Penguin Books. ISBN 978-0-14-013705-7.
* Schein, Sylvia (October 1979). "Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event". The English Historical Review. 94 (373): 805–819. doi:10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805. JSTOR 565554.
* Stewart, Angus Donal (2001). The Armenian Kingdom and the Mamluks: War and Diplomacy During the Reigns of Het'Um II (1289-1307). BRILL. ISBN 90-04-12292-3.
* Stewart, Angus (2005), "The Assassination of King Het'um II: The Conversion of The Ilkhans and the Armenians", Journal of the Royal Asiatic Society, 15: 45–61, doi:10.1017/S1356186304004687, hdl:10023/1563
* Tyerman, Christopher (2006). God's War: A New History of the Crusades. Harvard University Press. ISBN 0-674-02387-0.
* Weatherford, Jack (2004). Genghis Khan and the Making of the Modern World. Three Rivers Press. ISBN 0-609-80964-4.