recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
დოკუმენტები, რომლებიც ერთმანეთთან ჰიპერბმულითაა დაკავშირებული
**ჰიპერტექსტი** (ინგლ. hypertext) ანუ **ჰიპერტექსტური სისტემა** — სხვადახსვა ტიპის დოკუმენტების სისტემა, რომელშიც ყოველი დოკუმენტი დაკავშირებულია რომელიმე სხვა დოკუმენტთან ამავე სისტემიდან. კავშირი (link) ჰიპერტექსტურ სისტემაში არის ერთი დოკუმენტის მეორე დოკუმენტზე გადასვლის საშუალება. კავშირს ჰიპერტექსტურ დოკუმენტში ზოგჯერ ჰიპერკავშირს (hyperlink) უწოდებენ. კავშირზე მაუსის ერთხელ დაწკაპებით (click) ხდება ჰიპერტექსტურ სისტემაში დაკავშირებული დოკუმენტების გამოძახება კომპიუტერის ეკრანზე. ჰიპერტექსტური დოკუმენტი (hypertext document) არის ისეთი დოკუმენტი ჰიპერტექსტური სისტემიდან, რომელშიც ერთი კავშირი (link) მიანც არსებობს ამავე სისტემის სხვა დოკუმენტთან, როგორიც არ უნდა იყოს ის: ტექსტი, ნახატი, ხმა, კომპიუტერული პროგრამა, ხმაური, ანიმაცია, ვიდეო სხვადასხვა ტიპის დოკუმენტების ერთ სისტემაში დაკავშირების შესაძლებლობის გამო ჰიპერტექსტურ სისტემას უწოდებენ აგრეთვე ჰიპერმედიურს (hypermedia). „მსოფლიო აბლამუდა" (world wide web) არის ჰიპერტექსტური სისტემა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჰიპერტექსტი დაარქივებული 2011-10-11 საიტზე Wayback Machine.
**ქურდამირი** (აზერ. Kürdəmir) — ქალაქი აზერბაიჯანში. წარმოადგენს ქურდამირის რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრს.

გეოგრაფია
---------

ოლქს ესაზღვრება აღსუს, გოქჩაის, უჯარის, იმიშლის, საბირაბადის, ჰაჯიყაბულისა და ზარდაბის რაიონები.
აქ კლიმატი თბილი და ნახევრადმშრალია. რელიეფი ძირითადად დაბლობიანია, რომელიც ზღვის დონიდან დაბლაა. აქ გავრცელებულია ძირითადად რუხი-ყავისფერი და ნაცრისფერი ნიადაგის ტიპები. გარეული ღორი, მგელი, მელა, ხოხობი, გერეული იხვები, ბატები და ა.შ. დამახასიათებელია რეგიონის ფაუნისათვის. ადამიანთა არასათანადო სამუშაოები რეგიონში იწვევს ნიადაგის ეროზიას.

კლიმატი
-------

რეგიონისთვის ძირითადად დამახასიათებელია მშრალი სუბტროპიკული კლიმატი. კლიმატის ამ სახეობას ახასიათებს ზოგჯერ უკიდურესად ცხელი ტემპერატურა ზაფხულში, ხოლო ზამთრისთვის დამახასიათებელია თბილი ან გრილი ტემპერატურა. ნალექის რაოდენობა 430 მმ-იდან 185 მმ-მდე მერყეობს, ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა ზაფხულში 50-60%-ია, ზამთრის თვეებში კი 75-80%. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 4,6 ° C-ია, ხოლო ივლისის 28 ° C. საშუალო წლიური ტემპერატურა 15,8 ° C-ს შეადგენს რეგიონში. ქურდამირში დაფიქსირებული ყველაზე მაღალი ტემპერატურა იყო 44 ° C (დაფიქსირდა 2000 წელს).

ისტორია
-------

ქურდამირის ოლქი დაარსდა 1930 წელს, როგორც არანის რეგიონის ეკონომიკური ცენტრი. 1963 წელს კოლხოზ-სოვოხოზის წარმოების დეპარტამენტის პარტიული კომიტეტების შექმნის გამო, აღსუსა და ქურდამირის რაიონები გაერთიანდა და იმავე წლის იანვარში შეიქმნა ქურდამირის პარტიული კომიტეტი. 1964 წელს, აზერბაიჯანის სსრ კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის თანახმად, ახალი სისტემა გაუქმდა, აღდგა ძველი სტრუქტურა, განცალკევდა ქურდამირისა და აღსუს ოლქები და თითოეულმა რეგიონმა დაიწყო დამოუკიდებელად ფუნქციონირება. ინდუსტრიის წილი ქურდამირის ეკონომიკაში გაიზარდა 1883 წელს ბაქო-თბილისის სარკინიგზო ხაზის გაყვანის შემდეგ. ვინაიდან სარკინიგზო ხაზი გადიოდა ქურდამირის ტერიტორიაზე, ამან ხელი შეუწყო სოფლის მეურნეობის პროდუქციასა და ტრანსპორტირებას, რამაც დადებითად იმოქმედა რაიონის განვითარებაზე. შედეგად, 1884 წელს ქურდამირის სოფლის მეურნეობის პროდუქტები უკვე იყიდებოდა რუსეთის ბაზრებზე. ყოველივე ზემოთქმულმა ფაქტორმა განაპირობა ქურდამირის ახალი ადმინისტრაციული ცენტრის შექმნა. XX საუკუნის დასაწყისში ქურდამირი უკვე იყო გოქჩაის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი და მოიცავდა 67 სოფელს. 1920 წელს საბჭოთა ძალაუფლება დამყარდა რეგიონში, ისევე როგორც მთელ აზერბაიჯანში. ქურდემირმა უდიდესი როლი შეასრულა, საბჭოთა პერიოდში როგორც ეკონომიკურმა და კულტურულმა ცენტრმა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქურდამირი GEOnet სახელების სერვერზე

სქოლიო
------

1. ↑  მოსახლეობის 1989 წლის სრულიად საკავშირო აღწერა<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2621042'></a>
2. ↑  Agriculture in Azerbaijan and its Development Prospects.
3. 1 2  Aran (Lowland) region.
**ყარანა**, **ყვითელმუცელა** (ლათ. Phylloscopus) — ფრინველთა გვარი ყარანასებრთა ოჯახისა. მათ სხეულის სიგრძეა 10–14 სმ, იწონიან 5–12,5 გ-ს. შეფერილობა მურა ან მომწვანოა, სხეულის ქვედა ნაწილი როგორც წესი ყვითელია, რამდენიმე სახეობას თვალების ზემოთ ღია ფერის „წარბი" აქვს. გავრცელებული არიან ევროპასა და აზიაში; 1 აზიური სახეობა ალასკამდეც აღწევს. ბინადრობენ სხვადასხვა განედებში — ბუჩქნარიანი ტუნდრიდან მუქწიწვოვან ტაიგამდე. ბუდობენ მიწაზე, ხეებზე ან ბუჩქებზე. ბუდე დახურულია, აქვს გვერდითი შესასვლელი. დებენ 4–8 წინწკლებიან ღია ფერის კვერცხს. კრუხობს უმთავრესად დედალი. ინკუბაცია 12–13 დღე-ღამე გრძელდება. იკვებებიან ობობებით, მწერებით, შემოდგომაზე ზოგჯერ კენკრითაც.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყარანა — სტატია დიდი საბჭოთა ენციკლოპედიიდან (რუსული)

სქოლიო
------

1. ↑  *კუტუბიძე მ.*, ფრინველების ნომენკლატურული ტერმინოლოგია, თბ.: „მეცნიერება", 1973. — გვ. 163.
2. ↑  Phylloscopus — ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი.
3. ↑  ყვითელმუცელა — *ქართულ სინონიმთა ლექსიკონი*, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
ქრისტე ცოდვათა მიმტევებელი (1410-ანები, ანდრია რუბლიოვი)
**ხატი** (არაბ.: ხაზი, ნაწერი) — ქრისტიანულ რელიგიაში იესო ქრისტეს, ღვთისმშობლის, მოციქულების და წმინდანების ფერწერული ან რელიეფური გამოსახულება.

მართლმადიდებელ და რომის კათოლიკურ ეკლესიაში ხატი ტაძრის ძირითად შემადგენელ ნაწილს და ღმერთთან ურთიერთობის ერთ-ერთ გზას წარმოადგენს. კათოლიკურ ეკლესიაში ძირითადად სკულპტურული გამოსახულება ჭარბობს, მართლმადიდებელ ეკლესიაში - ხეზე შესრულებული ფერწერული ხატი. ქრისტიანულ ეკლესიაში უძველესი დროიდან სცემდნენ თაყვანს წმინდა გამოსახულებებს. ქრისტიანობის დევნის პერიოდში რომის კატაკომბებში ხატს სიმბოლურად გამოსახავდნენ. მაგ. იესო ქრისტეს კრავის ან მწყემსის სახით. ქრისტიანობის დევნის შეწყვეტის შემდეგ დაიწყო ხატწერის განვითარება, ხოლო IV საუკუნეში ხატი საბოლოოდ დამკვიდრდა ეკლესიაში, მიუხედავად იმ დიდი რელიგიურო მოძრაობისა, რომელიც ისტორიაში ხატმებრძოლეობის სახელით არის ცნობილი. თქმულების თანახმად, ტილოზე (უბრუსზე), რომელიც ქრისტემ სახეზე მიიფარა, გამოსახულია მისი სახე. 

ანტონ მარტყოფელის მიერ საქართველოში ჩამოტანილი ასლი ხელთუქმნელი ხატისა, „ანჩისხატის" სახელწოდებით ცნობილი, ანჩისხატის ეკლესიაში იყო დასვენებული, ამჟამად საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში ინახება. ქრისტიანულ ეკლესიაში ზოგიერთი ხატი სასწაულთმოქმედებითაა ცნობილი. ასეთებია ივერიის ღვთისმშობელი ანუ „პორტაიტისა", სამხელიანი ღვთისმშობელი, წილკნის, მანგლისის, სიონის, ყაზანის, იერუსალიმის ღვთისმშობელი, სედნაიის ღვთისმშობელი, ილორის წმ. გიორგის ხატი და სხვა. ხატი გვხვდება ლამაისტურ რელიგიაშიც.

ლიტერატურა
----------

* ქსე, ტ. 11, გვ. 442, თბ. 1987

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ეკლესია და საეკლესიო ნივთები |
| --- |
|  |
| 
ამბიონი  · ანალოღია  · არწივი  · აღსავლის კარი  · ბაირაღი  · ბარძიმი  · ბაღდადი  · დაფარნა  · ემბაზი  · ვარსკვლავი  · ზარი  · ილტონი  · კანდელი  · კანკელი  · კოვზი  · კრეტსაბმელი  · ლახვარი  · ლუსკუმა  · ოდიკი  · ორსანთელი  · რიპიდი  · საკმეველი  · სამეუფეო სავარძელი  · სამსანთელი  · სანაწილე  · სანთელი  · სასანთლე  · საცეცხლური  · სახარება  · სეფისკვერი  · სკვნილი  · ტაკუკი  · უსუპი  · ფეშხუმი  · ფუნჯი  · ქორკანდელი  · ღრუბელი  · შვიდტოტა სასანთლე  · ხატი  · ჯვარი |  |

 |
**მარია ზანკოვეცკაია** (ნამდვილი გვარი ადამოვსკაია, უკრ. Заньковецька Марія Костянтинівна; დ. 4 აგვისტო, 1854 — გ. 4 ოქტომბერი, 1934) — უკრაინელი მსახიობი და თეატრალური მოღვაწე. უკრაინის სახალხო არტისტი (1922). სასცენო მოღვაწეობა დაიწყო 1882 წელს, გამოდიოდა უკრაინულ დასებში, რომლებსაც ხელმძღვანელობდნენ მარკ კროპივნიცკი, მიხაილ სტარიცკი, ნიკოლოზ სადოვსკი, პანას საქსაგანსკი, ივანე კარპენკო-კარი და სხვები.

1907 წელს სადოვკსისთან ერთად დააარსა პირველი უკრაინული თეატრი კიევში. ხელმძღვანელობდა სახალხო თეატრს ნეჟინში (1918), მონაწილეობდა კიევის სახალხო თეატრის დაარსებაში (1918, ახლანდელი ზანკოვეცკაიას სახელობის უკრაინული დრამატული თეატრი ლვოვში). უკრაინულ დასთან ერთად გასტროლებზე იყო პეტერბურგში, მოსკოვში და სხვა. ზანკოვეცკაიას შემოქმედებას დიდად აფასებდნენ ლევ ტოლსტოი, ანტონ ჩეხოვი, პეტრე ჩაიკოვსკი, კონსტანტინე სტანისლავსკი, ვლადიმერ ნემიროვიჩ-დანჩენკო, მარია ერმოლოვა, ილია რეპინი და სხვა. განსაკუთრებულ წარმატებას მიაღწია როლებში: ნატალკა, ტერპილიხა (კოტლიარევსკის „ნატალკა-პოლტავკა"), გალია (შევჩენკოს „ნაზარ სტოდოლია").

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 481.
* М. К. Заньковецька, [Київ — Xapkiв], 1937;
* Чаговець В. Mapiя Заньковецька на шляхах життя i творчостi, Київ, 1949;
* Дурилiн С. М. Mapiя Заньковецька, Київ, 1955.
**შალვა ალექსანდრეს ძე ნებიერიძე** (დ. 20 დეკემბერი, 1903, — გ. 1942) — 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების მონაწილე, ემიგრანტი.

შალვა ნებიერიძე ქაქუცა ჩოლოყაშვილის „შეფიცულთა რაზმს" 1922 წელს შეუერთდა. მასთან ერთად მონაწილეობდა 1924 წლის აჯანყებაში, რომლის დამარცხების შემდეგ ემიგრაციაში გაემგზავრა და საბოლოოდ საფრანგეთში დასახლდა. მუშაობდა ტაქსის მძღოლად პარიზში. 1931 წელს სათავეში ჩაუდგა ქართველი ემიგრანტებისგან ჩამოაყალიბებულ დრამატული წრეს, შემდეგ მუდმივი დასს, რომელიც ფინანსური პრობლემების მიუხედავად წარმოდგენებს საფრანგეთის სხვადასხვა თეატრების სცენებზე მართავდა. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში მოხალისედ შეუერთდა გერმანელების მიერ შექმნილ სპეციალურ საჰაერო-სადესანტო ნაწილს („თამარ პირველი"), რომელსაც დივერსიები საბჭოთა კავშირის ზურგში, საქართველოს ტერიტორიაზე უნდა განეხორციელებინა და მოემზადებინა საქართველოს მოსახლეობის აჯანყება საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ. 1942 წლის ზაფხულში მათე კერესელიძის მეთაურობით საქართველოს სხვადასხვა რაიონში დესანტირებულ დივერსანტთა უმეტესობა დაიღუპა ან ტყვედ ჩავარდა. ნებიერიძე ჰაერში მოკლეს.[1]

შალვა ნებიერიძეს ცოლად ჰყავდა (1929 წლიდან) მართა ალექსის ასული ამილახვარი. მათი შვილები იყვნენ ნელი (დ. 1930) და გივი (დ. 1931). ნელი ნებიერიძეს 1945 წელს იძულებით გაუკეთეს რეპატრიაცია საბჭოთა კავშირში, სადაც არაერთი წელი გაატარა პატიმრობასა და გადასახლებაში.[1]

წყაროები
--------

1. 1 2  რუსუდან დაუშვილი. შალვა ნებიერიძე ყველაზე უმცროსი შეფიცული. Prime Time. 2012 წ. 2 აპრილი.
**ქსენია სობჩაკი** (რუს. Ксения Анатольевна Собчак; დ. 5 ნოემბერი 1981, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსი ტელე- და რადიოწამყვანი, ჟურნალისტი, მსახიობი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა იურისტის ანატოლი სობჩაკისა და ისტორიკოსის ლიუდმილა ნარუსოვას ოჯახში. 1998 წელს ჩააბარა სანქტ-პეტერბურგის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტზე. 2000 წელს საცხოვრებლად მოსკოვში გადავიდა და სწავლა განაგრძო მოსკოვის სახელმწიფო საერთაშორისო ურთიერთობების ინსტიტუტში. 

2005 წელს სობჩაკი ამერიკელ ბიზნესმენ ალექსანდრე შუსტეროვიჩზე აპირებდა გათხოვებას, მაგრამ დღესასწაულამდე ერთი დღით ადრე ცერემონია ჩაიშალა. მას შემდეგ სობჩაკს რომანი კულტურის დეპარტამენტის ხელმძღვანელ სერგეი კაპკოვთან და ოპოზიციური „სოლიდარობის" ლიდერ ილია იაშინთან ჰქონდა. 2013 წლის 1 თებერვალს ცოლად გაჰყვა მაქსიმ ვიტორგანს. 

სობჩაკი 2012 წლის 22 ოქტომბრიდან 2013 წლის 19 ოქტომბრამდე იყო რუსეთის ოპოზიციის საკოორდინაციო საბჭოს წევრი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ქსენია სობჩაკი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* ოფიციალური საიტი (რუსული)
* ქსენია სობჩაკი — ინფორმაცია (რუსული)
**შალვა ბესარიონის ძე სოსლანი** (ნამდვილი გვარი — სოსელია) (დ. 18 აპრილი, 1902, სოფ. დიდი ჯიხაიში, ახლანდ. სამტრედიის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1941?) — ქართველი მწერალი. 

ლიტერატურულ სარბიელზე პირველად 1923 წელს გამოჩნდა, იმავე წელს გამოაქვეყნა ფუტურისტული ლექსების პირველი კრებული ქართულ ენაზე. 1924 წელს, როგორც მსახიობი, ვახტანგ მჭედლიშვილის სტუდიის შემადგენლობაში გადავიდა მოსკოვში. სწავლობდა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლიტერატურის ფაკულტეტზე. ამ დროიდან უმეტესად რუსულად წერდა. 1931 წელს ჟურნალ „კრასნაია ნოვში" გამოაქვეყნა ლირიკული, ნაწილობრივ ავტობიოგრაფიული შინაარსის მოთხრობა „რაში და ქეთევანი". მომდევნო მოთხრობებში „მდინარეთა სიტყვა" (1932) და „აჩა" (1933) სოსლანი ერთმანეთს უპირისპირებდა ძველ და ახალ ყოფას. მას ეკუთვნის ასევე დოკუმენტური მოთხრობა „ახალი ბაღი" (1936) და დაუმთავრებელი რომანი „ოქროს საწმისი" (ნაწყვეტები გამოქვეყნდა 1941 წელს). სოსლანის შემოქმედება ორგანულად იყო დაკავშირებული საქართველოსთან და ქართულ ლიტერატურულ ტრადიციებთან. იღვწოდა ქართული ლიტერატურის პოპულარიზაციისთვის, წერდა ნარკვევებს („შოთა რუსთაველი", 1937; „აკაკი წერეთელი", „შალვა დადიანი", ორივე 1940). თარგმნიდა ქართული მწერლობის ნიმუშებს. 

II მსოფლიო ომის დროს, 1941 წელს სოსლანი მოხალისედ წავიდა ფრონტზე და იმავე წლის დეკემბერში უგზოუკვლოდ დაიკარგა.

ბიბლიოგრაფია
------------

* Конь и Кэтевана. Повести. [Предисл. О. Резника], М. 1966.
* Девушка с кургана, «Мол. гвардия», 1932, № 8—9.
* Шамшони. Рассказ, «Новый мир», 1932, № 11.
* Выход из ущелья, «Мол. гвардия», 1933, № 6.
* Золотое обязательство. Рассказ, «Знамя», 1934, № 3.
* Цива и Циа, «Октябрь», 1934, № 8.
* Суд, «Известия», 1934, 12 сент.
* [Материалы], в сб. Строка, оборванная пулей, М. 1976.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 476.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Сослани // Краткая литературная энциклопедия. Т. 9. / Г. М. Миронов. — 1978.
* Сослани Шалва Виссарионович. ОБД «Мемориал».
**ვირთაგვას კუნძულები** (ინგლ. Rat Islands) — კუნძულთა ჯგუფი ალეუტის კუნძულების დასავლეთ ნაწილში. ეკუთვნის აშშ-ის ალასკის შტატს. საერთო ფართობი 934,594 კმ². შედგება 7 დიდი და რამდენიმე პატარა კუნძულისაგან. დიდი კუნძულებიდან აღსანიშნავია: კისკა, სემისოპოჩნი, ამჩიტკა, პატარა სიტკინი, ბულდირი, ვირთაგვა, სეგულა. ყველა კუნძული დაუსახლებელია. კუნძულები მეტწილად მთიანია. სიმაღლე 1221 მ-მდე. არის მოქმედი ვულკანები. გეოლოგიური თვალსაზრისით მოქცეულია სეისმურად აქტიურ რეგიონში, წყნარი ოკეანისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ტექტონიკური ფილაქნების საზღვარზე. 1965 წელს მოხდა უძლიერესი მიწისძვრა, რომლის მაგნიტუდამ 8,7 ბალი შეადგინა. კუნძულ ამჩიტკაზეა ზღვის წავის ნაკრძალი. ვირთაგვას კუნძულები აღმოაჩინეს რუსმა მრეწველებმა XVIII საუკუნეში. სახელი უწოდა თედორე ლიტკემ 1827 წელს. სახელწოდება მიიღო კუნძულებზე მობინადრე მღრღნელების სიმრავლის გამო.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვირთაგვას კუნძულები — სტატია დიდი საბჭოთა ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ვირთაგვას კუნძულები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
**ქვეწარმავლები**, **რეპტილიები** (ლათ. Reptilia) — ხერხემლიან ცხოველთა კლასი. ნამდვილი ხმელეთის ცხოველები არიან, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ხმელეთზე მრავლდებიან და ვითარდებიან. დებენ ყვითრით მდიდარ და ნაჭუჭით დაფარულ კვერცხებს, ამფიბიებთან შედარებით უფრო სრულყოფილი სუნთქვისა (დიფერენცირებული ტრაქეითა და ფილტვებით) და სისხლის მიმოქცევის სისტემები აქვთ.

ქვეწარმავლები ფილტვებით სუნთქავენ. ისინი,ამფიბიების მსგავსად, ჰაერიდან შთანთქავენ ჟანგბადსა და გამოყოფენ ნახშირორჟანგს. მათი მშრალი კანი არ არის შეგუებული კანით სუნთქვასთან, ამიტომ ქვეწარმავლის ფილტვები უფრო ძლიერი უნდა იყოს, ვიდრე ამფიბიებისა. მართლაც, რეპტილიების ფილტვებს აქვთ ნაკეცები, რის გამოც იზრდება მათი სასუნთქი ზედაპირი. ეს უზრუნველყოფს ჟანგბადის უხვად მიწოდებას ორგანიზმისათვის. ქვეწარმავლებს აქვთ მარტივი ტიხრებით მრავალ უჯრედად დაყოფილი ფილტვები, რომლებიც დანაოჭებულია. ქვეწარმავლების სხეულის ტემპერატურა არაა მუდმივი. იგი იცვლება ჰაერის ტემპერატურის შესაბამისად. რეპტილიები ცივსისხლიანი ცხოველები არიან.

უდაბნოს ქვიშაში მცხოვრები ქვეწარმავლები მცხუნვარე მზის ქვეშ დაცულნი არიან გამოშრობისაგან, ვინაიდან მათი გარეგანი საფარველი გამძლეა, მკვრივი და ცხოველს დაზიანებისა და წყლის დაკარგვისაგან იცავს, ე.ი. ცხოველის გამოშრობა არ ხდება. გველების სხეული დაფარულია რქოვანი ქერცლებით, ნიანგისა და კუს სხეული დაფარულია რქოვანი ფარებით. სხეულის რქოვანა გარსი არ იზრდება, ამიტომ ცხოველის ზრდასთან ერთად ის სკდება. გველების სხეულიდან ძველი კანი ცვივა პატარა ან დიდ ნაჭრებად. ახალი რქოვანა გარსი წარმოიქმნება ძველის ქვეშ, კანის ზედა შრიდან. კანის გარე საფარველის გამოცვლას - კანის ცვლა ეწოდება. ქვეწარმავლები კანს იცვლიან.

რამდენადაც განსხვავებულია ქვეწარმავლების სახეობები და მათი ცხოვრების ნირი, იმდენად განსხვავებულია მათი კვება. რეპტილიები საკვებად ძირითადად სხვა ცხოველებს იყენებენ. გველი ნადირობს მსხვილ ცხოველებზე. მაგალითად: ჩვეულებრივი ანკარა წყალსატევებში იჭერს ბაყაყებს, გველგესლა ჯერ შხამით კლავს მსხვერპლს, შემდეგ კი ყლაპავს.

რეპტილიები ფრინველებთან და ძუძუმწოვრებთან ერთად განეკუთვნებიან უმაღლეს ხერხემლიანებს - ამნიონიანებს, რომელთა შორისაც ისინი უმდაბლეს ჯგუფს შეადგენენ.
სამჭედლო
**ჭედვა** — ლითონების წნევით დამუშავების ერთ-ერთი სახეობა, რომლის დროს იარაღი ნამზადზე ასრულებს მრავალჯერად წყვეტილ ზემოქმედებას, რის შედეგად იგი (ნამზადი) დეფორმირდება და თანდათანობით საჭირო ფორმასა და ზომას იღებს. 

ჭედვა ცნობილი იყო მანამ, სანამ ადამიანი მადნისაგან ლითონის მიღებას დაიწყებდა; მაგ. ირანში, მესოპოტამიასა და ეგვიპტეში მეტეორიტული რკინის ჭედვა ძვ. წ. IV-III ათასწლეულში იცოდნენ. თითქმის ამავე პერიოდიდან იწყებენ ლითონის დამუშავებას იბერიულ-კავკასიური მოდგმის ხალხები. საზოგადოების მატერიალურ კულტურის განვითარებაში მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო სპილენძის გამოდნობა და მისი დამუშავება (ბრინჯაოს ხანა). ამ დროს ფართოდ იყენებდნენ ჭედვას. შემდგომ პერიოდში ვითარდება რკინის მეტალურგია. ამავე პერიოდში მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოში, დაიწყო განვითარება ჭედვის ხელოვნებამ.

ლითონს ჭედავენ (როგორც წესი, ცხლად) ფასონურ ან ბრტყელ საცემებს შორის. დაბალი მწარმოებლურობის მიუხედავად, ჭედვა ერთეულ და წვრილსერიულ წარმოებაში უნივერსალური და შეუცვლელი პროცესია, განსაკუთრებით დიდი მასის (350 ტ-მდე) ნაჭედების მისაღებად. ჭედვა მიმდინარეობს სამჭედლო უროებზე, რომელთა მვარდნი ნაწილების მასაა 1-იდან 5000 კგ-მდე, და სამჭედლო ჰიდროწნეხებზე, რომლებიც ავითარებენ 2-200 მეგნ (200-20000 ტძ) ძალას. ჭედავენ როგორც სხმულებს, ისევე ნაგლინს. დიდი მასის სხმულების ან ნამზადების ჭედვის დროს იყენებენ ამწეებს, მანიპულატორებს, გადამყირავებლებს. ჭედვის დროს უმჯობესდება ლითონის სტრუქტურა და ხარისხი.

ხარისხოვანი ნაჭედის მისაღებად უნდა დაიცვან ტემპერატურული ინტერვალი — ჭედვის დაწყებისა და დამთავრების ტემპერატურა. იგი დამოკიდებულია საჭედ მასალასა და მის ქიმიურ შემადგენლობაზე (მაგ. დაბალნახშირბადიანი ფოლადებისათვის — 1280-750°C, ლეგირებული ფოლადისათვის — 1180-850°C, სპილენძის შენადნობებისათვის — 900-700°C, ალუმინის შენადნობებისათვის — 500-380°C). 

ჭედვის ძირითადი ოპერაციებია დასმა, გამოტვიფვრა, გაწელვა, მოგორვა, გაჭოლვა, ჭრა, სამჭედლო შედუღება და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* *თავაძე ფ. მესხია შ. ბარქაია ვ.* ფურცვლოვანი ლითონების ჩარხებზე დამუშავება ძველ საქართველოში, თბ. 1954;
* *Охрименко Я. М.* Технологии кузнечно-штамповочного производства, 2 исд. М. 1976;
* *ლომსაძე ჯ.* ქსე, ტ. 11, გვ. 387-388, თბ. 1987
**ჰოულენდი** (ინგლ. Howland Island) — კუნძული წყნარი ოკეანის ცენტრალურ ნაწილში, ამერიკის შეერთებული შტატების არაინკორპორირებული არაორგანიზებული დაუსახლებელი ტერიტორია (ანუ, ფორმალურად არ შედის აშშ-ის შემადგენლობაში, მაგრამ მისი სამფლობელოა).

კუნძული აღმოაჩინეს XIX საუკუნის დასაწყისში. 1857 წლიდან ოფიციალურად ეკუთვნის აშშ-ს. კუნძულის საერთო ფართობია — 1,62 კმ².

გეოგრაფია
---------

კუნძულ ჰოულენდის ხედი კოსმოსიდან
კუნძულ ჰოულენდის მდებარეობა
კუნძულს აქვს წაგრძელებული ფორმა და გარშემორტყმულია მარჯნის რიფით. მისი სიგრძეა 2,5 კმ, ხოლო სიგანე არაუმეტესი 0,8 კმ. სანაპირო ზოლის სიგრძე — 6,4 კმ. ზღვის დონიდან ყველაზე მაქსიმალური სიმაღლე — 3 მეტრი. კუნძულზე დგას შუქურა ერჰარტი.

ზოგჯერ 70 კმ-ით სამხრეთით მდებარე კუნძულ ბეიკერთან ერთად შეჰყავთ ფენიქსის კუნძულების შემადგენლობაში.

მცენარეულობა და ცხოველთა სამყარო
--------------------------------

კუნძული მთლიანად დაფარულია ბალახით და დაბალი სიმაღლის ბუჩქებით. კუნძულის ცენტრში იზრდებიან დაბალი სიმაღლის ხეები.

ისტორია
-------

კუნძული ჰოულენდი აღმოაჩინეს 1842 წელს ამერიკულმა ვეშაპის დამჭერებმა და მას სახელი ერთ-ერთი მათგანის პატივსაცემად დაარქვეს. შეიყვანეს ჰავაის კუნძულების შემადგენლობაში, მაგრამ 1936 წელს გადავიდა აშშ-ის შინაგან საქმეთა სამინისტროს იურისდიქციაში. ჰოულენდი — ეგრეთ წოდებული აშშ-ის არაინკორპორირებული არაორგანიზებული ტერიტორიაა (იურიდიულად არ ითვლება აშშ-ის ტერიტორიის ნაწილად). დღეისათვის აშშ-ის შინაგან საქმეთა სამინისტრო აკვირდება კუნძულს გარეული ბუნების გადარჩენის ეროვნული პროგრამის ფორმატში.

ამ კუნძულს უკავშირდება ლეგენდარული ამერიკელი მფრინავი ქალის ამელია ერჰარტის გაქრობა. პრეზიდენტ ფრანკლინ დელანო რუზველტის განკარგულებით ჰოულენდზე სპეციალურად ერჰარტის გადაფრენისთვის აშენდა ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი.

მოსახლეობა
----------

კუნძულზე მუდმივი მოსახლეობა არ არსებობს. ყოველწლიურად აქ მოდიან აშშ-ის შინაგან საქმეთა სამინისტროს და სანაპირო დაცვის წარმომადგენლები. კუნძულზე შესვლა დაშვებულია მხოლოდ სპეციალური ნებართვით და ძირითადად მეცნიერებისათვის.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
აშშ-ის დროშა აშშ-ის ადმინისტრაციული ერთეულები აშშ-ის დროშა |
| --- |
|  |
| შტატები | 
აიდაჰო · აიოვა · ალაბამა · ალასკა · არიზონა · არკანზასი · დასავლეთი ვირჯინია · დელავერი · ვაშინგტონი · ვერმონტი · ვირჯინია · ილინოისი · ინდიანა · იუტა · კალიფორნია · კანზასი · კენტუკი · კოლორადო · კონექტიკუტი · ლუიზიანა · მასაჩუსეტსი · მეინი · მერილენდი · მინესოტა · მისისიპი · მისური · მიჩიგანი · მონტანა · ნებრასკა · ნევადა · ნიუ-იორკი · ნიუ-მექსიკო · ნიუ-ჯერსი · ნიუ-ჰემფშირი · ოკლაჰომა · ორეგონი · ოჰაიო · პენსილვანია · როდ-აილენდი · სამხრეთი დაკოტა · სამხრეთი კაროლინა · ტენესი · ტეხასი · უაიომინგი · უისკონსინი · ფლორიდა · ჩრდილოეთი დაკოტა · ჩრდილოეთი კაროლინა · ჯორჯია · ჰავაი |
|  |
| ფედერალური ოლქი | 
კოლუმბიის ოლქი |
|  |
| კუნძულოვანი რეგიონები | 
აშშ-ის ვირჯინის კუნძულები · ამერიკის სამოა · გუამი · პუერტო-რიკო · ჩრდილოეთ მარიანას კუნძულები |
|  |
| მიმდებარე კუნძულები | 
ბეიკერი · კინგმენის რიფი · მიდუეი · ნავასა · პალმირა · უეიკი · ჯერვისი · ჯონსტონი · ჰოულენდი |

 |
ღალიის მონასტერი, საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვის და სპორტის სამინისტრო.
**ღალია** — ძველი ქართული მონასტერი კუნძულ კვიპროსზე. კვიპროსზე მრავლად იყვნენ ქართველი მოღვაწენი. მათ კოლონია ჰქონდათ ნიქოზიაში, რამდენიმე მონასტერი — ალამინის რაიონში. ერთ-ერთი სავალე იყო ჟალია (ღალია), რომელიც მემატიანის ცნობით, აღაშენა და შეამკო ყოვლითა წესითა თამარ მეფემ (XII-XIII საუკუნეები). ჟალიაში ქართული მწიგნობრული კერის არსებობა დადასტურებულია სანქტ-პეტერბურგში დაცულ ძველ ქართულ ხელნაწერის ანდერძში (H-№ 18). მოგვიანებით ქართველ მოგზაურებმა ტიმოთე გაბაშვილმა (1758) და იონა გედევანიშვილმა (1784) კვიპროსზე ქართველთა ნაკვალევი ვეღარ ნახეს, მდოლოდ ბოლო ხანს ქართული სიძველეთა ნაშთი აღმოჩნდა კვიპროსის ბერძენთა სავანეში — კიკოს მონასტერში.

ღალიის მონასტერი მდებარეობს კვიპროსის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, პაფოსის პროვინციის პატარა ისტორიული ქალაქის პოლის ქრისოქოსის მახლობლად ტყეში, სანაპიროდან დაახლოებით ხუთ კილომეტრის დაშორებით.

მონასტრის ნანგრევები 1981 წელს აღმოაჩინა ამერიკაში ემიგრირებულმა ქართველმა მეცნიერმა ვახტანგ ჯობაძემ რომელიც XII საუკუნის ქართულ ცნობებს ეყრდნობოდა. სისტემატიური არქეოლოგიური გათხრები მხოლოდ 2006 წელს დაიწყო მას შემდეგ რაც საქართველოს და კვიპროსის წარმომადგენლებმა მიაღწიეს შეთანხმებას ერთობლივი კვლევა-ძიების ჩატარების თაობაზე. 

გათხრებმა გამოავლინა ქალწულ მარიამის ეკლესია, რომელიც არაუგვიანეს 1000 წლით თარითღება. უფრო გვიანდელი, წმ. გიორგის ტაძარი, XII საუკუნეს უნდა განეკუთვნებოდეს. მონასტერი საფუძვლიანად შეაკეთებინა თამარ მეფემ. მას შემდეგ იგი კიდევ ერთხელ განახლებულა XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე. საქართველოსა და კვიპროსზე გართულებულმა პოლიტიკურმა სიტუაციამ აიძულა ქართველი ბერები მონასტერი მიეტოვებინათ. XVI საუკუნეში კი ღალია გაიძარცვა და ნანგრევებად იქცა. 

აღმოჩენილია XIII-XIV საუკუნეების ქართული ფრესკები და წარწერები, საყოფაცხოვრებო და რელიგიური დანიშნულების სხვადასხვა ნივთი.

ლიტერატურა
----------

* *მენაბდე ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 239.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Excavations at the Georgian Monastery of Gialia (Pafos) დაარქივებული 2007-09-27 საიტზე Wayback Machine.. *The Government of Cyprus Press and Information Office*. December 5, 2006.
* ღალიის მონასტერი, კვიპროსი დაარქივებული 2007-09-27 საიტზე Wayback Machine.. საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტრო, 2006.
„**ღამე**" (იტალ. La Notte) — რეჟისორ მიქელანჯელო ანტონიონის 1961 წლის ფილმი. ეს რეჟისორის ეგზისტენციალური ტრილოგიის მეორე ფილმია, მას წინ უძღოდა „თავგადასავალი" (L’Avventura) და მოჰყვა „დაბნელება" (L’Eclisse).

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
ფილმი ცოლ-ქმრის სიყვარულის დასასრულის ამბავს გადმოსცემს.
მოქმედება 60-იანი წლების დასაწყისში მილანში ვითარდება. ჯოვანი და ლიდია უკვე დიდი ხნის ცოლ-ქმარია. ჯოვანი წარმატებული მწერალია, მაგრამ ნელ-ნელა შთაგონებას კარგავს და მხოლოდ მოგონებები ასაზრდოებს, რაც ახალი ნაწარმოების შესაქმნელად საკმარისი არ არის. ის ლიდიას მიმართ ვნებასაც კარგავს. ცოლ-ქმარი ერთად დადის მეგობრებთან სანახავად, პრეზენტაციებზე, ბარებში, წვეულებებზე, მიუხედავად ამისა, ჯოვანი სხვა ქალებთან ფლირტის გაბმას ცდილობს. ლიდიაც ცდილობს დროის თავისუფლად გატარებას: ტაქსით ქალაქიდან გადის და მიყრუებულ უბნებში სხვადასხვა სანახაობებს, მამაკაცთა ჩხუბს და სათამაშო რაკეტების გაშვებას აკვირდება.

ერთ-ერთ წვეულებაზე ჯოვანი მთელ საღამოს ახალგაზრდა ვალენტინასთან ატარებს. ლიდია თავის მხრივ უცნობ მამაკაც რობერტოს დაუახლოვდება, მასთან ცეკვავს და ქალაქში მასთან ერთად სეირნობს, მაგრამ ბოლო მომენტში რობერტოს კოცნაზე მაინც უარს ამბობს.

ჯილდოები
--------

ფილმი ბერლინის კინოფესტივალის ოქროს დათვის მფლობელი გახდა. ამავე წელს მიქელანჯელო ანტონიონის გადაეცა დავიდ დი დონატელოს სახელობის საუკეთესო რეჟისორის ჯილდო.

ლიტერატურა
----------

* ნიკოლი, მარინა (2016). *The Rise and Fall of the Italian Film Industry*. გაერთიანებული სამეფო:  Taylor & Francis. ISBN 1317654374.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* „ღამე "— კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* „ღამე (1961 წლის ფილმი)" — TCM-ის მონაცემთა ბაზაში
* „ღამე "— Allmovie-ზე
* 

* „ღამე "— Rotten Tomatoes

სქოლიო
------

1. ↑  ნიკოლი 2016, p. 198.
**ქვის დამწერლობის მუზეუმი** (აზერ. Daş salnamə muzeyi) — ბაქოში მდებარე მუზეუმი, რომელიც ეძღვნება ქვის დამუშავების ხელოვნებას. ეს არის მუზეუმი, რომელზეც წარმოდგენილია ქვის პლასტიკის განვითარება აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. იგი განლაგებულია აზერბაიჯანის სახელმწიფო დროშის მოედანზე და შექმნილია ჰეიდარ ალიევის ფონდის მიერ.

ისტორია
-------

შენობა, რომელშიც განლაგებულია მუზეუმი, აშენებულია ძმები სიმენსების მიერ 1901 წელს. შენობაში ფუნქციონირებდა აზერბაიჯანში პირველი ელექტროსადგური, რომელიც მუშაობდა ნავთობზე. შემდგომ შენობას ჩაუტარდა კაპიტალური რესტავრაცია და მასში დაიწყო ფუნქციონირება ქვის დამწერლობის მუზეუმმა.

მუზეუმის გახსნა მოხდა 2015 წლის 8 ივნისს. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, ჰეიდარ ალიევის ფონდის პრეზიდენტი მეჰრიბან ალიევა და ჰეიდარ ალიევის ფონდის ვიცე პრეზიდენტი ლეილა ალიევა გაეცნენ მუზეუმს.

ექსპოზიცია
----------

მუზეუმში გამოფენილია უამრავი ქვის პლასტიკის ნიმუშები, რომლებიც აღმოჩენილი არის აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

ექსპონატების უმრავლესობას შეადგენს უძველესი საყოფაცხოვრებო ნივთები, რომელთაც გააჩნიათ ფუნქციონალური დატვირთვა. ასევე პირველყოფილი ადამიანის შრომის შედეგად შექმნილი ექსპონატები. 

მუზეუმში ასევე წარმოდგენილია გობუსტანის და გალას ნაკრძალების კედლური დამწერლობის ნიმუშები.

ექსპოზიციის ძირითად ნაწილს წარმოადგენს შუა საუკუნეების საფლავის ქვები, რომელნიც ნაპოვნია შირვან- აბშერონის ზონაში. საფლავის ქვებზე წარმოდგენილია ინფორმაცია შუა საუკუნეების სხვადასხვა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ, სოციალურ, კულტურულ და იდეოლოგიურ მოვლენებზე.

ექსპოზიცია აგრეთვე მოიცავს აზერბაიჯანის სახალხო არტისტის ჰუსეინ ჰაგვერდიევის ნაშრომსაც - „არტერია" (2014 წ.)

მუზეუმში წარმოდგენილი ექსპონატების მიხედვით ადვილად შესაძლებელია აზერბაიჯანის ქვის პლასტიკის ისტორიის და მისი ეტაპების განვითარების აღქმა.
ყარაკულის ცხვრები აკრონის ზოოპარკში
ბატკანი
**ყარაკულის ცხვარი** — სამაჟდაკე მიმართულების ცხიმკუდიანი უხეშმატყლიანი ცხვრის ჯიში. ერთ-ერთი ვერსიით ითვლება, რომ ერთ-ერთი უძველესი ჯიშია და გამოყვანილია ძველ დროში შუა აზიის ხალხების მიერ ადგილობრივი ცხვრების ხანგრძლივი გადარჩევის გზით; მეორე ვერსიით ყარაკულის ცხვარი გამოყვანილია XVII–XVIII საუკუნეებში დუმიანი და ნახევრად უხეშმატყლიანი ცხვრების შეჯვარებით. წამყვანი სამაჟდაკე ჯიში იყო საბჭოთა კავშირში. ყარაკულის ცხვრების უმრავლესობას თავი ნახევრად ცხვირკუზიანი, ტანი ღრმა, კუდი კი ცხიმდაგროვილი აქვს, რომელიც S-ის მსგავსი მჭლე დანამატით ბოლოვდება. ამტანები, მცირე მოთხოვნილების მქონენი და უდაბნოსა და ნახევარუდაბნოს პირობებში საძოვარზე ხანგრძლივად ყოფნას შეჩვეულები არიან. ერკემალი რქიანია (სპირალისებური რქები აქვს), ნერბი — ურქო. ერკემლის მასაა 55–65 კგ, ნერბისა 45–50 კგ. 7–8 თვის ბატკნის ნაკლავის მასაა გასუქების შემდეგ 10–12 კგ-ია, ნაკლავის გამოსავალი 41–43%; ნერბისა შესაბამისად 18–20 კგ და 45–50%. ბატკნობის ასაკში ცხვრების უმრავლესობა (დაახლ. 80%) ფერად შავია, დანარჩენი რუხი, ყავისფერი და სხვ.; ასაკთან ერთად შეფერილობა ჭაღარავდება, მხოლოდ თავი და ფეხები რჩება იგივე ფერის. ახალდაბადებული ბატკნის საფარველი ნაზია, ზრდასთან ერთ კი იცვლება და უხეში ტიპისა ხდება. ყარაკულის ცხვრის ძირითადი პროდუქცია მაჟდაკია (ყარაკული), რომელზეც დიდი მოთხოვნილება არსებობს. მოზრდილი ცხვრის მატყლი კარგად ითელება; მას უხეში ქსოვილებისა და ხალიჩების დასამზადებლად იყენებენ. ერკემლის წლიური ნაპარსი (2 გაპარსვაზე) 3,5–3,8 კგ-ს შეადგენს, ნერბისა — 2,0–2,2 კგ-ს. თივთიკის სიგრძე 18 სმ-მდეა. ბატკნის აღზრდისაგან განთავისუფლებული ნერბი გამოიყენება რძის მისაღებად (25–30 კგ რძე ლაქტაციისას — 60 დღე); გარდა ამისა ყარაკულის ცხვარს იყენებენ სახორცედ და საქონედ. ნაყოფიერება 105–110 ბატკანია 100 ნერბზე.

ამ ჯიშთან დაკავშირებით სანაშენო საქმიანობა მიმართულია ხარისხის გაზრდისა და ასორტიმენტის გაფართოებისაკენ. ყარაკულის ცხვარი გამოიყენება სხვა ჯიშების კრაველის ხარისხის გაუმჯობესებისათვის.

მსოფლიოში მისი რიცხოვნობა 31 მილიონ სულზე მეტია. აშენებენ 50-ზე მეტ ქვეყანაში, ძირითადად კი უზბეკეთში, თურქმენეთში, ტაჯიკეთში, ყაზახეთში, ავღანეთში, ნამიბიაში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, ირანსა და რუსეთში (ასტრახანის ოლქისა და ყალმუხეთის მეურნეობებში).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 624.
* *Юдин В. М.*, Опыт племенной работы с каракульскими овцами в племхозе «Кара-Кум» (1936—1943 гг.), Самарканд, 1943;
* *Байков М. И.*, Каракульская порода овец, М. 1953;
* *Гигинейшвили Н. С.*, Серые каракульские овцы, М. 1954;
* *Иванов М. Ф.*, Полн. собр. соч. т. 3, М. 1964;
* *Ерохин А. И.*, *Ерохин С. А.*, Овцеводство, М. 2004.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6  *ავარიანოვი ი. ი.*,ყარაკულის ცხვარი // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია [30 ტომად], მთ. რედ. პროხოროვი ა. მ. III გამოც. მოსკ.: გამომც. „საბჭოთა ენციკლოპედია", 1969.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  *ეროხინი ა. ი.*, ყარაკულის ცხვარი დაარქივებული 2019-05-26 საიტზე Wayback Machine.  // დიდი რუსული ენციკლოპედია [35 ტომად], მთ. რედ. ოსიპოვი ი. ს. მოსკ.: გამომც. დიდი რუსული ენციკლოპედია, 2004–2017.

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* GND: 4251819-2
* LCCN: sh85071595

 |
**მარტა არენდზეე** (გერმ. Martha Arendsee; დ. 29 მარტი, 1885, გერმანიის იმპერია — გ. 22 მაისი, 1953, აღმოსავლეთი ბერლინი) — გერმანელი მემარცხენე პოლიტიკოსი, ფემინისტი. პოლიტიკური კარიერის განმავლობაში არაერთხელ შეიცვალა პარტია. 1924–1930 წლებში რაიხსტაგის დეპუტატი. ადოლფ ჰიტლერის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ადრეული პოლიტიკური მოღვაწეობისათვის ექვსთვიანი პატიმრობა მიუსაჯეს, 1934 წელს არენდზეემ მოახდინა საბჭოთა კავშირში ემიგრაცია. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მოღვაწეობა განაგრძო გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიოგრაფია (გერმანული)

ლიტერატურა
----------

* A. Pieggatzki, St. Weber: *Arendsee, Martha*. In: Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung. Biographisches Lexikon. Dietz Verlag 1970, S. 12-14.
* Hermann Weber: Die Wandlung des deutschen Kommunismus. Die Stalinisierung der KPD in der Weimarer Republik. Band 2, Europäische Verlags-Anstalt, Frankfurt am Main 1969, S. 63 f.
* Hermann Weber, Andreas Herbst: Deutsche Kommunisten. Biographisches Handbuch 1918 bis 1945. Zweite, überarbeitete und stark erweiterte Auflage. Karl Dietz Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-320-02130-6.
**ღალღა** (ლათ. Crex crex) — ფრინველი წეროსნაირთა რიგისა. ტანად პატარა ფრინველია (სხეულის სიგრძეა 27 სმ, მასა 150 გ). გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. საქართველოში ბუდობს. ჩვენში იგი აპრილის ბოლოს და მაისის დასაწყისში ჩნდება, მოფრენის შემდეგ მალე წყვილდებიან და ხმელი ბალახებისა და მათი ღეროებისგან მაღალ ბალახეულში მშრალ ადგილას იწყებენ ბუდის გაკეთებას. აგვისტოს ბოლოსა და სექტემბრის პირველ ნახევარში ღალღები სამხრეთისკენ მიისწრაფიან ნაწილობრივ გადაფრენით, მეტწილად კი ფეხით. ზამთარს ცენტრალურ და სამხრეთ აფრიკაში ატარება. ბინადრობს ნოტიო მდელოებსა და ტყის ველებზე, მდინარეთა ხეობებში, რომლებსაც მთებამდე აჰყვება ხოლმე. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, დებს 7-12 კვერცხს. ინკუბაცია 16-17 დღე-ღამე გრძელდება. წიწილოვანი ფრინველია. იკვებება მარცვლოვანი მცენარეების თესლითა და წვრილი უხერხემლოებით (ყოველგვარი მწერი, ჭიაღუა, ობობები, ლოკოკინები). ღალღა სწრაფად დარბის და უხალისოდ ფრენს. სპორტული ნადირობის ობიექტია. მის მოსაპოვებლად საჭიროა 10-12 ნომერი საფანტი.

ლიტერატურა
----------

* *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 582.
* გ.აბულაძე, ნ.ღამბარაშვილი, ვ.ბურჯანაძე, შ.ჩახანაშვილი, პ.ჟორდანია, ნ.ლომსაძე, ლ.გუნიავა, დ.ახრახაძე, გ.ზახაროვი; „მონადირის ცნობარი", თბ. 1969.

სქოლიო
------

1. ↑  „მონადირის ცნობარი", გვ. 30.
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  **ჯეკი რი** |
| საერთო ინფორმაცია |
| **მეტსახელი:** | The Clown Prince of Snooker |
| **დაბ. თარიღი:** | 6 აპრილი 1921 |
| **დაბ. ადგილი:** | დანგანონი; ჩრდილოეთი ირლანდია |
| **გარდ. თარიღი:** | 20 ოქტომბერი, 2013 (92 წლის) |
| **მოქალაქეობა:** | ჩრდილოეთ ირლანდიის დროშა ჩრდილოეთი ირლანდია |
| **პროფესიონალური კარიერა:** | 1948—1990 |
| **უმაღლესი რეიტინგი:** | № 47 |
| **მსოფლიო ჩემპიონატი:** | ფინალისტი (1957) |
| **სხვა ტურნირები:** | 26 |

**ჯეკ (ჯეკი) რი** (ინგლ. Jack (Jackie) Rea; დ. 6 აპრილი, 1921, დანგანონი, ჩრდილოეთი ირლანდია — გ. 20 ოქტომბერი, 2013) — ჩრდილოეთირლანდიელი ყოფილი პროფესიონალი სნუკერისტი. ის ჯარის მეთაური იყო მეორე მსოფლიო ომის დროს.

ბიოგრაფია
---------

რი პროფესიონალი გახდა 1947 წელს, ირლანდიის სამოყვარულო პირველობაში გამარჯვების შემდეგ. პირველად ის მსოფლიო ჩემპიონატზე გამოჩნდა 1949 წელს, მაგრამ მაშინ სადებიუტო მატჩში დამარცხდა. შემდეგ ჯერზე ჯეკიმ პირველობაზე მხოლოდ 1952 წელს ითამაშა პროფესიონალური სნუკერის ხელმძღვანელობასთან უთანხმოების გამო, და მიაღწია ნახევარფინალს. შემდეგ ის რამდენიმეჯერ ზედიზედ გამოვარდა პირველივე მატჩებიდან, მაგრამ კვლავ მიაღწია ნახევარფინალს 1955 და 1956 წლებში, თუმცა დამარცხდა ფრედ დეივისსა და ჯონ პულმანთან შესაბამისად. 1957 წელს ის ფინალში გავიდა, მაგრამ პულმანმა ამჯერადაც დაამაცხა რი, ანგარიშით 34:39. მიუხედავად ამისა ჩრდილოეთ ირლანდიელმა გაიმარჯვა News of the World-ზე 1955 წელს, როდესაც თამაშს გამოთიშა ჯო დეივისი.

მიღწევები კარიერაში
-------------------

* მსოფლიო ჩემპიონატი სნუკერში ფინალისტი — 1957
* News of the World ჩემპიონი — 1955
* Ireland Professional ჩემპიონი — 1947—1951, 1952—1971

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მსოფლიო ჩემპიონატი სნუკერში

რესურსები ინტერნეტში
--------------------
ჩელენჯერი მომსახურების ცენტრში
**„ჩელენჯერი"** (ინგლ. Challenger — «გამომწვევი») — ნასა-ს მრავალჯერადი სატრანსპორტო კოსმოსური შატლი. მეორე კოსმოსური შატლი, ექსპლოატაციაში შევიდა 1982 წელს. სახელი დარქვა საზღვაო ხომალდის, რომელიც ოკეანეს 1870-იან წლებში იკვლევდა. ნასა-ში ამ შატლს აღნიშნავდნენ, როგორც OV-99 (Orbiter Vehicle – 99). თავდაპირველად მას მხოლოდ საცდელად იყენებდნენ, თუმცა შემდეგში ის კოსმოსური ფრენებისთვის აღჭურვეს. პირველი გაფრენა ჩელენჯერმა 1983 წლის 4 აპრილს მოახდინა.

ჩელენჯერმა სულ ცხრა წარმატებული ფრენა განახორციელა. 1986 წლის 28 იანვარს, მეათე გაფრენისას, აფრენიდან 73 წამში მყარი საწვავის ამჩქარებლის დაზიანების გამო, შატლი აფეთქდა. ეკიპაჟის შვიდი წევრი დაიღუპა. ეს იყო იმ მომენტისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი კატასტროფა პილოტირებადი კოსმონავტიკის ისტორიაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჩელენჯერი***

* დაარქივებული 2017-12-29 საიტზე Wayback Machine.  NASA-ს კენედის სახელობის კოსმოსური ცენტრი


|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია ტექნიკის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**შარლ III დე ბურბონი** (ფრანგ. Charles III de Bourbon; დ. 17 თებერვალი, 1490 — გ. 6 მაისი, 1527) — ბურბონთა დინასტიის გვერდით შტოს წარმომადგენელი. ბურბონის ჰერცოგინია სიუზენის თანამმართველი 1505-21 წლებში და შემდგომში უკვე ბურბონის დამოუკიდებელი ჰერცოგი 1521-37 წლებში.

ბიოგრაფია
---------

შარლი დაიბადა 1490 წლის 17 თებერვალს საფრანგეთში. იგი იყო მონტესპიერის გრაფ გილბერტის ვაჟი, რომელიც თავის მხრივ ბურბონის ჰერცოგ ჟან I-ის შვილიშვილი იყო. 1496 წელს შარლი მონტესპიერის ჰერცოგი ხდება, 1505 წელს კი ცოლად ირთავს თავის ბიძაშვილ სიუზენ დე ბურბონს, რომელიც ოვერნისა და ბურბონის ჰერცოგინია იყო. ამის შემდეგ შარლ III მისი თანამმართველი გახდა. 1515 წელს მეფე ფრანსუა I-თან ერთად იბრძოდა იტალიურ ომებში. 1517 წელს შეეძინა პირველი და უკანასკნელი შვილი, რომელიც ძალიან სუსტი იყო და მალევე დაიღუპა. 1521 წელს კი მისი მეუღლე, სიუზენი გარდაიცვალა, რის შემდეგაც იგი ბურბონის ერთპიროვნული მმართველი ხდება, თუმცა მეორედ აღარ დაქორწინებულა. 1524 წლიდან მოყოლებული აქტიურად იბრძოდა საღვთო რომის იმპერატორ კარლ V-ის წინააღმდეგ ლომბარდიაში. ასევე იგი მუშაობდა პაპ კლემენტ VII-ისა და მეფე ფრანსუას შორის მოლაპარაკებებზე, თუმცა 1527 წელს, 37 წლის ასაკში, უშვილოდ დაიღუპა.

ლიტერატურა
----------

* Duruy, Victor, Martha Ward Carey, and John Franklin Jameson, A history of France, (Thomas Y. Crowell and Co.:Boston, 1889)
* Pardoe, Julie, The Court and Reign of Francis the First, King of France, (Lea and Blanchard:Philadelphia, 1849)
* Treat, James, The Catacombs of Rome, (The Old Corner Bookstore Inc.: Boston, 1907)
* Louis Rousselet, "The Son of the Constable of France", (Gilbert & Rivington: London 1892)
* Grece, Michel de, "Le Rajah Bourbon",(Lattes: Paris 2007)
***ჩელესტე აიდა*** (იტალ. Celeste Aida — „ღვთაებრივო აიდა") — ჯუზეპე ვერდის ოთხაქტიანი ოპერის აიდას განთმული არია. მას წინ უსწრებს რეჩიტატივი „*Se quel guerrier io fossi!*". ოპერის პირველ აქტში არიას ასრულებს ახალგაზედა ეგვიპტელი მეომარი რადამესი, რომელსაც უნდა ეგვიპტის ჯარის მხედართმთავრობა. ის უმღერის ეთიოპიელ მონა ქალს — აიდას, რომელზეც შეყვარებულია.

არია ნამღერია მეფის სასახლეში.

ლიბრეტო
-------

##### იტალიურად

Se quel guerrier io fossi!   
 
Se il mio sogno si avverasse!  
 
Un esercito di prodi da me guidato   
 
E la vittoria e il plauso di Menfi tutta!  

E a te, mia dolce Aïda,   
 
Tornar di lauri cinto   
 
Dirti: per te ho pugnato,   
 
Per te ho vinto!  

Celeste Aïda, forma divina,  
 
Mistico serto di luce e fior,  
 
Del mio pensiero tu sei regina,   
 
Tu di mia vita sei lo splendor.   
 
Il tuo bel cielo vorrei ridarti,  

Le dolci brezze del patrio suol   

Un regal serto sul crin posarti,  

Ergerti un trono vicino al sol, 

### თარგმანი

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* აიდა (ოპერა)

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლუჩიანო პავაროტი მღერის აირას "ჩელესტე აიდა" ვენის ოპერაში
მაიკლ ჯექსონის სიმღერის „Black or White" სხვადასხვა გამოცემების სპექტრი, რომელზეც ასახულია ხმამაღლობის სხვადასხვა დონე: 1991–1995–2007.
**ხმამაღლობის ომი** — ტერმინი, რომელსაც უწოდებენ აუდიო ჩანაწერზე ხმამაღლობის აწევას. კრიტიკოსები თვლიან, რომ ეს უარყოფითად აისახება ხმის ხარისხზე და მსმენელის მიერ მოსმენისგან მიღებულ სიამოვნებაზე. ხმამაღლობის შეცვლა პირველად ახსენეს 1940-იან წლებში. ანალოგური ჩანაწერების ხმის უმაღლესი დონე ამ პერიოდში შეზღუდული იყო ელექტრონული მოწყობილობების შესაძლებლობებით, ისევე, როგორც შემდგომში – ფირსაკრავებით და აუდიოკასეტების დამკვრელებით. 1990-იანებში, ციფრული ჩანაწერების გამოჩენის მიუხედავად, პრობლემის განხილვა კვლავ გაგრძელდა.

CD-ზე მუსიკა კოდირებულია ციფრულ ფორმატში და ხმის მაქსიმალური ამპლიტუდაც განსაზღვრულია. თუკი მიღწეულია ამ ამპლიტუდის უკიდურესი წერტილი, ხმამაღლობა კიდევ უფრო ფართოვდება სიგნალის დამუშავების ტექნიკით, როგორიც არის აუდიოსიგნალის კომპრესორი ან ეკვალაიზერი. ხმის ინჟინრებს შეუძლიათ ჩანაწერზე კომპრესიის მზარდი პროპორციის დამატება, სანამ მის მაქსიმალურ ამპლიტუდამდე მიღწევა უფრო ხშირი არ გახდება. განსაკუთრებულ შემთხვევებში ხმამაღლობის გაზრდის მცდელობისას წარმოიშვება კლიპინგი და სხვა აშკარად გამოკვეთილი დაზიანებები. თანამედროვე ჩანაწერები, რომლებიც ხმამაღლობის გაზრდისთვის იყენებენ დინამიკური დიაპაზონის კომპრესიას და სხვა საზომებს, ხმის ხარისხს აფუჭებენ სიმაღლის ხარჯზე. პრესაში და რიგით მომხმარებლებს შორის ჩანაწერს, რომელიც ასეთი საშუალებით არის დამუშავებული, ხშირად უწოდებენ „ხმამაღლობის ომის მსხვერპლს".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ალბომების მონაცემთა ბაზა ხმამაღლობის მითითებით
**ჩეკურაანთგორის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩეკურაანთგორის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ნასოფლარ მაჟალოვანის ტერიტორიაზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 
ნაგებობის გარეგან სწორკუთხედში, რომელიც რამდენადმე სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული (5,7x5,2 მეტრი), ჩაწერილია ორი ნავი, რომლებიც ერთმანეთს მათ გამმიჯნავ კედელში მოწყობილი ვიწრო კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ ნავი, საკუთრივ ეკლესია სამხრეთ ნავთან შედარებით ორჯერ უფრო განიერია და გაცილებითმაღალი. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, სამხრეთ ნავი სწორკუთხაა.

ეკლესია ნაშენია ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ტაძარი ძლიერ დაზიანებულია, ჩამოშლილია ჩრდილოეთ ნავის სახურავის საფარი და ფასადების მოპირკეთების ნაწილი, დანგრეულია სამხრეთ ნავის კამარისა და სამხრეთ კედლის მნიშვნელოვანი ნაწილი, სამხრეთ ნავი დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზე კამარის ჩამონაშალი ქვებითა და მიწითაა ამოვსებული. 

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთ ნავის სამხრეთ კედელში ჰქონია. მეორე კარი, რითაც სამხრეთ ნავი ჩრდილოეთ ნავს უკავშირდება, სამხრეთ ნავის მხრიდან სწორკუთხაა, ჩრდილო ნავის მხრიდან - თაღოვანი. ეკლესიის კვადრატული (2,5x2,5 მეტრი) დარბაზი შემაღლებული პროპორციებისაა, განათებულია ორი სარკმლით. მათგან ერთი აფსიდშია, მეორე - სამხრეთ კედელში. საკურთხევლის სარკმელი თაღოვანია, ხოლო სამხრეთისა თარაზულადაა გადახურული. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო პატარა სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხეველი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული. საკურთხევლის წინ, მხრების ხაზზე, დგას მარტივი კაპიტელით დაგვირგვინებული რვაწახნაგა სვეტი (სიმაღლე 1,5 მეტრი). კაპიტელში ამოკვეთილია ოთხკუთხა ღრმული. რომელშიც როგორც ჩანს, ხის ან ქვის ჯვარი იყო ჩამაგრებული. საკურთხეველი გადახურულია კონქით. დარბაზი - ცილინდრული კამარით. რომლის დასავლეთით კიდე კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღი - კუთხის პალასტრებს. კამარისა და კონქის ქუსლის დონეზე შემორჩენილია ქარგილის საყრდენი კვადრატული ბუდეები. აფსიდში ხუთი ბუდეა. გრძივ კედლებზე - ორ-ორი.
სამხრეთ ნავი ერთიანი. ვიწრო კორიდორია. გადახურულია ცილინდრული კამარით. აღმოსავლეთ კედელში დაბალი სარკმელია. რომელსაც თარაზული გადახურვა აქვს.

გარედან საკურთხევლის სარკმელი შირიმის ქვაში გამოკვეთილი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. თაღს ევლება სადა, რელიეფური წარბი, რომელსაც ბოლოებში პატარა თარაზული გადანაკეები აქვს. ეკლესიის დანარჩენი ორი სარკმელი მოურთავია. 

კედლები დასრულებული ყოფილა ორსაფეხურიანი ლავგარდით, რომლის რამდენიმე ქვა ჩრდილო ნავის სამხრეთ კედელს შემორჩა.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 422.
**შენიანი** (ჩინ. 瀋陽) — სუბპროვინციული მნიშვნელობის ქალაქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთში, მდინარე ლიაოხეს მარცხენა შენაკადის — ხუნხეს ორივე ნაპირზე. წარმოადგენს ლიაონინის პროვინციის ადმინისტრაციულ ცენტრს. განლაგებულია ჩინეთის დიდი კედლის ჩრდილოეთით. 2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით ქალაქში ცხოვრობდა 8,106,171 ადამიანი. ფართობი 12,942 კმ². 

აღმოცენდა ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნეში, ეწოდებოდა ხოუჩენი, VIII-XVIII საუკუნეებში შენჯოუ. იუანის დინასტიის დროს (XIII-XIV საუკუნეები) დაერქვა შენიანი. 1621 წელს მიიტაცეს მანჯურიელებმა და 1625 წლიდან 1912 წლამდე ატარებდა მანჯურიულ სახელწოდება მუკდენს. 1625-44 მანჯურიის სახელმწიფოს დედაქალაქი იყო. ცინის დინასტიის დროს (1644-1911) ითვლებოდა ჩინეთის მეორე დედაქალაქად. 1658 წლიდან ფინტიანის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრია, 1908-21 წლებში — ჩრდილო-აღმოსავლეთ სამი პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. 1931 წლის 18 სექტემბერს მიიტაცეს იაპონელმა ჯარებმა, ამით დაიწყო იაპონიის მიერ ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთის ოკუპაცია. 1945 წლის 20 აგვისტოს გაათავისუფლა საბჭოთა არმიამ, 1948 წლის 2 ნოემბერს ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელმა არმიამ გაათავისუფლა გომინდანელთა ხელისუფლებისაგან. 

შენიანი ჩინეთის უდიდესი სარკინიგზო კვანძი და ქვეყნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სამრეწველო ცენტრია. განვითარებულია ქიმიური მრეწველობა, მანქანათმშენებლობა, რომელიც შეიცავს საწარმოო მოწყობილობებს, სატრანსპორტო საშუალებების, ელექტროტექნიკური ძრავებისა და სხვათა წარმოება. ქალაქში განლაგებულია ფერადი მეტალურგიის საწარმოები. საკმაოდ კარგად არის განვითარებული მსუბუქი და კვების მრეწველობა. შენიანში მდებარეობს Brilliance China Auto-ს სათავო ოფისი. 

ქალაქშია უმაღლესი სასწავლო დაწესებულება — შენიანის უნივერსიტეტი, აქვეა ლიაონინის პროვინციის მუზეუმი. ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია მუკდენის სასახლე, რომელსაც 1955 წლიდან ეროვნული მუზეუმის სტატუსი აქვს, ხოლო 2004 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიყვანა როგორც კომპლექსური ობიექტის 439-ის ნაწილი „აკრძალული ქალაქი და მუკდენის სასახლე". აღსანიშნავია აგრეთვე შენიანის ბეილინი და შენიანის დუნლინი. 

დასავლეთი შენიანი მდებარეობს მდინარე ლიაოხეს დელტის ალუვიურ ვაკეზე, მაშინ როდესაც აღმოსავლეთი შენიანი არის მანჯურია-კორეის მთების ნაწილი, რომელიც ტყეებითაა დაფარული. მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 414 მეტრზეა, ხოლო მინიმალური 7 მეტრზე. საქალაქო ზონის დიდი ნაწილი განფენილია მდინარე ხუნხეს ჩრდილოეთით. საქალაქო ზონის საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 29 მეტრს. ჩრდილოეთ და სამხრეთი არხი გაედინება შესაბამისად, საქალაქო ზონის ჩრდილოეთსა და სამხრეთში. 

შენიანის კლიმატი ფორმირდება მუსონების ზეგავლენით. ზომიერად კონტინენტური კლიმატი გამოირჩევა ცხელი ნოტიო ზაფხულით (მუსონების ზეგავლენით) და მშრალი ცივი ზამთრით (ციმბირის ანტიციკლონის ზეგავლენით). სეზონები მკვეთრად განსხვავებულია. საშუალოწლიური ტემპერატურა 8,3 °C უდრის, ყველაზე დაბალი −28.5 °C-ს, ხოლო ყველაზე მაღალი 36,1 °C-ს. ატმოსფერული ნალექების ძირითადი მოცულობა ივლისსა და აგვისტოშია. ატმოსფერული ნალექების ყოველწლიური რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 700 მმ-ს.

შენიანის ცენტრიდან სამხრეთით დაახლოებით 20 კილომეტრშია შენიანის საერთაშორისო აეროპორტი ტაოსიანი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შენიანის მთავრობის საიტი დაარქივებული 2017-09-14 საიტზე Wayback Machine.
* შენიანის ონლაინ-საზოგადოება დაარქივებული 2009-10-04 საიტზე Wayback Machine.
**ცისკარი** — მართლმადიდებლური ღვთისმსახურება, ერთგვარი ლოცვების ერთობლიობა, რომელიც დილით, მზის ამოსვლის წინ აღესრულება, თუმცა დღესდღეობით, იგი ძირითადად მწუხრთან შეერთებული სახით — საღამოს ხანს აღესრულება. ცისკარი სამი სახის არსებობს: ყოველდღიური, დიდი და სააღდგომო.

**ყოველდღიური ცისკარი** აღესრულება სადაგ (ანუ არასადღესასწაულო) დღეებში.

**დიდი ცისკარი**, შეერთებული დიდ მწუხრთან და პირველ ჟამთან, შეადგენს ღამისთევის (საღამოს) ლოცვას.

**სააღდგომო ცისკარი** კი სრულდება ყოველდღე ბრწყინვალე შვიდეულში.

ალიონი, რომელსაც სინათლე, სიფხიზლე და სიცოცხლე მოაქვს, ყოველთვის აღძრავს მორწმუნე ადამიანში მადლიერების გრძნობას ღმერთისადმი — სიცოცხლის მომნიჭებელისადმი. ამ მსახურებით მართლმადიდებელი მრევლი მადლობას უძღვნის ღმერთს განვლილი ღამისათვის და წყალობას შესთხოვს მომავალ დღეს. მართლმადიდებლურ ღვთისმსახურებაში ცისკრის ლოცვისას განიდიდება მაცხოვრის მოსვლა ამქვეყნად, რომელმაც ახალი ცხოვრება მოუტანა ადამიანებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* orthodoxy.ge — წესი და განმარტება ღამისთევის ლოცვისა
**ხმელევის კლდე** (რუს. Хмелевая скала) ან **ზაიცევის კლდე** (რუს. Зайцевская скала) — ბუნებრივი კლდების ფორმირება, რომელიც მდებარეობს კრასნოსულინის რაიონში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია, ქალაქ შახტიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ხუტორ სადკის ჩრდილოეთით. წარმოადგენს ბუნებრივი კლდეების ერთობლიობას. კლდის სიმაღლეა 30 მეტრი, საერთო სიგრძე დაახლოებით ერთი კილომეტრი. ხმელევის იგივე ზაიცევის კლდეები ყველაზე მაღალია როსტოვის ოლქში.

ტურიზმი
-------

ხმელევის კლდეები - ეს არის ადგილი სადაც იმართება საფრონოვის შეჯიბრება ალპინიზმში, რომელიც საერთო რუსულ ხასიათს ატარებს და მთელი ქვეყნის ალპინისტები იყრიან თავს. აქვე სხვა სპორტული ღონისძიებებიც იმართება. მთაზე ასვლის სხვადასხვა სირთულის მარშრუტებია მონიშნული. ეს მარშრუტებია: „სპარტაკი", „ტაგანროგი", „გემის კიჩო", „გული" და „ვორონეჟი".

კლდეების თავზე მდებარეობს დიდი ვაკე, რომელსაც იყენებენ კემპინგისათვის. კლდეებთან ახლოს მიედინება პატარა მდინარე კუნდრიუჩია. მდინარესა და კლდეებს შორის დაბლობი გადადის სქელ კორომში, რომელიც ოაზისს წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე ამ ადგილებში მუდმივად სიგრილეა, ზაფხულის ცხელ დღეებშიც კი. კორომებთან ახლოს მდებარეობს დიდი მოედანი, სადაც კარგი ადგილია კარვების გასაშლელად. მთელი კორომის გაყოლებაზე ქვემოთ მიემართება ბილიკები სადაც უხვადაა სასმელი წყლები.

სატრანსპორტო საშუალებები
------------------------

კლდეებამდე მისვლა შესაძლებელია მანქანით, დონის როსტოვიდან М-4 გზატკეცილით, მოსკოვის მიმართულებით. მგზავრმა უნდა იაროს 100 კმ. სანამ არ შეხვდება გზის მაჩვენებელი „Владимировка". მასთან მოუხვევს მარჯვნივ და ივლის ცენტრალური გზით. 4,5 კმ-ის შემდეგ გაუხვევს მარცხნივ ხუტორ „სადკის" მხარეს. ხუტორის გავლის შემდეგ იწყება გლუვი გრუნტიანი გზა. კლდეებამდე ბევრი ბილიკი მიდის შესაძლებელია ნებისმიერს გაყვეს. ხმელევის კლდეებამდე მისვლა კარგია მზიიანი ამინდის შემთხვევაში, არ შეიძლება წასვლა გადაუღებელი წვიმების შემდეგ.

გალერეა
-------

სქოლიო
------

1. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-04-27. ციტირების თარიღი: 2017-07-16.
2. ↑  Хмелевая (Зайцевская) скала | Отдых на природе в Ростовской области. Каталог №1: фотографии, адреса, маршруты. | Rest61.ru. rest61.ru. ციტირების თარიღი: 2017-04-17.