recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**უპოლუ** (ინგლ. Upolu) — ვულკანური წარმოშობის კუნძული წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, შედის სამოას შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
---------

კუნძულის სიგრძეა — 75 კმ, სიგანე — 24 კმ. კუნძულის ფართობია — 1118,7 კმ² (უპოლუს გარშემო მდებარე რვა მომცრო კუნძულის ჩათვლით — 1125 კმ²). კუნძულის დასავლეთით მდებარეობს ფალეოლოს საერთაშორისო აეროპორტი, ჩრდილოეთით — სამოას დედაქალაქი — აპია. კუნძულზე არ მომხდარა ისტორიულად დადოკუმენტირებული ამოფრქვევები.

კუნძულზე არსებობს ობობების ყველაზე პატარა სახეობა, რომელიც გინესის რეკორდების წიგნშია შეტანილი.

ისტორია
-------

სამოას მითოლოგიაში უპოლუ იყო პირველი ქალი კუნძულზე. XVIII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისში კუნძულს ზოგჯერ ასევე ეძახდნენ *ოიალავას* ან *ოიოლოვას*. XIX საუკუნის ბოლოს რობერტ ლუის სტივენსონი კუნძულზე ფლობდა პლანტაციას ფართით 1,6 კმ² და აქვე გარდაიცვალა 1894 წელს.

ადმინისტრაციული მოწყობა
-----------------------

სამოას ოლქები
სამოას 11 ოლქიდან კუნძულ უპოლუზე მდებარეობს 5:

|  |
| --- |
| №რუკაზე | ოლქი | ადმინისტრაციული ცენტრი | ოლქის ფართობი,კმ² | ოლქის მოსახლეობა,ად. (2006) | სიმჭიდროვე,ად./კმ² |
| კუნძული **უპოლუ** |
| 1 | ტუამასაგა | აფეგა | 479 | 85 112 | 177,69 |
| 2 | აანა | ლეულუმოეგა | 193 | 20 769 | 107,61 |
| 3 | აიგა-ი-ლე-ტაი¹ | მულიფანუა | 27 | 4 857 | 179,89 |
| 4 | ატუა² | ლუფილუფი | 413 | 21 826 | 52,85 |
| 5 | ვაა-ო-ფონოტი | სამამეა | 38 | 1 624 | 42,74 |
|  | სულ |  | 1118,7 | 136 674 | 122,17 |

¹ მანონოს, აპოლიმას და ნუულოპას კუნძულების ჩათვლით
  
² ალეიპატას კუნძულების და კუნძულ ნუუსაფეეს ჩათვლით

მოსახლეობა
----------

2006 წელს კუნძულის მოსახლეობის რაოდენობა შედგებოდა 136 674 ადამიანისაგან, სამოას არქიპელაგში ყველაზე დასახლებული კუნძულია.

სქოლიო
------

1. ↑  კუნძულ უპოლუს რუკა და კოორდინატები
ზედამხედველი კოშკი
**ჰანედის საერთაშორისო აეროპორტი** (იაპონ. 東京国際空港?) (IATA: HND, ICAO: RJTT) — ტოკიოში, იაპონიაში, სპეციალურ რაიონ ოტაში განთავსებული ერთ-ერთი უდიდესი აეროპორტი. ასევე ატარებს ტოკიოს საერთაშორისო აეროპორტის სახელს (東京国際空港 (იაპონ. ტო:კიო: კოკუსაი კუ:კო?)).

ჰანედა თავდაპირველად იყო ტოკიოს რეგიონის პირველი აეროპორტი, თუმცა დღეს იგი იყოფს ამ როლს ნარიტას საერთაშორისო აეროპორტთან. ჰანედა იღებს ყველა შიდა რეისს, ხოლო ნარიტა ყველა საგარეოს. ამავდროულად ჰანედა იღებს ყველა რეისს სეულიდან, შანჰაიდან და ჰონკონგიდან. იაპონიის პარლამენტი აპირებს რეისების რაოდენობის გაზრდას მომავალში, და ასევე გაზარდოს ადგილობრივი რეისების რაოდენობა არა პიკის საათებში.

საზაფხულო ველი ჰანედაში 1938 წელს
ჰანედას აეროპორტმა გაუშვა 85,408,975 მილიონი მგზავრი 2017 წელს. მგზავრთაბრუნვით ეს არის ყველაზე დიდი აეროპორტი აზიაში და სიდიდთ მეოთხე აეროპორტი მსოფლიოში. ჰანედა არის ორი დიდი იაპონური კომპანიის — Japan Airlines და All Nippon Airways ბაზა. 

აეროდრომი ჰანედა იაპონ. 羽田飛行場 პირველად გაიხსნა 1931 წელს თანამედროვე კომპლექსის სამხრეთ ნაწილში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი (ინგლისური)
* ინფორმაცია ტოკიოს აეროპორტის შესაახებ
* გადაღება კოსმოსიდან

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  ჰანედა - iaponeli.wordpress.com-ზე.
ფრედი ვუდროფის საფლავი
**ფრედი ვუდროფი** (ინგლ. Freddie Woodruff; დ. 14 სექტემბერი, 1947 — 8 აგვისტო, 1993, თბილისი) — ამერიკის შეერთებული შტატების ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველოს (ცსს; CIA) აგენტი საქართველოში. საეჭვო და ბოლომდე გაურკვეველ ვითარებაში მოკლეს თბილისის შემოსასვლელთან.

ვუდროფი თბილისში აშშ-ის საელჩოს თანამშრომლის საფარქვეშ ხელმძღვანელობდა ცსს ოპერაციებს საქართველოში. მისი მონიტორინგით იწრთვნებოდა სახელმწიფოს მეთაურის ედუარდ შევარდნაძის დაცვა და პირველი ქართული განსაკუთრებული დანიშნულების ქვედანაყოფი „ომეგა". მისი მკვლელობა მოხდა იმ დროს, როდესაც ვუდროფი შევარდნაძის დაცვის ხელმძღვანელთან ელდარ გოგოლაძესთან და ორ გოგონასთან ერთად ავტომანქანა „ნივით" თბილისში ბრუნდებოდა ქალაქგარე გასეირნებიდან. გამოძიების ვერსიით, ავტომანქანას გზა სამხედრო ფორმაში ჩაცმულმა რამდენიმე ახალგაზრდამ გადაუღობა და გაჩერება მოსთხოვა. გოგოლაძე არ დაემორჩილა, რის შემდეგაც უცნობების მხრიდან მოხდა ერთი გასროლა. უკანა სკამზე მჯდომ ვუდროფს ტყვია თავში მოხვდა და საავადმყოფოში მიყვანისთანავე გარდაიცვალა. გოგოლაძე ინციდენტის ადგილას დაბრუნდა და დააკავა სამი პირი, მ.შ. არაფხიზელ მდგომარეობაში მყოფი ანზორ შარმაიძე, რომელიც გამოძიებამ დამნაშავედ სცნო და 15 წლიანი პატიმრობა მიუსაჯა (შემდგომში გაუხანგრძლივდა გაქცევის მცდელობის გამო).

გამოძიების ვერსია თავიდანვე გახდა კამათის მიზეზი. ვუდროფის ოჯახი მიიჩნევს, რომ შარმაიძე უდანაშაულოა. 2004 წელს იყო მცდელობა საქმის გადახედვისა, თუმცა მნიშვნელოვანი შედეგი არ მოყოლია. ინციდენტის ბევრმა მოწმემ ჩვენება შეცვალა; ზოგიერთი გაუჩინარდა. შარმაიძემ აღიარა, რომ გამოძიებისათვის ხელსაყრელი ჩვენება წამების შემდეგ მისცა. ფართოდ გავრცელებულია ვერსია, რომ შესაძლოა ვუდროფი საქართველოსა და ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვა ქვეყნებში მიმდინარე ჯაშუშურ ომს შეეწირა და საქმეში რუსეთის უშიშროების სამსახურები იყვნენ ჩარეული.

ამერიკულმა მხარემ გამოძიება დამოუკიდებელად ჩაატარა, თუმცა გამოძიების მასალების დიდი ნაწილი გასაიდუმლოებულია. ცნობილია, რომ გარდაცვალებამდე ორი კვირით ადრე ვუდროფი თბილისში შეხვდა თავის ძველ მეგობარს, ცსს მაღალი რანგის ოფიცერს — ოლდრიჩ ეიმსს, რომელიც მალე გაიშიფრა როგორც რუსეთის აგენტი და აშშ სასამართლომ სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯა. ამერიკული გამოძიება ასევე უარყოფს შარმაიძის კავშირს ვუდროფის მკვლელობასთან. 2008 წელს ოქტომბერში შარმაიძე პატიმრობიდან გაათავისუფლეს.

ლიტერატურა
----------

* 18 ნოემბერს თბილისის რაიონული სასამართლო განიხილავს ადვოკატის სარჩელს საქართველოში აშშ-ის საელჩოს თანამშრომლის ფრედ ვუდროფის მკვლელობის საქმეზე დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.. საინფორმაციო სააგენტო "ახალი ამბები – საქართველო". 18/11/2004
* (ინგლისური) Higgins, A. "Our Man in Tbilisi: Fifteen Years Ago, a Bullet Felled CIA Agent Freddie Woodruff. Was It the First Short in a New Cold War with Russia?", The Wall Street Journal, Vol CCLLII No. 93, October 18, 2008
* (ინგლისური) Higgins, A. Man Convicted of Killing CIA Agent Is Released in Georgia. Wall Street Journal, October 27, 2008

სქოლიო
------

1. ↑  Stillwater Pioneer Athlete Menzorial : Freddie R. Woodruff (PDF).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04. ციტირების თარიღი: 2017-01-24.
შ. ამონაშვილი, 2011.
**შალვა ამონაშვილი** (დ. 8 მარტი, 1931, თბილისი) — ქართველი პედაგოგი და ფსიქოლოგი. თბილისის საპატიო მოქალაქე (2022).

1955 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი; 1958 წელს იაკობ გოგებაშვილის სახელობის პედაგოგიური მეცნიერების ინსტიტუტის ასპირანტურა. 1960 წლიდან ამავე ინსტიტუტში მუშაობდა ლაბორანტად, უმცროს მეცნიერ თანამშრომლად, სწავლულ მდივნად, ლაბორატორიის გამგედ, დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო ნაწილში, დირექტორად. 1987–1990 წლებში მუშაობდა ექსპერიმენტალურ სამეცნიერო საწარმოო პედაგოგიური გაერთიანების გენერალურ დირექტორად; 1964 წელს პროფესორ ბ. ხაჭაპურიძესთან და დოცენტ გ. ფოფხაძესთან ერთად ჩამოაყალიბა ექსპერიმენტული დიდაქტიკის ლაბორატორია; ხელმძღვანელობდა მასობრივ ექსპერიმენტებს დაწყებითი განათლების პრობლემებზე საქართველოს რამდენიმე რაიონში. ყოფილ სსრკ რესპუბლიკებში აღიარებული იყო როგორც ერთ–ერთი პედაგოგ–ნოვატორი.

ბიბლიოგრაფია
------------

* გარდაქმნის მთავარი პირი : სკოლის პრობლემები (ავტორი). — თბილისი, 1989. — 97გვ.
* გამარჯობათ, ბავშვებო! : მასწავლებელთა დასახმარებლად (ავტორი). — ცხინვალი, ირისთონი, 1989. — 235გვ.
* გამარჯობათ ბავშვებო! : დამხმ. სახელმძღვ. მასწავლებელთათვის (ავტორი). — სოხუმი, ალაშარა, 1988. — 229გვ.
* მუშაობა პიონერულ ორგანიზაციებში (ავტორი). — თბილისი, განათლება, 1967. — 62გვ.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 37.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ამონაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ქოქოშვილი, დათო (2 ოქტომბერი, 2022). „საპატიო თბილისელის ჯილდო 20 ადამიანს გადაეცა". *netgazeti.ge*. ციტირების თარიღი: 3 ოქტომბერი, 2022. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი `|access-date=` და `|date=`-ში (დახმარება)
**ხუნევის კვირაცხოვლის ეკლესია** — დარბაზული ეკლესია საქართველოში, იმერეთის მხარის ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში სოფელ ხუნევის ძველ სასაფლაოზე. აშენებულია ბერძენი მშენებლების მიერ XIX საუკუნის დასასრულს.

ძეგლის აღწერა
-------------

ხუნევის ეკლესიის დარბაზული ნაწილის გეგმის სწორკუთხედს აღმოსავლეთის მხრიდან ასევე სწორკუთხა, შვერილი საკურთხეველი ასრულებს, რომელშიც ერთი ფართო და მაღალი, მსუბუქი მორკალვით დასრულებული თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ეკლესიის სამხრეთითა და ჩრდილოეთით არსებულ დანარჩენ ორ სასინათლო ღიობსაც ასეთივე, შეუმჩნეველი რკალით დასრულებული ფორმა აქვს. უცნაურია, მაბრამ დასავლეთის მხარეს ეკლესიას სარკმელი არ აქვს, ამ მხარეს მხოლოდ შესასვლელი სწორკუთხა კარია, ისეთივე როგორც გრძივი კედლების მხრიდან. ეკლესიის დეკორაციული გაფორმების ელემენტს შეიცავს მოთეთრო კირქვის კარგად თლილი, გრძელი და მოკლე ფილების მონაცვლეობით ამოყვანილი კუთხეები, თუ ღიობთა საპირეები, რაც მკვეთრად წარმოაჩენს ამ საკმაოდ მასშტაბური ნაგებობის კონტურებს და კარგად აჩვენებს ფასადების დანაწევრების ზოგად სქემას. ეს ეფექტი გაცილებით უფრო შთამბეჭდავია თავდაპირველი გადაწყვეტით მოღწეულ კედლებზე, სადაც უხეშად დამუშავებული ქვის ფაქტურული ზედაპირი და ღრმა ჩრდილები კონტრასტს ქმნის თლილ კვადრებთან, რომლებიც ამასთან ერთად ჩამუქებული კედლის ზედაპირიდან ამოზიდულიც არის. ბოლო წლებში ჩატარებული რემონტის დროს დასავლეთის მხარეს საფასადო კედლის ზედაპირი ცემენტის ხსნარით შეულესავთ, რაც აბათილებს ფასადთა აღნიშნული მხატვრული დამუშავების ეფექტს და უსიცოცხლოს ხდის მას. კიდევ მეტი ზარალი განუცდია რემონტის შედეგად კელესიის ინტერიერს, სადაც კედლები თითქმის მთლიანად არის დაფარული ცემენტის ნალესობით, რასაც სწორკუთხა საკურთხევლის ზედა, ჩანს დაზიანებულ ნაწილებში ბლოკების შიშველი წყობის სამკუთხა ფრონტონი ემატება. აღსანიშნავია აღმოსავლეთ კედლის ორსავე კუთხის ქვედა რიგში ჩაშენებული გრძელი, ერთმანეთის გადამკვეთი შეკონილი ზოლების წნულით მოჩარჩოებული ფილები, რომლებზეც კუთხის ნაწილში ტოლმკლავა ჯვრებია გამოკვეთილი, ყოველი მკლავის ბოლოს ვოლიტისებრი მოტივით და ძირში რკალური სადგამით. ერთი კვადრატული ფილა, ასევე დამუშავებული ჯვრით სამხრეთის კარის მარცხენა წირთხლის ქვედა რიგშია ჩაშენებული. ეს ფილები კარგი ოსტატობით არის ნაკვეთი, და სავარაუდოდ ისიც ბერძენ ოსტატთა ნახელავი, შესაძლოა სხვა, ამ დროისთვის დაზიანებული ეკლესიიდან იყოს მოტანილი და ხელმეორედ გამოყენებული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 16321
ყაზახეთის რესპუბლიკაში არის 48 262 ტბა, რომელთაგანაც 45 248-ის ფართობი 1 კმ²-ზე მეტია. 100 კმ²-ზე მეტი ფართობის მქონე ტბების რაოდენობაა 21.

ყაზახეთს ესაზღვრება ისეთი დიდი ტბები როგორიცაა კასპიის ზღვა და არალის ზღვა. გარდა ამისა, ყაზახეთში მდებარეობს მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ბალხაშის ტბა.

ყაზახეთის ტერიტორიაზე ტბები არათანაბრადაა განაწილებული. ტბების 45 % მდებარეობს ჩრდილოეთ ყაზახეთში, სამხრეთით — 36 %, დანარჩენ ტერიტორიაზე მდებარეობს მხოლოდ 19 %.

ყაზახეთის ტბების სია — ყაზახეთი112233445566778899ყაზახეთის უდიდესი ტბების რუკა
ყაზახეთის ტბების ზედაპირის საერთო ფართობია — 45 002 კმ². წყლის საერთო მოცულობა — 190 კმ³.

ფართობით ყველაზე დიდი ტბები
---------------------------

| № | სახელწოდება | ფართობი, კმ²
  |
| --- | --- | --- |
| 1 | კასპიის ზღვა | 371 000
  |
| 2 | ბალხაშის ტბა | 16 400
  |
| 3 | არალის ზღვა | 13 900 (2010 წ.).
  |
| 4 | მცირე არალის ზღვა | 3300
  |
| 5 | ალაქოლი | 2200
  |
| 6 | ზაისანი | 1810
  |
| 7 | თენგიზი | 1590
  |
| 8 | სილეთითენიზი | 750
  |
| 9 | სასიქოლი | 736
  |

ტბების სია
----------

ყაზახეთის აუზები
* ალაქოლი
* არალის ზღვა

* ბალხაშის ტბა
* დიდი ალმათის ტბა
* დიდი ჩებაჩე
* ზაისანი
* ისიქი
* კასპიის ზღვა
* მარყაქოლი
* ჟასილ-ქოლი
* სარიკოპა
* სასიქოლი
* სილეთითენიზი
* თენგიზი
* თექე
* ქორღალჟინი
* ქუშმურუნი
* შჩუჩიე
* შალყარი
* ყაინდის ტბა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყაზახეთის წყლის რესურსები

სქოლიო
------

1. ↑  Данные 2010 г.Аральское море.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-10-31. ციტირების თარიღი: 2013-12-05.
**ფრიზის კუნძულები** (***ფრისლანდის კუნძულები***; ნიდერლ. Waddeneilanden; გერმ. Friesischen Inseln) — კუნძულთა ჯგუფი ჩრდილოეთის ზღვაში. ეკუთვნის ნიდერლანდებს, გერმანიასა და დანიას. მთლიანი ფართობია — 1047,49 კმ². უდიდესი კუნძულია ტექსელი (ფართობი — 463,28 კმ²).

გადაჭიმულია ნიდერლანდების (დასავლეთი ფრიზის კუნძულები) გერმანიის (აღმოსავლეთი ფრიზის კუნძულები და ჩრდილოეთი ფრიზის კუნძულების ჩრდილოეთი ნაწილი) სანაპიროების გასწვრივ 250 კმ-ზე. ევროპის კონტინენტს დაშორებულია 5-32 კმ-ით. 
ფრიზის კუნძულები წარმოადგენს ზღვისგან გადარეცხილი კონტინენტის ძველ ნაპირს. კონტინენტიდან გამოყოფილია ქვიშის ზოლით, რომელიც მოქცევის დროს წყლით იფარება. ზედაპირზე დიუნებია (სიმაღლე 20 მ-მდე) და ნაწილობრივ მარშები, რომელზედაც კულტურული მდელოებია დაშენებული. სახელი ეწოდა ფრიზის (ფრისლანდიის) მიხედვით, რომელიც დასახლებული იყო გერმანიკული წარმოშობის ხალხით — ფრიზებით.

არის ნაკრძალი. ფრიზის კუნძულების რაიონშია მრავალი დიდი მდინარის შესართავი, მათ შორის აღსანიშნავია: ელბა, ემსი და ვეზერი. განვითარებულია ტურიზმი, გვხვდება კურორტები, ბევრია ზღვის ფრინველი. თევზჭერა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ფრიზის კუნძულები***

* ფრიზის კუნძულები – ენციკლოპედია ბრიტანიკა (ინგლისური)
* ფრიზის კუნძულები – დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია[*მკვდარი ბმული*] (რუსული)
პოლიციის ნიშანი გერმანულსა და ფრიზიულ ენებზე ქალაქ ჰუზუმში
**ფრიზ(ი)ული ენები**, ან **ფრიზ(ი)ული ენა** (თვითსახელრქმევა **Fryske talen**) წარმოადგენს მეტყველებების, ან დიალექტების საერთო კრებით სახელწოდებას.

გავრცელება
----------

ფრიზიულად გერმანია-ნიდერლანდების საზღვარზე მცხოვრები ხალხები მეტყველებენ, რომელთაც ფრიზებს უწოდებენ. ძირითადად გავრცელებულია ისტორიულ ფრიზიაში — ფრისლანდიაში, დასავლეთფრიზიული კუნძულების ტერსჰელინგისა და სჰირმონიკოგის ჩათვლით ასევე გერმანიის ჩრდილო-დასავლეთში, ზატერლანდში — ქვემო საქსონია; უკიდურეს ჩრდილოეთში — შლეზვიგ-ჰოლშტაინის მხარე ჩრდილოფრიზიული კუნძულების და კუნძულ ჰელგოლანდის ჩათვლით. ფრიზები რაოდენობრივად დაახლოებით დაახლ. 400 000 კაცია.

ნომინაციის პრობლემა
-------------------

### თვითსახელრქმევა

თავად ფრიზები თავიანთ თავს სხვადასხვა ფორმით მოიხსენებიენ; დასავლელი ფრიზები იტყვიან ფორმა **Frysk**-ს [*ფრისკ*], ჩრდილოელები - fresk-ს [*ფრესკ*], ან **frasch**-ს [*ფრაშ*] ამბობენ, ხოლო თვითსახელდების მეტ-ნაკლებად გავრცელებული, ან ყველა კუთხისთვის მეტ-ნაკლებად მისაღები ფორმებია **Friisk** [*ფრიისკ*], ანდა **Fräisk** [*ფრეისკ*].

### ენა, თუ ენები, დიალექტი, თუ მეტყველება

წინათ, ფრიზიული ენა საკმაოდ დიდ ტერიტორიაზე იყო გავრცელებული — ნიდერლანდების ეიოიდერსეს ყურიდან დანიის სამხრეთ ნაპირებამდე. XVI საუკუნეში ფრისლანდიამ დამოუკიდებლობა დაკარგა და ენაც ნიდერლანდურის მიერ განიდევნა ოფიციალური მოხმარების სფეროდან, რის შედეგადაც ფრიზიულმა ენამ მხოლოდ და მხოლოდ საყოფაცხოვრებო მნიშვნელობა შეინარჩუნა.

ფრიზიულ ენებს ყოფენ სამ ერთეულად, რომელთაც ზოგი ენათმეცნიერი სამ ენად განიხილავს, ხოლო ზოგიერთი კი ერთი ენის სამ დიალექტად მიიჩნევს მათ. ფრიზიული ენა ყველაზე ახლოს დგას ძველინგლისურთან, ამის მიუხედავად, თანამედროვე ინგლისურად მოლაპარაკე ადამიანს ფრიზიული ენის გაგება გაუჭირდება, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა. ფრიზიულს ხშირად შეცდომით ნიდერლანდურთან აიგივებენ.

ლიტერატურა
----------

* Bußmann, Hadumod: Lexikon der Sprachwissenschaft. Herausgegeben von Hadumod Bußmann. Dritte, aktualisierte und erweiterte Auflage. Stuttgart: Kröner 2002
* Omniglot links to various Frisian resources
* Tresoar - ფრიზიის ისტორიისა და ლიტერატურის ცენტრი
* Research. Fryske Akademy.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-02-05. ციტირების თარიღი: 2010-11-25.
**ქურთის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ხრიკულთუბანის დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. მარკანტულ ნაწილებში გამოყენებულია შირიმი.
ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით შემორჩენილია მკვეთრად ნალისებრი ფორმის აბსიდის სამხრეთი ნაწილი, რომელსაც მძლავრი, ორსაფეხურიანი მხარი გააჩნია. ჩრდილოეთი კედელი ნაწილობრივ ჩამონგრეულია, საძირკველიც კი არ იკითხება.
ეკლესიის გრძივ კედლებზე გადადის შირიმის ქვის კედლის თაღები. თაღები პილასტრებს და კრონშტეინებს ეყრდნობა. დასავლეთის ფართე შესასვლელი არქიტრავულია. შესასვლელის თავზე მაღალი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.
კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ინტერიერი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.
ეკლესიას გარშემოსავლელი ჰქონდა, რომელიც ამაჟამად დაზიანებულია. ჩანს მხოლოდ მისი საძირკველი.
ეკლესიის ტერიტორიაზე ვიპოვეთ თიხის მოწითალო ფილა, რომელზედაც წმინდანების ფიგურებია გამოსახული. ფილა რამდენიმე ნაწილადაა გატეხილი. იგი გადაეცა მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 184
**ყაზახეთის წვრილგორაკები**, **სარიარკა** (ყაზახ. Сарыарқа) — ტერიტორია ყაზახეთის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოადგენს მაღლობ ვაკეს, რომელზედაც აღმართულია ცალკეული დაბალმთიანი მასივები და ქედები. გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ თითქმის 1200 კმ-ზე, სიგანე დასავლეთ ნაწილში დაახლოებით 900 კმ, აღმოსავლეთ ნაწილში — 400 კმ. ყაზახეთის წვრილგორაკების დასავლეთი ნაწილის საშუალო აბსოლუტური სიმაღლეა 300-500 მ. აქ არის ორი დაბალმთიანი მასივი: ულუთაუ (1133 მ) და ქოქჩეთაუს მაღლობი (მთა სინიუხა, 947 მ). ყაზახეთის წვრილგორაკების აღმოსავლეთი ნაწილის საშუალო სიმაღლეა 500-1000 მ. რელიეფი უფრო დანაწევრებულია. ამ ნაწილის ცენტრში არის ყარყარალის მთები, სადაც აღმართულია ყაზახეთის წვრილგორაკების უმაღლესი მასივი აქსორანი (1565 მ). აღმოსავლეთი ნაწილის აღმოსავლეთით გადაჭიმულია ჩინგისთაუს ქედი (1077 მ). დაბალმთიანი მასივები, რომელთა სიმაღლეა 500-600 მ, შემოსაზღვრულია წვრილგორაკებით — დედაქანებით აგებული ბორცვებითა და უვალებით, რომელთა სიმაღლე 10-იდან 100 მ-მდეა.

ყაზახეთის წვრილგორაკები აგებულია პალეოზოური ასაკის ძლიერ დისლოცირებული მეტამორფული ფიქლებით, კვარციტებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით. ტერიტორიის 60% უკავია ინტრუზიულ და ეფუზიურ ქანებს. კალედონური და ჰერცინული ოროგენეზისის შედეგად წარმოქმნილი მაღალმთიანი მხარე, ეგზოგენური ძალების ზემოქმედებით დაიშალა და დადაბლდა; ძველი პენეპლენის დანეწევრების შედეგად წარმოიქმნა წვრილგორაკები. ჰავა კონტინენტურია. ნალექები 200-370 მმ წელიწადში. ზაფხულობით ხშირია გვალვა. დიდი მდინარეებია: იშიმი, ნურა, სარისუ. ტბებიდან აღსანიშნავია თენგიზი. ყაზახეთის წვრილგორაკების ჩრდილოეთ ნაწილში განვითარებულია ნაირბალახოვანი სტეპის ზონა, შუა ნაწილი უკავია მშრალ სტეპს, სამხრეთი ნაწილი — ნახევარუდაბნოს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ყაზახეთის წვრილგორაკები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ყაზახეთის წვრილგორაკები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
**ქურქუმა** (ლათ. Curcuma) — მრავალწლოვანი ბალახების გვარი ჯანჯაფილისებრთა ოჯახისა. სიმაღლეში 0,5–3 მეტრს აღწევს. ფესურა სქელია, დამატებითი ფესვები ხშირად ბოლქვისებურადაა გამსხვილებული. ფოთლები ჩვეულებრივ მსხვილი, ლანცეტა ან წაგრძელებულია. ყვავილები მრავალნაირი შეფერვისაა, სამნაკვთიანი, ორსქესიანი, შეკრებილია კენწერულ ყვავილედებში. ყვავილსაფრის ყველაზე დიდი ფოთლის ძირში მდებარეობს მარტოული მტვრიანა. ნაყოფი კოლოფია. მცენარის ყველა ნაწილი შეიცავს ეთერის ზეთს.

ცნობილია 45-მდე სახეობა. გავრცელებული არიან სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. ყველა ტროპიკულ ქვეყანაში სანელებელი, სამკურნალო (ანტისეფტიკური მოქმედება) და საღებავი მცენარეების სახით ამუშავებენ სახლის (C. longa, C. domestica), ხოროსნისებრ (C. zedoaria), იავურ (C. xanthorriza), სანელებელ (C. aromatica) და სხვა სახეობის ქურქუმებს. ფესვისაგან მიიღება სანელებლის ფხვნილი (ასევე უწოდებენ ქურქუმას), რომელიც შეიცავს ყვითელ საკვებ საღებავს (ქურქუმინი). ეს ფხვნილი შედის სუნელების ნარევების შემადგენლობაში, განსაკუთრებით კარიში. ქურქუმინი გამოიყენება საკონდიტრო ნაწარმის, კარაქის, ყველისა და სხვათა შესაღებად. ვიწროფოთოლა ქურქუმა (C. angustifolia) მოშენებულია როგორც ძვირფასი სახამებელმატარებელი მცენარე, ლეგა ქურქუმა (C. caesia) — როგორც ნედლეული პარფიუმერიისათვის.

სქოლიო
------

1. ↑   ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 540.
2. 1 2  *Яковлев Г. П.* Куркума // Большая российская энциклопедия. т. 16. — М. 2010. — стр. 415.
ჰაჯი ბექთაშ ველი
**ჰაჯი ბექთაშ ველი** ან **ჰაჯი ბაქთაშ ვალი** — ალევი მაჰმადიანი მისტიკოსი, სეიდი, ჰუმანისტი და ფილოსოფოსი ნიშაბურიდან, ხორასანდან, რომელიც ცხოვრობდა და ასწავლიდა დაახლოებით 1209-1271 წლებში ანატოლიაში. ალევისა და ბექთაშის მოძღვრების მიმდევართათვის, ჰაჯი ბექთაშ ველი ალი იბნ აბუ ტალიბის გზის გამგრძელებელია. იგი ცნობილი იყო როგორც "გულთა სულთანი" და "დერვიშთა დერვიში". დიდად არ არის ცნობილი მის შესახებ, მისი წარმოშობა მოცულია საიდუმლო ფაქტებით და ბევრი რამ მის ბიოგრაფიაში ეფუძნება ლეგენდებს. მიჩნეულია რომ იგი თურქული ან ირანული წარმოშობის იყო და მისი წინაპრები მონღოლთა დაპყრობების გამო გადმოსახლდნენ ირანიდან ანატოლიაში.

ლიტერატურა
----------

* Balcıoğlu, Tahir Harimi, Mezhep cereyanları – Hacı Bektâş 36 bin halife yetiştirdi, Sayfa 184, Ahmed Said tab’ı, Hilmi Ziya neşriyâtı, 1940.
* Аверьянов Ю. А. Хаджи Бекташ Вели и суфийское братство бекташийа. — М.: Марджани, 2011. — 664 с. — (Bibliotheca Islamica). — 500 экз. — ISBN 978-5-903715-36-7.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჰაჯილარი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

კოორდინატები: 37°36′00″ ჩ. გ. 30°06′00″ ა. გ.﻿ / ﻿37.60000° ჩ. გ. 30.10000° ა. გ.﻿ / 37.60000; 30.10000

ჰაჯილარი — თურქეთიჰაჯილარიჰაჯილარიჰაჯილარის მდებარეობა
ქანდაკებები ჰაჯილარიდან.
**ჰაჯილარი**, **კაჯლერი** (თურქ. Hačilar, სომხ. Քաջլեռ) — ნეოლით-ენეოლითის ხანის მრავალფენიანი ნამოსახლარი სამხრეთ-დასავლეთ თურქეთში, ქალაქ ბურდურიდან დასავლეთით 25 კმ-ზე. 1957-60 წლებში გათხარა ბრიტანელთა ექსპედიციამ ჯეიმზ მელაარტის ხელმძღვანელობით. ქვედა ფენა (უკერამიკო ნეოლითი, ძვ. წ. VII ათასწლეულის პირველი ნახევარი) ყამირზე დაარსებული პატარა ნამოსახლარის შვიდი საამშენებლო ჰორიზონტისაგან შედგება, სადაც დადასტურეულია ქვის საძირკველზე ალიზით ნაგები ოთხკუთხა შენობები. იატაკი მოლესილი, წითელი საღებავით შეღებილი და ზოგჯერ მარტივი გეომეტრიული ორნამენტით იყო შემკული. ღია ეზოებში იდგა კერები, ღუმელები და თიხით ნალესი მარცვლეულის შესანახი სათავსები. აღმოჩენილია ქვის (მარმარილოს) ჭურჭლის ფრაგმენტები, ძვლის სადგისები, კაჟისა და შემოტანილი ობსიდიანის იარაღი, ძირითადად ნამგლის ჩასართები და ერთი გახეხილ-გაპრიალებული ცული. ნამოსახლარზე სამარხები არ გამოვლენილა, მაგრამ ზოგიერთი შენობის იატაკზე აღმოჩენილია ადამიანის თავის ქალები, რაც წინაპართა კულტზე მიუთითებს. ნაპოვნია თხის, ცხვრის, მსხვილი რქოსანი საქონელისა და ირმის ძვლები, მაგრამ მხოლოდ ძაღლი ჰყავდათ მოშინაურებული. ორმწკრივი კილიანი ქერის, ასლის, ოსპისა და ველური ცალმარცვალა ხორბლის ნაშთების აღმოჩენა მიწათმოქმედების არსებობაზე მიუთითებს. გარკვეული დროის შემდეგ (ძვ. წ. V ათასწლეულის შუა წლები) იმავე ადგილას არსებობდა გვიანდელი ნეოლითის ხანის დიდი ნამოსახლარი (IX-VI საამშენებლო ჰორიზონტები), რომელსაც მისდევს ადრინდელი ენეოლითური სოფლის ხუთი საამშენებლო ჰორიზონტი (V-I). ნეოლითურ ფენებში გამოვლენილია დიდი (10X6 მ) ოთხკუთხა შენობები, რომლებიც ალიზითაა ნაგები ქვის საძირკველზე. განვითარებული ჩანს ურწყავი მიწათმოქმედება. ნაპოვნია ასლის, ცალმარცვალა ხორბლის, უკილო ქერის, ბარდისა და ოსპის მარცვლები. თიხის ჭურჭელი მრავალრიცხოვანია. აღმოჩენილია აგრეთვე ზოომორფული სარიტუალო და ადამიანის თავის მოყვანილობის ჭურჭელი. მოხატული კერამიკა იშვიათად გვხვდება. განსაკუთრებით საყურადღებოა აქ (ძირითადად კი VI ჰორიზონტში) აღმოჩენილი თიხის ქანდაკებები, რომლებიც უპირატესად ქალს გამოსახავს.

ადრინდელი ენეოლითური ხანის ყველა ფენა გამაგრებულ, ალიზის გალავანშემოვლებულ სოფლებს წარმოადგენს. ოთხკუთხა სახლები ალიზითა და ხითაა ნაგები. V-II ჰორიზონტებში მონოქრომულთან ერთად ფართოდ ვრცელდება წითელი საღებავით, ძირითადად გეომეტრიული სახეებით მოხატული კერამიკა. კაჟის, ობსიდიანისა და ძვლის ნაწარმი ყველა ფენაში ნეოლითური იერისაა, მაგრამ შედარებით იშვიათია. კაჟის ნამგლის ჩასართები რქის ბუდეშია ჩასმული. გვხვდება გახეხილ-გაპრიალებული ქვის ცული, ლახტისთავები და სხვ. ჩანს სპილენძის არსებობის კვალი. სამარხები მცირე რაოდენობითაა აღმოჩენილი ძირითადად ნაგებობათა შორის ფართობზე.

ძვ. წ. VI-V ათასწლეულების მიჯნაზე ნამოსახლარზე ცხოვრება საბოლოოდ შეწყდა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჩათალჰოიუქი
* დედაღვთაება

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 610.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჰაჯილარი***

* საიტი ჰაჯილარზე(ინგლისური)
**ჰაჯი ზეინალაბდინ ახუნდ ისკანდერ ოღლი შირვანი** (აზერ. Hacı Zeynalabdin ibn Axund İskəndər Şirvani ლიტერატურული ფსევდონიმი ტამკინი, ზედმეტსახელი ტარიკათში მასტალი შაჰი; 16 აგვისტო 1780, შემახა — 1837 ან 1838, წითელი ზღვა, გემზე, დასაფლავებულია საუდის არაბეთის ქალაქ ჯიდაში) — აზერბაიჯანელი მეცნიერი, მოგზაური, გეოგრაფი, ისტორიკოსი, ეთნოგრაფი, ლიტერატურათმცოდნე და პოეტი. ძმა ჰაჯი მუჰამედ ალი შირვანი.

ჰაჯი ზეინალაბდინ ახუნდ ისკანდერ ოღლი შირვანი დაიბადა 1780 წლის 16 აგვისტოს ქალაქ შემახაში. 1785 წელს მისი ოჯახი გადასახლდა ქალაქ ქარბალაში, სადაც მამამისი ახუნდ ისკანდერი ასწავლიდა მედრესეში. იმავე მედრესეში მიიღო განათლება შირვანიმაც. მედრესეს დამთავრების შემდეგ 1796 წელს, იგი გაემგზავრა ბაღდადში განათლების დასამთავრებლად. რამდენიმე წელიწადში შირვანი იწყებს მოგზაურობას. იმოგაურა მცირე აზიაში, ირანის ტერიტორიაზე, შუა აზიის, არაბეთისა და ჩრდილო აფრიკის უდაბნოებში, სუდანის სავანებში, ინდოეთის ტროპიკულ ტყეებში, ინდოეთის ოკეანის კუნძულებზე, მან გადალახა ჰინდუქუშის, ზაგროსის, სულეიმანის მთები, პამირი, აფრიკისა და აზიის სხვადასხვა რეგიონი.

ჰაჯი ზეინალაბდინ შირვანის ხელნაწერები და ნაწარმოებები ინახება ლონდონში, ბრიტანეთის მუზეუმში, პარიზის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, ეგვიპტეში, სანქტ-პეტერბურგის ბიბლიოთეკაში, საქართველოს ხელნაწერთა ინსტიტუტში.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Һаҹы Зејналабдин Ширвани. Под ред. Дж. Кулиева. Азербайджанская советская энциклопедия. Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии. 1987
| ყაზახეთის შეიარაღებული ძალები |
| --- |
|  |
| ყაზახეთის შეიარაღებული ძალებიҚазақстанның Қарулы Kүштері |
| დაარსდა 1992 წელს |
| შეიარაღებული ძალების დაქვემდებარებაშია: |
| სახმელეთო ძალები | არმია |
| სამხედრო-საჰაერო ძალები | სამხედრო-საჰაერო ძალები |
| სამხედრო-საზღვაო ძალები | ყაზახეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები |
| რესპუბლიკური გვარდია | გვარდია |
| შინაგანი ჯარები | შინაგანი ჯარები |
| საზღვრის დაცვის სამსახური | საზღვრის დაცვის სამსახური |
| ხელმძღვანელობა |
| მთავარსარდალი | ნურსულთან ნაზარბაევი (ყაზახეთის პრეზიდენტი) |
| მინისტრი | ადილბეკ ჯაკსიბეკოვი |
| მინისტრის წოდება | ყაზახეთის თავდაცვის მინისტრი |
| შემადგენლობა |
| სამხედრო ასაკი | 18-45 |
| სამხედრო ვალდებულება | 24 თვე |
| ყოველწლიურად სამხედრო ასაკს აღწევს | 875 595 |
| აქტიური სამხედრო პერსონალი | 109 500 |
| სარეზერვო სამხედრო პერსონალი | 378 000 |
| ინდუსტრია და დანახარჯები |
| ბიუჯეტი | $1.648 მილიარდი (FY11) |
| მშპ-ის პროცენტი | 1.1% (2010 წლ. მონ.) |
| საშინაო მომწოდებელი | ყაზახ ინჟინერინგი |
| საგარეო მომწოდებლები | რუსეთიაშშბელარუსითურქეთიუკრაინაისრაელიEU |
|

**ყაზახეთის შეიარაღებული ძალები** (ყაზახ: Қазақстанның Қарулы күштері / *Qazaqstannıñ Qarwlı küşteri*) — ყაზახეთის აღმასრულებელი ხელისუფლების სამხედრო სტრუქტურა, რომლებიც ექვემდებარება ქვეყნის პრეზიდენტს და იმართება თავდაცვის სამინისტროს მიერ. შეიარაღებული ძალების მისიაა შეინარჩუნოს ყაზახეთის სუვერენიტეტი, დაიცვას მისი სახმელეთო ტერიტორიები, ტერიტორიულ წყლები, საჰაერო სივრცე და მათი განუყოფელი მთლიანობა. ასევე მისი მოვალეობაა ქვეყანაში კონსტიტუციური წესრიგის დამყარება და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფა.

ყაზახეთის რესპუბლიკური გვარდია
მის შემადგენლობაშია სახმელეთო ძალები, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სამხედრო-საზღვაო ძალები, რესპუბლიკური გვარდია, შსს-ის შინაგანი ჯარები, ყაზახეთის საზღვრის დაცვის სამსახური. 
ყაზახეთის სამხედრო ძალებს ქვეყნის პრეზიდენტი ნურსულთან ნაზარბაევი და თავდაცვის მინისტრი ადილბეკ ჯაკსიბეკოვი ხელმძღვანელობს.

აღჭურვილობა
-----------

სუ-25 - ყაზახეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები
აღჭურვილობას უდიდესი ნაწილი ყაზახეთის სამხედრო ძალებმა ქვეყნის ტერიტორიაზე განლაგებული წითელი არმიისგან მემკვიდრეობით, სსრკის დაშლის შემდეგ მიიღო. მათ შორის T-54, T-62, T-72, ბმპ-1/ბმპ-2, MT-LB და BM-21 გრადი. ქვეყნის სამხედრო-საჰაერო ძალების (პერსონალი: 12 000 ჯარისკაცი, მათ შორის საჰაერო თავდაცვის პერსონალი) შემადგენლობაში დაფრინავს 39 მიგ-29, 42 მიგ-31, 18 სუ-27 და 40 სუ-24. 

ქვეყნის სამხედრო-საზღვაო ძალების (პერსონალი: 3000 ჯარისკაცი) შემადგენლობაშია 14 საპატრულო ნავი.

ყაზახეთის სამხედრო ბიუჯეტი 2010 წელს შეადგენდა მშპ-ის 1.1% პროცენტს, $1.648 მილიარდ დოლარს (FY11). ქვეყანას ჰყავს რეგულარული არმია 109 500 ჯარისკაცისა და სარეზერვო არმია 378 000 რეზერვისტის შემადგენლობით.

სქოლიო
------

1. 1 2  SIPRI Publications.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-01-23. ციტირების თარიღი: 2013-12-04.
**ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ჭიკაანის არქიტექტურული ძეგლი
მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, წიწკანაანთ სერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

აღწერა
------

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. მოგვიანებით მისთვის დასავლეთიდან მიუდგამთ ნატეხი ქვით და აგურით ნაშენი ორსართულიანი სამრეკლო. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და ლავგარდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დაბზარულია ეკლესიის კედლები, სამრეკლოს მეორე ნაწილის ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს - სამრეკლოს პირველი სართულიდან. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით მოწყობილია თითო სწორკუთხა, სამალავიანი ნიშა. ერთი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია
წესიერი ფორმის კონქით, რომლის ნახევარწრიული თაღი აფსიდის მხარს ეყრდნობა. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული იყო ქვის კანკელით, რომლის მცირე ნაწილიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე დასხმული ნახევარცილინდრული კამარით. სამრეკლო ნატეხი ქვითა და აგურითაა ნაგები. მისი პირველი სართული გეგმით კვადრატულია. მის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია გარედან თაღით, ხოლო შიგნიდან თარაზულად გადახურული შესასვლელი. დასავლეთ კედელში კი - ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე გუმბათოვანი კამარით. სამრეკლოს მეორე სართული, შიგნიდან და გარედან, რვაწახნაგოვანი ფანჩატურია, რომლის თითოეულ წახნაგში თითო ვიწრო, მაღალი სარკმელია გაჭრილი.

ლიტერატურა
----------

* *კუპრეიშვილი ბ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 474.
**ფუტიეთის მონასტერი** – მონასტერი რაჭაში, სოფელ ფუტიეთში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში. შემორჩენილია მონასტრის ტაძრის საძირკველი. მდებარეობს სოფლის სიახლოვეს, მდინარე ჭალის მარცხენა ნაპირას. მონასტრის შესახებ არავითარი წერილობითი საბუთი არ არის შემორჩენილი. მოსახლეობა მონასტერს „ბერების ეკლესიად" მოიხსენიებს. ნანგრევებს შორის ყურადღებას იწვევს დიდი ზომის შენობა (დაახ. 20X10 მ.), გაყოფილი სამ დარბაზად. საყდრის ახლოსვე აღმოჩნდა აკლდამისებური ქვითკირის ნაგებობა (დაახ. 3X1,5 მ.) ზევიდან დახურული ქვითკირისავე თაღით, რაც განძსაცავი უნდა იყოს. მონასტრიდან 150–200 მეტრის მოშორებით პატარა წყაროა, რომელსაც ხალხი „წმინდა წყაროს" ეძახის. წყაროდან 100 მეტრში, ნაკადულის პირას, ქვითკირის ძველი კედელია, რომელიც სამონასტრო მეურნეობის შემადგენელ ნაწილს უნდა წარმოადგენდეს.

ფუტიეთის სავანის დაარსება შუა საუკუნეებს უნდა მიეკუთვნოს. ხოლო რაც შეეხება მონასტრული ცხოვრების მოშლას, ხალხში არსებობს მინიშნება იმის თაობაზე, რომ სავანის გაუკაცრიელება გამოიწვია რუსთა სასტიკმა ანგარიშსწორებამ 1819–1820 წლებში იმერეთის აჯანყების საპასუხოდ.

ლიტერატურა
----------

* *ვაჟა გობეჯიშვილი*, რაჭის მონასტრები, თბ. 2006, გვ. 60–62

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
რაჭის ეკლესია-მონასტრები |
| --- |
|  |
| 
* ბარაკონის ეკლესია
* ბეთლევის ეკლესია
* ბუბის მონასტერი
* გლოლის ბერის საყდარი
* დვალთის დედათა მონასტერი
* ველტყევის მონასტერი
* თამარ დედოფლის საყდარი
* ლაბეჭინის მონასტერი
* ლეკნარის მონასტერი
* მეჭვრეთის მონასტერი
* მიქარწმინდის მონასტერი
* მოტყიარის ბერის წყარო
* მრავალძალი
* ნიკორწმინდის ტაძარი
* საკაოს სამზიარის უდაბნო
* სორის მონასტერი
* სხიერის მონასტერი
* ფუტიეთის მონასტერი
* ღადიშის მონასტერი
* ღვიარის მონასტერი
* შეუბნის მონასტერი
* შოდის მონასტერი
* ცხომის დედათა მონასტერი
* ჭელიში
* ჭოლევის მონასტერი
 |  |

 |
ქუფით შესრულებული კალიგრაფია, 8-9 საუკუნე.
**ქუფი** — არაბული დამწერლობის უძველესი კალიგრაფიული ფორმა.

ქუფი განვითარდა სინაიტური დამწერლობისაგან. ჩვენამდე მოღწეული უძველესი წარწერები არაბული დამწერლობის ამ ფორმისა, მიეკუთვნება VI საუკუნეს. იგი მუჰამედის გამოჩენამდე ცოტა ხნით ადრე შექმნეს არაბებმა. თავდაპირველად, ასოთა გეომეტრიული მოხაზუულობის გამო, იგი მონუმენტების შესამკობად გამოიყენებოდა. თუმცა, მონუმენტებისათვის განკუთვნილი შრიფტი, ისლამის შემოღების შემდეგ ყურანის ტექსტების ჩასაწერად გამოიყენებოდა მე–10 საუკუნემდე. პირველად XII საუკუნეში დაუბრუნდა ქუფის საკუთარი ძველი ფუნქცია და კვლავ დაიწყეს მისი გამოყენება მონუმენტთა ფასადებსა და მონეტებზე. 

„ქუფის" სახელი ეწოდა ქალაქ ქუფას სახელწოდების მიხედვით, რომელიც მდებარეობს ერაყში. ამ ქალაქში მდებარეობდა უმაღლესი სასწავლებელი, რომელშიც არაბი კალიგრაფები სწორედ ამ დამწერლობის ფორმას იყენებდნენ. 

ქუფის ხმარების დროს ცალკეული ასო–ნიშნების გამოტოვება სიტყვაში ისეთი ხშირი არ იყო, როგორც ნასხში, რომელიც დღეს გამოყენებადი ყველაზე პოპულარული არაბული შრიფტია. ქუფის დროს ხშირად ასოებს აკლდა დიაკრიტიკული ნიშნები (წერტილები ნიშნების ზემოთ ან ქვემოთ), რომლებიც ერთნაირი მოხაზულობისა და განსხვავებული გამოთქმის ნიშნების განსასხვავებლად გამოიყენება. ეს ნიშნები პირველად გაჩნდა ხალიფა აბდ-ალ-მალიქის დროს (685-705)
ყურანის ტექსტებისათვის. ამიტომ ქუფის წაკითხვა გაცილებით ორაზროვანია, ვიდრე სხვა კონსონანტური დამწერლობებისა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სამხრეთარაბული დამწერლობა
* სულუსი

ლიტერატურა
----------

* Wolfgang Kosack: *Islamische Schriftkunst des Kufischen* Geometrisches Kufi in 593 Schriftbeispielen. Deutsch - Kufi - Arabisch. 380 Seiten. Verlag Christoph Brunner, Basel 2014, ISBN 978-3-906206-10-3.
**ხალიდ დონელ რობინსონი** (ინგლ. Khalid Donnel Robinson დ. 11 თებერვალი, 1998) — ამერიკელი მომღერალი და სიმღერების ავტორი. მისი სადებიუტო სინგლი „Location" გამოვიდა 2016 წლის ივლისში და აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ჩარტში მე-16 ადგილზე მოხვდა, ხოლო მოგვიანებით ამერიკული ამერიკის ხმისჩამწერი ასოციაციის (RIAA) მიერ სერტიფიცირებული იქნა პლატინის სტატუსით. მისი სადებიუტო სტუდიური ალბომი *American Teen* გამოვიდა 2012 წლის 3 მარტს. ხალიდს მიღებული აქვს გრემის ხუთი ნომინაცია.

ადრეული წლები
-------------

ხალიდ დონელ რობინსონი დაიბადა 1998 წლის 11 თებერვალს ფორტ-სტიუარტში, ჯორჯიის შტატში. მან ბავშვობა სხვადასხვა ქალაქებში გაატარა, მათ შორის ფორტ-კემპბელში (კენტუკი), უოტერტაუნსა (ნიუ-იორკი) და ჰეიდელბერგში (გერმანია). ვოლფი რამდენიმე წელი მუშაობდა ინჟინერ-მომმარაგებლად და საბოლოოდ გახდა აშშ-ის არმიის ანსამბლის წევრი. უმაღლეს სკოლაში ხალიდი ეუფლებოდა მუსიკას.

ხალიდმა მუსიკის შექმნა სკოლაში დაიწყო და თავისი ადრეული ნამუშევრები SoundCloud-ში გამოაქვეყნა. 2016 წლის ივლისში მან Twitter Emerging Artists-ის ჩარტში მეორე ადგილი დაიკავა.

2017 წელს ხალიდმა მიიღო VMA Award საუკეთესო ახალი არტისტისთვის. იმავე წლის 3 მარტს გამოსცა მისი სადებიუტო ალბომი *American Teen*. 2019 წელს გამოუშვა რიგით მეორე ალბომი *Free Spirit*.

დისკოგრაფია
-----------

* *American Teen* (2017)
* *Free Spirit* (2019)

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ხალიდი (მომღერალი)"** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი

სქოლიო
------

1. ↑  Shifferaw, Abel. Kel Mitchell, Rachael Leigh Cook Star in Khalid's High School-Themed Video for "Young Dumb & Broke". ციტირების თარიღი: 29 სექტემბერი, 2017.
2. ↑  Acosta, Dave. Khalid finds his 'Location' in El Paso. ციტირების თარიღი: 29 სექტემბერი, 2017.
3. ↑  American Teen by Khalid on Apple Music (3 მარტი, 2017). ციტირების თარიღი: 10 ოქტომბერი, 2017.
**ჩხრიალა გველისებრნი** (ლათ. Crotalidae) — შხამიანი გველების ქვეოჯახი გველგესლასებრთა ოჯახისა. აქვთ თერმოლოკაციური აპარატი - ფოსო ნესტოსა და თვალს შორის, რომლის ფსკერზე ნერვული დაბოლოებები შეიგრძნობენ ტემპერატურის უმნიშვნელო ცვლილებას (0,1 გრადუსი) ამიტომ გველი სიბნელეშიც გრძნობს მსხვერპლის მოახლოვებას. გავრცელებულნი არიან აზიაში, სამხრეთ და ჩრდილოეთ ამერიკაში, უმთავრესად ტროპიკულ ტყეებში, ზოგი ნახევრად უდაბნოში, უდაბნოებსა და მთებში. დღისით იმალებიან სოროებში და ქვების ქვეშ. იკვებებიან ძირითადად ძუძუმწოვრებით, უმრავლესობა — კვერცხცოცხლადმშობია (ნაშიერები კვერცხის დადებისთანავე იჩეკებიან). 

საჩხრიალე აპარატი
ჩხრიალა გველთა ორ ჩრდილოამერიკულ გვარს (Sistrurus, Crotalus) კუდი ბოლოზე აქვთ ტკაცუნა - სახეშეცვლილი ქერცლები, რომელთა ერთმანეთთან ხახუნი სწრაფი ვიბრაციისას მეტად თავისებურ ხმას გამოსცემს (ისმის 30 მ-ზეც). ჩხრიალა გველისებრთა ოჯახი აერთიანებს 18 გვარს 120 სახეობას. მათი ნაკბენი ადამიანისათვის მეტად საშიშია.

„ჩხრიალა გველისებრნი" უწინ დამოუკიდებელ ოჯახს წარმოადგენდა. ჩხრიალა გველები ითვლება გველების განვითარების მწვერვალად: შხამიანი აპარატის განვითარება უფრო მაღალ საფეხურზეა, მგრძნობელობის ორგანოებიც გაცილებით უკეთ აქვთ განვითარებული, ახასიათებთ გამორჩეული სისწრაფე რეაქციისა. ნესტოსა და თვალს შორის არსებული ფოსო (თერმოლოკაციური აპარატი ) და საჩხრიალე აპარატი მიუთითებს მათი განვითარების უმაღლეს დონეზე.

ლიტერატურა
----------

* *მუსხელიშვილი, თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 179-180.
კუშიმის სასახლე ტენშუში
**ფუშიმის სასახლე** (伏見城 ფუშიმი-ჯო?) აგრეთვე ცნობილი როგორც **მომოიამის სასახლე** ან **ფუშიმი-მომოიამის სასახლე** — სასახლე, რომელიც მდებარეობს კიოტოს კუშიმის ადმინისტრაციულ რაიონში. დღევანდელი სტრუქტურა არის 1964 წლის ტოიოტომი ჰიდეიოსის მიერ აგებული თავდაპირველი, ორიგინალი სასახლის კოპიო.

ისტორია
-------

ჩაის ოთახი ფუშიმის სასახლეში
თავდაპირველი სასახლის მშენებლობა დაიწყო 1592 წელს, როდესაც ჰიდეიოშიმ დატოვა რეგენტობის თანამდებობა, სასახლის მშენებლობა კი დასრულდა 1594 წელს. ოცი პროვინციიდან უკვე მომზადებული მუშები მუშაობდნენ სასახლის მშნებელობაზე, მათი რაოდენობა დაახლოებით 20000-დან 30000-მდე იყო.

მიუხედავად იმისა, რომ გარე შეხედულებით სასახლე საბრძოლო მიზნებისთვისაა, სინამდვილეში სტრუქტურა განკუთვნილი იყო, როგორც ჰიდეიოშის საპენსიო სასახლე, სწორედ ამ მიზნისთვის იყო მოწყობილი და მორთული სასახლე. ეს სასახლე განსაკუთრებუით ცნობილია მისი ჩაის ცერემონიის ოთახით, რომლის კედლებიც და ხელსაწყოებიც დაფარული იყო ოქროს ფოთლით. სასახლე უნდა ყოფილიყო ჰიდეიოშის სამშვიდობო მოლაპარაკებების ადგილი ჩინელ დიპლომატებთან, რათა მოეძებნათ გზა კორეაში შვიდწლინი ომის დასასრულებლად, მაგრამ მისი აგებიდან ორ წელიწადში მიწისძვრის შედეგად სასახლე მთლიანად დაინგრა.

იგი მალევე აღადგინეს, სასახლეზე კონტროლი კი ტორი მოტოტადაზე გადავიდა, რომელიც იყო ტოკუგავა იეიასუს ვასალი. 1600 წელს სასახლე იშიდა მიტსუნარის მნიშვნელოვანი და ცნობილი ალყის შედეგად დაეცა. ტორი მოტოტადამ გამოიჩინა ძალიან დიდი სიმამაცე და ღირსება, ის სასახლეს თერთმეტი დღის განმავლობაში იცავდა და შეძლო იშიდას ძალების შეკავება, მან მის ბატონს ტოკუგავას მისცა დრო, რომ შეეკრიბა საკუთარი არმია. ამან ძალზედ დიდი გავლენა მოახდინა ამ ფაქტის შემდგომ მალევე დაწყებულ სეკიგაჰარას ომში, რომელმაც საბოლოო გამარჯვება მოუტანა ტოკუგავა იეიასუს მისი ყველა კონკურენტიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. 

კარამონის ჭიშკარი, რომელიც გადაიტანეს ნიში ჰონგან-ჯიში
1623 წელს ციხე დაიშალა და მისი ბევრი ოთახები და შენობები მთელ იაპონიაში სასახლეებსა და ტაძრებში იქნა გადანაწილებული. კიოტოს რამდენიმე ტაძარში, როგორიცაა იოგენ-ინი (養源院), გენკო-ანი (源光庵) და ჰოსენ-ინი (宝泉院). მათ აქვთ სისხლით შეღებილი წარსული, ფუშიმის სასახლის დერეფანში ტორი მოტოტადამ და მისმა საზოგადოებამ თავი მოიკლეს.

1912 წელს იმპერატორ მეიჯის საფლავი აიგო სასახლის თავდაპირველ ტერიტორიაზე. სასახლე 1964 წლამდე მეორედ აღარ აშენებულა, ხოლო 1964 წელს მისი ზუსტად მსგავსი სასახლე აიგო ძალიან ახლოს და რაც მთავარია ბეტონით. ახალი ნაგებობა გახდა მუზეუმი ტოიოტომი ჰიდეიოსის ცხოვრებისა და ომების შესახებ, ასევე იმავე ტერიტორიაზე იყო ძალზედ მიმზიდველი პატრა პარკი სახელწოდებით სასახლის მიწა„", მაგრამ ის საზოგადოებისთვის 2003 წელს დაიხურა.

ლიტერატურა
----------

* Bryant, Anthony J. (2005). *Sekigahara 1600: The Final Struggle for Power*.  Praeger Publishers.
* Schmorleitz, Morton S. (1974). *Castles in Japan*. Tokyo:  Charles E. Tuttle Co.   გვ. 78–80. ISBN 0-8048-1102-4.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* SengokuDaimyo.com : The website of Samurai Author and Historian Anthony J. Bryant. Accessed 4 April 2011.

სქოლიო
------


1. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-12-25. ციტირების თარიღი: 2017-01-06.
2. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-09-06. ციტირების თარიღი: 2017-01-06.
3. ↑
4. ↑
**შაჰრუდინ მამედ ოღლუ მაგომედალიევი** (აზერ. Şahruddin Məhəmməd oğlu Məhəmmədəliyev; დ. 12 ივნისი, 1994) — აზერბაიჯანელი ფეხბურთელი. აღდამის „ყარაბაღისა" და აზერბაიჯანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების წევრი. თამაშობს მეკარის პოზიციაზე.

კარიერა
-------

### საკლუბო

2014 წლის 8 თებერვალს მისი დებიუტი შედგა „სუმგაითში" აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის შეხვედრაში „შუვალანის" წინააღმდეგ, რომელიც ფრედ, ანგარიშით 2-2 დასრულდა.

2016 წლის 16 იანვარს შაჰრუდინი ოფიციალურად შუერთდა აღდამის „ყარაბაღს". მისი დებიუტი კლუბში 2016 წლის 6 თებერვალს შედგა აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის მატჩში „ხაზარ ლენქორანის" წინააღმდეგ. მატჩი „ყარაბაღის" გამარჯვებით, ანგარიშით 3-0 დასრულდა.

2019 წლის 20 მაისს აღდამის „ყარაბაღთან" ახალ, სამ-წლიან კონტრაქტს მოაწერა ხელი.

მისი ევროპული დებიუტი 2019 წელს შედგა ლუქსემბურგ „F91 დუდელანჟის" წინააღმდეგ უეფას ევროპა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე შედგა, მატჩი დასრულდა ფრედ ანგარიშით 1-1. არის აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერ ლიგის 5-გზის ჩემპიონი და აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასის ორგზის გამარჯვებული. არის აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასის ერთგზის ვერცხლის მედალოსანი, 2020/2021 წლების სეზონში.

### საერთაშორისო

იყო მასპინძელი აზერბაიჯანის 23 წლამდელთა ნაკრების წევრი 2017 წელს ბაქოში გამართულ ისლამური სოლიდარობის თამაშებზე, რომელშიც აზერბაიჯანმა ოქროს მედალი მოიპოვა. ამ ტურნირზე მაგომედალიევი იყო ნაკრების ძირითადი შემადგენლობის წევრი და ამ გუნდის რიგებში ჩაატარა 5 შეხვედრა. 2014-2016 წლებში იყო აზერბაიჯანის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრების წევრი, სადაც მონაწილეობა მიიღო 11 შეხვედრაში. მისი დებიუტი ამ ნაკრებში შედგა 2014 წლის 3 სექტემბერს, ისრაელის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრებთან შეხვედრაში, რომელიც აზერბაიჯანის დამაჯერებელი გამარჯვებით, ანგარიშით 3:0 დასრულდა. 2020 წლიდან თამაშობს აზერბაიჯანის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში. მისი დებიუტი შედგა 2020 წლის 13 ოქტომბერს, კვიპროსის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებთან გამართულ შეხვედრაში, რომელიც უგულო ფრით, 0:0 დასრულდა.  არის ნაკრების ძირითადი შემადგენლობის წევრი 2022 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის მატჩებში. შესარჩევ ეტაპზე შაჰრუდინმა ნაკრების ღირსება 7 შეხვედრაში დაიცვა, სადაც 15 გოლი გაუშვა.

ტიტულები
--------

### საკლუბო

ყარაბაღი
* აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა (5): 2015–16, 2016–17, 2017-18, 2018-19, 2019-20
* აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასი (2): 2015-16, 2016-17

### საერთაშორისო

აზერბაიჯანის 23 წლ.
* ისლამური სოლიდარობის თამაშები (1): 2017

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შაჰრუდინ მაგომედალიევი — Soccerway

სქოლიო
------

1. ↑  „ŞÜVƏLAN VS. SUMQAYIT 2 - 2". Soccerway. 8 February 2014.
2. ↑  „"Qarabağ"dan yeni transfer". qafqazinfo.az. 16 January 2016.
3. ↑  „QARABAG VS. KHAZAR LANKARAN 3 - 0". Soccerway. 6 February 2016.
4. ↑  „"Qarabağ"da yeni müqavilə". qol.az. 22 May 2017.
5. ↑  2019-20 UEFA Europa League, group stage matches, UEFA.com
6. ↑  „Futbol üzrə Azərbaycan millisi IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının çempionu olub". a-r.az. 22 May 2017.
7. ↑   Soccerway
8. ↑   Soccerway
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჩხერი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

ჩხერის ციხე
**ჩხერის ციხე**, *ზარნის ციხე, მელისკარი* — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე დასავლეთ საქართველოში, იმერეთში, ახლანდელი ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩხერის ტერიტორიაზე. ციხე მდებარეობს მაღალ, კლდოვან მთაზე. წყაროებში პირველად იხსენიება XVII საუკუნეში. აგებულია XV-XVII საუკუნეებში.

ციხესიმაგრე შემორჩენილია ნახევრად დანგრეული სახით, შედგება ზედა და ქვედა ციხეებისგან. ზედა ციხეში არის სხვადასხვა დანიშნულების სათავსები, ქვევრები და წყლის აუზი. 1774 წელს ჩხერის ციხესთან სოლომონ პირველმა და ერეკლე მეორემ ჩხერის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხეს ოსმალები. ჩხერის ციხესთან ასევე გაიმართა 1810 წელს რუსეთის წინააღმდეგ იმერეთის მთავარი ბრძოლა, რომელშიც მეფე სოლომონ II დამარცხდა. 

2018 წლის 18 იანვარს ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

ისტორია
-------

 მთავარი სტატია: ჩხერის ბრძოლა.
 მთავარი სტატია: იმერეთის აჯანყება.
ჩხერის ციხე
ჩხერის ციხე ძნელად ასაღები სიმაგრე ყოფილა. ეკუთვნოდა აბაშიძეთა ფეოდალურ საგვარეულოს. 1762 წელს იმერეთის მეფე სოლომონ I-მა აიძულა ჩხერის ციხის პატრონი ნიკოლოზ აბაშიძე, მისთვის მიეყიდა ციხესიმაგრე; ამის შემდეგ ის სამეფო ხელისუფლებას მიეკუთვნებოდა. 

ჩხერის ციხის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი წერს:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ჩხერიმელაზევე, არს სამხრით ჩხერის ციხე, მაგარი და მტერთაგან აუღებელი. ამ ციხისაგან ისახელა მდინარე ესე ჩხერიმელად, ანუ წყლის ჩხერისაგან კლდესა დინებითა." |
|  |  |

1774 წელს, როდესაც ვახანელმა აბაშიძეებმა თურქ-ოსმალთა ათასკაციან ამალას იმერეთისაკენ გზა გაუხსნეს, ჩხერის ციხესთან სოლომონ პირველმა და ერეკლე მეორემ ჩხერის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხეს ოსმალები.

1810 წელს, როდესაც სოლომონ მეორის ინიციატივით დაიწყო რუსთა ბატონობის წინააღმდეგ მიმართული იმერეთის აჯანყება, რუსებს მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს ჩხერის ციხის მეციხოვნეებმა, რის გამოც რუსმა ჯარისკაცებმა გადაწვეს სოფელი ჩხერი. საბოლოოდ რუსეთის იმპერიასთან იმერეთის შეერთების წინა პერიოდში ჩხერის ციხე რუსეთის ჯარმა დაიკავა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 177.
* ქართლის ცხოვრება, ტ. 4, გვ. 758
* საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბიბლიოგრაფიული ლექსიკონი — ბიბლიოგრაფია ჩხერის ციხის შესახებ

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 9648
* ჩხერის ციხე

სქოლიო
------

1. ↑  ხარაგაულში, ჩხერის ციხეს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა
2. ↑  ქართლის ცხოვრება, ტ. 4, გვ. 758
**ფინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის ჩრდილო-დასავლეთით დაახლოებით 4 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (7,82X6,12 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშა ქვის ნატეხი ქვით, რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. გარეთა კედლების წყობაში გამოყენებულია ლოდებიც, რომლებიც მეტწილად კუთხეებშია ჩართული, წყობა ქაოსურია. ძლიერ დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი, ჩამოშლილია ლავგარდანის მნიშვნელოვანი ნაწილები, აღმოსავლეთი სამხრეთი კედლები დარბაზულია.

ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა. გარედან იგი ბრტყელი თავი და გადახურული (რამდენიმე ქვა ჩამოცვენილია) შიგნით კი, როგორც ეს შემორჩენილი ნაწილებით დგინდება, თარაზული თავი ჰქონია. სარკმელი ორია აღმოსავლეთით და დასავლეთით. შიგნიდან ორივე სარკმელი ოთხკუთხაა. მათგან აღმოსავლეთ სარკმელს გარეთა გადახურვა ჩამოშლილია აქვს. დასავლეთისა კი გადახურულია ბრტყელი თაღით, რომელიც ქვიშაქვის ერთ მთლიან ქვაშია გამოკვეთილი. 

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია რომელშიც სარკმლის გარედა, კიდევ ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების კონქით. კუჭის თავი ყელია დიდი ძირითადად ქვიშაქვის არცთუ ისე სუფთად ნათალი, მოგრძო ქვითაა გამოყვანილი. მსგავსი მოყვანილობა აქვს კამარასაც. კამარა დარბაზის გრძივი კედლებს კუთხით ერთვის, რის გამოც მათ საზღვარზე თარაზული ხაზი იქმნება.

საკურთხეველში დგას ქვიშაქვის ერთ ქვაში გამოკვეთილი, ოთხწახნაგა ზემოთკენ ოდნავ გაფართოებული ტრაპეზი, რომლის წინა მხარეზე ფონის ამოკვეთით მაღალი, ბოლოებგაფართოებული ჯვარია გამოსახული. ჯვრის ძირი ორ ჰორიზონტალურ ტოტადაა გაყოფილი. საკუთრივ ტოტებს კი დაკბილული ბოლოები აქვს. გარედან ეკლესიის კედლები დასრულებულია მაღალი, ქვიშაქვის ნათალი ქვებით ნაწყობი ლავგარდნით, რომლის პროფილს თარო შეზნექილი მრუდი ზედაპირი და ლილვი შეადგენს.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 331.
**შეელიტი** — ვოლფრამატების კლასის მინერალი; ქიმიური შედგენილობა: CaWO4. მინარევებია Mo, Cu, Sr, Mn, Mb, Ta, F და სხვა. კრისტალდება ტეტრაგონურ სინგონიაში, აქვს დაპირამიდული ფორმის კრისტალები და მარცვლოვანი აგრეგატები. უფერული ან თეთრი, მურა, მწვანე და შავი ფერისაა. ახასიათებს ლუმინესცენცია ულტრაიისფერ სინათლეში.

სიმაგრე მინერალოგიური სკალით 3-5; სიმკვრივე 5500-6170 კგ/მ³. ზოგიერთი თვისების ცვალებადობა დამოკიდებულია მოლიბდენის შემცველობაზე. წარმოიქმნება სკარნებში, გრაიზენებსა და ჰიდროთერმულ ძარღვებში. შეელიტი ვოლფრამის მნიშვნელოვანი მადანია.

შეელიტი მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში მოიპოვება, მ.შ. ევროპაში (ავსტრია, იტალია, საფრანგეთი, ესპანეთი, დიდი ბრიტანეთი), 
აზიაში (ჩინეთი, სამხრეთ კორეა, ტაჯიკეთი), რუსეთში (ურალი, ჩუკოტკა, ბაიკალისპირეთი, ჩრდილოეთი კავკასია), აშშ-ში (ნევადა, არიზონა, კალიფორნია) და სხვა.

შეელიტს როგორც მინერალს 1821 წლამდე არ აღიარებდნენ, მანამ სანამ შვედმა ქიმიკოსმა კარლ ვილჰელმ შეელემ (1742-1786) არ დაადგინა მისი მინერალური თვისება. მინერალს კარლ ვილჰელმ შეელეს პატივსაცემად შეელიტი ეწოდა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მინერალების სია

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 701.
* Быбочкин А. М. Месторождения вольфрама и закономерности их размещения, М. 1965.
**ციმბირული ცისთვალა** (ლათ. Scilla siberica) — მრავალწლოვანი ბალახოვანი ბოლქვიანი მცენარე სატაცურისებრთა ოჯახისა. წარსულში მიეკუთვნებოდა Liliaceae-ის ან Hyacinthaceae-ის ოჯახს. ეფემერული მცენარეა. იზრდება 10-20 სმ-მდე. როგორც ადგილობრივი მცენარე გავრცელებულია სამხრეთ-დასავლეთ რუსეთში, კავკასიასა და თურქეთში. გვხვდება საქართველოს ტყეებსა და ბუჩქებშიც.

უპირატესობას ანიჭებს ფართოფოთლოვან ტყეებსა და ფხვიერ, არა მჟავა, კარგად დრენირებულ ნიადაგს. ყვავის მარტ-აპრილში. აქტიურად სტუმრობენ მწერები. ნაყოფი — კოლოფია. თესლს აქვს სპეციალური დანამატები, რომელიც ჭიანჭველებს იზიდავს. ღია ლურჯი იშვიათად თეთრი ხაზური ფოთლები სიგრძით 10-15 სმ, ხოლო სიგანით 1-2 სმ-ია. ბოლქვები კვერცხისებრია, რომელთა სიგრძეა 2,5 სმ, სიგანე განიკვეთში 1-2 სმ. ზამთარგამძლეა. XVIII საუკუნიდან ფართოდ გამოიყენება როგორც დეკორატიული მცენარე. სახეობრივი ეპითეტი შეცდომით აქვს მინიჭებული, რამეთუ ციმბირში არ გვხვდება. ციმბირული ცისთვალა გამოიყენება აივნის გასაფორმებლად გაზაფხულზე.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
*

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ციმბირული ცისთვალა დაარქივებული 2017-11-15 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
* ციმბირული ცისთვალა (რუსული)
* ციმბირული ცისთვალა (გერმანული)