**სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა**, ***სომხეთის სსრ*** (სომხ. Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն, *Հայկական ԽՍՀ* [ჰაიკაკან სოვეტაკან სოციალისტაკან ჰანრაპეტუთიუნ]) — თხუთმეტიდან ერთ-ერთი მოკავშირე საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა სსრ კავშირის შემადგენლობაში. დედაქალაქი — ქალაქი ერევანი. შეიქმნა 1920 წლის დეკემბერში. 1922 წლის 12 მარტიდან 1936 წლის 5 დეკემბრამდე შედიოდა ამიერკავკასიის სსრ-ის შემადგენლობაში, 1936 წელს კი შეუერთდა უშუალოდ სსრკ-ს. ჩრდილოეთით ესაზღვრებოდა საქართველოს სსრ, აღმოსავლეთით აზერბაიჯანის სსრ, სამხრეთით ირანი, დასავლეთით თურქეთი. 1991 წლიდან სომხეთის სსრ-ის სამართალმემკვიდრეა სომხეთის რესპუბლიკა.

ისტორია
-------

### გასაბჭოება

1828 წლიდან 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამდე, თანამედროვე სომხეთის ტერიტორია რუსეთის იმპერიის ნაწილი იყო და ძირითადად ერევნის გუბერნიას მოიცავდა. იმპერიის გაუქმების შემდეგ სომხეთმა, ისევე როგორც მისმა მეზობელმა საქართველომ და აზერბაიჯანმა, დამოუკიდებლობა გამოაცხადა (იხილეთ სტატია სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა). 1920 წლის ნოემბერში XI წითელი არმია სომხეთში შევიდა. მათ წინააღმდეგობა არ შეხვედრიათ და 2 დეკემბერს ქვეყანაში ბოლშევიკური მმართველობა გამოცხადდა. 1921 წლის ოქტომბერში საბჭოთა კავშირსა და თურქეთს შორის დაიდო ყარსის სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომლის ძალითაც თურქეთს დარჩა მნიშვნელოვანი ქართული და სომხური მიწები. სომხეთის მიღმა აღმოჩნდა ძველი ქალაქი ანისი და არარატის მთა. მის საზღვრების მიღმა დარჩა აზერბაიჯანის სსრ-სთან სადავო ნახიჩევანისა და მთიანი ყარაბაღის რეგიონები, თუმცა სომხეთს გადაეცა საქართველოს სსრ-სთან სადავო ლორე.

გასაბჭოებისთანავე ჩეკამ დაიწყო მასობრივი ტერორი ანტი-საბჭოურად მიჩნეული ელემენტების წინააღმდეგ. ბოლშევიკურმა პოლიტიკამ 1921 წელს რესპუბლიკაში თებერვლის აჯანყება გამოიწვია, რომელსაც დაშნაკები ჩაუდგნენ სათავეში. ამბოხებულებმა თავდაპირველად წარმატებას მიაღწიეს და ერევანიც გაათავისუფლეს, თუმცა საბოლოოდ ქვეყანაში შემოსულმა XI არმიამ აჯანყება მაინც დაამარცხა და 2 აპრილს დედაქალაქიც დაიბრუნა.

1922 წლის 12 მარტიდან 1936 5 დეკემბრამდე სომხეთი საქართველოსთან და აზერბაიჯანთან ერთად ამიერკავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკაში ერთიანდებოდა, 1936 წელს კი სსრკ-ში ცალკე რესპუბლიკის სახით შევიდა.

### სტალინის ეპოქა

სახელმწიფო წყობილება
--------------------

სომხეთის სსრ მოკავშირე საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა იყო, რომელიც სსრკ-ის შემადგენლობაში შედიოდა. სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლესი ორგანო იყო სომხეთის სსრ-ის ერთპალატიანი უმაღლესი საბჭო (ირჩევდა მოსახლეობა 5 წლის ვადით). მის კონპეტენციაში შედიოდა კანონების მიღება, სომხეთის სსრ მინისტრთა საბჭოს - რესპუბლიკის სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლესი აღმასრულებელი და განმკარგულებელი ორგანოს (მთავრობის) შექმნა და სხვა. სომხეთის სსრ უმაღლესი საბჭო ირჩევდა თავის მუდმივმოქმედ და მის წინაშე ანგარიშვალდებულ ორგანოს - სომხეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმს. სახელმწიფო ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოები იყო: რაიონებია, ქალაქებია, ქალაქის რაიონების, დაბებისა და სასოფლო დასახლებული პუნქტების სახელმწიფო დეპუტატთა საბჭოები, რომლებსაც მოსახლეობა ორნახევარი წლის ვადით ირჩევდა. მართლმსაჯულებას ახორციელებდა სომხეთის სსრ უმაღლესი სასამართლო, რაიონული (საქალაქო) სახელმწიფო სასამართლოები. სომხეთის სსრ პროკურორს ნიშნავდა სსრკ-ის გენერალური პროკურორი 5 წლის ვადით. სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს ეროვნულ საბჭოში სომხეთის სსრ წარმოდგენილი იყო 32 დეპუტატით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა"** ვიკისაწყობში.
* *Armenia: big strides in an ancient land* by Anton Kochinyan. (ინგლისური)
* Melkonian, Eduard: "Repressions in 1930s Soviet Armenia" in the Caucasus Analytical digest No. 22. (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. ↑  Richard G. Hovannisian, *Republic of Armenia*. 4 vols. Berkeley: University of California Press, 1971-1996.
2. ↑  Matossian, Mary Kilbourne (1962). *The Impact of Soviet Policies in Armenia*. Leiden:  E.J. Brill,   გვ. 30. ISBN 0-8305-0081-2.
3. ↑  Payaslian, Simon (2007). The History of Armenia. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-7467-9. – გვ. 170.
4. ↑  Chorbajian, Levon; Mutafian, Claude; Donabedian, Patrick (1994). The Caucasian Knot: The History and Geopolitics of Nagorno-Karabagh. Zed Books. ISBN 1-85649-287-7. – გვ. 133.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი |
| --- |
|  |
| 
* აზერბაიჯანის სსრ
* ბელორუსიის სსრ
* ესტონეთის სსრ
* თურქმენეთის სსრ
* ლატვიის სსრ
* ლიტვის სსრ
* მოლდავეთის სსრ
* რუსეთის სფსრ
* საქართველოს სსრ
* სომხეთის სსრ
* ტაჯიკეთის სსრ
* უზბეკეთის სსრ
* უკრაინის სსრ
* ყაზახეთის სსრ
* ყირგიზეთის სსრ

* ამიერკავკასიის სფსრ (1922–1936)
* კარელია-ფინეთის სსრ (1940–1956)
 |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სომხეთის ისტორიული სახელმწიფოები და რეგიონები |
| --- |
|  |
| დამოუკიდებელი სომხურისახელმწიფოები | 
* ურარტუ
	+ ურარტუს მეფეები, ძვ. წ. 860 – ძვ. წ. 590
* დიდი სომხეთი
	+ ერვანდუნები, არტაშესიდები და არშაკუნიანები, ძვ. წ. 553 – ახ. წ. 428
* ანისის სამეფო
	+ ბაგრატუნები, 884-1045
* კილიკიის სომეხთა სამთავრო
	+ რუბენიდები, 1080-1198
* კილიკიის სომეხთა სამეფო
	+ რუბენიდები, ჰეთუმიანები და ლუზინიანები, 1198-1375
* სომხეთის რესპუბლიკა
	+ 1918-1920
* სომხეთის რესპუბლიკა (1991-)
 |
|  |
| დამოკიდებულისომხური სახელმწიფოები | 
* სოფენეს სამეფო (ელენისტური ერვანდუნები, ძვ. წ. III საუკუნე – ძვ. წ. 94)
* კომაგენეს სამეფო (ელენისტური ერვანდუნები, ძვ. წ. 163 – ახ. წ. 72)
* ვასპურაკანის სამეფო (არწრუნები, 908–1021)
* ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო (კიურიკიანები, 979–1118)
* არწახის სამეფო (სიუნები, 1000–1261)
* სომხეთი საქართველოს სამეფოში (მხარგრძელები, 1201–1360)
* ყარაბაღის სამელიქოები (ბეგლარიანები, ისრაელიანები, ჰასან ჯალალიანები, შაჰნაზარიანები და ავანიანები, 1603-1822)
* მთიანი სომხეთის რესპუბლიკა (არაღიარებული, 1921)
* საბჭოთა სომხეთი (1920-1991)
 |
|  |
| სომხეთის პროვინციები ან *აშხარები* | 
* ზემო სომხეთი
* წოფქი
* აღძნიქი
* ტურუბერანი
* მოკქი
* კორდუენა
* ნორ-შირაკანი
* ვასპურაკანი
* სიუნიქი
* არცახი
* ფაიტაკარანი
* უტიქი
* გუგარქი
* ტაიქი
* აირარატი
 |
|  |
| სხვა სომხური რეგიონები | 
* მცირე სომხეთი (რეგიონები: პირველი, მეორე და მესამე სომხეთი)
* კომაგენე
* სომხეთის შუამდინარეთი
* კილიკია (რეგიონები: მთიანი, ვაკე და ქვიანი კილიკია)
* აირარატის სამეფო
 |
|  |
| სხვა პროვინციები ტიგრან დიდის დროს | 
* სირია
* ატროპატენა
* ადიაბენა
* ასურეთი
* იბერია
* ალბანეთი
* კაპადოკია
* იუდეა
* ოსროჰენა
 |

 |