recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**იოსებ ივანეს ძე რატილი** (ჩეხ. Ratili; ნამდვილი გვარი ნავრატილი ჩეხ. Josef Navrátil; დ. 27 თებერვალი, 1840, პარდუბიცე — გ. 17 თებერვალი, 1912, თბილისი) — ჩეხი მომღერალი (ტენორი), ლოტბარი.

ბიოგრაფია
---------

მუსიკალური განათლება მიიღო პრაღის კონსერვატორიაში, რომლის დამთავრების შემდეგ მღეროდა პრაღისა და სხვა ოპერის თეატრებში. 1878 წლიდან გამოდიოდა ჰელსინკის ოპერის თეატრში. გასტროლები გამართა რუსეთის იმპერიის სხვადასხვა ქალაქში. 

### რატილი საქართველოში

1879 წლიდან ცხოვრობდა თბილისში. 1880 წლიდან იყო თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის სოლისტი. აქ დაუახლოვდა ქართველ მუსიკოსებს ანდრია ბენაშვილს, ანდრია ბალანჩივაძეს, ია კარგარეთელს, კ. მაღრაძეს, ხ. სავანელს, ფილიმონ ქორიძეს, ზაქარია ჩხიკვაძეს. გაეცნო ქართული მუსიკის ფოლკლორს, მოიხიბლა თვითმყოფი, მდიდარი, მრავალხმიანი სიმღერებით. 

ქართული ფოლკლორით მოხიბლული რატილი ჩაერთო ქართული საგალობლების ნოტებზე გადატანის საქმეში. მან პირველმა ჩაწერა და დაამუშავა 30-ზე მეტი ქართული ხალხური სიმღერა, რითაც გადაარჩინა დაღუპვას. მათ შორის იყო: „დიამბეგო", „ალილო", "კახური სუფრული", "გურული ოდელია" "ცანგალა და გოგონა" და სხვ.

1885 წელს სათავეში ჩაუდგა ლადო აღნიაშვილის მიერ შექმნლ ხალხური სიმღერის გუნდს „ქართული ხორო". 1886 წლის 15 ნოემბერს ანსამბლმა ქართული თეატრის სცენაზე პირველი კონცერტი გამართა. კონცერტს ილია ჭავჭავაძეც ესწრებოდა, რომელმაც „ქართულ ხოროს" გაზეთ „ივერიაში" ვრცელი რეცენზია მიუძღვნა. ანსამბლის წევრებს შორის იყვნენ ძმები ივანე და ზაქარია ფალიაშვილებიც. დიმიტრი არაყიშვილმა კი კომპოზიტორობა მას შემდეგ გადაწყვიტა, რაც რატილის ანსამბლის შესრულებით ქართული სიმღერები მოისმინა. რატილის „ქართული ხოროს" მემკვიდრეა დღეს მოქმედი ანსამბლი „ერისიონი". 1888 წელს რატილმა გუნდის ხელმძღვანელობა გადასცა მელიტონ ბალანჩივაძეს.

იყო საქართველოს მუსიკალური საზოგადოების საპატიო თავმჯდომარე. იოსებ რატილი გარდაიცვალა 1912 წლის 17 თებერვალს. დაკრძალულია კუკიის სასაფლაოზე, კათოლიკეთა უბანში. ერის სახელით მირთმეულ გვირგვინზე ეწერა: „ქართველი ერის პატიოსან და მოჭირნახულე მეგობრის იოსებ ივანეს ძე რატილის ხსოვნას". მისი შთამომავლობა ამჟამად ცხოვრობს თბილისში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 308.
* *ლეკიშვილი ს.*, ი. რატილი საქართველოში, თბ. 1961

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იოსებ რატილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* გმადლობთ რატილი (ფილმი, 1983) დაარქივებული 2016-04-30 საიტზე Wayback Machine.
* საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. ციფრული ბიბლიოთეკა "ივერიელი"
**იოსებ ქრისტეფორეს ძე მამაცაშვილი** (დ. 1809, რუისი, ახლანდ. ქარელის მუნიციპალიტეტი — გ. 6 სექტემბერი, 1874) — ქართველი ლიტერატორი, საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
---------

დაწყებითი განათლება მიიღო გორის სამაზრო სასწავლებელში, შემდეგ სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში (დაამთავრა 1827 წელს). მსახურობდა თარჯიმნად ჯერ გორში – ოლქის უფროსთან, შემდეგ თბილისში – კავკასიის უზენაეს სასამართლოში („ექსპედიცია სუდა ი რასპრავი"). 1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობისთვის მამაცაშვილი გადაასახლეს ვიატკაში, სადაც მსახურობდა ერთ–ერთ კანცელარიაში. აქ იგი სოლომონ დოდაშვილთან ერთად დაუახლოვდა გადასახლებაში მყოფ ალექსანდრე გერცენს. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ (1836) გორში მსახურობდა მაზრის მოსამართლედ. ეწეოდა ინტენსიურ საზოგადოებრივსა და ლიტერატურულ საქმიანობას. იყო კავკასიის სასოფლო-სამეურნეო საზოგადოების წევრი. საგლეხო რეფორმის გატარების პერიოდში ყმა გლეხების ინტერესებს იცავდა, რისთვისაც მეორედ გადაასახლეს საქართველოდან. 60-იან წლების დასაწყისში წერდა წერილებს, ლექსებსა და თარგმანებს. მისი სტატიები სოფლის მეურნეობის საკითხებზე იბეჭდებოდა „ცისკარში" და „გუთნის დედაში". თანამედროვეთა ცნობით, ლექსებსაც წერდა. ჩვენამდე კი მოაღწია მხოლოდ ერთმა — «ივანე ერისთავის „იამბიკოს" პასუხი». 

მამაცაშვილს ცოლად ჰყავდა ნინო მეღვინეთხუცესიშვილი (დ. 1816 – გ. 1894), ისტორიკოს დიმიტრი მეღვინეთხუცესიშვილის და, მოგონებების ავტორი. მამაცაშვილების სალონში გორში თავს იყრიდნენ იმ დროისთვის გამოჩენილი მოღვაწეები: იაკობ გოგებაშვილი, დიმიტრი ბაქრაძე, ანტონ ფურცელაძე, კონსტანტინე მამაცაშვილი (იოსების უმცროსი ძმა), ვახტანგ თულაშვილი და სხვ.; იმართებოდა ლიტერატურული საღამოები, დისპუტები. ამ წრეში დაიბადა ფართო პროფილის საზოგადოებრივ-საგანმანათლებლო ორგანიზაციის შექმნის იდეა, რომელიც საბოლოოდ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სახით განხორციელდა. მამაცაშვილის მეცადინეობით ოფ. ხოვლეში დაარსდა კერძო ქართული სკოლა. მამაცაშვილი დაახლოებული იყო ასევე მარი ბროსესთან.

ლიტერატურა
----------

* ლ. ნანიტაშვილი, ჟურნალ "ცისკრის" პოეტები, 1967
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 395.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* იოსებ მამაცაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ნინო მეღვინეთუხუცესიშვილი, „მოგონებები" დაარქივებული 2019-01-15 საიტზე Wayback Machine.. ლიტერატურის მუზეუმი. ნანახია: 14 ოქტომბერი, 2018.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **კვირიას ხატი**. |

**კვირიას ხატი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაფანაანთკარის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. უაფსიდო, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმით. გადახურვა და გრძივი კედლების უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი სწორკუთხაა. ეკლესიის აღმოსავლეთი ღერძზე შემორჩენილია შირიმის ქვით გამოყვანილი, შიგნით გაგანიერებული სარკმლის ქვედა ნაწილი. ეკლესიის ჩრდილოეთი კედლის შუა ნაწილში ერთმანეთის გვერდით ორი სწორკუთხა ნიშია, კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში - ერთი. შიგნით ეკლესია გადახურული ყოფილა შეისრული ფორმის სხმული კამარით. ნანგრევებში აღმოჩნდა კარის არქიტრავი და ბრტყელი, გვერდებაკეცილი კრამიტის ნატეხები.

ეკლესიის მახლობლად შემორჩენილია ოთხი ერთმანეთის მომიჯნავე სათავსის საძირკვლის ნაშთი.

ლიტერატურა
----------

* *წერეთელი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 270.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **კვირიას ხატი**. |

**კვირიას ხატი** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ორხევის განაპირას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. მთლიანად ჩამონგრეულია გადახურვა, დანგრეულია დასავლეთ კედელი და სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნახევარი, კონქისგან და ჩრდილოეთ კედლიდან მხოლოდ ნაწილი შემორჩა. შესასვლელი, რომლის აღმოსავლეთ წირთხლიღაა შემორჩენილი, სამხრეთიდანაა. ღრმა ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია შიგნით სწორკუთხა, გარედან თაღოვანი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის სამკუთხათაღიანი ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, შემორჩენილია ტრაპეზის ნაწილი. აფსიდი დასრულებულია მოგვიანებით ნაწყობი, არაწესიერი ფორმის კონქით. აფსიდის ორივე მხარში კოჭის თითო ბუდეა. 

ეკლესიას სამხრეთიდან სწორკუთხოვანი მინაშენი ეკვროდა. შემორჩენილია მისი აღმოსავლეთ კედელი და კამარის მცირე ნაწილი. აღმოსავლეთ კედლის ღერზძე გაჭრილია სარკმელი, რომელსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

ლიტერატურა
----------

* *რამიშვილი რ. ჯორბენაძე ბ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 397.
**ივანე სიმონის ძე მესხი** (დ. 1849, ქუთაისი — გ. 1931, თბილისი) — ქართველი ექიმი, ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
---------

ქუთაისის გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, ივანე მესხი 1869 წელს შევიდა პეტერბურგის ქირურგიიის აკადემიაში. 1871 წლიდან სწავლობდა შვეიცარიაში, ჯერ ციურიხის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე, შემდეგ კი ციურიხის პედაგოგიურ ინსტიტუტში. ამ პერიოდში სხვა ქართველ სტუდენტებთან ერთად ივანემ დააარსა ქართველ სტუდენტთა საზოგადოება „უღელი" რომლის პასუხისმგებელი მდივანიც თავად იყო.

უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში. მისი ინიციატივით ქუთაისში გაიხსნა პირველდაწყებითი სასწავლებელი, სადაც სწავლა მშობლიურ ენაზე მიმდინარეობდა. იყო ქალაქის თვითმმართველობის წევრი და მდივანი.

1888 წელს ივანე მესხი სამუშაოდ ბათუმში გადაიყვანეს, სადაც ოცდახუთ წელზე მეტი დაჰყო. იგი იყო ქ. ბათუმის თვითმმართველობის მდივანი, იღწვოდა სასკოლო ქსელის გაფართოებისათვის და აქტიურად მონაწილეობდა ბათუმში კლასიკური გიმნაზიისა და ქალთა გიმნაზიის გახსნის საქმეში.

ივანე მესხი ასევე იღწვოდა კულტურული ცხოვრების აღორძინებისათვის. მან ბათუმში შექმნა სცენისმოყვარეთა კოლექტივი, საფუძველი ჩაუყარა დრამატულ საზოგადოებას, რომლის გამგეობის თავმჯდომარეც წლების განმავლობაში თვითონ იყო. იგი აწყობდა სალიტერატურო და თეატრალურ საღამოებს, რომლის შემოსავალიც ძირითადად გადაეცემოდა „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას" ქართული სკოლებისა და კულტურულ–საგანმანათლებლო დაწესებულებების კეთილმოწყობისათვის. 1879 წლიდან ივანე მესხი ქშწკგ საზოგადოების ნამდვილი წევრი იყო. 

1871 წლიდან ივანე მესხი თანამშრომლობდა ქართულ ჟურნალ–გაზეთებში, კერძოდ, „დროებასა" და „კრებულში". „ისრელის" ფსევდონიმით ჟურნალ „კრებულში" ბეჭდავდა იუმორისტული ხასიათის წერილებსა და სტატიებს. მას ეკუთვნის ვრცელი ნაშრომი „ბათუმის საქალაქო მეურნეობის განვითარების ნარკვევი" (რუსულ ენაზე), გოგოლის, დობროლიუბოვის, ნეკრასოვის თხზულებათა თარგმანები და სხვა.

1919 წლიდან ივანე მესხმა ცხოვრების უკანასკნელი წლები თბილისში გაატარა.

1932 წელს ივანე მესხი 82 წლის ასაკში თბილისში გარდაიცვალა.

ლიტერატურა
----------

* „ივანე მესხი", ავტ.: რამაზ სურმანიძე, თბ. 2013
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია: ტ.6. თბ. 1983, გვ.602
* საქართველოს სსრ განათლების სამინისტროს სახალხო განათლების სახელმწიფო მუზეუმი, კრებული მესამე, თბ. 1968.
* „ეფემია მესხი", შემდგ.: მაყვალა ცხომარია, თბ. 1957

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* დავით მესხის მოგონებანი
* 

* ივანე მესხი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑   ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი (ქშწკგ) საზოგადოების წევრების ვებსაიტი
**კომნინო-ვარვაცის სახლი** (რუს. Дом Комнино-Варваци) — სამსართულიანი სახლი ტაგანროგში. სახლი აგებულია XIX საუკუნის შუა წლებში.

მისამართი: ტაგანროგი, პეტროვის ქუჩა № 87.

ისტორია
-------

XIX საუკუნის შუა წლებში ბერძენი ვაჭრის დიმიტრი პეტროკოკინოს სახსრებით ააგეს ერთსართულიანი სახლი ნახევრად მიწისზედა სარდაფით. მეორე გილდიის ვაჭარი დიმიტრი პეტროკოკინო 1865 წელს აირჩიეს მოსამართლედ. 1880-იან წლებში მთელი მისი ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა ოდესაში, ხოლო მათი სახლი იყიდა ვაჭარმა კოზმა კომნინო-ვარვაციმ. კოზმა კომნინო-ვარვაცი ტაგანროგში ჩამოვიდა 1814-1815 წლების მიჯნაზე. აქ მისთვის სასარგებლო კლიმატი იყო. კოზმა ვარვაციმ გადაწყვიტა სახლის გაფართოება და მეორე სართულის დადგმა. ამისათვის მან დაწერა მშენებლობაზე შუამავლობა ქალაქის მთავრობასთან. 

1892 წელს კოზმა კომნინო-ვარვაციმ ქალაქის მთავრობისაგან მიიღო პეტროვის ქუჩაზე მშენებლობის ნებართვა. 

გადაკეთების შედეგად სახლმა საკმაოდ არასიმეტრიული ფორმა მიიღო. შენობაში იყო 62 ოთახი. მასში ცხოვრობდნენ სახლის მფლობელი კოზმა კომნინო, მისი ორი ქალშვილი ზინაიდა და ვერა; ასევე მობერლის ოჯახი. 

სახლს ემსახურებოდა 46 ადამიანი. მოსამსახურის გამოძახებისათვის სახლში შეიქმნა ზარებით გამოძახების რთული სისტემა. ყველა მსახურს თავისი სპეციალური ზარი ჰქონდა. ზარის ხმაზე ხვდებოდნენ სად ვის უძახდნენ.

1898 წელს მშობლების გარდაცვალების შემდეგ კომნინო-ვარვაცებმა მიიღეს გადაწყვეტილება დაეტოვებინათ ტაგანროგი. 1908 წლის 6 დეკემბერს სახლი გადაეცა ქალაქს. შენობაში განათავსეს ქალაქის მთავრობა და ქალაქის მუზეუმი. 

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ შენობაში განთავსებული იყო ავტომოტოკლუბი, განათლების მუშაკთა სახლი, ავტომოტოტრანსპორტის სკოლა, პიონერთა სასახლე. პიონერთა სასახლეში მუშაობდა 85 წრე, რომელშიც გაწევრიანებული იყო 1870 ბავშვი. 

მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანელების ოკუპაციის პერიოდში შენობაში განთავსებული იყო პოლიცია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ტაგანროგელი ბორის სტოიანოვი. მოგვიანებით, სსრკ-ის სამხედრო ტრიბუნალის გადაწყვეტილებით სტოიანოვი დახვრიტეს.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ სახლს დააშენეს მესამე სართული. ამჟამად ეს არის საცხოვრებელი სახლი, რომლის პირველ სართულზე განთავსებულია სხვადასხვა სახის მაღაზიები.

ლიტერატურა
----------

* Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Таганрог ул. Петровская, 87 დაარქივებული 2017-02-05 საიტზე Wayback Machine.
**ივანე (ვანო) ნანუაშვილი** (დ. 1 იანვარი, 1902, საქართველო — გ. 1974, აშშ) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, პოლონეთის არმიის ოფიცერი, პოლიტიკური ემიგრანტი.

ბიოგრაფია
---------

ვანო ნანუაშვილი დაიბადა 1902 წლის 1 იანვარს. დაწყებითი განათლება 1912–1920 წლებში თბილისის მეხუთე საშუალო სკოლაში მიიღო. 1920–1921 წლებში სწავლობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლლიკის ოფიცერთა სკოლაში. იგი 1921 წლის თებერვალ-მარტში რუსეთ-საქართველოს შორის მიმდინარე ომის დროს, როგორც ოფიცერთა სკოლის იუნკერი საბრძოლო ოპერაციებში მონაწილეობდა. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციის შემდეგ ვანო ნანუაშვილი სხვა ქართველ სამხედროებთან ერთად ემიგრაციაში წავიდა. 1921 წლის აპრილ-ივნისში სტამბოლში იმყოფებოდა, შემდეგ, 1922 წლამდე ათენში საბერძნეთის სამხედრო აკადემიაში, ხოლო 1923–1925 წლებში ვარშავაში პოლონეთის სამხედრო აკადემიაში ირიცხებოდა. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისას, 1939 წელს, ვანო ნანუაშვილი, როგორც პოლონეთის არმიის წევრი იბრძოდა გერმენიის წინააღმდეგ. ერთ-ერთი ბრძოლის დრო იგი ტყვედ ჩავარდა. 1939–1944 წლებში იმყოფებოდა გერმანიის სამხედრო ტყვეობაში, საიდანაც 1944 წელს გაქცევა მოახერხა. ტყვეობიდან განთავისუფლების შემდეგ იბრძოდა იტალიაში.

ომის დასრულების შემდეგ, ვანო ნანუაშვილმა აქტიური სამხედრო კარიერა შეწყვიტა. იგი 1948 წლიდან ცხოვრობდა ლონდონში, ხოლო 1951 წლიდან საცხოვრებლად გადავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც 1951-1954 წლებში ნიუ-იორკში, 1954–1960 წლებში კი — ბოსტონში სხვადასხვა ფაბრიკებში მუშად მუშაობდა. 1960 წლიდან სიცოხლის ბოლომდე, 1974 წლამდე, სან-ფრანცისკოში ცხოვრობდა.

პოლიტიკური საქმიანობა
---------------------

ნანუაშვილის წიგნის „რა უნდა იცოდეს ყველამ თავისუფალ სამყაროში რუსეთის შესახებ" გარეკანი
ვანო ნანუაშვილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის მიზნით ემიგრაციაში აქტიურ მოღვაწეობას ეწეოდა. იგი არერთი ორგანიზაციის დამაარსებელი და აქტიური წევრი იყო. 1928 წელს მან სხვა ემიგრანტებთან ერთად საქართველოს ოფიცერთა ასოციაცია დააარსა, რომლის მდივანი იყო ცხრა წლის განმავლობაში. ვანო ნანუაშვილი საქართველოს სამხედრო და პოლიტიკური ჟურნალის „მხედარის" რედაქტორის მოვალეობას ასრულებდა. ასევე იყო სან-ფრანცისკოს ქართული კერის პერიოდული ორგანოს („სან-ფრანცისკოს ქართული კერის") გამოცემის ინიციატორი და განმხორციელებელი. ეს ორგანო ქართულ და ინგლისურ ენებზე იბეჭდებოდა. იყო აშშ-ში არსებული დაპყრობილი ერების ორგანიზაციის აღმასრულებელი კომიტეტის წევრი. 

ვანო ნანუაშვილს ინგლისურ ენაზე დაწერილი აქვს სამხედრო-პოლიტიკური ნარკვევები. მან 1956 წელს ბოსტონში გამოსცა ნაშრომი „საბჭოთა კავშირის სიძლიერე და სისუსტე". მისი ინგლისურენოვანი წიგნი „რა უნდა იცოდეს ყველამ თავისუფალ სამყაროში რუსეთის შესახებ" პოპულარობით სარგებლობდა აშშ-სა და ევროპაში. 

ვანო ნანუაშვილი აქტიურად ეწეოდა აშშ-ში ქართული კულტურისა და ისტორიის პოპულარიზაციას.

ლიტერატურა
----------

* ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, ვანო ნანუაშვილის პირადი არქივი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ინფორმაცია ვანო ნანუაშვილზე ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ოფიციალურ გვერდზე[*მკვდარი ბმული*]
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**კვირიკე**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **კვირიკე**. |

**კვირიკე III** — კახეთ-ჰერეთის მეფე 1010/1014-1037 წლებში.

ცხოვრება
--------

კვირიკე III-ს მმართველობის დროს სამეფომ სახელმწიფოებრივ, ადმინისტრაციულ და სამხედრო ძლიერებას მიაღწია. კვირიკე III-მ გააერთიანა კახეთ-ჰერეთი და მიიღო მეფის ტიტული. სამეფო დაყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად - 7 საერისთავოდ (რუსთავის, კვეტერის, პანკისის, ხორნაბუჯის, ვეჯინის, მაჭის და შტორის). სამეფოს დედაქალაქი გახდა თელავი. დაახლოებით 1027-1032 წწ. კვირიკე III-ის ინიციატივით მოეწყო კოალიციური ლაშქრობა განძის ამირა ფადლონის წინააღმდეგ. მონაწილეობდნენ ქართლის ფეოდალები ლიპარიტ ბაღვაში და ივანე აბაზასძე, თბილისის ამირა ჯაფარი და სომეხთა მეფე დავითი. მდინარე ეკლეცზე საქართველოს ლაშქარმა ფადლონი დაამარცხა. დაახლოებით ამავე წლებში კვირიკე III-მ სძლია ოსთა მეფე ურდურეს, ბრძოლაში ურდურე მოკლეს. 1037 წელს კვირიკე III მონაწილეობდა ლიპარიტ ბაღვაშის მიერ თბილისის ამირის წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობაში. თბილისის ხანგრძლივი ალყის დროს კვირიკე III მოუკლავს ოს მონას "სისხლისათვის ოვსთა მეფისა ურდურესი" (ვახუშტი ბატონიშვილი).

საფლავის აღმოჩენა
-----------------

საფლავის ქვა, რომელიც შეცდომით იყო მიჩნეული კვირიკე III-ის საფლავად.
2017 წლის 23 აგვისტოს კალაურის ნათლისმცემლის სამონასტრო კომპლექსში აღმოაჩინეს „რანთა და კახთა მეფის" საფლავი, როგორც სპეცილისტები ვარაუდობენ ეს საფლავი ეკუთვნის კახეთის მეფე კვირიკე III-ს.

ინფორმაცია საფლავის აღმოჩენის შესახებ საქართველოს ჩოხოსანთა საზოგადოების წევრმა ზვიად სეხნიაშვილმა სოციალური ქსელის მეშვეობით გამოაქვეყნა. მისი ინფორმაციით, ნათლისმცემლის სამონასტრო კომპლექსის მთავარი ტაძრის მარჯვენა ეკვდერის რესტავრაციისა და გაწმენდის პროცესში, აღმოაჩინეს XI საუკუნის საფლავი, სადაც წარწერის მიხედვით განისვენებს "რანთა და კახთა მეფე...".

თუმცა როგორც კულტურის სამინისტრომ გაავრცელა ინფორმაცია სოფელ კალაურის ტაძარში ნაპოვნი სამარხი კვირიკე III-ის არ აღმოჩნდა.

ლიტერატურა
----------

* *პაპუაშვილი თ.* ჰერეთის ისტორიის საკითხები, თბ. 1970
* *პაპუაშვილი თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 499.

სქოლიო
------

1. ↑  გურჯაანში კახეთის მეფე კვირიკე III -ის საფლავს მიაკვლიეს.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-12-03. ციტირების თარიღი: 2017-08-25.
2. ↑  ტელეკომპანია „იმედი" - გურჯაანში კახეთის მეფე კვირიკე III -ის საფლავს მიაკვლიეს.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-12-03. ციტირების თარიღი: 2017-08-25.
3. ↑  სოფელ კალაურის ტაძარში ნაპოვნი სამარხი კვირიკე III-ის არ აღმოჩნდა.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-12-03. ციტირების თარიღი: 2018-02-22.

|
|  |
|
| წინამორბედი:დავითი | **კახეთის ქორეპისკოპოსი**1014 - 1037 | შემდეგი:გაგიკი |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კახეთის ქორეპისკოპოსები და მეფეები |
| --- |
|  |
| 
გრიგოლი **·** ვაჩე **·** სამოელი **·** გაბრიელი **·** ფადლა I **·** კვირიკე I **·** ფადლა II **·** კვირიკე II **·** დავითი **·** კვირიკე III  **·** გაგიკი  **·** აღსართან I  **·**  კვირიკე IV  **·**  აღსართან II |

 |
ალექსი I კომნენოსი – ბიზანტიის იმპერატორი
**კომნენოსები** — ბიზანტიის იმპერატორთა დინასტია (1057-1059 და 1081-1185 წლებში). სავარაუდებელია, წარმოშობით მცირეაზიელ მსხვილ ფეოდალთა წრიდან იყვნენ. მამულები ჰქონდათ პაფლაგონიაშიც და მაკედონიაშიც. გამოხატავდნენ მსხვილი პროვინციული ფეოდალების ინტერესებს. კომნენოსების მიერ გატარებულ ღონისძიებათა წყალობით განმტკიცდა ფეოდალური ინსტიტუტები. გადახალისდა ადმინისტრაციული მმართველობა, პროვინციის მართვის უფლება გადაეცა სამხედრო ხელისუფლებას, მოხდა ფლოტის მართვის ცენტრალიზაცია, ჩატარდა სამხედრო რეფორმა - ფეოდალური ლაშქარი შეიცვალა ძირითადად უცხოელი დაქირავებული რაზმებით. ეკლესია ფაქტობრივად იმპერატორს დაემორჩილა. მოხდა ფეოდალური სახელმწიფოს კონსოლიდაცია. 

კომნენოსებს საკმაო წარმატება ჰქონდათ საგარეო პოლიტიკაშიც: შეაჩერეს სელჩუკთა შემოტევა, შემოიერთეს ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი. მთელი რიგი ოლქები მცირე აზიაში. ცალკეულ ქალაქთა მმართველები დაექვემდებარენ ბიზანტიის იმპერიას. კომნენოსებმა დიდი პრივილეგიები მიანიჭეს ლათინებს, რამაც ოპოზიცია და საერთო აღშფოთება გამოიწვია. განსაკუთრებით გამწვავდა ბიზანტიის საშინაო ვითარება ანდრონიკე I-ის დროს, რასაც მოჰყვა საგარეო მარცხი. 1185 წელს ანდრონიკეს მთავრობა დაამხეს აჯანყებულებმა, ხელისუფლება გადავიდა ანგელოსთა დინასტიის ხელში. ანდრონიკე I-ის შთამომავალნი „დიდი კომნენოსების" სახელით მართავდნენ ტრაპიზონის იმპერიას 1204-1461 წლებში.

კომნენოსები
-----------

* ისააკ I – 1057-1059 წწ.
* ალექსი I – 1081-1118 წწ.
* იოანე II – 1118-1143 წწ.
* მანუელ I – 1143-1180 წწ.
* ალექსი II – 1180-1183 წწ.
* ანდრონიკე I – 1183-1185 წწ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 608.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბიზანტიის დინასტიები |
| --- |
|  |
| 
კონსტანტინიდები **·**  ვალენტინიანუსების დინასტია **·**  თეოდოსიანიდების დინასტია **·**  ლეონიდების დინასტია **·**  იუსტინიანიდების დინასტია **·**  ჰერაკლიდების დინასტია **·**  ისავრიელთა დინასტია **·**  ნიკიფორიანთა დინასტია **·**  ამორეული დინასტია **·**  მაკედონელთა დინასტია **·**  დუკები **·**  კომნენოსები **·**  ანგელოსები **·**  პალეოლოგოსები **·**  ლასკარისები (ნიკეის იმპერიის მმართველები, 1204-1261 წწ) |  |

 |
**თივაქასრა** (ლათ. Poa) — მცენარეთა გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ერთწლოვანი ბალახია. ყვავილედი საგველაა, თავთუნები — ორ- და მრავალყვავილიანი. 

ცნობილია 300-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც გავრცელებულია ცივ და ზომიერ სარტყელში. ტროპიკების მთიან რაიონებში. საქართველოში 16 სახეობა იზრდება. უმრავლესობა მდელოსა და ველის მცენარეა, გვხვდება აგრეთვე ტყეებში (Poa nemoralis, Poa remota), უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოებში (Poa bulbosa). სიმაღლის მიხედვით არჩეევენ თივაქასრის მაღალ-სათიბ და დაბალ — საძოვრის ტიპს. 

თივაქასრის ბევრი სახეობა ძვირფასი საკვები მცენარეა. მაგ. მდელოს თივაქასრა მრავალწლოვანი კორდწარმომქმნელი, ფესურიანი მარცვლოვანია. მრავლდება თესლითა და ვეგეტატიურად. იყენებენ კულტურულ საძოვრებისა და გაზონების მოსაწყობად. საძოვრების ბალახთნარევში კარგი საკვებია ყველანაირი საქონლისათვის. გაძოვის შემდეგ მალე ამოიზრდება, გვალვა- და ყინვაგამძლეა, ვერ იტანს ნიადაგის დამლაშებას. თივის მოსავალი 25-28ც/ჰა-ზე. 100 კგ თივა შეიცავს 54 საკვებ ერთეულს და 5,3 კგ მონელებად პროტეინს. ყუათიანი საკვებია სხვა მრავალწლოვანი სახეობებიც — ბოლქვიანი თივაქასრა და ჭაობის თივაქასრა.

ლიტერატურა
----------

* *ნახუცრიშვილი შ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 681.
თრიალეთის ოქროს თასი
**თრიალეთის ოქროს თასი** — ოქროს თასი, რომელიც აღმოჩენილია XX საუკუნის 30-40-იან წლებში თრიალეთში წალკის წყალსაცავის მშენებლობასთან დაკავშირებული არქეოლოგიური გათხრებისას. 

ოქროს თასი შუა ბრინჯაოს ხანის საიუველირო საქმის შესანიშნავ მაგალითს წარმოადგენს. თასი ორმაგი ოქროს ფურცლისგან არის დამზადებული, რომელსაც ზედაპირზე მირჩილული აქვს ფერადი ქვები. დეკორისათვის გამოყენებულია სარდიონი და ფირუზი. თასი მორთულია ოქროსავე აპლიკაციებით. ამ უნიკალური თასის შესამკობად გამოყენებულია გავარსის ტექნიკა. მის ძირზე კი თვალბუდეებში ჩასმული ფირუზის თვლებიანი ოთხფურცლიანი ჯვრისებური გამოსახულებაა დატანილი.

თრიალეთის თასი, როგორც მას მეცნიერები უწოდებენ სრულად ასახავს საქართველოს ტერიტორიაზე ძვ. წ. II ათასწლეულში ოქრომჭედლობის განვითარების უმაღლეს დონეს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოქროს თასი თრიალეთიდან დაარქივებული 2010-11-04 საიტზე Wayback Machine.
* თრიალეთის კულტურა (ძვ. წ. III – II ათასწლეული)

სქოლიო
------

1. ↑  ოქროს თასი თრიალეთიდან.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-11-04. ციტირების თარიღი: 2012-02-27.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ხუციშვილი**. |

**კონსტანტინე ხუციშვილი** (დ. 21 აგვისტო, 1914, თბილისი — გ. 17 ნოემბერი, 1980, თბილისი) — ქართველი მხატვარი, საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული მხატვარი (1962).

ბიოგრაფია
---------

1927-1930 წლებში სწავლობდა თბილისში მოსე თოიძის სახელობის სამხატვრო სტუდიაში, 1930-1934 წლებში კი სწავლობდა სამხატვრო აკადემიაში. 1940 წელს დაიწყო პედაგოგიური მოღვაწეობა სამხატვრო აკადემიაში. ძირითადად მუშაობდა ნატურმორტის ჟანრში; ავტორია ისტორიულ თემატიკაზე შექმნილი ფერწერული ტილოებისა და პეიზაჟებისა. მისი ნამუშევრებაი: „ხოხბები და ხილი" (1945, ტრეტიაკოვის გალერეა, მოსკოვი), „ხოხბები" (1947, აღმოსავლეთ ხალხთა ხელოვნების მუზეუმი, მოსკოვი), „ვარდები" (1980, მხატვრის ოჯახის კუთვნილება, თბილისი), „შემოდგომა" (1941, საქართველოს სურათების გალერეა, თბილისი), „რკინიგზელთა გაფიცვა, 1900" (1940, ი. ბ. სტალინის სახლ-მუზეუმში, გორი) და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 520.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე ხუციშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჩაჩავა**. |

**კონსტანტნიე ვლადიმერის ძე ჩაჩავა** (დ. 21 მაისი, 1919, თბილისი — გ. 8 მაისი, 1979, იქვე) — ქართველი მეან-გინეკოლოგი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე, სსრ კავშირის მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი, სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
---------

1939 წელს დაამთავრა თბილისში საშუალო სკოლა, 1941 წელს — მოსკოვის ი. სეჩენოვის სახელობის პირველი სამედიცინო ინსტიტუტი. 1960 წლიდან გარდაცვალებამდე განაგებდა ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის მეანობა-გინეკოლოგიის კათედრას, 1965 წლიდან გარდაცვალებამდე იყო პერინატული მედიცინისა და მეანობა გინეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი, რომელიც დღეს მისი სახელს ატარებს.

კონსტანტინე ჩაჩავა იყო მეანობაში კლინიკურ-ფიზიკური და ელექტროფიზიოლოგიური მიმართულების ერთ-ერთი ფუძემდებელი. მან პირველმა დანერგა სამკურნალო საშუალებად გინეკოლოგიაში ლაზერი, რაც დღეს საყოველთაოდ აღიარებულია. მეცნიერის კალამს ეკუთვნის 160-ზე მეტი ნაშრომი ქართულ და უცხო ენებზე, მათ შორის არაერთი მონოგრაფია და გამოგონება.

კონსტანტინე ჩაჩავა იყო ევროპის პერინატოლოგთა ასოციაციის გამგეობის წევრი, ჩეხოსლოვაკიისა და უნგრეთის სამედიცინო საზოგადოების საპატიო წევრი. საქართველოსა და სსრ კავშირის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს მთავარი მეან გინეკოლოგი, დიდ სამედიცინო ენციკლოპედიის ერთ-ერთი თანარედაქტორი, ჟურნალ აკუშერსტვო ი გინეკოლოგიის სარედაქციო საბჭოს წევრი და სხვა.

დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშისა და „საპატიო ნიშნის" ორდენებითა და მედლით. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 375, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე ჩაჩავა — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჭიჭინაძე**. |

**კონსტანტინე არჩილის ძე ჭიჭინაძე** (დ. 18 მაისი, 1891, სოფ. ხიმში, ამბროლაურის რაიონი) — გ. 18 იანვარი, 1960, თბილისი) — ქართველი პოეტი, მთარგმნელი ტექსტოლოგი, რუსთველოლოგი.

ბიოგრაფია
---------

საშუალო განთლება მიიღო ქუთაისსა და ბაქოში. 1916 წელს თბილისში დაამთავრა სამხედრო სასწავლებელი. ერთხანს სწავლობდა თბილისის უნივერსიტეტში. სპეციალობით მიწათმოქმედმა მთელი სიცოცხლე ქართულ ლიტერატურასა და მეცნიერებას შეალია. იგი აქტიურად მონაწილეობდა ჟურნალ „კავკასიონში", რომლის გარშემოც შემოკრებილნი იყვნენ დ. კლდიაშვილი, ნ. ლორთქიფანიძე, ლ. ქიაჩელი, გ. რობაქიძე, პ. ინგოროყვა და სხვები.

პირველი ლექსი 1908 წელს გაზეთ „ივერიაში" გამოაქვეყნა. ქართულად თარგმნა ბაირონის რამდენიმე პოემა, ედგარ პოს, პუშკინის, ლერმონტოვის, ბლოკის ნაწარმოებები, „ამბავი იგორის ლაშქრობისა", დანტეს „ღვთაებრივი კომედია", გერმანული ეპოსი „სიმღერა ნიბელუნგებზე", ვ. ბრიუსოვის ნაწარმოებები და სხვა. 

მნიშვნელოვანია მისი წვლილი რუსთველოლოგიაში. მას დაწერილი აქვს ვეფხისტყაოსანის კვლევა 1934 წელს. მასვე ეკუთვნის ღრმადმეცნიერული ნაშრომი „ალიტერაცია ქართულ შაირში და ვეფხისტყაოსნის პოემა".

კონსტამტინე ჭიჭინაძე დაჯილდოებული იყო „საპატიო ნიშნი"ს ორდენით და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ლიტერატურა
----------

* *ავალიანი ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 403.
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 410, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე ჭიჭინაძე (პოეტი) — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
ივანე მინკევიჩი
**ივანე ივანეს ძე მინკევიჩი** (პოლ. Jan Minkiewicz, რუს. Иван Иванович Минкевич; დ. 14 აპრილი, 1826, ნეველი — გ. 14 დეკემბერი, 1897, თბილისი) — პოლონური წარმოშობის რუსი ექიმი და მწერალი.

დაიბადა ვიტებსკის გუბერნიის ქალაქ ნეველში, პოლონელი ვაჭრის ოჯახში. მედიცინას ეუფლებოდა მოსკოვის უნივერსიტეტში 1843–1848 წლებში. იქვე დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია 1850 წელს. 1851–1853 წლებში ნიკოლაი პიროგოვის თანაშემწე პეტერბურგის ჰოსპიტალში. ყირიმის ომის (1853–1856) დროს სევასტოპოლის ერთ-ერთი დროებითი სამხედრო ჰოსპიტლის მთავარი ექიმი იყო. 1856 წლიდან მსახურობდა კავკასიის არმიის მთავარ ქირურგად. 1884 წელს სახელმწიფო სამსახურიდან გათავისუფლების შემდეგ სამუდამოდ დასახლდა თბილისში, სადაც ეწეოდა პრაქტიკულ და სამეცნიერო საქმიანობას. იყო კავკასიის სამედიცინო საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი და მისი შვიდგზის პრეზიდენტი. გამოქვეყნებული ჰქონდა ნაშრომები მედიცინის აქტუალური საკითხების, კავკასიის ხალხური მედიცინის, ისტორიისა და ეთნოგრაფიის შესახებ.

ლიტერატურა
----------

* Д-р мед. Змеев Лев Фёдорович. Словарь врачей, получивших степень доктора медицины (и хирургии) в Императорском Московском университете до 1863 года. — Санкт-Петербург: Типо-лит. В. Г. Апостолова, 1885. — გვ. 36—37, 65.
* T. Ostrowska. Minkiewicz, Jan (1826—1897). «Polski Słownik Biograficzny» გვ. 294—295.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ქავთარაძე**. |

კოტე ქავთარაძე. 1911 წ.
**კონსტანტინე (კოტე) ზურაბის ძე ქავთარაძე** (დ. 1879, თბილისი, – გ. 22 იანვარი, 1941, ლენინგრადი, ახლანდ. სანქტ-პეტერბურგი) — ქართველი ფერმწერი, გრაფიკოსი, მხატვარი-რესტავრატორი.

სწავლობდა თბილისში ჰენრიხ ჰრინევსკისთან (1897–1900), შემდეგ ნატიფი ხელოვნების წამახალისებელი კავკასიური საზოგადოების სკოლაში (პედაგოგები: გიგო გაბაშვილი, ოსკარ შმერლინგი; 1900–1902), ლუდვიგ ლონგოს სტუდიაში (1902–1904). შემდეგ მონაცვლეობით ცხოვრობდა თბილისსა და პეტერბურგში, სადაც საბოლოოდ 1917 წელს დამკვიდრდა. 1911 წლიდან მონაწილეობდა თბილისში გამართულ სხვადასხვა გამოფენაში. მის ნამუშევრებს შორის აღსანიშნავია საქართველოს მცხოვრებთა ტიპაჟების, ქართველ საზოგადო მოღვაწეთა პორტრეტები, ეთნოგრაფიული ჩანახატები, პეიზაჟები; ქმნიდა ილუსტრაციებს თბილისისა და პეტერბურგის ჟურნალ-გაზეთებისთვის. 1920-იან წლებიდან 1934 წლამდე რუსული მუზეუმის ეთნოგრაფიული განყოფილების ამიერკავკასიის ხალხთა ყოფის ნივთების რესტავრატორი, 1934–1941 — საბჭოთა კავშირის ხალხთა ეთნოგრაფიის მუზეუმის მხატვარ-რესტავრატორი.

სქოლიო
------

1. ↑  (რუსული) Горина, Татьяна Николаевна. Художники народов СССР: биобиблиографический словарь, т. 1. Искусство, 1970: გვ. 586.
სასახლე კ. შულცის XIX საუკუნის ლითოგრაფიაზე
**ინგლისური სასახლე** (რუს. Английский дворец) *ახალი პეტერგოფის სასახლე* (რუს. Новый Петергофский дворец) — სასახლე პეტერგოფის სამხრეთით, მდებარეობს ინგლისურ პარკში. აგებულია იმპერატორ ეკატერინე II-ის დაკვეთით არქიტექტორ ჯაკომი კვარნეგის პროექტის მიხედვით 1781-1789 წლებში. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში განადგურდა გერმანიის ფეხოსანთა 291-ე დივიზიის საარტილერო დარტყმის შედეგად.

ისტორია
-------

ახალი სასახლე პეტერგოფში, რომელსაც მოგვიანებით ინგლისური სასახლე უწოდეს, ჯაკომო კვარნეგის პირველი ნამუშევარია რუსეთში. ისევე როგორც მისი ყველა შემდეგი ნაგებობა, ინგლისური სასახლეც სამსართულიანი შენობაა, მრავალკოლონიანი ფრონტონით. 

მემორიალური ქვა სასახლის ადგილზე (2011)
მთავარი შესასვლელი მდებარეობდა მეორე სართულზე, რომელსაც აუყვებოდა ფართო გრანიტის კიბე. კიბე სრულდებოდა რვაკოლონიანი კორინთული ორდენის პორტიკით და სამკუთხა ფრონტონით. დასავლეთ ფასადს ჰქონდა ლოჯი ექვსი კოლონით. ცოკოლის სართული მოპირკეთებული იყო გრანიტით. ინგლისური სასახლის მშენებლობა გაგრძელდა 15 წელი და დარულდა 1796 წელს. 

სასახლის დამკვეთი ეკატერინე II ფიქრობდა აქ გაეტარებინა სასახლის კარისაგან განსხვავებული ცხოვრების წლები. პავლე I-ის დროს სასახლემ სხვა სასახლეების ბედი განცადა:გადააკეთეს ყაზარმებად. მოგვიანებით ალექსანდრე I-ის მეფობის პერიოდში (1802-1825 წწ.), კვარნეგის პირდაპირი ზედამხედველობის ქვეშ, სასახლე მთლიანად გარემონტდა; ამავე წელს დასრულდა ინტერიერის გაფორმება კლასიციზმის სტილში.

თებერვლის რევოლუციამდე ინგლისურ სასახლეში იკრიბებოდნენ უცხოელი დიპლომატები და სხვა სტუმრები. აქ იმართებოდა საზოგადოებრივი ღონისძიებები, გამოფენდნენ ნახატებს. 

რევოლუციის შემდეგ მოქმედებდა როგორც სანატორიუმი. დიდი სამამულო ომის დროს, 1942 წელს სასახლე დაინგრა. ომის შემდეგ მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ აღარ აღედგინათ სასახლე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რუსეთის გერბი რუსეთის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი № 7810401001
* Английский дворец
**თელისებრნი** (ლათ. Ulmaceae) — ორლებლიან მცენარეთა ოჯახი. ფოთოლმცვივანი ან მარადმწვანე ხეები და ბუჩქებია. მორიგეობით განლაგებული ფოთლები ასიმეტრიული, დაკბილული ან კიდემთლიანია. ქარით მტვერია ყვავილები ერთ- ან ორსქესიანია, შეკრებილია კონებად ან მჭადასებრ ყვავილედებად. ყვავილსაფარი მარტივი და ჯამისებრია; ნაყოფი — ფრთიანი კაკლუჭა ან კურკიანა. 

ოჯახი აერთიანებს 15-მდე გვარს და 150-ზე მეტ სახეობას, რომლებიც ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ და ტროპიკულ ზონაში, ნაწილობრივ ტროპიკულ და სუბტროპიკულ მთებში. მნიშვნელოვანი გვარებია თელა,ძელქვა, ტრემა (ლათ. Trema), გირონიერა (ლათ. Gironiera) და სხვა. საქართველოში ველურად იზრდება 2 გვარი: თელა (5 სახეობა) და ძელქვა (1 სახეობა). 

სახეობათა დიდი ნაწილი მშრალი და უტყეო რაიონების გასამწვანებლად გამოიყენება. ინტროდუცირებულია აღმოსავლეთ-აზიური 2 თითოსახეობიანი გვარი. მერქანს იყენებენ მშენებლობისა და საავეჯე წარმოებაში. თელისებრნი ევოლუციურად ერთ-ერთი უძველესი ოჯახია.

ლიტერატურა
----------

* *მიხეილ სახოკია*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 648.
**ინგლისური ბულდოგი** (ინგლ. Bulldog) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია ინგლისში XIX საუკუნეში.

როდესაც 1830 წელს, აკრძალეს ძაღლების ბრძოლები ხარებთან, ეს ჯიში გადაშენების საფრთხის წინ აღმოჩნდა. თუმცა ბილ ჯორჯმა შეცვალა ჯიში, დააჯილდოვა რა იგი თანამედროვე ექსტერიერით და აგრესიულობის შემცირებით. ბულდოგებმა წინაპრებთან შედარებით მკვეთრად შეიცვალეს თავისი ფუნქცია, ხასიათი და გარეგნული სახე. სიტყვა „ბულდოგს" XVII საუკუნეში იყენებდნენ იმ ძაღლების აღსანიშნავად, რომლებიც მიიღეს მასტიფების (რომლებიც დათვზე ნადირობდნენ) და ტერიერების შეჯვარებით. ძლიერი და გამბედავი ბულდოგები იდეალურ ძაღლად ითვლებოდა ნადირობისას, ისინი უშიშრად ეცემოდნენ ხარს და ყურადღებას არ აქცევდნენ მიყენებულ ჭრილობებს. დღევანდელი გულკეთილი ძაღლები შექმნეს გამოფენებისთვის, რამაც წარმოშვა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული უამრავი პრობლემა. თავისთავად, ეს ძალიან დასანანია, რადგან ბულდოგის ჯიშს მშვენიერი თვისებები ახასიათებს და იგი დიდებული კომპანიონია.

ინგლისური ბულდოგის შეფერილობა მრავალნაირია, ბალანი თხელია, მოკლე, ხშირი და რბილი. მსხვილი, დაკუნთული წინა ფეხები ერთმანეთისგან შორსაა განლაგებული, თვალები და ცხვირი ერთმანეთთან ახლოსაა. ტუჩები ქვედა ყბაზეა გადმოფენილი. ბულდოგი კარგად ეგუება ქალაქის პირობებში ცხოვრებას. კეთილია ბავშვების მიმართ. უადვილდება კონტაქტი სხვა ძაღლებთან. ბულდოგი ცუდად ეგუება ცხელ, მზიან კლიმატს, ცუდი მოდარაჯეა, არ სჭირდება განსაკუთრებული ფიზიკური დატვირთვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ინგლისური ბულდოგი***

* ინგლისური ბულდოგი (ინგლისური)
**თელოვანის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, ნასოფლარ თელოვანთან. ტაძარს ირგვლივ ძველი სასაფლაო აკრავს. ტაძარს არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე X საუკუნის I ნახევრით ათარიღებენ.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ეკლესიას სამხრეთის მინაშენი მთელ სიგრძეზე მიუყვება, რომელიც მიწის დონემდეა დანგრეული. ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ხუროთმოძღვრულ ძეგლს ორი სარკმელი აქვს: ერთი საკურთხევლისა და მეორე დასავლეთის მხრიდან. ტაძრის კედლებსა და კამარებზე მოხატულობის მცირე კვალი შეიმჩნევა. გარედან სადა ნაგებობას ერთადერთი სამკაული აქვს აღმოსავლეთ სარკმლის მორთულობის სახით. სარკმლის ღიობის თავზე აღმართულია მოგრძო ჯვარი და მის განაპირა არეებზე, ცენტრისაკენ მიმართული მოძრაობით გამოსახული ორი ერთნაირი ფრინველი. ფილის მარჯვენა ზედა მარჯვენა კუთხეში უფრო მომცრო ზომის ასეთივე ფრინველის გამოსახულებაა. ჯვრის მკლავების ქვევით ერთსტრიქონიანი დაქარაგმებული ასომთავრული წარწერაა მოთავსებული: 

|  |  |
| --- | --- |
|  | „ქრისტე შეიწყალე თევდორე" |
|  |  |

 დევი ბერძენიშვილი წარწერაში მოხსენიებულ თევდორეს ტაძრის ქტიტორის ან ამშენებელი ოსტატის სახელად მიიჩნევს.

ლიტერატურა
----------

* გოგოლაძე თ. ბორჯომის ხეობის ისტორიული და ხუროთმოძღვრული ძეგლები (გზამკვლევი), თბ. 2014 გვ. 104
* ბერძენიშვილი დ. გიორგიძე მ. ჩაჩხუნაშვილი ც. ჭანიშვილი გ. არქიტექტურულ-ისტორიული გზამკვლევი გუჯარეთი, თბ. 1987
**იულიანე ხუცესი** — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ძველი სტილით 12-13 სექტემბერი, ახალი სტილით – 25-26 სექტემბერი.

ცხოვრება
--------

წმინდა მღვდელმოწამე იულიანე IV საუკუნეში ცხოვრობდა ქალაქ ანკვირიის მახლობლად. დიოკლეტიანეს (284-305) მიერ ქრისტიანთა დევნის დროს მან თავის ორმოც თანამოაზრესთან ერთად ერთ-ერთ გამოქვაბულს შეაფარა თავი და ფარულად აღასრულებდა ღვთისმსახურებას. როდესაც ამის შესახებ გალატიის ოლქის მმართველმა შეიტყო, შეაპყრობინა ნეტარი და უბრძანა, გაეცა მასთან მყოფი სხვა ქრისტიანების ადგილსამყოფელიც, რომელთაც მოესწროთ გადამალვა. როდესაც პასუხად მტკიცე უარი მიიღეს, გააფთრებულებმა, გააშიშვლეს იგი და გახურებულ რკინის ცხაურზე დააყენეს, მაგრამ როდესაც წმინდანმა პირჯვარი გადაისახა, ანგელოზმა ცეცხლის მხურვალება განაქარვა და მოწამე უვნებელი დარჩა. მმართველის შეკითხვაზე, თუ ვინ იყო იგი და როგორ დაშრიტა ცეცხლი, ნეტარმა მიუგო: „მე ღვთისმსახური ვარ!" ჯალათებმა მოიყვანეს იულიანეს მხცოვანი დედა და დაემუქრნენ, რომ თუ ძეს მსხვერპლშეწირვაზე ვერ დაითანხმებდა, ძალას იხმარდნენ მასზე. ქრისტეს ახოვანმა მხევალმა მიუგო, თუ ჩემი ნების წინააღმდეგ შებილწავთ ჩემს სხეულს, ეს უფლის წინაშე ცოდვად კი არ შემერაცხება, პირიქით, მოწამეობრივ ღვაწლად ჩამეთვლებაო. უსჯულოებმა გაათავისუფლეს ნეტარი დედა, იულიანეს კი სიკვდილით დასჯა გადაუწყვიტეს. უკანასკნელ ლოცვაში წმინდანმა მხურვალე მადლობა შესწირა უფალს, ევედრა, სატანჯველთა დათმენის ძალი მიემადლებინა მისთვის და მახვილს მორჩილად მოუდრიკა ქედი. ამ დროს ზეგარდმო გაისმა ხმა, რომელიც უფლის რჩეულს სასუფევლისკენ მოუწოდებდა. ეს ხმა გამოქვაბულში გახიზნულმა ქრისტიანებმაც გაიგონეს, ნებით გამოცხადდნენ წმინდა იულიანეს წამების ადგილას და თვითონაც ახოვნად აღიარეს ქრისტე. წმინდანები მმართველს მიჰგვარეს, მან კი მარტვილებისთვის თავების მოკვეთა ბრძანა.

ლიტერატურა
----------

* წმიდანთა ცხოვრება, ტომი III, თბილისი, 2001 წ.
**კონსტანტინე სიმონის ძე შაკრილი** (დ. 20 მაისი, 1899, სოფელი ლიხნი, სოხუმის ოკრუგი, რუსეთის იმპერია — გ. 15 იანვარი, 1992, სოხუმი, აფხაზეთის ასსრ, საქართველოს რესპუბლიკა) — აფხაზი ენათმეცნიერი, საზოგადო მოღვაწე, დ. გულიას სახელობის პრემიის ლაურეატი, საქართველოსა და აფხაზეთის მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე, ენათმეცნიერების მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
---------

კონსტანტინე შაკრილი დაიბადა 1899 წლის 20 მაისს სოფელ ლიხნში. 1909 წელს შევიდა ჯირხვის სკოლაში, 1917 წელს — სოხუმის სემინარიაში. 1932-1936 წლებში კონსტანტინე შაკრილი სოხუმის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტის სტუდენტია, რომლის დამთავრების შემდეგ მიწვეულ იქნა მეცნიერ თანამშრომლის თანამდებობაზე აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტში. ახალგაზრდა მეცნიერს მიანდეს ეხელმძღვანელა ენის განყოფილებისათვის, რომელსაც სათავეში ედგა სამი ათეული წლის განმავლობაში. პარალელურად კითხულობდა ლექციებს სოხუმის სახელმწიფო პედაგოგიურ ინსტიტუტში და მასწავლებლობდა დახელოვნების ინსტიტუტში. 

კონსტანტინე შაკრილის სამეცნიერო-კვლევითი და სამასწავლებლო მოღვაწეობა აფხაზეთში შეწყდა რეპრესიების წლებში. ის მისი საბჭოტა ხელისუფლების მიუღებელი ხედვების გამო მოაშორეს აფხაზეთს. იგი ჯერ მშაობდა მოსკოვში, რსფსრ-ის პედაგოგიურ მეცნიერებათა აკადემიის ეროვნული სკოლების ინსტიტუტში. 1951 წელს გაგზავნეს ჩერკესკში, სადაც იყო ჩერკესკის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე, შემდეგ კი დირექტორი. 1955 წელს იგი კვლავ სათავეში ჩაუდგა ენის განყოფილებას აფხაზეთის ინსტიტუტში. 1947 წელს კ. შაკრილმა დაიცვა საკანდიდატო, 1970 წელს კი სადოქტორო დისერტაცია.

კონსტანტინე შაკრილი იყო 100-მდე სამეცნიერო შრომის ავტორი, რომლებიც მიეძღვნა აფხაზური ენის დიალექტოლოგიას, ფონეტიკას, მორფოლოგიას, სინტაქს, აფხაზურ-ადიღური ენების ლექსიკოგრაფიულ, გრაფიკულ, ორთოგრაფიულ, ეტიმოლოგიურ, შედარებითს ისტორიულ შესწავლას. იყო ერთი თანაავტორი „რუსულ-აფხაზური ლექსიკონისა" და „აფხაზური ენის განმარტებითი ლექსიკონის" ავტორთა კოლექტივის ხელმძღვანელი, რისთვისაც მიენიჭა დ. გულიას სახელმწიფო პრემია.

კონსტანტინე შაკრილი იყო აფხაზური ენის სრულყოფის დარგში აფხაზეთის ასსრ-ის მინისტრთა საბჭოსთან არსებული სახელმწიფო კომისიის წევრი, განათლების სამინისტროს კოლეგიის და აფხაზეთის ტოპონიმიკის მოწესრიგების კომისიის წევრი.

ლიტერატურა
----------

* გაზ. „აფხაზეთის ხმა", №13 (13592), 22 იანვარი, 1992
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **მოსეშვილი**. |

**იასონ მოსეშვილი** (დ. 1876, გუბი — გ. 1968, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი ქიმიკოსი, პროფესორი (1920). 1902 წელს დაამთავრა ნოვოროსიის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტის საბუნებისმეტყველო განყოფილება და დატოვებული იქნა ქიმიის კათედრაზე. 1919 წელს მოიწვიეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და ხელმძღვანელობდა არაორგანული ქიმიის კათედრას, სადაც მუშაობდა 1965 წლამდე. ერთ-ერთმა პირველმა ჩაუყარა საფუძველი საქართველოში არაორგანული და ანალიზური ქიმიის სწავლების საქმეს. იგი იკვლევდა საქართველოს ტერიტორიაზე (ქანებში, ნიადაგში, წყლებში) მიკროელემენტების გავრცელების საკითხებს.

ლიტერატურა
----------

* *ლილუაშვილი მ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 284.
* *გაიპარაშვილი ზ. ლილულაშვილი მ.*, „ტფილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორთა საბჭოს ოქმები 1917-1926", თბილისი, 2006

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იასონ მოსეშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* იასონ მოსეშვილი — საქართველოს პირველი რესპუბლიკის (1918-1921) პროსოპოგრაფიული ბაზა (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი)
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **გორდეზიანი**. |

**იასონ დავითის ძე გორდეზიანი** (დ. 1876, სოფ. საკაო, ახლანდ. ონის მუნიციპალიტეტი — გ. 1960, ბათუმი) — ქართველი აგრონომი და მებაღე-დეკორატორი.

ბიოგრაფია
---------

1889-1893 წლებში აგრონომიული განათლება მიიღო თბილისის სასოფლო-სამეურნეო სკოლაში. 1894-1909 წლებში საქართველოს სხვადასხვა მხარეში ხელმძღვანელობდა ხეხილის სანერგეებისა და ბაღების, ბაღ-პარკების გაშენებას. 1909-1911 წლებში დეკორატიული მებაღეობისა და მწვანე მშენებლობის სპეციალობით სწავლობდა ვერსალის ეროვნული სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტში, შემდეგ მუშაობდა საფრანგეთში და შვეიცარიაში; ერთხანს იყო კიუს სამეფო ბოტანიკური ბაღის თანამშრომელი. 1913 წელს მიიწვიეს ახლად დაარსებულ ბათუმის ბოტანიკურ ბაღში სამუშაოდ. 1914-1917 წლებში იყო ამ ბაღის აღმასრულებელი დირექტორი. მისი უშუალო მონაწილეობით გაშენდა ბოტანიკური ბაღის ძირითადი კოლექციები. გორდეზიანი, ა. კრასნოვთან ერთად, არის ბათუმის ბოტანიკური ბაღის დამაარსებელი.

ლიტერატურა
----------

* გაგნიძე რ. იასონ გორდეზიანი – დავიწყებული გამორჩეული დეკორატორი, აგრონომი და ბათუმის ბოტანიკური ბაღის ერთ-ერთი გამშენებელი, კრ.: მცენარეთა სისტემატიკისა და გეოგრაფიის ნარკვევები, 46–47, თბ. 2009.
* *ჩიკვილაძე ჯ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 106.
**იასონ ვლადიმერის ძე ჯავახიშვილი** (დ. 1887, თბილისი, — გ. 1 ნოემბერი, 1937, ქ. ტარა, ომსკის ოლქი, რსფსრ) — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე.

ბიოგრაფია
---------

1920-იანი წლების დასაწყისში იყო საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი და ანტისაბჭოთა საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების დღეებში, 4 სექტემბერს საბჭოთა ხელისუფლებამ კომიტეტის სხვა წევრებთან ერთად დააპატიმრა შიომღვიმეში. 1925 წელს საქართველოს სსრ უზენაესმა სასამართლომ მიუსაჯა დახვრეტა, რომელიც შეეცვალა 10-წლიანი პატიმრობით და „სასტიკი იზოლაციით". გადაასახლეს ომსკის ოლქში. ცხოვრობდა ქალაქ ტარაში. 1937 წლის მასობრივი რეპრესიების დროს დააპატიმრეს და დახვრიტეს. რეაბილიტირებულია ომსკის საოლქო სასამართლოს მიერ 1957 წელს.

ლიტერატურა
----------

* მშვიდობით ძმებო, გვხვრეტენ ამაღამ! დაარქივებული 2020-11-26 საიტზე Wayback Machine.  / საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არქივი ; პროექტის ხელმძღვანელი ომარ თუშურაშვილი. თბ. 2016. ISBN 9789941094361;
* 1924 წლის აჯანყების მონაწილეთა სასამართლო პროცესი. დოკუმენტები და მასალები (1925 წლის ივლისი-აგვისტო). გამოსაცემად მოამზადა და შესავალი წერილი დაურთო ლევან ჯიქიამ. გამომცემლობა „უნივერსალი", თბილისი, 2012;
* Забвению не подлежит: Книга памяти жертв политических репрессий Омской области. Д-И. Омское книжное издательство. 2001. - Том 3.
იასონ ჭავჭავაძე
**იასონ ჭავჭავაძე** (დ. 1804, წინანდალი — 18 ივნისი 1857, თბილისი) — თავადი, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი (1852). 

სამხედრო სამსახური დაიწყო 1819 წ. პოდპრაპორშჩიკად შირვანის (შემდეგ პასკევიჩის ქვეითთა პოლკში). 1822 წ. მონაწილეობდა სამხედრო ლაშქრობაში ჭარ-ბელაქანში. 1823 წლიდან მსახურობდა ნიჟნი-ნოვგოროდის დრაგუნთა პოლკში. მონაწილეობდა რუსეთ-ირანის ომში (1826-28). განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი 1826 წ. 13 სექტ. ელიზავეტპოლთან (ახლანდ. განჯა, აზერბაიჯანი) ბრძოლაში, სადაც ხიშტით დაჭრეს ფეხში. რუსეთ-ოსმლეთის ომის (1828-29) დროს მონაწილეობდა ყარსის, ახალქალაქის, ახალციხის, არზრუმისა და ოსმალეთის სხვა ციხესიმაგრეთა აღებაში. შემდეგ ჭავჭავაძე კვლავ მონაწილეობდა ბრძოლებში კავკასიელ მთიელთა წინააღმდეგ. 1849 წ. დაინიშნა პრინც ვიურტემბერგის დრაგუნთა პოლკის მეთაურად. ყირიმის ომის დროს (1853-56) იბრძოდა კავკასიის ფრონტზე, ბებუთოვის ალექსანდროპოლის რაზმის შემადგენლობაში. თავი ისახელა 1853 წ. 19 ნოემბ. ბაშკადიკლარისა და 1854 წ. 24 ივლ. ქურუქ-დარის ბრძოლებში, სადაც მძიმედ დაიჭრა. 1856 წ. ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო სამხედრო სამსახურიდან გადადგა.

ლიტერატურა
----------

* *ჯავრიშვილი, ვ*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 378.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იასონ ჭავჭავაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

* იასონ ჭავჭავაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„იასონ ჭავჭავაძე"** ვიკისაწყობში.
**იალპუჰის ტბა** (უკრ. Ялпуг) — ლიმანური წარმოშობის ტბა უკრაინის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ოდესის ოლქში. წარმოადგენს ფართობით უკრაინის უდიდეს ტბას. მდებარეობს მდინარე დუნაის მარცხენანაპირეთში, ზღვის დონიდან 2,4 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 149 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 5,5 მ. კუჰურლუის ტბის მეშვეობით უკავშირდება მდინარე დუნაის. ტბის ქვაბული წაგრძელებული ფორმისაა. აღმოსავლეთი და დასავლეთი ნაპირები ამაღლებულია, დანაწევრებულია ხევებით, ხოლო სამხრეთი ნაპირები ქვიშიანია, სანაპიროს უკიდურესი ჩრდილო ნაწილი დაჭაობებულია და დაფარულია ლელქაშით. სამხრეთით, იალპუჰი სრუტით დაკავშირებულია კუგურლუის ტბასთან. სრუტის ყველაზე ვიწრო ნაწილში XX საუკუნის 70-იან წლებში აშენდა ჯებირი ხიდთან ერთად, რომელზედაც გაიყვანეს გზა იზმაილი — რენი. 

ჯებირის აშენების შემდეგ, იალპუჰსა და კუგურლუის ტბებს შორის არსებული წყალცვლა შემცირდა თითქმის მესამედით, რამაც გაზარდა იალპუჰის გაბინძურების დონე. მტკნარწყლიანია. ტბის წყლით კვება უმეტესწილად ხორციელდება მდინარე დუნაისთან წყალცვლით ტბა კაგურლუის გავლით. ჩრდილოეთ მხრიდან ტბას ერთვის მდინარე იალპუჰი, აღმოსავლეთით — პატარა მდინარეები მინზული და კარასულაკი. 

ამჟამად, ტბის წყლის ბალანსზე გავლენა მდინარეებს პრაქტიკულად არ აქვთ, ვინაიდან, მნიშვნელოვანი დარეგულირების გამო, მდინარეების ჩამონადენი ტბაში თითქმის შეწყდა. აგრეთვე, წყლის ბალანსზე გარკვეული გავლენა აქვს წვიმის წყლებს. ზაფხულში წყლის ტემპერატურა უდრის 24-25 °C-ს, ზამთარში იყინება, ყინულოვანი რეჟიმი არასტაბილურია. 

წყლის მინერალიზაცია 1-1,5 გ/ლ. ტბის ფსკერი დაფარულია მუქი-რუხისფერი, ხოლო ჩრდილოეთით — შავი გოგირდწყალბადის ტალახით, წყალმარჩხ ადგილებში ფსკერი ქვიშიანია. ტბის ნაპირები შემოსილია ლელქაშითა და ისლით, გვხვდება წყალმცენარეები. მდიდარია იქთიოფაუნით. გვხვდება თევზების 40 სახეობა, ბევრია კიბოსნაირნი. ტბის ჩრდილო სანაპიროზე, მდინარე იალპუჰის შეერთების ადგილას, განლაგებულია ქალაქი ბოლგრადი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф. д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. — Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л. Гидрометеоиздат, 1978. — 486—487 с.

სქოლიო
------

1. ↑  Ялпуг - самое большое озеро в Украине
იაკუტი ქალი სადღესასწაულო ტანისამოსში
**იაკუტები** (იაკუტ.: Саха) — ერი, იაკუტიის ავტონომიური რესპუბლიკის მკვიდრი მოსახლეობა. ცალკეულ ჯგუფებად ცხოვრობენ კრასნოიარსკის მხარის ჩრდილოეთ რაიონებში, მაგადანის, სახალინის და ამურის ოლქებში. საერთო რაოდენობა 296 000, მათ შორის იაკუტიის ავტონომიურ რესპუბლიკაში 286 000 (1970 წლის აღწერა). იაკუტური ენა განეკუთვნება თურქული ენების ჩრდილო-აღმოსავლურ ჯგუფს. არქეოლოგიური და ეთნიკურ მონაცემებით იაკუტები ჩამოყალიბდნენ ბაიკალისპირეთიდან გადმოსახლებული სამხრეთ თურქულენოვანი ტომების მიერ ადგილობრივი ტომების ასიმილაციის შედეგად. ვარაუდობენ, რომ იაკუტების სამხრეთ წინაპართა ბოლო ტალღამ შუა ლენაზე XIV-XV საუკუნეებში შეაღწია. ზოგიერთი ლოკალური ჯგუფი, მაგალითად ჩრდილო-დასავლეთ მეირმეები, შედარებით ახალია, რომელიც წარმოიქმნა ევენკების ცალკეული ჯგუფების ცენტრალური რაიონებიდან გამოსულ იაკუტებთან შერევის შედეგად. რუსეთთან შეერთებამ (XVII საუკუნის 20-30ანი წლები) დააჩქარა იაკუტების სოციალ-ეკონომიური და კულტურული განვითარება და ცალკეული ტომების ერთმანეთთან დაახლოება. XVII-XIX საუკუნეებში იაკუტების მთავარი საქმიანობა იყომსხვილფეხა მესაქონლეობა, მიწათმოქმედება და თევზჭერა. ხელოსნობიდან განვითარებული იყო მჭედლობა. ცხოვრობდნენ ე.წ. ბალაგანში (იურტა). XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში იაკუტების უმრავლესობამ ქრისტიანობა მიიღო, მაგრამ დიდხანს იყო შემორჩენილი შამანისტური რწმენა-წარმოდგენები. სოციალური განვითარების პროცესში ძირფესვიანად გარდაიქმნა იაკუტების ეკონომიკა, ყოფა და კულტურა.

წყაროები
--------

* Leontʼeva, Sargylana (2002) "Comments on Ойуун Уол 'shaman fellow': a Yakut historical legend." In John M. Clifton and Deborah A. Clifton (eds.), *Comments on discourse structures in ten Turkic languages* p. 287-291. St. Petersburg, Russia: SIL International.
* International Business Publications (ed.) (2001) *Sakha Yakut Republic Regional Investment and Business Guide* (US Government Agencies Business Library) (3rd ed.) International Business Publications, USA, ISBN 0-7397-9012-9
* Opyt Etnograficheskogo Issledovaniya (ed.) (1993) *Yakuty* (*The Yakuts*, text in Russian, w/illustrations) Opyt Etnograficheskogo Issledovaniya, Moscow

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იაკუტიური ენის საიტი, ლექსებითა და სიმღერებით დაარქივებული 2017-09-22 საიტზე Wayback Machine.
* იაკუტიის ახალი ამბების გვერდი
* იაკუტიის საზოგადოების მოკლე აღწერა დაარქივებული 2005-03-24 საიტზე Wayback Machine.
* იაკუტიის ეთნიკური ჯგუფები დაარქივებული 2006-10-18 საიტზე Wayback Machine.