**თელავის მუნიციპალიტეტი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთის მხარეში. 1917 წლამდე მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის თელავის მაზრაში, 1930 წლიდან კი ყალიბდება ცალკე რაიონად. 2006 წლიდან ეწოდა მუნიციპალიტეტი, 2014-2017 წლებში მუნიციპალიტეტიდან გამოყოფილი იყო ქალაქი თელავი.

ისტორია
-------

ახლანდელი თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარე დასახლება საქართველოს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კულტურულ, სავაჭრო და საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა.
ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების (1801) შემდეგ შეიქმნა ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული თელავის მაზრა, რომელიც მოიცავდა ალაზნის ხეობის ზემო ნაწილს. 
დიუბუა დე მონპერეს ცნობით (1834) მაზრის მოსახლეობა 47000 ადამიანი იყო. თელავის მაზრაში განვითარებული იყო მეღვინეობა, ვენახებს ეჭირა 7 ათასი დესეტინა მიწა და ისხმებოდა 31360000 პინტა ღვინო. მეღვინეობის საუკეთესო ადგილები იყო კონდოლი, ყვარელი და წინანდალი. 
1841 წელს მაზრა დაიყო თელავის, ყვარლის, სიღნაღის, უკანამხრის, თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნებად. 1842 წელს თელავის მაზრას ჩამოაშორეს თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნები და მათგან დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეული შექმნეს. 1844 წელს აღადგინეს სიღნაღის მაზრა, თელავის მაზრა კი თელავისა და ყვარლის უბნებად დაყვეს. 1874 წელს თელავის მაზრას თიანეთის მხარეც ჩამოსცილდა. 1891 წელს თელავის მაზრა იყოფოდა ქალაქ თელავის (11214 მცხ.), ყვარლისა (20543 მცხ.) და წინანდლის უბნებად (33362 მცხ.). სულ მაზრაში შედიოდა ერთი ქალაქი და 61 სოფელი. მისი ტერიტორია შეადგენდა 2523,43 კმ2-ს.

1930 წლიდან თელავის მაზრა გაუქმდა და მის ნაცვლად შეიქმნა რამდენიმე რაიონი, მათ შორის ერთ-ერთი იყო თელავის რაიონი, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა ქალაქი თელავი.
2006 წლიდან თელავის რაიონს ეწოდა „თელავის მუნიციპალიტეტი". 2014 წელს მუნიციპალიტეტს გამოეყო ქალაქი თელავი.

2017 წლიდან ქალაქ თელავს ჩამოერთვა თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი, შეუერთდა თვითმმართველი თემი და შეიქმნა თელავის მუნიციპალიტეტი.

ადმინისტრაციული მოწყობა
-----------------------

თელავის მუნიციპალიტეტი არის დასახლებათა ერთობლიობა, რომელსაც აქვს ადმინისტრაციული საზღვრები და ადმინისტრაციული ცენტრი - ქალაქი თელავი. თელავის მუნიციპალიტეტს გააჩნია არჩევითი წარმომადგენლობითი (საკრებულო) და აღმასრულებელი ორგანო (მერია), რეგისტრირებული მოსახლეობა და აქვს საკუთარი ქონება, ბიუჯეტი, შემოსულობები. მუნიციპალიტეტი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია. თელავის მუნიციპალიტეტის საკრებულო და მერი 4 წლის ვადით ირჩევა. ბოლო არჩევნები ჩატარდა 2021 წელს.


თელავის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ერთეულები და მოსახლეობის რაოდენობა 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემებით| ადმინისტრაციული ერთეული | მოსახლეობა |  | ადმინისტრაციული ერთეული | მოსახლეობა |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| თელავი | 19 629 |  | ლალისყური | 499 |
| აკურა | 1 869 | ლაფანყური | 620 |
| ართანა | 819 | ნასამხრალი | 576 |
| ბუშეტი | 1 090 | ნაფარეული | 2 003 |
| გულგულა | 1 108 | რუისპირი | 2 568 |
| ვანთა | 937 | სანიორე | 913 |
| ვარდისუბანი | 2 646 | ფშაველი | 1 712 |
| თეთრწყლები | 232 | ქვემო ხოდაშენი | 1277 |
| იყალთო | 2 034 | ყარაჯალა | 4 891 |
| კისისხევი | 1 916 | შალაური | 2 186 |
| კონდოლი | 2 188 | წინანდალი | 2675 |
| კურდღელაური | 3 962 |  |

გეოგრაფია
---------

ლოპოტახიდი მდინარე ლოპოტაზე
თელავის მუნიციპალიტეტს ჩრდილოეთით და დასავლეთით ესაზღვრება ახმეტის მუნიციპალიტეტი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაღესტნის რესპუბლიკა, აღმოსავლეთით ყვარლის, სამხრეთ-აღმოსავლეთით გურჯაანის, სამხრეთ-დასავლეთით საგარეჯოს მუნიციპალიტეტები. მუნიციპალიტეტის მიწების დიდი ნაწილი უჭირავს ფართოფოთლოვან ტყეებს.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქს. ალაზნის ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ცხელი ზაფხულითა და ზომიერად ცივი ზამთრით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12 °C, ნალექების რაოდენობა 700-800 მმ წელიწადში.

თელავის მუნიციპალიტეტის მთავარ ჰიდროლოგიურ არტერიას ქმნის მდინარე ალაზანი და მისი აუზი. მისი სიგრძე 351 კილომეტრია და საქართველოს ტერიტორიაზე ყველაზე გრძელი მდინარეა.

აღსანიშნავია მდინარეები: სტორი, კისისხევი, ლოპოტა, თურდო, თელავისხევი და სხვა.

### რელიეფი

მუნიციპალიტეტის ტერიტორია გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით რთული აგებულებისაა. თელავის მუნიციპალიტეტის ცენტრალური ნაწილი გაშლილია ალაზნის აკუმულაციურ ვაკეზე, რომელიც გეოლოგიური თვალსაზრისით წარმოადგენს ტექტონიკურ ერთეულს. შემოზღუდულია სამხრეთ-დასავლეთით გომბორის ქედით, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთით კახეთის კავკასიონით. აქაურ მიწებზე ვაკის სიმაღლე აღწევს 350-600 მ-ს.

მუნიციპალიტეტის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში იჭრება გომბორის ქედი, რომელიც აგებულია მეზოზოური და კაინოზოური წყებებით. სწორედ თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზეა გომბორის ქედის უმაღლესი მწვერვალი - ცივი (1991 მ). მწვერვალი ცივი აგებულია მიო-პლიოცენური ფხვიერი ნალექებით - კონგლომერატებით, თიხებითა და ქვიშაქვებით.

მნიშვნელოვანი ოროგრაფიული ერთეულია ასევე ანდარაზანის ქედი (კახეთის კავკასიონის სამხრეთ განშტოება), რომელიც მდინარეების დიდხევისა და ლოპოტის წყალგამყოფს წარმოადგენს. აგებულია ლიასის თიხაფიქლებით. ქედის ჩრდილოეთ ნაწილში აღმართულია მწვერვალი დიდი ანდარაზანი (3039 მ). სამხრეთ მონაკვეთში კი აღმართულია მწვერვალი პატარა ანდარაზანი (2448 მ). თელავის მუნიციპალიტეტს უჭირავს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ-დასავლეთი კალთები: საჯიხვე-გირგალისა და ნაქერალის შტოქედებს შორის. აგებულია იურული და ცარცული თიხაფიქლებით, აგრეთვე მერგელებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით.

### შიგა წყლები

თელავის მუნიციპალიტეტის მთავარ ჰიდროლოგიურ არტერიას ქმნის მდინარე ალაზანი და მისი აუზი. გამოსაყოფია მდინარე სტორი (სიგრძე 38 კმ), რომელიც წყალს იკრებს კახეთის კავკასიონის სამხრეთი კალთიდან. იკვებება თოვლის, წვიმის და მიწისქვეშა წყლით. მწვერვალ ცივის სამხრეთიდან რამდენიმე კმ-ის მოშორებით იწყება მდინარე კისისხევი (სიგრძე 37 კმ), რომლის სათავეში განვითარებულია ბედლენდები.

საყურადღებო ჰიდროლოგიური ერთეულია მდინარე ლოპოტა (სიგრძე 33 კმ) მარჯვენა შენაკად დიდხევით. ლოპოტა ჩამოედინება კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთიდან. იგი ჯერ ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება შემდეგ კი იჭრება თელავის მუნიციპალიტეტში. მუნიციპალიტეტში შემოსვლის შემდეგ მდინარე უხვევს დასავლეთისაკენ, ხოლო შემდეგ მკვეთრად უხვევს სამხრეთისაკენ. სოფლებს სანიორესა და ნაფარეულის გავლის შემდეგ ლოპოტა რამდენიმე ღელეს სახით მიემართება ალაზნისაკენ (ერთვის მარცხენა მხრიდან). ლოპოტა ზოგჯერ ღვარცოფულია. მისი მთავარი შენაკადია დიდხევი (სიგრძე 19 კმ).

პერიოდული მდინარეებიდან აღსანიშნავია მდინარე თურდო (სიგრძე 32 კმ), რომელიც სათავეს გომბორის ქედზე იღებს. ალაზნის ვაკეზე ქმნის გამოზიდვის კონუსს. მდინარის კვებაში მთავარ როლს თამაშობს წვიმის წყალი და შედარებით უმნიშვნელოდ თოვლის წყალი.

ტიპური სელური მდინარეა თელავისხევი (სიგრძე 21 კმ), რომელიც ალაზანს მარჯვნიდან შეერთვის. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გაედინება ასევე პატარა მდინარეები აკურისხევი (სიგრძე 9 კმ) და ვანთისხევი.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ტბებით ღარიბია.

### ჰავა

თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქს. ალაზნის ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ცხელი ზაფხულითა და ზომიერად ცივი ზამთრით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12 °C, აბსოლუტურ მაქსიმუმი 39 °C, ნალექები 700-800 მმ წელიწადში.

გომბორის ქედზე ზღვის დონიდან 1200 მ-მდე ზომიერად ნოტიო ჰავაა. ცივის მწვერვალზე ტემპერატურა უდრის 4 °C-ს.

კახეთის კავკასიონზე ზღვის დონიდან 1200 მ-მდე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა. ნალექები 1150 მმ. სუბალპურ ზონაში ნალექიანობა მატულობს 2000 მმ-მდე.

### ნიადაგები

ალაზნის მარცხენა მხარეზე ჩამოყალიბებულია მდელო-ტყის ალუვიური უკარბონატო ნიადაგი. მარჯვენა მხარეზე კი ალუვიური კარბონატული ნიადაგი. მთისწინეთის ზონაში განვითარებულია ყავისფერი ნიადაგი. კახეთის კავკასიონისა და ქედების კალთების ქვემო ნაწილში ფართოფოთლოვანი ტყის ქვეშ, გავრცელებულია ტყის ყომრალი ნიადაგი. გომბორის ქედის კირქვიან კონგლომერატებზე გვხვდება ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგი.

### ლანდშაფტები

თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებულია ლანდშაფტის შემდეგი სახეები:

1. გამოზიდვის კონუსებიანი ვაკე ტყე ბუჩქნარით პროლუვიური და ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგებით;
2. გამოზიდვის კონუსებიანი მთისწინეთი მუხნარით, ტყის ყავისფერი და ნეშომპალა კარბონატული ნიადაგებით;
3. დაბალი მთები მუხნარით და მუხნარ-რცხილნარით ტყის ყავისფერ და ყომრალ ნიადაგებზე;
4. საშუალო მთები წიფლის, მუხისა და წაბლის ტყეებით, ტყის ყომრალი ნიადაგებით;
5. სუბალპური მდელოები მთის მდელოს ნიადაგებით;
6. ალპური მდელოს ლანდშაფტი მთის მდელოს ნიადაგებზე.

### ფლორა და ფაუნა

#### ფლორა

მუნიციპალიტეტის მიწების დიდი ნაწილი უჭირავს მთისწინეთის და დაბალმთიანეთის მუხნარ-რცხილნარსა და სხვა ფართოფოთლოვან ტყეებს. ალაზნის ვაკეზე შემორჩენილია ლეშამბიანი ტყე.

გომბორის ქედის საშუალმთიანეთში გვხვდება მუხნარ-რცხილნარი და წიფლნარი. ზღვის დონიდან 2000 მ-მდე გაბატონებულია წიფლნარი, რომელშიც შერეულია რცხილა და არყის ხე. კახეთის კავკასიონის კალთაზე ზღვის დონიდან 800-1000 მ-მდე გაბატონებულია მუხნარ-რცხილნარი, რომელშიც შერეულია წიფელი, ზოგან ცაცხვი და წაბლი.

ზღვის დონიდან 2500 მ-მდე გვხვდება ტყე, ბუჩქნარი და მდელოები.

#### ფაუნა

თელავის მუნიციპალიტეტის ფაუნას შეადგენენ: მურა დათვი, არჩვი, შველი; თითქმის ყველგანაა კურდღელი, მგელი, მელა, ტურა, მემინდვრია, ვირთაგვა, ძილგუდა, გარეული ღორი და სხვ. ორნითოფაუნას ქმნიან: ბუ, არწივი, კოდალა, ყვავი და ა.შ.

მდინარეებში გვხვდება კარჩხალი, ხრამული, კობრი, გოჭალა, ჭანარი და სხვ.

დემოგრაფია
----------

საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემების მიხედვით თელავის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის რიცხოვნობა 2021 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით შეადგენს 55.1 ათას ადამიანს. აქედან საქალაქო დასახლებაში ცხოვრობს 19.8 ათასი, ხოლო სასოფლო დასახლებაში 35.4 ათასი ადამიანი.

მოსახლეობის 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემების მიხედვით სქესთა გადანაწილება ასეთია: საქალაქო დასახლებაში ცხოვრობს 8 968 მამაკაცი, ხოლო სასოფლო დასახლებაში - 19 134.

ქალთა რაოდენობა საქალაქო დასახლებაში არის 10 661, ხოლო - სასოფლო დასახლებაში 19 587.

### აღწერის მონაცემები

| აღწერის წელი | მოსახლეობა |
| --- | --- |
| 1989 | 77 988 |
| 2002 | 70 254  |
| 2014 | 58 350  |

ეკონომიკა
---------

წამყვანი დარგია მევენახეობა, განვითარებულია აგრეთვე მებაღეობა, მარცვლეულის წარმოება, მებოსტნეობა, ეთერზეთოვანი კულტურების, ხორცისა და რძის წარმოება. მნიშვნელოვანი საწარმოებია ღვინის ქარხნები, კვების და მსუბუქი მრეწველობის ობიექტები. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის სარკინიგზო ხაზი და საავტომობილო მაგისტრალი.

ტურიზმი
-------

თელავში არის ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრი, რომელიც უცხოელ და ადგილობრივ ვიზიტორებს აწვდის საჭირო ინფორმაციას ტურისტული ინფრასტრუქტურის, არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლების, კულტურული ღონისძიებების, ფესტივალების, სახალხო დღესასწაულების, დაცული ტერიტორიების, ტრანსპორტის და სხვა საკითხების შესახებ.

### ვიზიტორთა რაოდენობა

2019 წლის მონაცემებით თელავის მუნიციპალიტეტში არსებული სასტუმროების, მუზეუმების (წინანდლის ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახელობის და თელავის ისტორიული მუზეუმის) და საინფორმაციო ცენტრში შემოსული სტუმართა საერთო რაოდენობა იყო 132 352 (აქედან თელავის ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრს მიაკითხა 4647 ვიზიტორმა).

### ტურიზმის სახეობები მუნიციპალიტეტში

* კულტურულ-რელიგიური ტურიზმი
* ღვინის ტურიზმი
* საფესტივალო ტურიზმი
* გასტრონომიული ტურიზმი
* აგრო ტურიზმი

განათლება
---------

თელავის მუნიციპალიტეტში ფუნციონირებს კახეთის მხარეში ერთადერთი უმაღლესი სასწავლებელი თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 
მუნიციპალიტეტში მდებარეობს 27 საჯარო, 1 კერძო სკოლა და 32 საბავშვო ბაგა-ბაღი. 2021 წლის მდგომარეობით, სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობა 8 728-ია, ხოლო ბაგა-ბაღებში ირიცხება 3 068 აღსაზრდელი.

მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს 27 ბიბლიოთეკა (22 სოფლის, 5 ქალაქის), მოსწავლე ახალგაზრდობის სახლი, პროფესიული კოლეჯი, 5 სამუსიკო სკოლა, სამუსიკო სასწავლებელი და სამხატვრო სკოლა.

თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს თელავის აეროპორტი „მიმინო", სადაც ხორციელდება საქართველოს საავიაციო უნივერსიტეტის სასწავლო პრაქტიკა.

კულტურა
-------

თელავის მუნიციპალიტში განვითარებულია კულტურული ცხოვრება. ფუნქციონირებს სხვადასხვა კულტურული და შემოქმედებითი დაწესებულება. მათ შორის:

* 3 მუზეუმი:
	+ თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი
	+ ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი წინანდალში
	+ ქვევრისა და ქვევრის ღვინის მუზეუმი
* თელავის ვაჟა-ფშაველას სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი
* ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეა
* ა.(ა).ი.პ. თელავის მუნიციპალიტეტის ქართული ხალხური სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი
* ა.(ა).ი.პ. თელავის კულტურის ცენტრი, რომლის დაქვემდებარებაშია":
	+ მუნიციპალიტეტის სოფლების კულტურის სახლები,
	+ მუსიკალური ბენდები - „ღამურები" და „მუსიკის ქალაქი";
	+ ანსამბლები - „წინანდალი" და „პატარა კახი";
	+ ქალთა ფოლკლორული ანსამბლი „თელავი", „ქალთა ტრიო" და ქალთა კამერული გუნდი - „კახეთის ჰანგები".

### ფესტივალები და სახალხო დღესასწაულები

მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე წლის განმავლობაში სხვადასხვა ფესტივალი იმართება, რომელთაც მრავალი საერთაშორისო თუ ადგილობრივი ვიზიტორი სტუმრობს.

თელავის მუნიციპალიტეტის მნიშვნელოვანი ტრადიციული ღონისძიებები| დასახელება | თარიღი | აღწერა |
| --- | --- | --- |
| ერეკლეობა | 7 ნოემბერი | მეფე ერეკლე მეორის იუბილეს აღსანიშნავად, ყოველი წლის 7 ნოემბერს თელავში ერეკლეობა იმართება. დღის განმავლობაში ტარდება მეფე ერეკლეს სულის მოსახსენიებელი წირვა, გამოფენები, კონცერტები და საპატიო თელაველების გამოვლენა. |
| წინანდლის მუსიკის ფესტივალი | სექტემბერი | ყოველი წლის სექტემბრის თვეში, წინანდლის ისტორიულ მამულში ფესტივალი კლასიკურ, კამერულ და სოლო კონცერტებს მასპინძლობს. ფესტივალში მონაწილეობენ ქართველი და უცხოელი მუსიკოსები. |
| ღვინის ფესტივალი „თელავინო" | ოქტომბერი | ფესტივალი აერთიანებს ღვინის კომპანიებსა და მცირე მეწარმეებს, რომელთაც საშუალება აქვთ, წარადგინონ საკუთარი ღვინო. პარალელურად ფესტივალზე ადგილობრივი და მოწვეული შემოქმედებითი ჯგუფების კონცერტები იმართება. |
| კლასიკური მუსიკის ფესტივალი | სექტემბერი-ოქტომბერი | ყოველი წლის შემოდგომაზე თელავი მუსიკის ფესტივალს მასპინძლობს, სადაც საერთაშორისო თუ ქართველი მუსიკოსები მონაწილეობენ. კონცერტებთან ერთად ტარდება მუსიკალური მასტერკლასები. |

სპორტი
------

### პროფესიული სპორტი

თელავის მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს თელავის საჩოგბურთო კორტების კომპლექსი, რომელიც აერთიანებს თანამედროვე ინფრასტრუქტურით მოწყობილ 6 საჩოგბურთო თიხნარ მოედანს და 2 ხელოვნურსაფარიან კორტს, სადაც ტარდება საერთაშორისო ტურნირები (მათ შორის ლეილა მესხის სახელობის ყოველწლიური ტურნირი).

თელავში ფუნციონირებს საფეხბურთო კლუბი „თელავი", რომელიც საქართველოს ეროვნულ ლიგაში მონაწილეობს.

საქართველოს რაგბის I ლიგაში მონაწილეობს თელავის რაგბის კლუბი „ჭადარი". ასევე საართველოს რეგიონულ ლიგაში მონაწილეობს კლუბი „ქისი".

2018 წელს ქალაქ თელავში რაგბის სტადიონი „კავკასიონი არენა" აშენდა, სადაც 2021 წელს ევროპის ჩემპიონატის ერთ-ერთი (საქართველო-ნიდერლანდები) მატჩი გაიმართა.

### სამოყვარულო და საბავშვო სპორტი

თელავის საჩობურთო კორტების ბაზაზე მიმდინარეობს ბავშვთა და მოზარდ სპორტსმენთა მომზადება.

თელავის გივი ჩოხელის სახელობის სტადიონის ბაზაზე საფეხბურთო სკოლა „თელავი" ფუნქციონირებს.

სპორტულ კლუბთა გაერთიანება „თელავი" ფუნქციონირებს თელავის თამაზ ანთაძის სახელობის სპორტული კომპლექსის ბაზაზე და მოიცავს კალათბურთის, რაგბის, ხელბურთის, ფრენბურთის, მხატვრული ტანვარჯიშის, ჭადრაკის, სპორტული ტირის, ბილიარდის და მაგიდის ჩოგბურთის სამოყვარულო კლუბებს.

ჭიდაობის სპორტული სკოლა „თელავი" ფუნქციონირებს მირიან ცალქამანიძის სახელობის სპორტული სკოლის ბაზაზე და აერთიანებს ქართულ ჭიდაობის, ძიუდოს, სამბოს, თავისუფალი სტილით ჭიდაობის, კარატეს, კრივისა და მკლავჭიდის სექციებს.

ღირსშესანიშნაობები
------------------

ბატონის ციხეერეკლე II-ის სასახლე
ქალაქ თელავში მდებარე „ბატონის ციხის" არქიტექტურული კომპლექსი თავისი არქიტექტურულ-ისტორიული მახასიათებლებით კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავ ძეგლს წარმოადგენს. ერეკლე მეფის სასახლე დღემდე შემორჩენილი ერთადერთი სამეფო სასახლეა საქართველოში. 

ხუროთმოძღვრული კომპლექსის შემადგენლობაში შედის: კახთ მეფეთა სასახლე, ერეკლე მეორის კარის ეკლესია, არჩილის კარის ეკლესია, ციხის გალავანი, აბანო და სასახლის ტერიტორიაზე გაყვანილი გვირაბი. გალავნის გარეთ მდებარეობს საქართველოში ყველაზე დიდი საზარბაზნე ბურჯი.

ასწლოვანი ჭადარი და თელავის ხედი
ქალაქ თელავის ცენტრში დგას ასწლოვანი ჭადარი, რომლის გარშემოწერილობა 12 მ აღწევს. ის საქართველოში ყველაზე დიდი ჭადრის ხეა და 900 წელზე მეტს ითვლის.

თელავის მუნიციპალიტეტში ხუროთმოძღვრული ძეგლებიდან აღსანიშნავია იყალთოს სამონასტრო კომპლექსი, რომელიც დაარსებულია ერთ-ერთი ასურელი მამის ზენონ იყალთოელის მიერ VI საუკუნეში.

აღსანიშნავია ასევე ძველი შუამთის მონასტერი. ანსამბლში შედის V საუკუნის ბაზილიკა, გუმბათოვანი და მცირე გუმბათოვანი ეკლესია. XVI საუკუნეში ძველი შუამთის მონასტერი დაცარიელდა. მის მახლობლად კახთა მეფის ლევან II-ის მეუღლემ თინათინ გურიელის ასულმა დააარსა შუამთის ახალი მონასტერი.

სოფელ კისისხევში 63 ისტორიული ძეგლია. მათგან უძველესია V-VI საუკუნეების ღვთისმშობლის ჭალის სამნავიანი ბაზილიკა, კონდამაინის სამონასტრო კომპლექსი, კალო მიწების სამაროვანი, სხვა ეკლესია-სამლოცველოები და საყოფაცხოვრებო დანიშნულების შენობა-ნაგებობების ნაშთები, რაც აღნიშნულ ტერიტორიაზე ქალაქური ტიპის დასახლების ნიშნებზე მიუთითებს.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ლოპოტას ტბა, რომლის გარშემო განვითარებულია ტურისტული ინფრასტრუქტურა: სასტუმროები, ღია და დახურული აუზები, გამაჯანსაღებელი ფიტნეს ცენტრი, კალათბურთის და ხელბურთის კორტები, მინი გოლფის მოედანი, სათევზაო სივრცე, საჯინიბო, ლოპოტას ტყის სპა, შატო ბუერა, რესტორნები, ღია ბუნგალოები და ბარები და სხვა გასართობი საშუალებები, როგორც ზრდასრულებისთვის, ასევე ბავშვებისთვის.

თელავის მუნიციპალიტეტში მრავლადაა ღვინის და ყველის კომპანიები, ბიო მეურნეობები და საოჯახო მარნები, რომელთაც ხშირად სტუმრობენ ადგილობრივი თუ უცხოელი ვიზიტორები.

* *სხვა ხუროთმოძღვრული ძეგლებია* : ვანთის სასახლის კომლექსი, ადამაანთ ციხე, ტორნისის და კიპურჭების ციხე ლაფანყურში და სხვა.

გამოჩენილი ადამიანები
---------------------

თელავის მუნიციპალიტეტის გამოჩენილი ადამიანები| ფოტო | სახელი და გვარი | წლები | აღწერა |
| --- | --- | --- | --- |
|  | ალექსანდრე ჭავჭავაძე | 1786-1846 | რუსეთის საიმპერატორო არმიის გენერალ-ლეიტენანტი, პოეტი, მთარგმნელი, მეღვინე და საზოგადო მოღვაწე. |
|  | ქეთევან იაშვილი | 1883-1980 | საზოგადო მოღვაწე, მეცენატი, კოლექციონერი. |
|  | ელენე ახვლედიანი | 1901-1975 | ქართველი ფერმწერი, გრაფიკოსი, თეატრისა და კინოს მხატვარი. |
|  | ვახტანგ ბოჭორიშვილი | 1924-2002 | მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის და ნიუ-იორკის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი, მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი. |
|  | გივი ჩოხელი | 1937-1994 | ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი და მწვრთნელი. |
|  | კახი ასათიანი | 1947-2002 | ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, ნახევარმცველი. |
|  | ზაზა კოლელიშვილი | 1957- | ქართველი მსახიობი, რეჟისორი, სცენარისტი, პროდიუსერი, დამდგმელი მხატვარი. |
|  | ანა მათნაძე | 1983- | მოჭადრაკე, საერთაშორისო დიდოსტატი (2002). |
|  | ლელა ჯავახიშვილი | 1984- | მოჭადრაკე, საერთაშორისო დიდოსტატიდ ქალთა შორის (2003), საერთაშორისო დიდოსტატი ვაჟთა შორის (2004). |
|  | ბელა ხოტენაშვილი  | 1988- | საერთაშორისო დიდოსტატი (2007), კაცთა შორის საერთაშორისო ოსტატი (2009) |

დაძმობილებული ქალაქები
----------------------

| ქალაქი | სახელმწიფო | რეგიონი/რაიონი/ოლქი | ფართობი | მაცხოვრებელი | საფოსტო კოდი | ვებ-გვერდი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ზელენა გურა | პოლონეთის დროშაპოლონეთი | ლუბუში |  58,32 კმ² | 118 982 კაცი (2011) | 65-001-დან 65-950-მდე | www.zielona-gora.pl |
| ხერსონი | უკრაინის დროშაუკრაინა | ხერსონი | 135,7 კმ² | 333 737 კაცი (2015) | 73000 | www.city.kherson.ua დაარქივებული 2009-03-31 საიტზე Wayback Machine.  |
| შაქი | აზერბაიჯანის დროშააზერბაიჯანი | შაქი | 9 კმ² | 63 700 კაცი (2012) |  AZ5500 | sheki-ih.gov.az |
| შტუმი | პოლონეთის დროშაპოლონეთი | პომერიანი | 4,59 კმ² | 9945 კაცი (2006) | 82-400 | sztum.pl |
| გლუბოკოე | ბელარუსის დროშაბელარუსი | ვიტებსკის ოლქი |  | 18 921 კაცი (2016) | 220050 | glubokoe.vitebsk-region.gov.by დაარქივებული 2017-07-13 საიტზე Wayback Machine.  |
| ბიბერახ-ან-დერ-რისი | გერმანიის დროშაგერმანია | ბადენ-ვიურტემბერგი | 72,16 კმ² | 31 419 კაცი (2013) | 88400 | www.biberach-riss.de |
| დაუგავპილსი | ლატვიის დროშალატვია | ლატგალია | 72,48 კმ² | 101 057 კაცი (2012) | LV-5401 | www.daugavpils.lv |
| ანიკშჩიაი | ლიეტუვის დროშალიეტუვა | უტენის მაზრა | 1 765 კმ² | 11 391 კაცი (2011) | LT-29001 | www.anyksciai.lt დაარქივებული 2018-02-19 საიტზე Wayback Machine.  |
| ჟეშუვი | პოლონეთის დროშაპოლონეთი | კარპატების სავოევოდო | 116,4 კმ² | 171 227 კაცი (2010) | 35-001–35-959 | erzeszow.pl დაარქივებული 2022-05-06 საიტზე Wayback Machine.  |
| ტალსი | ლატვიის დროშალატვია | კურზემე | 7,8 კმ² | 11129 კაცი (2011) | LV-3201, LV-3203 | www.talsi.lv |
| ლაოაგი | ფილიპინების დროშაფილიპინები | ილოკოსი | 127,47 კმ² | 102 457 კაცი (2007) | 2900 | www.laoagcity.gov.ph |
| ვილიანდი | ესტონეთის დროშაესტონეთი | ვილიანდიმაა | 14,62 კმ² | 17868 კაცი (2012) | 71020 | viljandi.ee |
| კედაინიაი | ლიეტუვის დროშალიეტუვა | კაუნასი | 4,4 კმ² | 30 214 კაცი (2008) | LT-57001 | kedainiai.lt დაარქივებული 2022-06-11 საიტზე Wayback Machine.  |
| ბეშენოვა | სლოვაკეთის დროშასლოვაკეთი | ჟილინი | 4.297 კმ² | 388კაცი (2004) | 034 83 | besenova.sk |
| კლეცკი | ბელარუსის დროშაბელარუსი | მინსკი | 974,12 კმ2 | 11 483 კაცი (2018) | 222531 | kletsk.minsk-region.by დაარქივებული 2017-06-01 საიტზე Wayback Machine.  |
| ბალტა | უკრაინის დროშაუკრაინა | ოდესის ოლქი | 22,97 კმ2 | 18 789 კაცი (2017) | 66101 | balta-rada.gov.ua |
|

გალერეა
-------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***თელავის მუნიციპალიტეტი***

* თელავითელავი
* ლაფანყურილაფანყური
* აკურააკურა
* ართანაართანა
* გულგულაგულგულა
* კისისხევიკისისხევი
* კონდოლიკონდოლი
* ყარაჯალაყარაჯალა
* შალაურის წმინდა გიორგიშალაურის წმინდა გიორგი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* თელავის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური ვებ-საიტი
* წინანდლის ფესტივალი YouTube-ზე
* ერეკლეობა YouTube-ზე
* „თელავინო" YouTube-ზე
* კლასიკური მუსიკის ფესტივალი YouTube-ზე

ლიტერატურა
----------

* *სულხანიშვილი ნ. ჯაოშვილი ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 645-647.
* მარუაშვილი ლ. საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ. 1964;
* საბაშვილი მ. საქართველოს სსრ ნიადაგები, თბ. 1965;
* უკლება დ. აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანი მხარეების ლანდშაფტები და ფიზიკურ-გეოგრაფიული რაიონები, თბ. 1974.

სქოლიო
------

1. 1 2
2. ↑  Ethnic composition of Georgia 2014
3. ↑  georgia-religion2014
4. ↑  

	* *ცინცაძე ზ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 645.
5. ↑  matsne.gov.ge
6. ↑  matsne.gov.ge
7. ↑  ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი
8. ↑  თელავის საკრებულო "ოცნების" 22, ენმ-ს 13 და გახარიას 1 დეპუტატით დაკომპლექტდება
9. ↑  მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 27 ივლისი 2016.
10. 1 2 3  პროგრამა — საქართველოს რეგიონებში კლიმატის ცვლილებისა და ზემოქმედების შერბილების ზომების ინსტიტუციონალიზაცია.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-08-17. ციტირების თარიღი: 2014-10-01.
11. ↑  მდინარე ალაზნის აუზის წყლის რესურსების დაბინძურების შემცირების ღონისძიებები, საქართველოს მწვანეთა მოძრაობა/დედამიწის მეგობრები, თბილისი 2011, გვ.4.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-26. ციტირების თარიღი: 2021-10-19.
12. ↑  საქსტატი
13. ↑  თელავის მუნიციპალიტეტის ურბანული გადანაწილება
14. ↑  ესტუმრე კახეთს
15. ↑  თელავის მუნიციპალიტეტის მერია, წერილი N01-2621249134 /დანართი/, 06/09/2021
16. ↑  თელავის მუნიციპალიტეტის მერია, წერილი N01-2621249134, 06/09/2021
17. ↑  თელავი - ხელოვნება და კულტურა
18. ↑  ssu.edu.ge.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-28. ციტირების თარიღი: 2022-06-06.
19. ↑  თელავის ისტორიული მუზეუმი
20. ↑  ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი
21. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-24. ციტირების თარიღი: 2021-10-19.
22. ↑  თელავის თეატრის ოფიციალური საიტი
23. ↑  telavisistoriulimuzeumi.ge
24. ↑
25. ↑
26. ↑  ერეკლეობა
27. ↑  სექტემბრიდან წინანდალი კლასიკური მუსიკის ეპიცენტრი ხდება
28. ↑  „თელავინო"
29. ↑  კლასიკური მუსიკის ფესტივალი
30. 1 2  თელავის მუნიციპალიტეტის სასპორტო გაერთიანება
31. ↑  საქართველოს ეროვნული ლიგა
32. ↑  რაგბის კავშირი
33. ↑  www.rugbyeurope.eu
34. ↑  თელავის საფეხბურთო სკოლა
35. ↑  თელავის სპორტულ კლუბთა გაერთიანება
36. ↑  თელავის ჭიდაობის სკოლა
37. ↑  „ბატონის ციხის" ისტორიისთვის, მაკა შავგულიძე, ARS GEORGICA
38. ↑  ი. მიქელაძე, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბილისი. 1987. — გვ. 375.
39. ↑  კისისხევი
40. ↑  ლოპოტას ტბა.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2022-03-31. ციტირების თარიღი: 2022-06-06.
41. ↑  დაძმობილებული ქალაქები www.telavi.gov.ge

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კახეთის მხარე |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
საქართველოს დროშასაქართველოს დროშა
 | 
**მუნიციპალიტეტები**: ახმეტის მუნიციპალიტეტი ·  გურჯაანის მუნიციპალიტეტი ·  დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი ·  თელავის მუნიციპალიტეტი ·  ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი ·  საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი ·  სიღნაღის მუნიციპალიტეტი ·  ყვარლის მუნიციპალიტეტი
**ქალაქები**: **ახმეტა** ·  **გურჯაანი** ·  **დედოფლისწყარო** ·  **თელავი** ·  **ლაგოდეხი** ·  **საგარეჯო** ·  **სიღნაღი** ·  **ყვარელი** ·  **წნორი**

 | 
კახეთის მხარეკახეთის მხარე
 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
თელავის მუნიციპალიტეტის დროშა თელავის მუნიციპალიტეტის დასახლებული პუნქტები |
| --- |
|  |
| ქალაქები | 
თელავი
 | 
თელავის მუნიციპალიტეტის გერბი |
|  |
| სოფლები | 
აკურა · ართანა · ახატელი · ბუშეტი · გულგულა · ვანთა · ვარდისუბანი · თეთრი წყლები · იყალთო · კისისხევი · კობაძე · კონდოლი · კურდღელაური · ლალისყური · ლაფანყური · ლეჩური · ნადიკვარი · ნასამხრალი · ნაფარეული · პანტიანი · რუისპირი · სანიორე · სეროდანი · ფშაველი · ქვემო ხოდაშენი · ყარაჯალა · შალაური · წინანდალი · ჯუღაანი
 |

 |