**ზედაზნის მონასტერი** — ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, მცხეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, არაგვის მარცხენა ნაპირზე, საგურამოს ქედზე. მინიჭებული აქვს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ისტორია
-------

535 წელს სირიიდან იბერიაში ჩამოსული ასურელი მამების წინამძღვარმა წმ. იოანემ მოილოცა მცხეთა და დასამკვიდრებლად შეარჩია ზედაზნის მთა, სადაც არსებობდა გაუქმებული წარმართული საკერპო ადგილი ზადენისა. ამის შემდეგ ეწოდა იოანეს ზედაზნელი. აქედან იოანემ თავისი მოწაფეები სამოღვაწეოდ გაგზავნა ქართლისა და კახეთის სხვადასხვა კუთხეში, ხოლო თვითონ ერთ-ერთ მოწაფე თათესთან (თადეოსი) და ელია დაიკონთან ერთად დარჩა ზედაზენზე. იოანეს ტაძარი არ აუშენებია, მხოლოდ ერთი გამოქვაბული მოაწყო სამლოცველოდ და მცირე სადგომები ააგო. ღრმად მოხუცებული იოანე 573 წელს გარდაიცვალა. იოანე დაკრძალეს მისთვის საგანგებოდ აშენებულ ეგვტერში, მისი დაკრძალვის შემდეგ კი დაიწყო ტაძრის მშენებლობა. VIII საუკუნის მესამე მეოთხედში კათოლიკოსმა კლემენტოსმა აქ ააგო სამნავიანი ბაზილიკა და იოანეს ეგვტერი მასში ჩართო, როგორც ბაზილიკის ჩრდილოეთ ნავის შემადგენელი ნაწილი. შემდეგ მონასტერი გაშენდა და კეთილმოეწყო. წინამძღვარ გაბრიელის დროს, IX საუკუნის პირველ ნახევარში, აშენდა ბაზილიკის კარიბჭე, მიქაელის დროს - სადიაკვნე, მისაელის მიერ - „აკლდამასა თანა" ეგვტერი, ზაქარიამ X საუკუნის ბოლოს „ეკლესია განადიდა", სამოელმა „მარანი ქვითკირითა ქმნა" და სხვ.

ზედაზნის ციხე და მონასტერი XI საუკუნემდე კახეთის სამეფოს მისადგომებს იცავდა. 1101 წელს დავით აღმაშენებელმა ზედაზნის ციხეში თავშეფარებული თურქ-სელჩუკთა და კახეთის მეფის კვირიკეს ლაშქარი საბოლოოდ გაანადგურა. მან კახთა მეფეს „წარუღო ციხე ზედაზენი" და თავის თანამებრძოლს ნიანია ბაკურიანს გადასცა.

1479 წლიდან ზედაზნის მონასტერში ზედგენიძე-გურამიშვილების საგვარეულო საძვალე იყო. 1705 წელს აქ სამონასტრო ცხოვრება დროებით შეწყდა. XVIII საუკუნეში აიგო სამრეკლო (კარიბჭეზე დაშენდა) და ბერის საცხოვრებელი სენაკი. ამავე საუკუნეში ეკლესია განაახლა კათოლიკოსმა დომენტიმ. XIX საუკუნეში, 1889 წელს ეკლესია შეკეთდა გორის (შემდგომში გურია-სამეგრელოს) ეპისკოპოს ალექსანდრე ოქროპირიძის წინამძღვრობის დროს მის მიერ და კვლავ განახლდა სამონასტრო ცხოვრება. ეკლესია გადახურეს „რკინის სახურავით", დასავლეთ კედელში გაჭრეს შესასვლელი, მოაწყვეს გასასვლელი საკურთხევლიდან სამკვეთლოში და სხვა.

1915-1922 წლებში მონასტერი გაპარტახდა. 1926-27 წლებში ეკლესიის X-XI საუკუნეების კანკელის ფრაგმენტები გიორგი ჩუბინაშვილის ხელმძღვანელობით ააწყო ა. ოლინკევიჩმა (ინახება ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში). საბჭოთა პერიოდში 1938 და 1970-71 წლებში მონასტერს ჩაუტარდა გამაგრებითი და გაწმენდითი სამუშაოები.

არქიტექტურა
-----------

სამონასტრო ნაგებობათაგან დღეისათვის შემორჩენილია ნათლისმცემლის სამნავიანი ბაზილიკა, კარიბჭე-სამრეკლო, გალავანი და ციხის სხვა ნაშთები. გეგმით კვადრატული ბაზილიკის შუა ნავი ვიწრო და მაღალია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდა აქვს. შესასვლელი სამხრეთიდანაა (დასავლეთი შესასვლელი გვიანდელია). სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ნავები მთავარ ნავს აგურის თაღოვანი გასასვლელებით უკავშირდება. ჩრდილოეთი ნავის აღმოსავლეთ ნაწილში მოქცეულია VI-VII საუკუნეების მიჯნაზე აგებული დარბაზული ეკლესია, რომლის გეგმით სწორკუთხა აფსიდა გადახურილია კონუსურ ტრომპებზე დაყრდნობილი ნალისებრი კონქრით. საკურთხეველი აქ ოთხი საფეხურითაა ამაღლებული. იოანე ზედაზნელის ქვის კუბო (იგი XVII საუკუნეში უნდა იყოს გაკეთებული), "პატიოსანი ლუსკუმა", ერთი მესამედით საკურთხეველშია შეჭრილი.

ჩრდილოეთ ნავის დასავლეთ ნაწილში წყლის აუზია. სამხრეთ ნავი ორი ნაწილისაგან შედგება, ეკლესიაში შესასვლელი მთავარი ნავიდანაა (ადრე კი დასავლეთიდან იყო). ძეგლი ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით, ნაწილობრივ აგურით. გვხვდება შირიმის ქვაც. ფასადები მარტივად და სადად არის გადაწყვეტილი, სარკმლები განლაგებულია ასიმეტრულად. მთავარი ნავის სარკმელი მორთულია "განედლებული" ჯვრის რელიეფით.ფასადზე ჯვრის მარტივი გამოსახულებაა.

ეკლესიას სამხრეთიდან თლილი ქვით მოპირკეთებული XVIII საუკუნის კვადრატული კარიბჭე ეკვრის. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარიბჭეზე აგურით ნაგები, ოთხმხრივ თაღოვანი სარკმლებით გახსნილი სამრეკლოს რვაწახნაგა ფანჩატური დგას.

ციხე-გალავანი ძირითადად XVII საუკუნით თარიღდება (ზოგიერთი ნაწილი განვითარებულ ფეოდალურ ხანას მიეკუთვნება). ნაგებია რიყის ქვით. გამოყენებულია თლილი კვადრები და აგურიც. ამჟამად ძლიერ დაზიანებულია.

ლიტერატურა
----------

* 

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 284-287.
* *ანდღულაძე ნ. მენაბდე ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ. 1979. — გვ. 495.
* *რაქვიაშვილი, ხ.* „ცამეტი ასურელი მამა და მათ მიერ დაარსებული მონასტერები", გვ. 10-14 თბილისი, 2015,
* *მერკვილაძე, დ.* „ზედაზნის მონასტრის დაარსების ისტორიის და მისი სახელწოდების შესახებ", საქართველოს შუა საუკუნეების ისტორიის საკითხები IX ტ. გვ. 68-76 — თბილისი, „უნივერსალი", 2008

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ზედაზნის მონასტერი***

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 5088

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ასურელი მამები |
| --- |
|  |
| ასურელი მამები | 
* იოანე ზედაზნელი
* დავით გარეჯელი
* შიო მღვიმელი
* ანტონ მარტყოფელი
* იოსებ ალავერდელი
* აბიბოს ნეკრესელი
* ისიდორე სამთავნელი
* ისე წილკნელი
* მიქაელ ულუმბოელი
* პიროს ბრეთელი
* თადეოზ სტეფანწმინდელი
* ზენონ იყალთოელი
* სტეფანე ხირსელი
* *პიმენი*
* *ნათანე*
* *იოანე*
* *დოდო*
* *ლუკიანე*
* *ილია დიაკონი*

 |
|  |
| ეკლესია-მონასტრები | 
* ზედაზნის მონასტერი
* დავითგარეჯა
* შიომღვიმის მონასტერი
* მარტყოფის ღვთაების მონასტერი
* ალავერდი
* ნეკრესის მონასტერი
* სამთავისის ტაძარი
* წილკნის ტაძარი
* ულუმბის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბრეთის მამა პიროსის ეკლესია
* თეთრახევის მამების ეკლესია
* იყალთოს მონასტერი
* ხირსის მონასტერი

 |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები |
| --- |
|  |
| მცხეთა | 
* ანტიოქიის ტაძარი
* არმაზის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბარბარეთის ეკლესია
* გეთსამანია
* ოლღას მონასტერი
* კალოუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია
* მგალობლიანთკარის ეკლესია
* მცხეთის ჯვრის მონასტერი
* მცხეთის სამების ეკლესია
* სამთავროს მონასტერი
* სვეტიცხოველი
* მცხეთის ღვთისმშობლის ეკლესია
* მცხეთის წმინდა დემეტრეს ეკლესია
* კარსანის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კარსანის წმინდა ნინოს ეკლესია

 |
|  |
| აღდგომელაანთკარის თემი | 
* ახალდაბის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| გალავანის თემი | 
* არაშენდის ღვთისმშობლის ეკლესია
* არაშენდის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ზაქაროს კვირაცხოვლის ეკლესია
* შინდიანის ხატი
* ცაცხვიანის ხატი
* კოტორაანთკარის ეკლესია
* ნავდაარანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია
* ნავდარაანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ბერების საყდარი
* ორთვალას ეკლესია
* კლდეზე მიკრული ეკლესია
* წინამძღვრიშვილების ეკლესია
* წინამძღვრიანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია
* წინამძღვრიანთკარის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

 |
|  |
| ლისის თემი | 
* ლისის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ლისის წმინდა ესტატეს ეკლესია
* მაჩხანის ეკლესია
* მსხალდიდის ეკლესია
* ნახშირგორის ეკლესია

 |
|  |
| მისაქციელის თემი | 
* ახალუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* მისაქციელის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ნატახტრის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია
* ნატახტრის კვირაცხოვლის ეკლესია

 |
|  |
| მუხრანის თემი | 
* ციხისძირის ეკლესია
* ძველი ქანდის ეკლესია
* მაროდიშის ეკლესია

 |
|  |
| ნიჩბისის თემი | 
* ეკლესია უმზეური
* ვანთების ეკლესია
* სასხორის იოანე მახარებლის ეკლესია
* სასხორის მთავარანგელოზის ეკლესია
* უკუღმა ეკლესია
* სასხორის ღვთისმშობლის ეკლესია
* სასხორის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ქვემო ნიჩბისის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ქვემო ნიჩბისის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

 |
|  |
| საგურამოს თემი | 
* ბზიანის კომპლექსი
* ზედაზნის მონასტერი
* აგურის საყდარი
* საგურამოს ეკლესია
* საგურამოს ღვთისმშობელი
* ქასური გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| ქსოვრისის თემი | 
* სუმბიანის ეკლესია
* თელოვნის ჯვარპატიოსნის ეკლესია

 |
|  |
| ცხვარიჭამიას თემი | 
* ბნელა საყდარი
* კევლიანის კვირაცხოველი
* კევლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კევლიანის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ცხვარიჭამიას დიდი საყდარი
* ცხვარიჭამიას პატარა საყდარი
* ცხვარიჭამიას წმინდა მარიამის ეკლესია

 |
|  |
| ძეგვის თემი | 
* აბულეთის სამონასტრო კომპლექსი
* ბორას საყდარი
* ძეგვის დედაღვთისმშობლის ეკლესია
* ძეგვის ეკლესია
* ძეგვის ყველაწმინდა
* ძეგვის სამების დიდი ეკლესია
* ძეგვის სამების მცირე ეკლესია
* ძეგვის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ძეგვის წმინდა თევდორეს ეკლესია

 |
|  |
| წეროვანის თემი | 
* გოროვნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კეხიჯვრის ეკლესია
* წეროვნის სამების ეკლესია

 |
|  |
| წილკნის თემი | 
* ერედის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ძალისის ეკლესია
* წილკნის ღვთისმშობლის ტაძრის კომპლექსი

 |
|  |
| ჯიღაურას თემი | 
* ბიწმენდის ეკლესია
* ბიწმენდის კვირაცხოველი

 |

 |