**პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნი** (უკრ. Петро Конашевич-Сагайдачний; პოლ. Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny; დ. დაახლოებით 1582, კულჩიცი, დღეს სამბირ რაიონი; გ. 1622 წლის 20 აპრილი, კიევი) — უკრაინელი პოლიტიკური და სამოქალაქო ლიდერი, ზაპოროჟიის კაზაკების ჰეტმანი 1616-1622 წლებში, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხედრო ლიდერი ხმელეთსა და ზღვაზე. კაზაკთა ჰეტმანად ყოფნისას მან კაზაკთა არმია არარეგულარული სამხედრო ფორმირებიდან რეგულარულ არმიად გადააქცია. მისი ხელმძღვანელობით კაზაკებმა, მართლმადიდებელმა სამღვდელოებამ და გლეხებმა დაიწყეს ერთიან ერად ჩამოყალიბება. მისმა ჯარებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს 1621 წელს ხოტინის ბრძოლაში თურქების წინააღმდეგ და პოლონეთის ვლადისლავის წინააღმდეგ, როდესაც იგი ცდილობდა დაუფლებოდა რუსეთის ტახტს 1618 წელს.

2011 წელს იგი წმინდანად შერაცხეს უკრაინის მართლმადიდებლურ ეკლესიაში, როგორც მართლმორწმუნე ჰეტმანი. 2022 წლის 20 აპრილს იგი გამოცხადდა უკრაინის სამხედრო ძალების მფარველად.

ადრეული წლები
-------------

 პობუჰების ოჯახის გერბი, რომელსაც პეტრო საჰაიდაჩნი მიეკუთვნებოდა.
პეტრო კონაშევიჩი დაიბადა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში სოფელ კულჩიცში (ფშემისლის მიწა) სამბირიდან 4.8 კმ-ს დაშორებით რუთენიის სავოევოდოში, უკრაინის აღმოსავლეთის მართლმადიდებლურ დიდგვაროვან ოჯახში. მამის გვარი იყო კონონოვიჩი. დაამთავრა ოსტროს აკადემია ვოლჰინიაში. მისი თანაკლასელი იყო მელეტი სმოტრიცკი, ავტორი წიგნისა „*ჰრამატიკა*", რომლითაც უკრაინელების, რუსებისა და ბელარუსების მრავალმა თაობამ ისწავლა სლავური ენის გრამატიკა. ადრეული ასაკიდანვე ისწავლა იარაღისა და ცხენოსნობის უნარები. იგი შეუერთდა ზაპოროჟიის არმიის კაზაკებს და მონაწილეობა მიიღო კაზაკთა სამხედრო ექსპედიციებში მოლდოვაში 1600 წელს და ლივონიაში 1601 წელს. მისი ნიჭი სამხედრო სტრატეგიაში, გამბედაობა და ლიდერობის გამოვლენის უნარი დიდი უბედურებისა და გაჭირვების პირობებში შეიძნა კაზაკების ლიდერმა (ოტამან) სამიილო კიშკამ. მოგვიანებით საჰაიდაჩნი გადავიდა ლვივში, შემდეგ კი კიევში, სადაც გახდა კიევის მოსამართლის ი. აქსაკის ოჯახის თანაშემწე და დამრიგებელი.

ძირითადი კამპანიები
-------------------

### ადრეული თურქული კამპანია

 კაზაკებმა დაიპყრეს კაფა (ფეოდოსია). ხეზე კვეთა 1622 წლის წიგნიდან
XVI საუკუნის ბოლოს საჰაიდაჩნი გაემგზავრა ზაპოროჟიაში, სადაც 1605 წელს აირჩიეს ზაპოროჟიის არმიის კაზაკების კოშ ოტამანად. მისი კონტროლის ქვეშ, არმია მონაწილეობდა ყირიმელი თათრებისა და თურქების წინააღმდეგ კამპანიებში. ოსაკების ფლოტმა დაიპყრო თურქული ციხესიმაგრე ვარნა, დაწვეს და გაანადგურეს თურქეთის ძლიერი ფლოტი (10 000 ხომალდი). ის ცნობილია თავისი საზღვაო დაპყრობებით ყირიმსა და თურქეთში და 1616 წელს დაიპყრო კაფა (ფეოდოსია) ყირიმის ნახევარკუნძულზე, მონებით ვაჭრობის უდიდესი ცენტრი. მან მონობისგან გაათავისუფლა მრავალი ქრისტიანი მამაკაცი, ქალი და ბავშვი. 

### მოსკოვური კამპანია

1618 წელს საჰაიდაჩნი შეუერთდა ანტითურქულ საღვთო ლიგას. როდესაც ის თურქებს ებრძოდა, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობამ დახმარება სთხოვა მოსკოვთან (რუსეთის სამეფო) ომისთვის; მათ სურდათ, რომ ვლადისლავ IV ვასასთვის, მოსკოვის მახლობლად 20 000 კაზაკი მიეწოდებინა პეტროს. საჰაიდაჩნიმ დააკმაყოფილა თხოვნა და აიღო ციხესიმაგრეები ქალაქებში პუტივლში, კურსკში, ლივნიში, იელეტში და სხვა მრავალი. სერფუხოვის მახლობლად საჰაიდაჩნიმ აიძულა მოსკოვის არმია გაქცეულიყო. მოსკოვის ჯარებმა ვოევოდა გ. ვოლკონსკის მეთაურობით აიძულეს კაზაკების ჯარს შემოვლითი გზით ევლოთ, მაგრამ ვერ შეაჩერეს კაზაკთა პოლკების წინსვლა მოსკოვში. 1618 წლის სექტემბერში მათ აიძულეს კიდევ ერთ მოსკოვიელ დიდგვაროვანს გაქცევა. მოგვიანებით, იან კაროლ ჩოდკევიჩისა და საჰაიდაჩნის გაერთიანებულმა არმიამ ალყა შემოარტყა მოსკოვს და 11 ოქტომბერს წარუმატებლად სცადა არბატის კარიბჭის აღება.

ოქტომბრის ბოლოს საჰაიდაჩნის არმია მოსკოვიდან სამხრეთისკენ იერიშით დაიძრა. ამ დარბევის დროს არმიამ დაიპყრო ქალაქი სერფუხოვი, ხოლო დეკემბრის დასაწყისში მან აიღო კალუგა. იან III სობიესკი წერდა, რომ ამ წარმატებულმა დარბევამ რუსებს შორის პანიკა დათესა და აიძულა ისინი რაც შეიძლება მალე დაესრულებინათ სამშვიდობო მოლაპარაკებები. მთელი კამპანია საბოლოოდ დასრულდა 1618 წლის დეკემბერში დეულინოს ზავის ხელმოწერით, რამაც გამოიწვია თანამეგობრობის უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება.

კაზაკების შეჭრა მოსკოვში უკრაინელმა ისტორიკოსმა ვალერი სმოლიიმ აღწერა, როგორც „საჰაიდაჩნის ბიოგრაფიის ცუდი გვერდი". საჰაიდაჩი და მისი კაზაკები პოზიციონირებდნენ, როგორც მართლმადიდებლური ქრისტიანობის მხარდამჭერები და მოსკოვის პოტენციური მოკავშირეები. თუმცა, მათ დატოვეს „სისხლიანი კვალი", რომელიც ვრცელდებოდა ლივნიდან მოსკოვამდე და უკან კალუგასა და კიევში. რუსი, უკრაინელი და ამერიკელი ისტორიკოსების კვლევაში კაზაკები დაადანაშაულეს მართლმადიდებლური ეკლესიების, ქალაქებისა და სოფლების განადგურებასა და ძარცვაში, მართლმადიდებელი ბავშვებისა და ქალების მკვლელობაში. მოგვიანებით საჰაიდაჩნის იერუსალიმის პატრიარქ თეოფანე III-მ აპატია ასეთი საქციელი.

საჰაიდაჩნი დაბრუნდა ზაპოროჟიაში და გახდა არა მხოლოდ კოშ ოტამანი, არამედ უკრაინის ჰეტმანიც. (სხვა წყარო ირწმუნება, რომ 1621 წელს ის იყო თანამეგობრობის რეგისტრირებული კაზაკთა პოლკის პოლკოვნიკი.) პოლონელებთან კონფლიქტის თავიდან აცილების მიზნით, საჰაიდაჩნი დათანხმდა კაზაკთა რეესტრის 3000 კაცით შეზღუდვას; დანარჩენები გლეხებად ითვლებოდნენ (ხოლოპი). მან ასევე აკრძალა კაზაკების არასანქცირებული საზღვაო თავდასხმები თურქეთში და მეფემ საჰაიდაჩნის უფლება მისცა ყოფილიყო კაზაკების უხუცესი (სტარშინა).

უკრაინის მართლმადიდებლური იერარქიის აღდგენა
-------------------------------------------

საჰაიდაჩნი არა მარტო იბრძოდა კონტროლისთვის, ის ასევე იბრძოდა უკრაინელი ხალხის რელიგიური და კულტურული უფლებებისთვის. 1620 წელს მან დაარეგისტრირა თავისი თავი და მთელი ზაპოროჟიის არმია, როგორც სტუდენტები კიევის ნათლისღების საძმოს სკოლაში, რომელიც ამჟამინდელი კიევის მოჰილას აკადემიის წინამორბედია. ეს გაკეთდა იმისათვის, რომ დაეცვათ მართლმადიდებლური სკოლა რომაულ კათოლიკურ იეზუიტთა ორდენთან შეერთებისგან. მან ასევე წვლილი შეიტანა კიევში კულტურული ცენტრის დაარსებაში და ცდილობდა კაზაკთა სამხედროების გაერთიანებას უკრაინელ სასულიერო პირებთან და დიდებულებთან. 

1620 წლის დასაწყისში საჰაიდაჩნიმ გაგზავნა დესპანი რუსეთის მეფესთან. ამ დროს მოსკოვში იმყოფებოდა იერუსალიმის პატრიარქი, თეოფანე III და ეს დესპანი განიხილავდნენ პატრიარქის უკრაინაში ჩასვლის შესაძლებლობას.

1620 წელს საჰაიდაჩნიმ თეოფანე III, რომელიც მოსკოვიდან ახალი დაბრუნებული იყო, დაარწმუნა მართლმადიდებლური იერარქიის აღდგენაში, რომელიც თითქმის გაანადგურა ბერძნულ-კათოლიკურმა ეკლესიამ.

იერუსალიმის პატრიარქმა თეოფანე III-მ მოსკოვის კამპანიაში მონაწილეობაში კაზაკები დაადანაშაულა და განაცხადა, რომ ამისთვის მათ წყევლა დაედოთ, რადგან მოსკოველები მართლმადიდებლები არიან და მომავალში მათ აღარასოდეს შეებრძოლებიან.

პატრიარქმა იოვ ბორეცკი დანიშნა კიევის მიტროპოლიტ ეპისკოპოსად და ამავდროულად ხუთი სხვა ეპისკოპოსიც დაინიშნა. იმის გამო, რომ პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა თეოფანე III-ის, როგორც ჯაშუშის დაპატიმრებით იმუქრებოდა, საჰაიდაჩნი პატრიარქს მფარველობას დაჰპირდა. მას შემდეგ, რაც ახალი მიტროპოლიტი და ეპისკოპოსები დანიშნეს, საჰაიდაჩნიმ პატრიარქი ოსმალეთის საზღვრამდე 3000 კაციანი კაზაკთა ჯარით გააცილა.

სიცოცხლის ბოლო წლები და სიკვდილი
--------------------------------

 პოლონური დროშის დაცვა ხოტინში, 1621 წელს ხოტინის ბრძოლის ნახატი იულიუშ კოსაკის მიერ, 1892 წ.
 მეფე ვლადისლავ ვასას მიერ საჰაიდაჩნისთვის ნაჩუქარი ხმალი მადლიერების ნიშნად.
გვერდი ფრაგმენტით: „ლექსები კასიან საკოვიჩის კეთილშობილი რაინდის პეტრო კონაშევიჩ საჰაიდაჩნის სამგლოვიარო დაკრძალვისთვის" (ВѢршѢ на жалосный погреб зацного рыцера Петра Конашевича Сагайдачного....); „ზაპოროჟიის ძლიერი არმიის მებრძოლთა გერბისთვის" (На Гербъ Силного Войска Е. К. М. Запорозкого)
პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობამ მიიღო დანიშვნები, რადგან მას სურდა მჭიდრო კონტაქტები შეენარჩუნებინა საჰაიდაჩნისთან მას შემდეგ, რაც თურქებმა დაამარცხეს პოლონეთის არმია ტუტორას ბრძოლაში.

საჰაიდაჩნის ზომიერი პოლიტიკამ გამო თანამეგობრობის მიმართ გამოიწვია კაზაკების უკმაყოფილება და 1620 წელს მათ აირჩიეს იაცკო ბოროდავკა ჰეტმანად. 1621 წელს მოხდა ხოტინის ცნობილი ბრძოლა, სადაც დაახლოებით 80 000 კაზაკი და პოლონელი იბრძოდა 160 000 თურქის წინააღმდეგ. ბრძოლა გაგრძელდა მთელი თვის განმავლობაში, სანამ პირველმა თოვლმა აიძულა ოსმან II გაეყვანა დასუსტებული ძალები. საჰაიდაჩნიმ და მისმა არმიამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ბრძოლაში და თურქებს აიძულეს ხელი მოეწერათ არახელსაყრელ სამშვიდობო ხელშეკრულებაზე. ბრძოლის დროს საჰაიდაჩნი მძიმედ დაიჭრა. ბრძოლის შემდეგ პოლონეთის მეფემ საჰაიდაჩნის მახვილი გაუგზავნა მისი მსახურების აღსანიშნავად.

1622 წლის 20 აპრილს საჰაიდაჩნი გარდაიცვალა კიევში ხოტინის ბრძოლაში მიღებული ჭრილობების გამო. მოგვიანებით ის დაკრძალეს კიევის ბრატსკის მონასტერში. მან თავისი ქონება დაუტოვა კიევისა და ლვივის საძმო სკოლებს საეკლესიო საქმეებისთვის. მისი რეპუტაცია და ავტორიტეტი იმდენად დიდი იყო, რომ კიევის მოსახლეობის უმეტესობა დაესწრო მის დაკრძალვას. საჰაიდაჩნის ნაშრომმა *„კავშირის შესახებ"* დიდი მოწონება დაიმსახურა ლიტველი კანცლერ ლევ საპიეჰასგან. 1646 წელს პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის მონარქმა იოანე III სობიესკიმ საჰაიდაჩნის შესახებ თქვა შემდეგი:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | ის იყო დიდსულოვანი კაცი, რომელიც ეძებდა საფრთხეს, არ უფრთილდებოდა საკუთარ სიცოცხლეს, ბრძოლაში იყო ენერგიული და სწრაფი, ფრთხილი, ეძინა ცოტა და იყო ფხიზელი... ფრთხილად იღებდა გადაწყვეტილებებს და იყო ჩუმი საუბრისას. | "|

პოლონელი ისტორიკოსი იან ვიდაცკი წერდა, რომ კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნი ზაპოროჟიის ჰეტმანთა შორის იყო ყველაზე ერთგული პოლონეთის მიმართ. იგი იყო პოლონეთ-უკრაინის სამხედრო თანამშრომლობის მომხრე.

მემკვიდრეობა
------------

* ფრეგატი „ჰეტმან საჰაიდაჩნი" - უკრაინის საზღვაო ძალების ფლაგმანი 20 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში.
* ლვივში სახმელეთო ჯარების ეროვნული აკადემია ჰეტმან პეტრო საჰაიდაჩიის სახელს ატარებს.
* 2001 წელს პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნისადმი მიძღვნილი ძეგლი დაიდგა კიევში, კონტრაქტოვას მოედანზე. ძეგლის ავტორები არიან ვალერი შვეცოვი, ოლეს სიდორუკი და ბორის კრილოვი.
* 2014 წლის მარტის რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ, სევასტოპოლში კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ძეგლი ჩამოაგდეს და ხარკივს გადასცეს. (სადაც იგი გაიხსნა 2015 წლის აგვისტოში.)

* კრივაკ კლასის ფრეგატი ჰეტმან საჰაიდაჩნი არის უკრაინის საზღვაო ფლოტის ამჟამინდელი ფლაგმანი.*კრივაკ* კლასის ფრეგატი ჰეტმან საჰაიდაჩნი არის უკრაინის საზღვაო ფლოტის ამჟამინდელი ფლაგმანი.
* კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ძეგლი ხარკივში.კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ძეგლი ხარკივში.
* კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ძეგლი მანჰუშში; გაიხსნა 2017 წლის ოქტომბერში, დაინგრა 2022 წლის 7 მაისს.კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ძეგლი მანჰუშში; გაიხსნა 2017 წლის ოქტომბერში, დაინგრა 2022 წლის 7 მაისს.

ლიტერატურა
----------

* Antonovych, V. (1991). *Hetmany Ukrayiny, istorichni portrety*.  Zbirnyk.
* Haidai, L. (2000). *Petro Sahaidachny*.  Vezha.
* Sas, P. Petro (1992). *Kyivska starovyna*.
* Yavornytsky, Dmytro (1990). *Hetman Petro Konashevych-Sahaidachny*.  Dnipro.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლუბომირ ვინარი, არკადი ჟუკოვსკი, კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნი, პეტრო, სტატია თავდაპირველად გამოჩნდა უკრაინის ენციკლოპედიაში, ტ. 2 (1988)
* ორესტის ციფრული ჟურნალი დაარქივებული 2021-03-21 საიტზე Wayback Machine.  - პეტრო კონაშევიჩ საჰაიდაჩნი
* პეტრო კონონოვიჩ საჰაიდაჩნი UKROP ენციკლოპედიაში (in Ukrainian)
* Dariusz Matelski, *Grabież dóbr kultury w wojach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569-1795)* [ *კულტურული ქონების ძარცვა ორი ერის თანამეგობრობის ომების დროს 1569-1795 წწ.)* ], პოზნანი 2005.
* [*მკვდარი ბმული*]

სქოლიო
------

1. 1 2
2. ↑  *Сас П. М.* Коли народився Петро Конашевич-Сагайдачний // Український історичний журнал, 2011, ტ. N3.
3. ↑  Nataliia Polonska-Vasylenko (1992). *History of Ukraine*.  "Libid" press Kyiv,   გვ. 440.  Adrian Kashchenko (1917). *A Short History of the Zaporozhian Host*, 4th,  Ukrainian press in Katerinoslav, Leipsig, Germany,   გვ. 91–92.
4. ↑  Православна Церква України затвердила канонізацію гетьмана Петра Конашевича-Сагайдачного..  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2022-03-23. ციტირების თარიღი: 2022-05-17.
5. ↑  Wynar, L.; Zhukovsky, A. „Konashevych-Sahaidachny, Petro". *Encyclopedia of Ukraine*.
6. ↑  Wynar, L.; Zhukovsky, A. „Konashevych-Sahaidachny, Petro". *Encyclopedia of Ukraine*.
7. ↑  Valery Smolyi, "Peter Sahadachny: knight, politician, man". *Vitchizna*, 13, #1, 189-194 (1990)(Валерій Смолий, Петро Сагайдачний: воїн, політік, людина. Вїтчизна, 13, №1, 189-194 (1990)) ,Archived copy. ციტირების თარიღი: 2013-04-03
8. 1 2 3  Valery Smolyi, "Peter Sahadachny: knight, politician, man". *Vitchizna', 13, #1, 189-194 (1990)(Валерій Смолий, Петро Сагайдачний: воїн, політік, людина. Вїтчизна, 13, №1, 189-194 (1990))*
9. ↑  Bel'sk monastery script, Full Collection of the Russian Chronicles, v.34, page 266 (ПСРЛ (Полное собрание русских летописей) т. 34, Бельская летопись, стр 266)
10. ↑  Dmitry Yavornitsky, *History of Zaporozhian Cossacks*, v.2, chapters 9–10, (Дмитрий Иванович Яворницкий ИСТОРИЯ ЗАПОРОЖСКИХ КАЗАКОВ История запорожских казаков. Киев.: Наук. думка, 1990. - Т. 2. - 660 с. Академия наук Украинской ССР, Археографическая комиссия, Институт истории, Главы 9-10,)
11. ↑  G.V. Vernadsky, "Moscow state", III. Restoration, 1619–1654, 3. Russia, Poland and Cossacks(1619–1654) (Г.В. Вернадский "Московское царство", III. Восстановление, 1619-1654 гг, 3. Россия, Польша и казаки (1619-1642 гг.))
12. ↑  Soloviev, Sergei Mikhailovich, *History of Russia from the ancient times*, v.IX, chapter 2 (Соловьёв, Сергей Михайлович История России с древнейших времён, Том IX, Глава 2. Продолжение царствования Михаила Феодоровича)
13. ↑  Subtelny, Orest. *Ukraine: A History*.
14. ↑  Vladimir Golubutsky, Zaporozhian Cossacks, chapter IV (Володимир ГОЛОБУЦЬКИЙ, ЗАПОРОЗЬКЕ КОЗАЦТВО KИЇВ — 1994, Розділ VII, СОЦІАЛЬНО-ПОЛІТИЧНЕ Й ЕКОНОМІЧНЕ СТАНОВИЩЕ В УКРАЇНІ НАПРИКІНЦІ XVI— НА ПОЧАТКУ XVII СТОЛІТТЯ)
15. ↑  Valery Smolyi, Peter Sahadachny: knight, politician, man. Vitchizna, 13, #1, 189-194 (1990)( Валерій Смолий, Петро Сагайдачний: воїн, політік, людина. Вїтчизна, 13, №1, 189-194 (1990)) , დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-01-01. ციტირების თარიღი: 2022-05-17.
16. ↑  Wynar, L.; Zhukovsky, A. „Konashevych-Sahaidachny, Petro". *Encyclopedia of Ukraine*.
17. ↑   *{{{title}}}*. Subtelny, Orest (2000). *Ukraine: A History*. University of Toronto Press. p. 116. ISBN 0-8020-8390-0.
18. ↑  Wynar, L.; Zhukovsky, A. „Konashevych-Sahaidachny, Petro". *Encyclopedia of Ukraine*.
19. ↑  Valery Smolyi, Peter Sahadachny: knight, politician, man. Vitchizna, 13, #1, 189-194 (1990)( Валерій Смолий, Петро Сагайдачний: воїн, політік, людина. Вїтчизна, 13, №1, 189-194 (1990)), დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-01-01. ციტირების თარიღი: 2022-05-17.
20. ↑  Maksimovich, M.A.. *Issledovanie o getmane Petre Konasheviche S*.
21. ↑  Wynar, L.; Zhukovsky, A. „Konashevych-Sahaidachny, Petro". *Encyclopedia of Ukraine*.
22. ↑   *{{{title}}}*. Subtelny, Orest (2000). *Ukraine: A History*. University of Toronto Press. p. 116. ISBN 0-8020-8390-0.
23. ↑   (1906) *Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary*.
24. ↑  John III Sobieski (1646). *Sahaidachny, Petro Konashevych*.
25. ↑   *{{{title}}}*.
26. ↑
27. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-03. ციტირების თარიღი: 2022-05-17.
28. ↑  Kozhara: Hetman Sahaidachny frigate to join NATO’s anti-piracy operation, Interfax-Ukraine (17 September 2013)
29. ↑  History of Academy. Army Academy named after hetman Petro Sahaydachyi.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 ნოემბერი 2013. ციტირების თარიღი: 30 June 2013
30. ↑  Germany to send military advisers to Ukraine, UNIAN (9 December 2016)
31. ↑  A monument to Sahaidachny in Kharkov, Status quo (23 August 2014)
32. ↑  In Kharkiv opened a "conquered" in annexed Crimea monument Sagaydachny, The Ukrainian Week (22 August 2015)
33. ↑  Dedicated to the heroes დაარქივებული 2021-08-12 საიტზე Wayback Machine. , Broadcasting Company «MTV» [«Mariupol television»] (13 October 2017)
34. ↑  У Мангуші окупанти демонтували пам'ятник гетьману Сагайдачному, тому що його встановили "азовці", - ВІДЕО uk. ციტირების თარიღი: 2022-05-08