**1988 წლის შავი ზღვის ინციდენტი** — 1988 წლის 12 თებერვალს მომხდარი საზღვაო ინციდენტი, რომლის დროსაც ამერიკული კრეისერი *იორკთაუნი* (USS Yorktown) დემონსტრირებდა მშვიდობიანი გავლის უფლებას შავ ზღვაზე და შევიდა საბჭოთა კავშირის ტერიტორიულ წყლებში, ცივი ომის დროს. კრეისერს მსუბუქად დაეჯახა საბჭოთა ფრეგატი *ბეზზავეტნი*, რომლის მიზანი იყო *იორკტაუნის* საერთაშორისო წყლებში დაბრუნება. ამ ინციდენტში მონაწილეობა მიიღო ასევე გამანადგურებელმა *კარონმა* (USS Caron), რომელიც მოძრაობდა *იორკთაუნთან* ერთად მშვიდობიანი გავლის უფლების წესების დაცვით, რომელსაც განზრახ გვერდით ამოუდგა და შეეხო საბჭოთა მირკას კლასის ფრეგატი *SKR-6*. *იორკთაუნის* ეკიპაჟის თქმით, შეინიშნებოდა მცირე ზარალი გემის კორპუსზე, თუმცა დატბორვის ან სხვა რაიმე ინციდენტის საშიშროების გარეშე.  *კარონი* არ დაზიანებულა. 

იმ დროს საბჭოთა კავშირი აღიარებდა უდანაშაულო გავლის უფლებას, თუმცა ამისთვის თავის ტერიტორიულ წყლებში მკაცრად ჰქონდა განსაზღვრული საზღვაო ხაზები.  ამერიკის შეერთებულ შტატებში მიაჩნდათ, რომ არ არსებობდა არანაირი იურიდიული საფუძველი საზღვაო გასასვლელის მქონე სახელმწიფოსთვის, რომ საზღვაო გადასასვლელები მხოლოდ სამხედრო ხომალდებისთვის შეეზღუდა.  ამის შემდეგ, აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტმა დაადგინა, რომ გაეროს კონვენციის საერთაშორისო საზღვაო სამართლის რუსულენოვანი ტექსტის მიხედვით, კანონის 22-ე მუხლის პირველი პუნქტით, ზღვის სანაპიროს მქონე სახელმწიფოს საჭიროების შემთხვევაში საშუალება ეძლეოდა რეგულირება მოეხდინა უდანაშაულო გადასასვლელის უფლებაზე. მსგავსი დამატება ინგლისურენოვან ტექსტს არ ჰქონია.  ინციდენტის შემდეგ საბჭოთა კავშირმა გამოთქვა სურვილი გადაეწყვიტა საბჭოთა ტერიტორიულ წყლებში უდანაშაულო გადასვლის საკითხი.

ფონი
----

1979 წელს, აშშ-მ გამოაქვეყნა არაფორმალური პროგრამა, რათა მოეხდინა პიარი ახალი წესის „ყველა სახელმწიფოს ნავიგაციის და გადაფრენის უფლებების და თავისუფლების შესახებ საერთაშორისო სამართლის ქვეშ". ამერიკის მთავრობაში თქვეს, რომ ამ კანონის შემუშავება მოხდა იმიტომ, რომ ზოგი ქვეყნები აწესებდნენ კონტროლს ახალ, ისეთ საზღვრებზე, რომლებიც ადრე არ ეკუთვნოდათ. 

1980-იან წლებში, ამერიკის შეერთებული შტატების საბრძოლო გემები კვეთდნენ ხმელთაშუა ზღვის სრუტეებს შავ ზღვაში გადასასვლელად, რათა წელიწადში რამდენჯერმე (ძირითადად ორჯერ ან სამჯერ) ეჩვენებინათ თავისი დროშა ყველასთვის. ეს იყო მშვიდობიანი გავლის უფლების დემონსტრაცია, რომელიც, საერთაშორისო სამართლით, აკავშირებს ხომალდებს ყველა სახელმწიფოდან. თავისუფალი გავლის უფლების დემონსტრაციის გარდა, ამერიკის შეერთებული შტატების საზღვაო აქტივობა შავი ზღვის აკვატორიაში ემსახურებოდა 1936 წლის მონტრეს კონვენციის მიხედვით (ხმელთაშუა ზღვიდან შავ ზღვაში გასასვლელი სრუტეების რეჟიმის შესახებ) დაკისრებული ვალდებულებების შესრულებას. აშშ-ს მთავრობის თანამდებობის პირის საუბრის მიხედვით, „დარდანელის სრუტე და ბოსფორის სრუტე ერთად ქმნიან საერთაშორისო საზღვაო გზას (1936 წლის კონვენციის გათვალისწინებით) და „თუ პერიოდულად არ მოხდება ამერიკის პოზიციის და უფლებების დემონსტრაცია, მათი აღდგენა რთულია."

ამასობაში, „ნავიგაციისა და დროებითი დარჩენის წესები უცხოური ხომალდებისათვის ტერიტორიულ წყლებში, შიდა წყლებსა და სსრკ-ს პორტებში" ამოქმედდა საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოს მიერ 1983 წელს. მათ აღიარეს უცხოური ხომალდების მშვიდობიანი გავლის უფლება, მხოლოდ საბჭოთა წყლების შეზღუდულ ტერიტორიებზე, ბალტიის, ოხოტისა და იაპონიის ზღვაზე. არ არსებობდა საზღვაო ხაზი შავ ზღვაზე მშვიდობიანი გავლის უფლებით. საბჭოთა საბრძოლო ხომალდები და სამხედრო თვითმფრინავები რუტინულად იგზავნებოდა შავ ზღვაში აშშ-ს გემებზე დასაკვირვებლად. 1980-იან წლებში, სსრკ ამერიკის გავლენის არსებობას შავი ზღვის აკვატორიაში ხედავდა, როგორც აშშ-სგან საბჭოთა კავშირისა და ამერიკული ურთიერთობების გაუარესების მცდელობას.

1986 წლის 13 მარტს მომხდარი საზღვაო ინციდენტის შემდეგ, რომლის დროსაც ამერიკული კრეისერი იორკთაუნი (USS Yorktown) და გამანადგურებელი გემი კარონი (USS Caron), მშვიდობიანი გავლის უფლებით, შევიდნენ საბჭოთა კავშირის ტერიტორიულ წყლებში სამხრეთ ყირიმის ნახევარკუნძულის მახლობლად, იმავე წლის ბოლოს, გაიმართა საბჭოთა კავშირის თავდაცვის საბჭოს შეხვედრა. შეხვედრაზე, ვლადიმირ ჩერნავინმა, საბჭოთა კავშირის საზღვაო ძალების მეთაურმა ურჩია მიხაილ გორბაჩოვს, თავდაცვის მინისტრ სერგეი სოკოლოვს, საგარეო საქმეთა მინისტრ ედუარდ შევარდნაძესა და სხვა მრავალ მაღალი რანგის თანამდებობის პირს, რომ უცხოური საბრძოლო ხომალდების საბჭოთა წყლებიდან გასვლის იძულება შეიძლებოდა რამდენიმე გზით, მათ შორის მსუბუქი შეჯახებებით.

ინციდენტი
---------

საბჭოთა СКР-6-ის და ამერიკული კარონის შეჯახება
1988 წლის 12 თებერვალს, ტიკონდეროგას კლასის კრეისერი *იორკთაუნი* (USS Yorktown) და სპრუანსის კლასის გამანადგურებელი გემი *კარონი* ატარებდნენ მორიგ ოპერაციას მშვიდობიანი გავლის უფლების მიხედვით. მათ მთავარი იარაღები მიმართული ჰქონდათ სსრკ-ს სანაპიროსკენ. კარონი საბჭოთა კავშირის ნაპირს მიუახლოვდა 12.1 კილომეტრამდე (7.5 მილი), ხოლო იორკთაუნი გაჩერდა 16.6 კილომეტრის (10.3 მილის) მანძილზე. შავი ზღვის ფლოტის მეთაურმა, მიხაილ ხრონოპულომ ჩერნავინისგან მიიღო აშშ-ს გემების მოახლოების დაუყოვნებლივ შეჩერების ბრძანება. შემდეგ, გამანადგურებელ *კრასნი კავკაზს* დაევალა ამ დავალების შესრულება, თუმცა ტექნიკური გაუმართაობის გამო ეს ვერ მოხერხდა, ამიტომ, მის მაგივრად კრივაკ კლასის ფრეგატი, *ბეზზავეტნი* გაუშვეს. ბეზზავეტნის მეთაურის, კაპიტან ვლადიმირ ბოგდაშინის მონაყოლის მიხედვით, მის გემს ჰქონდა ორი კრეისერული რაკეტა ოთხის მაგივრად,, იორკთაუნთან შედარებით კი ორჯერ მოკლე და სამჯერ მცირე იყო მოცულობაში. საბჭოთა ფრეგატი SKR-6, რომლის მეთაურიც გახლდათ ანატოლი პეტროვი, იყო დაახლოებით ოთხჯერ მცირე კარონთან შედარებით.

პირველად, კარონთან მივიდა ფრიგატი SKR-6 და დამი წუთის შემდეგ იორკთაუნთან მიცურა ფრიგატმა ბეზზავეტნიმ. ამავდროულად, ჰაერიდან ხომალდების მოძრაობას აკონტროლებდნენ საბჭოთა ბომბდამშენი Tupolev Tu-16 ტიპის თვითმფრინავები. აშშ-ს ხომალდების საბჭოთა წყლების კუთხეში მოხვედრის შემდეგ, საბჭოთა ფრიგატები მათ განზრაზ მიეჯახნენ. ადგილობრივი დროით დღის 10:02-ზე, სანაპიროდან 10.5 საზღვაო მილზე (19.4 კილომეტრი ან 12.1 მილი), SKR-6 მიეჯახა კარონის საპორტო მხარის კიჩოს დაახლოებით 18 მეტრის სიგრძეზე, რამაც გამოიწვია საღებავის საგრძნობი გაკაწვრა. ეკიპაჟის ყველა წევრი უვნებლად გადარჩა. ბეზზავეტნის იორკთაუნთან დაჯახების შემდეგ უკან დაბრუნება და ხელახალი კონტაქტი უბძანეს. 

ამერიკის ორივე საბრძოლო ხომალდმა შეინარჩუნა ერთნაირი გეზი ინციდენტის შემდეგ. კარონმა დატოვა საბჭოთა წყლები ადგილობრივი დროით 11:50-ზე, სხვა ინციდენტების გარეშე.

ორივე ხომალდმა მომხდარის შესახებ ინფორმაცია გადასცა ამერიკის საზღვაო ძალების მეთაურს ევროპაში. კარონის მოხსენების მიხედვით, ადგილობრივი დროით 13:20-ზე, ბეზზავეტნისგან VHF-ს მეთექვსმეტე არხზე გამოქვეყნდა ინფორმაცია: „საბჭოთ გემებს აქვთ დაკისრებული ვალდებულება თავიდან აიცილონ თავიანთი ტერიტორიული წყლების წესების დარღვევა, ხოლო ექსტრემალური გადაწყვეტილება არის შეჯახება." კარონის პასუხი შემდეგი იყო: „ჩვენი გემი მოქმედებს თავისუფალი გავლის უფლების მიხედვით საერთაშორისო სამართლის ქვეშ." იორკთაუნის მოხსენებაში წერია, რომ 9:56-ზე, ადგილობრივი დროით, მეთექვსმეტე არხის საშუალებით მას დაუკავშირდა ბეზზავეტნი და მოითხოვა მათი საბჭოთა ტერიტორიული წყლებიდან გასვლა, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი ბეზზავეტნი დაეჯახებოდა მათ. შემდეგ 10:03-ზე, ეს მართლაც მოხდა და საბჭოთა გემი ამერიკულს კიჩოს მიეჯახა.

ბეზზავეტნის მარჯვენა ღუზა მთლიანად მოძვრა. იორკთაუნის ორი ჰარპუნის რაკეტის შესანახი კონტეინერი დაზიანდა როცა ბეზზავეტნის ბულბა (ერთგვარი ტარანი) შეეჯახა. ბეზზავეტნის მცირედით დაუზიანდა ჯავშანი.

გამოხმაურება
------------

### სსრკ

საბჭოთა კავშირის თავდაცვის სამინისტრომ გამოაქვეყნა განცხადება, რომლითაც ამერიკის შეერთებული შტატების საზღვაო ხომალდებს ბრალს სდებდა საბჭოთა ტერიტორიული წყლების სასაზრღვრო მცველი გემების გაფრთხილების იგნორირებასა და საბჭოთა წყლებში სახიფათოდ მანევრირებისთვის. ამ ინციდენტმა ასევე გამოიწვია აშშ-ს დიპლომატიური პროტესტი.

### აშშ

1972 წლის 25 მაისს ამ ინციდენტებზე ისაუბრეს აშშ-საბჭოთა შეთანხმების ყოველწლიურ შეხვედრაზე საზღვაო და საჰაერო ინციდენტების პრევენცის შესახებ.

1992 წლის ზამთარში, გამოქვეყნდა აშშ-ს სამხედრო დეპარტამენტის „სამხედრო განხილვა", (ინგლ. Dept. Army pamphlet MILITARY LAW REVIEW), სადაც ეწერა სტატია, რომელიც ეხებოდა შავი ზღვის ინციდენტს 1988 წლის 12 თებერვალს..

ამ წყაროზე დაყრდნობით, საბჭოთა კავშირის მიერ 1982 წელს მიღებული წესი „ნავიგაციისა და დროებითი დარჩენის წესები უცხოური ხომალდებისათვის ტერიტორიულ წყლებში, შიდა წყლებსა და სსრკ-ს პორტებში", იყო საერთაშორისო სამართლის, კერძოდ თავისუფალი ზღვაოსნობის, პირდაპირი დარღვევა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* შავი ზღვის ინციდენტი (1986)

ლიტერატურა
----------

* William J. Aceves: *Diplomacy at Sea: U.S. Freedom of Navigation Operations in the Black Sea.* Naval War College Review, 1993 (46), 2, Seiten 59–79
* Kraska, James; Pedrozo, Raul (2013) *International Maritime Security Law*.  Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 9004233571.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 
* დაარქივებული 2016-04-14 საიტზე Wayback Machine.
* 
*

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5  William J. Aceves. „Diplomacy at Sea: U.S. Freedom of Navigation Operations in the Black Sea". *International Law Studies*. **68**.
2. ↑  Kraska და Pedrozo 2013
3. ↑  Kraska და Pedrozo 2013
4. ↑  Aceves, p. 248
5. ↑  Mark Thompson.  (13 February 1988) Soviet, U.S. Ships Bump In Black Sea. Philadelphia Media Network.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 7 September 2014. ციტირების თარიღი: 6 September 2014.
6. ↑  *John W. Rolph,* FREEDOM O NAVIGATION AND THE BLACK SEA BUMPING INCIDENT: HOW «INNOCENT» MUST INNOCENT PASSAGE BE?

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საბჭოთა კავშირის დროშა ცივი ომი აშშ-ის დროშა |
| --- |
|  |
| 
**აშშ** · **სსრკ** · ANZUS · NATO · მიუმხრობლობის მოძრაობა · SEATO · ვარშავის პაქტი |
|  |
| 1940-იანები | 
* მორგენთაუს გეგმა
* ჰუკბალაჰაპის აჯანყება
* იამაიკის პოლიტიკური კონფლიქტი
* დეკემბრიანა
* პროცენტებზე შეთანხმება
* იალტის კონფერენცია
* ოპერაცია „წარმოუდგენელი"
* ოპერაცია „დაუნფოლი"
* პოტსდამის კონფერენცია
* გუზენკოს საქმე
* კორეის დაყოფა
* ოპერაცია „მასტერდომი"
* ოპერაცია „გარემოცვა"
* ოპერაცია „ბლექსიტ-ფორტი"
* ირანის კრიზისი
* საბერძნეთის სამოქალაქო ომი
* ბარუხის გეგმა
* კორფუს სრუტის ინციდენტი
* თურქეთის სრუტეების კრიზისი
* გერმანიიის პოლიციის გამოსვლა
* ინდოჩინეთის პირველი ომი
* ტრუმენის დოქტრინა
* აზიის ურთიერთობების კონფერენცია
* მარშალის გეგმა
* ჩეხოსლოვაკიის სახელმწიფო გადატრიალება
* ალ-ვათბაჰის აჯანყება
* პალესტინის ომი
* ტიტო-სტალინის განხეთქილება
* ბერლინის ბლოკადა
* დასავლეთის ღალატი
* რკინის ფარდა
* სოციალისტური ბანაკი
* დასავლეთის ბლოკი
* ჩინეთის სამოქალაქო ომი
* მალაიის ომი
* სირიის სახელმწიფო გადატრიალება
 |
|  |
| 1950-იანები | 
* ბამბუკის ფარდა
* კორეის ომი
* მაკკარტიზმი
* მაუ-მაუს აჯანყება
* ალჟირის ომი
* ეგვიპტის რევოლუცია
* ოპერაცია აიაქსი
* აღმოსავლეთ გერმანიის ამბოხება
* მადრიდის პაქტი
* ბრიკერის შესწორება
* გვატემალის სახელმწიფო გადატრიალება
* ჟენევის კონფერენცია
* ჯებელ-ახდარის ომი
* ინდოჩინეთის მეორე ომი
* ტაივანის სრუტის პირველი კრიზისი
* კვიპროსის კრიზისი
* ჟენევის სამიტი
* ბანდუნგის კონფერენცია
* პოზნანის საპროტესტო აქციები
* უნგრეთის რევოლუცია
* სუეცის კრიზისი
* „ჩვენ თქვენ დაგასამარებთ"
* იფნის ომი
* ოპერაცია „გლადიო"
* არაბეთის ცივი ომი (სირიის კრიზისი, ლიბანის კრიზისი, ერაყის რევოლუცია)
* თანამგზავრის კრიზისი
* ტაივანის სრუტის მეორე კრიზისი
* ტიბეტის აჯანყება
* მოსულის აჯანყება
* კუბის რევოლუცია
* სამზარეულოს დებატები
* სსრკ-ჩინეთის განხეთქილება
 |
|  |
| 1960-იანები | 
* კონგოს კრიზისი
* სიმბას აჯანყება
* U-2-ის ინციდენტი
* ღორების ყურის ოპერაცია
* თურქეთის სახელმწიფო გადატრიალება
* სსრკ-ალბანეთის განხეთქილება
* ერაყი-ქურთისტანის კონფლიქტი (ერაყ-ქურთისტანის პირველი ომი)
* ბერლინის კრიზისი
* ბერლინის კედელი
* პაპუას კონფლიქტი
* სანდის ომი
* პორტუგალიის კოლონიური ომი (ანგოლის ომი დამოუკიდებლობისათვის, გვინეა-ბისაუს ომი დამოუკიდებლობისათვის, მოზამბიკის ომი დამოუკიდებლობისათვის)
* კარიბის კრიზისი
* ელ-პორტენიასო
* ჩინეთ-ინდოეთის ომი
* სარავაკების კომუნისტური ამბოხება
* რამადანის რევოლუცია
* ომი ერიტრეის დამოუკიდებლობისათვის
* ჩრდილოეთ იემენის სამოქალაქო ომი
* სირიის სახელმწიფო გადატრიალება
* ჯონ კენედის მკვლელობა
* ადენის კრიზისი
* შიფტას ომი
* ბინძური ომი (ტლატელოლკოს ხოცვა-ჟლეტა)
* გვატემალის სამოქალაქო ომი
* კოლუმბიის სამოქალაქო ომი
* ბრაზილიის სახელმწიფო გადატრიალება
* დომინიკელთა რესპუბლიკის სამოქალაქო ომი
* სამხრეთ როდეზიის ომი
* ნამიბიის ომი დამოუკიდებლობისათვის
* სუკარნოს დამხობა
* დომინოს თეორია
* ასეან-ის დეკლარაცია
* ლაოსის სამოქალაქო ომი
* სირიის სახელმწიფო გადატრიალება
* არგენტინის რევოლუცია
* კორეის დემილიტარიზებული ზონის კონფლიქტი
* შავი პოლკოვნიკები
* USS Pueblo-ს ინციდენტი
* ექვსდღიანი ომი
* დაუძლურების ომი
* დოფარის ომი
* ალ-ვადიას ომი
* ნიგერიის სამოქალაქო ომი
* 1968 წლის საპროტესტო აქციები (მაისი 68)
* კულტურული რევოლუცია
* პრაღის გაზაფხული
* პოლონეთის პოლიტიკური კრიზისი
* კომუნისტი ამბოხებულების ომი
* ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრა
* 17 ივლისის რევოლუცია
* ლიბიის სამხედრო გადატრიალება
* საფეხბურთო ომი
* კადარიზმი
* სსრკ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტი
* ფილიპინების ამბოხება
* კორექტული მოქმედება
 |
|  |
| 1970-იანები | 
* განმუხტვა
* ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულება
* შავი სექტემბერი
* კორექტული მოძრაობა
* დასავლეთ საჰარის კონფლიქტი
* კამბოჯის სამოქალაქო ომი
* კოზის აჯანყება
* რეალური პოლიტიკა
* პინგ-პონგის დიპლომატია
* კორექტული რევოლუცია
* თურქეთის სამხედრო მემორანდუმი
* სუდანის სახელმწიფო გადატრიალება
* ბერლინის ოთხმხრივი შეთანხმება
* ომი ბანგლადეშის დამოუკიდებლობისათვის
* ნიქსონის ვიზიტი ჩინეთში
* იემენის ომი
* ბანგლადეშის კომუნისტების აჯანყება
* ერიტრეის სამოქალაქო ომი
* ურუგვაის სახელმწიფო გადატრიალება
* ავღანეთის სახელმწიფო გადატრიალება
* ჩილეს სამხედრო გადატრიალება
* ნავთობის კრიზისი
* იომ-ქიფურის ომი
* მიხაკების რევოლუცია
* ესპანეთის გადასვლა დემოკრატიაზე
* მეტაპოლიტეფსი
* სტრატეგიული შეიარაღების შეზღუდვის შეთანხმება
* ერაყი-ქურთისტანის მეორე ომი
* თურქეთის შეჭრა კვიპროსში
* სამხრეთ როდეზიის ომი
* ანგოლის სამოქალაქო ომი
* მოზამბიკის სამოქალაქო ომი
* ორომოს კონფლიქტი
* ოგადენის ომი
* დასავლეთ საჰარის ომი
* ეთიოპიის სამოქალაქო ომი
* ლიბანის სამოქალაქო ომი
* ალბანეთ-ჩინეთის განხეთქილება
* კამპუჩია-ვიეტნამის ომი
* ჩინეთ-ვიეტნამის ომი
* ოპერაცია კონდორი
* ბინძური ომი
* არგენტინის სახელმწიფო გადატრიალება
* ლიბია-ეგვიპტის ომი
* გერმანული შემოდგომა
* Boeing 707-ის კატასტროფა
* ნიკარაგუის რევოლუცია
* უგანდა-ტანზანიის ომი
* ჩრდილოეთ იემენის აჯანყება
* ლიბია-ჩადის ომი
* იემენის ომი
* მექის ტერაქტი
* ირანის ისლამური რევოლუცია
* ჰერათის აჯანყება
* შვიდი დღე მდინარე რაინამდე
* ფსიქიატრიის გამოყენება პოლიტიკური მიზნით სსრკ-ში
 |
|  |
| 1980-იანები | 
* ავღანეთის ომი
* 1980 და 1984 წლის ოლიმპადების ბოიკოტი
* შეიარაღებული კონფლიქტი პერუში
* თურქეთის სახელმწიფო გადატრიალება
* სიდრის ყურის ინციდენტი
* კაზამანსის კონფლიქტი
* უგანდის სამოქალაქო ომი
* წინააღმდეგობის საღვთო არმიის აჯანყება
* ერიტრეის სამოქალაქო ომი
* ეთიოპია-სომალის სასაზღვრო ომი
* გრენადაში შეჭრა
* Able Archer 83
* სტრატეგიული თავდაცვითი ინიციატივა
* ირან-ერაყის ომი
* სომალის აჯანყება
* შავი ზღვის ინციდენტი (1986)
* სამხრეთ იემენის სამოქალაქო ომი
* ტოიოტის ომი
* შავი ზღვის ინციდენტი (1988)
* ბუგენვილის სამოქალაქო ომი
* აჯანყება 8888
* სოლიდარობა
* კონტრასი
* ცენტრალური ამერიკის კრიზისი
* ოპერაცია RYAN
* Boeing 747-ის კატასტროფა
* ყვითელი რევოლუცია
* საჯაროობა
* პერესტროიკა
* ყარაბაღის ომი
* ავღანეთის სამოქალაქო ომი
* აშშ-ის შეჭრა პანამაში
* პოლონეთის გაფიცვები
* პროტესტი ტიანანმენის მოედანზე
* 1989 წლის რევოლუციები
* ბერლინის კედლის დანგრევა
* ხავერდოვანი რევოლუცია
* რუმინეთის რევოლუცია
* მშვიდობიანი რევოლუცია
 |
|  |
| 1990-იანები | 
* მონღოლეთის დემოკრატიული რევოლუცია
* სპარსეთის ყურის ომი
* გერმანიის გაერთიანება
* იემენის გაერთიანება
* ალბანეთში კომუნისტური რეჟიმის დამხობა
* იუგოსლავიის დაშლა
* სსრკ-ის დაშლა
* ჩეხოსლოვაკიის დაშლა
 |
|  |
| ლიდერები | 
* სტალინი
* გიორგი მალენკოვი
* ნიკიტა ხრუშჩოვი
* ლეონიდ ბრეჟნევი
* იური ანდროპოვი
* კონსტანტინე ჩერნენკო
* მიხეილ გორბაჩოვი
* ჰარი ტრუმენი
* დუაიტ ეიზენჰაუერი
* ჯონ კენედი
* ლინდონ ჯონსონი
* რიჩარდ ნიქსონი
* ჯერალდ ფორდი
* ჯიმი კარტერი
* რონალდ რეიგანი
* ჯორჯ ჰერბერტ უოკერ ბუში
 |
|  |
| გაყინული კონფლიქტები | 
* აფხაზეთი
* ჩინეთი
* კორეა
* მთიანი ყარაბაღი
* სამხრეთი ოსეთი
* დნესტრისპირეთი
* ინდოეთ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტი
 |
|  |
| საგარეო ურთიერთობები | 
* ტრუმენის დოქტრინა
* მარშალის გეგმა
* შეკავების პოლიტიკა
* ეიზენჰაუერის დოქტრინა
* დომინოს თეორია
* ჰალშტაინის დოქტრინა
* კენედის დოქტრინა
* მშვიდობიანი თანაარსებობა
* ოსტპოლიტიკა
* ჯონსონის დოქტრინა
* ბრეჟნევის დოქტრინა
* ნიქსონის დოქტრინა
* ულბრიხტის დოქტრინა
* კარტერის დოქტრინა
* რეიგანის დოქტრინა
* უკუგდების დოქტრინა
* პუერტო-რიკოს სუვერენიტეტი
 |
|  |
| იდეოლოგიები | 
* კაპიტალიზმი
* კომუნიზმი
 |
|  |
| ორგანიზაციები | 
* ASEAN
* ცსს
* ეკონომიკური ურთიერთდახმარების საბჭო
* ეეთ
* კგბ
* სამხრეთ აზიის რეგიონალური თანამშრომლობის ასოციაცია
* საფარი
* დიდი ბრიტანეთის საიდუმლო დაზვერვის სამსახური
* გდრ-ის სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრო
 |
|  |
| სხვა | 
* დაბალანსების პოლიტიკა
* აშშ-საბჭოთა კავშირის ურთიერთობები
* აშშ-საბჭოთა კავშირის სამიტები
 |
|  |
| 
ცივი ომის ქრონოლოგია |

 |