**რადიოაქტიური მწკრივები**, *რადიოაქტიური რიგები*, *რადიოაქტიური ოჯახები* — გენეტიკურად ერთმანეთთან დაკავშირებული რადიოაქტიური იზოტოპების ჯგუფები, რომლებშიც ყოველი მომდევო წევრი წარმოქმნილია წინა წევრისაგან მისი ალფა-დაშლის ან ბეტა-დაშლის შედეგად. ყოველი რადიოაქტიური მწკრივი იწყება ყველაზე უფრო დიდი ნახევრად დაშლის პერიოდის (T1/2) მქონე საწყისი იზოტოპით და მთავრდება მდგრადი იზოტოპით. 

თუ ბირთვი ასხივებს {\displaystyle \alpha }-ნაწილაკებს, მაშინ მისი მუხტი (Z) მცირდება 2-ით, ხოლო მასური რიცხვი (A) — 4-ით. {\displaystyle \beta }-ნაწილაკების გამოსხივებისას Z დიდდება 1-ით, ხოლო A არ იცვლება. თუ მოცემული იზოტოპის მასური რიცხვი იყოფა უნაშთოდ 4-ზე, მაშინ ასეთი მასური რიცხვი შეიძლება გამოვსახოთ ზოგადი ფორმულით 4n (სადაც n მთელი რიცხვია). იმ შემთხვევაში, თუ 4-ზე გაყოფისას გვრჩება ნაშთში 1, 2, 3, მაშნ მასური რიცხვების ზოგადი ფორმულები, შეიძლება ასე ჩაიწეროს: 4n+1, 4n+2, 4n+3. ამ ფორმულების შესაბამისად განასხვავებენ 4 რადიოაქტიულ მწკრივს, რომელთა საწყისი იზოტოპებია: {\displaystyle {\ce {^{232}\_{90}Th}}} (მწკრივი 4n), {\displaystyle {\ce {^{237}\_{93}Np}}} (4n+1), {\displaystyle {\ce {^{238}\_{92}U}}} (4n+2) და {\displaystyle {\ce {^{235}\_{92}U}}} (4n+3).

რადიოაქტიური მწკრივებს მათი საწყისი იზოტოპების სახელის მიხედვით უწოდებენ: თორიუმის, ნეპტუნიუმის, ურანის ({\displaystyle {\ce {^{238}U}}}) და აქტინოურანის ({\displaystyle {\ce {^{245}U}}}) რადიოაქტიურ მწკრივებს. ზოგჯერ {\displaystyle {\ce {^{238}U}}} მწკრივს უწოდებენ ურან-რადიუმის მწკრივს. ცხადია, რომ რადიოაქტიური იზოტოპები შედის მხოლოდ ერთ გარკვეულ რადიოაქტიურ მწკრივში. ბუნებაში არსებობს თორიუმის, აქტინოურანისა და ურან-რადიუმის (ბუნებრივი რადიოაქტიური) მწკრივები. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ მათი ნახევრად დაშლის პერიოდი {\displaystyle {\ce {^{232}Th}}} (T1/2=7010141000000000000♠1.41×1010 წ), {\displaystyle {\ce {^{235}U}}} (T1/2=7008713000000000000♠7.13×108 წ) და {\displaystyle {\ce {^{238}U}}} (T1/2=7009451000000000000♠4.51×109 წ) დედამიწის ასაკის თანაზომადია. ბუნებრივი რადიოაქტიური მწკრივები მთავრდება ტყვიის მდგრადი იზოტოპებით {\displaystyle {\ce {^{206}\_{82}Pb}}}, {\displaystyle {\ce {^{207}Pb}}} და {\displaystyle {\ce {^{208}Pb}}}.

ნეპტუნიუმის {\displaystyle {\ce {^{237}Np}}} ნახევრად დაშლის პერიოდი (T1/2) 7006214000000000000♠2.14×106 წელს. ამის გამო, ნეპტუნიუმი და მისი რადიოაქტიური მწკრივის წევრები ბუნებაში არ მოიპოვება. ყველა ისინი მიღებულნი არიან ხელოვნურად გ. სიბორგის და სხვათა მიერ. {\displaystyle {\ce {^{237}Np}}} მწკრივი მთავრდება {\displaystyle {\ce {^{209}\_{83}Bi}}} მდგრადი იზოტოპით. ყოველი რადიოაქტიური წკრივი შეიცავს, როგორც დიდი სიცოცხლის მქონე, ასევე მცირე სიცოცხლის მქონე იზოტოპებს.

ბუნებრივი რადიოაქტიური მწკრივის წევრთა უმრავლესობას აქვს სპეციალური სახელწოდება და სიმბოლო, მაგალითად იზოტოპს {\displaystyle {\ce {^{230}Th}}} ეწოდება იონიუმი (სიმბოლო {\displaystyle {\ce {Io}}}) და ასე შემდეგ. ეს სახელწოდებები წარმოიშვა ისტორიულად იზოტოპის ცნების შემოტანამდე.

ზოგიერთი იზოტოპი (რადიოაქტიური მწკრივების წევრები) იშლება არა ერთი გზით (α- ან β-დაშლა), არამედ — ორით. ასეთი იზოტოპების ბირთვები ერთ შემთხვევაში გამოასხივებენ α-ნაწილაკს, ხოლო მეორე შემთხვევაში — β-ნაწილაკს. მაგალითად, {\displaystyle {\ce {^{227}\_{89}Ac}}} აქტინო ურანის მწკრივში 1000-დან 988 შემთხვევაში განიცდის α-დაშლას, ხოლო 12 შემთხვევაში — β-დაშლას, თითოეული გზის მიხედვით დაშლის ალბათობა (%-ში) ნაჩვენებია ისრების გვერდით მდებარე რიცხვებით.

თორიუმის მწკრივი
----------------

{\displaystyle {\ce {^{232}Th}}}-ის 4n მწკრივს ასევე უწოდებენ „თორიუმის რიგს" ან „თორიუმის ოჯახს". როგორც წესი {\displaystyle {\ce {^{232}Th}}}-ით დაწყებული, ეს სერია მოიცავს შემდეგ ელემენტებს: აქტინიუმი, ბისმუტი, ტყვია, პოლონიუმი, რადიუმი, რადონი და ტალიუმი. ყველა იმყოფება, ყოველ შემთხვევაში დროებით, ნებისმიერ ბუნებრივ თორიუმის შემცველ ნიმუშში, იქნება ეს ლითონი, ნაერთი თუ მინერალი. მწკრივი მთავრდება {\displaystyle {\ce {^{208}Pb}}}-ით.

| ნუკლიდი | ისტორიული სახელი (მოკლე) | ისტორიული სახელი (გრძელი) | დაშლის ტიპი | ნახევრად დაშლის პერიოდი(*a*=წელი) | წარმოებული ენერგია, MeV | დაშლის შედეგად წაროქმნილი ელემენტი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 252Cf |  |  | α | 2.645 a | 6.1181 | 248Cm |
| 248Cm |  |  | α | 3.4×105 a | 5.162 | 244Pu |
| 244Pu |  |  | α | 8×107 a | 4.589 | 240U |
| 240U |  |  | β− | 14.1 h | .39 | 240Np |
| 240Np |  |  | β− | 1.032 h | 2.2 | 240Pu |
| 240Pu |  |  | α | 6561 a | 5.1683 | 236U |
| 236U |  | Thoruranium | α | 2.3×107 a | 4.494 | 232Th |
| 232Th | Th | Thorium | α | 1.405×1010 a | 4.081 | 228Ra |
| 228Ra | MsTh1 | Mesothorium 1 | β− | 5.75 a | 0.046 | 228Ac |
| 228Ac | MsTh2 | Mesothorium 2 | β− | 6.25 h | 2.124 | 228Th |
| 228Th | RdTh | Radiothorium | α | 1.9116 a | 5.520 | 224Ra |
| 224Ra | ThX | Thorium X | α | 3.6319 d | 5.789 | 220Rn |
| 220Rn | Tn | Thoron,Thorium Emanation | α | 55.6 s | 6.404 | 216Po |
| 216Po | ThA | Thorium A | α | 0.145 s | 6.906 | 212Pb |
| 212Pb | ThB | Thorium B | β− | 10.64 h | 0.570 | 212Bi |
| 212Bi | ThC | Thorium C | β− 64.06%  α 35.94% | 60.55 min | 2.252  6.208 | 212Po  208Tl |
| 212Po | ThC′ | Thorium C′ | α | 299 ns | 8.784 | 208Pb |
| 208Tl | ThC″ | Thorium C″ | β− | 3.053 min | 1.803 | 208Pb |
| 208Pb | ThD | Thorium D | stable |. |. |. |

ნეპტუნიუმის მწკრივი
-------------------

{\displaystyle {\ce {^{237}Np}}}-ის 4n + 1 მწკრივს ასევე უწოდებენ „ნეპტუნიუმის რიგს" ან „ნეპტუნიუმის ოჯახს". ამ მწკრივში ჩართული იზოტოპებიდან მხოლოდ ორი გვხვდება ბუნებრივად მნიშვნელოვანი რაოდენობით, კერძოდ, ბოლო ორი: {\displaystyle {\ce {^{209}Bi}}} და {\displaystyle {\ce {^{205}Tl}}}. ზოგიერთი სხვა იზოტოპი აღმოჩენილია ბუნებაში, რომლებიც წარმოიქმნება {\displaystyle {\ce {^{237}Np}}}-ის კვალი რაოდენობით, რომელიც წარმოიქმნება (n,2n) ნოკაუტ რეაქციით პირველყოფილ {\displaystyle {\ce {^{238}U}}}-ში.

| ნუკლიდი | დაშლის ტიპი | ნახევრად დაშლის პერიოდი(*a*=წელი) | წარმოებული ენერგია, MeV | დაშლის შედეგად წაროქმნილი ელემენტი |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 249Cf | α | 351 a | 5.813+.388 | 245Cm |
| 245Cm | α | 8500 a | 5.362+.175 | 241Pu |
| 241Pu | β− | 14.4 a | 0.021 | 241Am |
| 241Am | α | 432.7 a | 5.638 | 237Np |
| 237Np | α | 2.14·106 a | 4.959 | 233Pa |
| 233Pa | β− | 27.0 d | 0.571 | 233U |
| 233U | α | 1.592·105 a | 4.909 | 229Th
  |
| 229Th | α | 7340 a | 5.168 | 225Ra |
| 225Ra | β− | 14.9 d | 0.36 | 225Ac |
| 225Ac | α | 10.0 d | 5.935 | 221Fr |
| 221Fr | α 99.9952%  β− 0.0048% | 4.8 min | 6.3  0.314 | 217At  221Ra |
| 221Ra | α | 28 s | 6.9 | 217Rn |
| 217At | α 99.992%  β− 0.008% | 32 ms | 7.0  0.737 | 213Bi  217Rn |
| 217Rn | α | 540 μs | 7.9 | 213Po |
| 213Bi | β− 97.80%  α 2.20% | 46.5 min | 1.423  5.87 | 213Po  209Tl |
| 213Po | α | 3.72 μs | 8.536 | 209Pb |
| 209Tl | β− | 2.2 min | 3.99 | 209Pb |
| 209Pb | β− | 3.25 h | 0.644 | 209Bi |
| 209Bi | α | 1.9·1019 a | 3.137 | 205Tl |
| 205Tl |. | stable |. |. |

ურანის მწკრივი
--------------

{\displaystyle {\ce {^{238}U}}}-ის 4n + 2 მწკრივს ასევე უწოდებენ „ურან-რადიუმის რიგს" ან „რადიუმის რიგს". ბუნებრივად არსებული {\displaystyle {\ce {^{238}U}}}-ით დაწყებული, ეს მწკრივი მოიცავს შემდეგ ელემენტებს: ატატინს, ბისმუტს, ტყვიას, პოლონიუმს, პროტაქტინიუმს, რადიუმს, რადონს, ტალიუმს და თორიუმს. ყველა იმყოფება, ყოველ შემთხვევაში, დროებით, ნებისმიერ ბუნებრივ ურანის შემცველ ნიმუშში, იქნება ეს ლითონი, ნაერთი თუ მინერალი. მწკრივი მთავრდება {\displaystyle {\ce {^{206}Pb}}}-ით.

| ნუკლიდი | ისტორიული სახელი (მოკლე) | ისტორიული სახელი (გრძელი) | დაშლის ტიპი | ნახევრად დაშლის პერიოდი(*a*=წელი) | წარმოებული ენერგია, MeV | დაშლის შედეგად წაროქმნილი ელემენტი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 250Cf |  |  | α | 13.08 a | 6.12844 | 246Cm |
| 246Cm |  |  | α | 4800 a | 5.47513 | 242Pu |
| 242Pu |  |  | α | 3.8·105 a | 4.98453 | 238U |
| 238U | UI | Uranium I | α | 4.468·109 a | 4.26975 | 234Th |
| 234Th | UX1 | Uranium X1 | β− | 24.10 d | 0.273088 | 234mPa |
| 234mPa | UX2, Bv | Uranium X2, Brevium | IT, 0.16%β−, 99.84% | 1.159 min | 0.073922.268205 | 234Pa234U |
| 234Pa | UZ | Uranium Z | β− | 6.70 h | 2.194285 | 234U |
| 234U | UII | Uranium II | α | 2.45·105 a | 4.8698 | 230Th |
| 230Th | Io | Ionium | α | 7.54·104 a | 4.76975 | 226Ra |
| 226Ra | Ra | Radium | α | 1600 a | 4.87062 | 222Rn |
| 222Rn | Rn | Radon, Radium Emanation | α | 3.8235 d | 5.59031 | 218Po |
| 218Po | RaA | Radium A | α, 99.980%β−, 0.020% | 3.098 min | 6.114680.259913 | 214Pb218At |
| 218At |  |  | α, 99.9%β−, 0.1% | 1.5 s | 6.8742.881314 | 214Bi218Rn |
| 218Rn |  |  | α | 35 ms | 7.26254 | 214Po |
| 214Pb | RaB | Radium B | β− | 26.8 min | 1.019237 | 214Bi |
| 214Bi | RaC | Radium C | β−, 99.979%α, 0.021% | 19.9 min | 3.2698575.62119 | 214Po210Tl |
| 214Po | RaC' | Radium C' | α | 164.3 μs | 7.83346 | 210Pb |
| 210Tl | RaC" | Radium C" | β− | 1.3 min | 5.48213 | 210Pb |
| 210Pb | RaD | Radium D | β−, 100%α, 1.9·10−6% | 22.20 a | 0.0634873.7923 | 210Bi206Hg |
| 210Bi | RaE | Radium E | β−, 100%α, 1.32·10−4% | 5.012 d | 1.1612345.03647 | 210Po206Tl |
| 210Po | RaF | Radium F | α | 138.376 d | 5.03647 | 206Pb |
| 206Hg |  |  | β− | 8.32 min | 1.307649 | 206Tl |
| 206Tl | RaE | Radium E | β− | 4.202 min | 1.5322211 | 206Pb |
| 206Pb | RaG | Radium G | stable |. |. |. |
|

აქტინოურანის მწკრივი
--------------------

{\displaystyle {\ce {^{235}U}}}-ის 4n+3 მწკრივს ასევე უწოდებენ „აქტინოურანის რიგს" ან „აქტინოურანის ოჯახს". როგორც წესი {\displaystyle {\ce {^{235}U}}} დაწყებული, ეს დაშლის მწკრივი მოიცავს შემდეგ ელემენტებს: აქტინიუმი, ასტატინი, ბისმუტი, ფრანციუმი, ტყვია, პოლონიუმი, პროტაქტინიუმი, რადიუმი, რადონი, ტალიუმი და თორიუმი. ყველა იმყოფება, ყოველ შემთხვევაში დროებით, {\displaystyle {\ce {^{235}U}}}-ის შემცველ ნებისმიერ ნიმუშში, იქნება ეს ლითონი, ნაერთი, მადანი თუ მინერალი. ეს მწკრივი მთავრდება სტაბილური იზოტოპის {\displaystyle {\ce {^{207}Pb}}}.

| ნუკლიდი | ისტორიული სახელი (მოკლე) | ისტორიული სახელი (გრძელი) | დაშლის ტიპი | ნახევრად დაშლის პერიოდი(*a*=წელი) | წარმოებული ენერგია, MeV | დაშლის შედეგად წაროქმნილი ელემენტი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 251Cf |  |  | α | 900.6 a | 6.176 | 247Cm |
| 247Cm |  |  | α | 1.56·107 a | 5.353 | 243Pu |
| 243Pu |  |  | β− | 4.95556 h | 0.579 | 243Am |
| 243Am |  |  | α | 7388 a | 5.439 | 239Np |
| 239Np |  |  | β− | 2.3565 d | 0.723 | 239Pu |
| 239Pu |  |  | α | 2.41·104 a | 5.244 | 235U |
| 235U | AcU | Actin Uranium | α | 7.04·108 a | 4.678 | 231Th |
| 231Th | UY | Uranium Y | β− | 25.52 h | 0.391 | 231Pa |
| 231Pa | Pa | Protactinium | α | 32760 a | 5.150 | 227Ac |
| 227Ac | Ac | Actinium | β− 98.62%  α 1.38% | 21.772 a | 0.045  5.042 | 227Th  223Fr |
| 227Th | RdAc | Radioactinium | α | 18.68 d | 6.147 | 223Ra |
| 223Fr | AcK | Actinium K | β− 99.994%  α 0.006% | 22.00 min | 1.149  5.340 | 223Ra  219At |
| 223Ra | AcX | Actinium X | α | 11.43 d | 5.979 | 219Rn |
| 219At |  |  | α 97.00%  β− 3.00% | 56 s | 6.275  1.700 | 215Bi  219Rn |
| 219Rn | An | Actinon,Actinium Emanation | α | 3.96 s | 6.946 | 215Po |
| 215Bi |  |  | β− | 7.6 min | 2.250 | 215Po |
| 215Po | AcA | Actinium A | α 99.99977%  β− 0.00023% | 1.781 ms | 7.527  0.715 | 211Pb  215At |
| 215At |  |  | α | 0.1 ms | 8.178 | 211Bi |
| 211Pb | AcB | Actinium B | β− | 36.1 min | 1.367 | 211Bi |
| 211Bi | AcC | Actinium C | α 99.724%  β− 0.276% | 2.14 min | 6.751  0.575 | 207Tl  211Po |
| 211Po | AcC' | Actinium C' | α | 516 ms | 7.595 | 207Pb |
| 207Tl | AcC" | Actinium C" | β− | 4.77 min | 1.418 | 207Pb |
| 207Pb | AcD | Actinium D |. | stable |. |. |

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 271.