**არხოტის ხეობა**, **არხოტი**, *არხვატი* — ხეობა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, პირიქითა ხევსურეთში.

მხარის აღწერა
-------------

არხოტის თემში მთლიანად არხოტის ხეობა მოისაზრება, რომლის ორი სოფელი ახიელი და ამღა კიდევ არსებობს, ხოლო სოფ. ჭიმღა გაუკაცრიელდა.

არხოტის ხეობაში შემორჩენილია ნასახლარები: კალოთანა, ღორღუ, წყალშუა, კვირიწმინდა.

ასევე არსებობს შემდეგი სახელწოდების ადგილები: ბისნა (ბისნას ხეობაში) და კოვგრა (ტანიესწყლის ხეობაში).

არხოტის ხეობა საზღვრისპირა რეგიონია და მას ჩრდილოეთით რუსეთი ესაზღვრება.

გზები
-----

მეზობელ ქისტებთან მიმავალი ძირითადი და უმოკლესი გზა მდ. ასსას მიუყვება. მანძილი თემის განაპირა სოფლიდან — ამღა-ინგუშეთის უახლოეს დასახლებულ პუნქტებამდე, — პუი, რომელსაც არხოტელები გოშტიკაურს ეძახიან, 18-20 კმ-ს შეადგენს.

ეს გზა ადვილი გასასვლელია გვიან გაზაფხულსა და შემოდგომაზე, როცა თოვლის დნობა დამთავრებულია და წყლის დებოტი ძალზე შემცირებულია, მაგრამ საკმაოდ რთულია გაზაფხულსა და ზაფხულში, როცა წყალდიდობისაგან ხიდების უმრავლესობა განადგურებულია. ამ დროს ადიდებულ მდინარეზე ცხენით გასვლაც კი შეუძლებელია და ხშირად საჭირო ხდება მდინარის ფერდზე აღმა-დაღმა სიარული ფერდს მომდგარი წყლიანი ინტერვალის გადასალახავად. ზაფხულის წყალდიდობის დროს ხშირად მთის ბილიკებით სიარულს აღჩევდნენ, რომელიც გაცილებით შორი და ფიზიკურად დამღლელი, მაგრამ სიცოცხლისათვის პრაქტიკულად უსაფრთხო იყო.

ასეთი გზა რომლის სიგრძე 40 კმ-ს აღწევდა, ხოლო მის გავლას თითქმის ორი დღე სჭირდებოდა, იწყებოდა სოფელ ამღიდან და ზეთუქის მთის (2668 მ), შუა ცხვირის ღელის (3112 მ) და ტერღის მთის (3209 მ) მიდამოების გავლით ჩრდილოეთისაკენ მიემართებოდა.

ამ გზაზე პირველი ინგუშური სოფელია ქიახკი, რომელიც მდინარე ასას მარცხენა შენაკადის სარტუს ხეობაში მდებარეობს. ამ გზაზე ბილიკი გაკვალული არაა, და ამიტომ ნისლიან ამინდში მისი გავლა გამოცდილ ადამიანსაც უჭირს. ინგუშეთის დასავლეთ ნაწილს — შონი (შავანი), გულის (ღულის) თემს შიბუ-ღელის გადასავლით უკავშირდებოდნენ. ეს გზა სოფელ ჭიმღიდან იწყება და შიბუ-ღელის გადასასვლელამდე დასავლეთით მიემართება. შემდეგ ეს გზა ეშვება მდინარე არმხის (შონდონის) ხეობაში, საიდანაც საკმაოდ კარგი გზა მიდის სოფელ შონში და მის მიმდებარე სოფლებში. ამ გზაზე ბილიკი საკმაოდ კარგადაა გაკვალული და მისი გავლა საპალნიანი ცხენითაც შეიძლებოდა, თუმცა გადასასვლელი საკმაოდ მაღალია და თითქმის 3500 მ-ს აღწევს. მანძილი სოფლე ჭიმღიდან შონამდე 35-40 კმ-ია.

არხოტის ერთ-ეერთი სოფლის, ჭიმღის მოსახლეობასა და შავანელთ (ინგუშეთის დასავლეთ ნაწილის თემი) კარგი ურთიერთობა ჰქონდათ. ზოგიერთებს ძმადნაფიცობაც აკავშირებდათ ერთმანეთთან. ახალ წელს შავანელი ქისტები საჩუქრით გადმოდიოდნენ ჭიმღას. საჩუქრად მოჰქონდათ ჯიხვის ტყავები, თავ-რქანი.

არხოტის თემი მოსაზღვრე თემებთან დაკავშირებულია საცხენოსნო და საცალფეხო ბილიკებით.

ერთი საცალფეხო ბილიკი არხოტის ჭალაში შემოდის ღილღოდან (შავანი).

მეორე, ზეთუკის გადასასვლელით შემოდის ამღაში.

ღილღოდან გადმომავალი ეს გზები მხოლოდ საცალფეხო იყო, აქ ცხენით არავინ შემოდიოდა, რადგან ამ გზებით მხოლოდ სასისხლო საქმეების მოგვარების და დაზვერვის მიზნით შემოდიოდნენ. ეს იყო საიდუმლო გზები, რომლებიც ბევრმა არ იცოდა.

ერთი გზა ამ მხრიდან ჭიმღის ჴორჴშიც გადმოდიოდა.

წინჴადუდან წამსვლელი ღილღოდან შემომავალ გზას ორწყალთან უერთდებოდა.

წითელათანას აივლის ამღისკუდი, აქედან იწყება ამღის სახნავ-სათესი და შევდივართ ამღაში.

ქისტების მხრიდან შემომავალი ახიელში კიდევ ერთი გზა არის, რომლებიც სანადიროთაც გამოიყენება.

ბუდე-ხევსურეთის თემთან არხოტს სამი გზა-ბილიკი აკავშირებდა. სოფელ როშკაში გადასასვლელად ყველაზე უფრო ცნობილი იყო ცირცვლოვანის წყლის ხეობა და ბოგოვაჩოს ღელე გადასასვლელი (2968 მ). ეს გზა ყველაზე კარგად იყო გაკვალული. ამ გზით საპალნიანი ცხენები ბარიდან ეზიდებოდნენ პირველადი მოხმარების საგნებს.

გზის სიგრძე სოფელ ახიელიდან სოფელ როშკამდე დაახლოებით 20 კმ-ია. ეს გზა ზამთარში ზვავსაშიშია, ამიტომ ამ პერიოდში, თუ მგზავრობა აუცილებელი იყო, ცირცვლოვანის წყლის სათავეებთან როშკისაკენ მიმავალი ბილიკიდან მარცხნივ გაუხვევდნენ, აუყვებოდნენ მოტიტვლებულ გორას ავიდოდნენ ბოგოვაჩოს ღელის დასავლეთის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე და ასევე გორდაგორ სოფელ ბლოსაკენ დაეშვებოდნენ. ეს გზა „საჴევსურეთოს გზის" სახელითაა ცნობილი და მისი უპირატესობა ისაა, რომ ბილიკი, ძირითადად მოშიშვლებულ გორაკებს მიუყვება, აქ ქარი თოვლს ნაკლებად აჩერებდა, რის გამოც ზვავსაშიშროება ნაკლები იყო. ამ გზის სიგრძე სოფელ ახიელიდან სოფელ ბლომდე 15-30 კმ-ია.

ძეგლები
-------

არხოტის ხეობის საკულტო ნაგებობათა რიცხვს მიეკუთვნება: სვეტისანგელოზისჯვარი, წყალშუისჯვარი, ჭიშველისჯვარი, არხოტისჯვარი, ლაღი იახსარი, საბეკური, რკენისჯვარი, სანება წყალსშუას მებურთვალი, სანებაკარის მეზობელი, მარიამწმინდა, პეტრე ზეთუკის წვერისა, საბალახის წვერი, ორბეულთის ეკლესია.

ციხედარბაზები: გაგათ ციხე-სახლი, თეთრაულების კოშკი, ქავისკარის კოშკი, ბათაკათ ციხე-სახლი, ციხიებნი, ხარათ ციხე.

რელიგიური დღესასწაულები
-----------------------

არხოტში არის დღესასწაულები რომლებსაზც განსაკუთრებულად ზეიმობენ. ესენია: ჯვრის მამულების ხვნა, გიორგობა, ქრისტე (შობა), საწულუობა, წელწადი, კუმეტი, წინაშუადღე, უკანაშუადღე, წყალკურთხევა, აღება, დიდმარხვა (ურწყის ორშაბათი, თაგვ-ჩიტთ უქმი), სულთაკრეფა, მგელთუქმი, მარხოშუობა, კუდიან წუხრა, აჴვსება, ჭირნახულის სამხვეწრო, ამაღლება, ათენგენა, თიბისთავი, თიბის სამშაბათი, მარიანობა, ენკენია, ქარისუქმი.

მხარის გეოგრაფიული რუკა
-----------------------


**რუსეთი**
**არდოტის  
ხევსურეთი**
**არაგვის  
ხევსურეთი**
**ხევი**
**მდ. არხოტისწყალი**  
(ასა)
**ტერხკორტის მთა**
**კ ი დ ე გ ა ნ ი ს   
ქ ე დ ი**
**არჯელომის ქედი**
**მარტინისმაღალი**
**მაამლოს მთა**
**ნასცნიტის მთა**
**უღ. სალაშქროსღელე**
**ტამელისმაღალის მთა**
**ჭიმღისმაღალი**
**უღ. საჯიხვისღელე**
**მდ. არაგვისწყალი**
**უღ. სახარისღელე**
**სახარისმაღალი**
**უღ. შიბუღელე**
**უღ.   
სამტრეხლო**
**უღ. არხოტისთავისღელე**
**მთა   
სასუფთანო**
**როშკისღელე  
უღ.**
**უღ. არხოტისღელე**
**არხოტისთავი**
**შუამთა**
**წიკუხისმაღალი**
**მთა  
კლიტეთმაღალი**
**უღ.  
კალოტანისღელე**
**ტანიე**
**ტანიეს ტბა**
**ამღისმაღალის  
მთა**
**თავდორთვიანის მთა**
**უღ. ისართღელე**
**მახისმაღალი**
**არწივისმაღალის  
მთა**
**ვაშანიკის  
მთა**
**საურმის  
მთა**
**საყორნისკლდე**
**ჭიმღა**
**ახიელი**
**ამღა**
**ჭიმღისკლდის  
ქედი**
**ზეთუკას მთა**
**შუაცხვირის მთა**
**მდ. ბისნა**
**მდ. ტანიესწყალი**
**მდ. წყაროსთავი**
**მდ. ჭიმღისწყალი**
**მდ. ახიელისწყალი**
**ჩხეტისწყალი**
**გველისმთა**
**კიდეგანისმაღალი**

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***არხოტის ხეობა***

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 619.
* მ. წიკლაური, „გზა-გადასასვლელები არხოტის თემიდან", თბ. 2002, გვ. 445-455
* ა. ოჩიაური, „ქართული ხალხური დღეობების კალენდარი", ხევსურეთი (არხოტის თემი), 1988

სქოლიო
------

1. ↑   საქართველოს სსრ გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ. 1987. — გვ. 18.

|  |  | რუსეთი |  |  |
| რუსეთი და ხევი |  | არდოტიონი |
|    **არხოტი**     |
|  |
|  | არაგვის ხევსურეთი |  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები |
| --- |
|  |
| დუშეთი | 
* დუშეთის ამილახვრიანთკარის ეკლესია
* დუშეთის კობიანთკარის ეკლესია
* დუშეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| ანანურისთემი | 
* ანანურის კოპლექსი
* ავენისის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ანანურის კვირიკეს მონასტერი
* ანანურის ღვთსიმშობლის ეკლესია
* ანანურის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ბანცურთკარის ეკლესია
* ბანცურთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბანცურთკარის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

 |
|  |
| ბაზალეთის თემი | 
* ბაზალეთის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბაგის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია
* ჯაჭველ წმინდა გიორგის ეკლესია
* გრიგოლაანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია
* ვარსიმაანის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ფშაველის ეკლესია

 |
|  |
| გუდამაყრის თემი | 
* ათნოხის კარის ანგელოზის ეკლესია
* ბაკურხევის ეკლესია
* ბალებიანის ეკლესია
* მაღაწლის ეკლესია
* დიხჩოს წმინდა გიორგის ნიში
* დუმაცხოს ზეგარდის წმინდა გიორგის ნიში
* თოთიაურნის ეკლესია
* ლუთხუბის ღვთისმშობლის ეკლესია

 |
|  |
| ლაფანაანთკარის თემი | 
* აბანოსხევის ეკლესია
* აბანოსხევის ჯვარპატიოსნის ეკლესია
* დავათის ეკლესია
* ქოჩაკაანთკარის ეკლესია
* დავათის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი
* ზემო უბანის ეკლესია
* ბაღიაანთკარის ეკლესია
* ბზიანის ქედის ეკლესია
* კავთის წმინდა გიორგის ეკლესია (ლაფანაანთკარი)
* ლაფანაანთკარის კვირიას ხატი
* ნინიანთკარის ეკლესია
* საქარქედის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| მაღაროსკარის თემი | 
* არბაჩხანის მთავარანგელოზის სალოცავი
* აფშოს ეკლესია
* შარაოს წმინდა გიორგის ეკლესია
* გომეწარის ეკლესია
* გომეწარის ღვთისმშობლის ეკლესია
* გუდრუხის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კუდოს წმინდა გიორგის ეკლესია
* ჭალის ეკლესია
* კუჭეჭის ეკლესიები
* კუჭეჭის ხატი
* მაღაროსკარის ეკლესიები
* სალაღოსწვერის ეკლესია
* მაღაროსკარის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| მჭადიჯვრის თემი | 
* ახალი კადოეთის გორიჯვრის ეკლესია
* ებნისის ეკლესია
* ებნისის მაცხოვრის ეკლესია
* ებნისის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ზემო კოდისწყაროს წმინდა ბარბარეს ეკლესია
* ზემო შუახევის ეკლესია
* ილტოზას კვირაცხოვლის ეკლესიის კომპლექსი
* მილიწყაროს წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| ჟინვალის თემი | 
* არანისის ეკლესია
* ბოდავის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი
* ზემო ხორხის ეკლესია
* ზემო ხორხის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი
* თვალივის ეკლესია
* ხმალას ეკლესიის კომპლექსი
* თვალივის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი
* ლაუშის კვირაცხოვლის ეკლესია
* ლაუშის ეკლესია

 |
|  |
| უკანაფშავის თემი | 
* საკობიანოს ლომისის ეკლესია

 |
|  |
| ფასანაურის თემი | 
* დავითურნის ლომისის ხატი
* ზემო ამირნის კვირიას ეკლესია
* მეჯილაურნის ეკლესია
* მეჯილაურნის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| ქვეშეთის თემი | 
* არახვეთის ეკლესია
* არახვეთის კვირაცხოვლის ეკლესია
* არახვეთის სამების ეკლესია
* ბედონის ყველაწმინდის ეკლესია
* ბეგოთკარის მთავარმოწამის ეკლესიის კომპლექსი
* ზაქათკარის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ზემო მლეთის კვირაცხოვლის ეკლესია
* ზემო მლეთის ღვთისმშობლის ეკლესია
* იუხოს წმინდა გიორგის ეკლესია
* კაიშაურნის ეკლესია
* კაიშაურნის სამლოცველო
* კაიშაურნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კვირიას ეკლესია
* ლაკათხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

 |
|  |
| შატილის თემი | 
* არდოტის ეკლესია
* არდოტის ღვთისმშობლის ჯვარი
* კისტანის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ნახარელა ღვთისმშობლის ჯვარი

 |
|  |
| ჭართლის თემი | 
* ბუჩაანის ეკლესიები
* მზეწვერის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ჩირდილის ეკლესია
* ზენუბანის სამების კომპლექსი
* მენესოს ეკლესიები
* სიაბრის წმინდა გიორგის ხატის კომპლექსი

 |
|  |
| ჭონქაძის თემი | 
* არაგვისპირის ეკლესია
* არღუნის პეტრე-პავლეს ეკლესია
* არღუნის წმინდა ბარბალეს ეკლესია
* ბოდორნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია
* თანიანთკარის ეკლესია
* თანიანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია

 |
|  |
| ჭოპორტის თემი | 
* ახატნის ეკლესია
* ახატნის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია
* ახატნის მცირე ეკლესია
* ბულაჩაურის ეკლესია
* კოპალას ეკლესია
* კოპაძეების ეკლესია
* ბულაჩაურის წმინდა გიორგის ეკლესია

 |
|  |
| ხევსურეთის თემი | 
* აკუშოს კოპალას ჯვარი
* აკუშოს ღვთისმშობლის ჯვარი
* ამღის ორბეულთის ეკლესია
* ამღის რკენისჯვარი
* ამღის სვეტისანგელოზის ჯვარი
* საღმრთო გუდანის ჯვარი

 |
|  |
| ტაძრები ნასოფლარებზე | 
* ბახტრიონის ციხის ეკლესია

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
დუშეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები |
| --- |
|  |
| დუშეთი | 
* ჭილაშვილების ციხე-დარბაზი

 |
|  |
| ანანურის თემი | 
* ანანურის ციხე
* ციხისძირის ციხე
* ავენისის კოშკი
* ბებრისციხე

 |
|  |
| ლაფანაანთკარის თემი | 
* აბანოსხევის ციხე

 |
|  |
| ჟინვალის თემი | 
* ყელის ციხე
* წმინდა გიორგის ციხე
* არანისის თეთრაანთ კოშკი

 |
|  |
| ქვეშეთის თემი | 
* ნაზღათ ციხე

 |
|  |
| შატილის თემი | 
* ქაჩუს ციხე
* შატილი

 |
|  |
| ჭართლის თემი | 
* მერეს ციხე

 |
|  |
| ხევსურეთის თემი | 
* ხარათ ციხე
* გაგათ ციხე-სახლი
* თეთრაულების კოშკი
* ქვისკარის კოშკი

 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | **ხევსურეთის პორტალი** – დაათვალიერეთ ვიკიპედიის სხვა სტატიები ხევსურეთის შესახებ. |