recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**დიდი ხინგანი** (ჩინ. 大兴安岭; მონღ. Их Хянган) — მთათა სისტემა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთსა და აღმოსავლეთ მონღოლეთში. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 1200 კმ-ზე, სიგანე 400 კმ-მდე. მოქცეულია აღმოსავლეთით მანჯურიის ვაკესა და დასავლეთით მონღოლეთის პლატოს შორის. სამხრეთიდან შემოსაზღვრულია მდინარე შარა-მურენის ხეობით, ხოლო ჩრდილოეთით მდინარე ამურით. უფრო განიერია ქედის ჩრდილოეთი ნაწილი.

დიდი ხინგანი აღმოსავლეთით მანჯურიის ვაკეზე ლიაოხეს, სუნგარისა და ნენძიანის მდინარეთა სისტემების და ჩრდილო-დასავლეთით ამურის სათავეებისა და მისი შენაკადების მნიშვნელოვანი წყალგამყოფია. სამხრეთი ნაწილის დასავლეთი კალთები გადადის მონღოლეთის პლატოში.

გაბატონებული სიმაღლეები 800–1200 მ, მაქსიმალური სიმაღლე 2035 მ (მთა ხუანგანშანი). ჩრდილოეთ ნაწილში ფართო ბრტყელფსკერიანი ხეობებით დანაწევრებული მრავალრიცხოვანი ტოტებია. დამახასიათებელია ციცაბო კალთები და ბრტყელი მწვერვალები, სამხრეთ ნაწილში ცალკეული ჯაჭვები და ჭიუხებია. განვითარებულია წყალგამყოფთა მოსწორებული რელიეფი. აგებულია უმთავრესად გრანიტებით, ლიპარიტებითა და ანდეზიტებით. ჩრდილოეთ ნაწილში განვითარებულია მრავალწლოვანი მზრალობა და მასთან დაკავშირებული ჭაობიანობა.

დიდი ხინგანი უნიკალურია ტექტონიკური, პალეოგეოგრაფიული და გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით. წარმოადგენს ვეებერთელა ტექტონიკურ ფლექსურას, რომლის დასავლეთი კალთები გრძელია და დამრეცი, აღმოსავლეთი — უფრო მოკლე და ციცაბო. თანადროული რელიეფი სავსებით რთული და მოუწესრიგებელია. ცენტრალური ნაწილი ძირითადად აგებულია მაგმური ქანებით, დიდწილად გრანიტებითა და გრანიტოიდებით, ეფუზივებით, რომლებიც ბაზალტებითაა წარმოდგენილი. განაპირა აზევებული ადგილები გადაფარებულია მეზოზოური ასაკის მეტამორფული, დანალექ-მეტამორფული და დანალექი ქანებით.

მნიშვნელოვანი კლიმატგამყოფია. მასზე გადის პირობითი საზღვარი არიდულ ცენტრალურ აზიასა და მუსონურ აღმოსავლეთ აზიას შორის. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში 500 მმ-ზე მეტია. დასავლეთიდან, ცენტრალური აზიიდან მუდმივი ძლიერი ქარი ქრის.

დიდი ხინგანის ჩრდილოეთი დიდი ნაწილი უკავია ნათელწიწვოვან ტაიგას, რომელიც სამხრეთით თანდათან გადადის შერეულ წიწვოვან-ფართოფოთლოვან ტყეებში, მათ კი ტყესტეპი და სტეპი ცვლის. მდინარეთა ხეობებში შორს ჩრდილოეთისაკენ გავრცელებულია გასტეპებული მდელო.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Большой Хинган | Большая российская энциклопедия
2. 1 2  Da Hinggan Range | Encyclopedia Britannica
3. ↑  География. Современная иллюстрированная энциклопедия. М.: Росмэн. 2006.
**პაველ კლუშანცევი** (რუს. Клушанцев, Павел Владимирович; დ. 25 თებერვალი 1910, სანქტ-პეტერბურგი — გ. 27 აპრილი 1999, სანქტ-პეტერბურგი) — საბჭოთა კინორეჟისორი, მწერალი. რსფსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1970). სამეცნიერო-პოპულარული კინო შეათავსა სამეცნიერო ფანტასტიკასთან, რითაც სათავე დაუდო სამეცნიერო-ფანტასტიკური კინონარკვევის ჟანრს.

ბიოგრაფია
---------

1930 წელს დაამთავრა ლენინგრადის ფოტოკინოტექნიკუმის საოპერატორო ფაკულტეტი. 1932 წლიდან იყო კინოსტუდია „ბელარუსფილმის" ოპერატორი, ხოლო 1934 წლიდან მუშაობდა „ლენფილმში", სადაც 1935 წელს შედგა მისი დებიუტი რეჟისორ-დამდგმელის ამპლუაში (ფილმი „შვიდი ბარიერი") და 1937 წელს დააარსა კომბინირებული გადაღებების საამქრო. გამოიგონა გადაღების რიგი ნოვატორული ხერხი (კერძოდ, ფართოდ გავრცელებული კომბინირებული გადაღების ლუმინესცენციური მეთოდი) და კომბინირებული და ტრიუკების გადაღებების ტექნიკური მოწყობილობა. 

მეორე მსოფლიო ომის დროს ოპერატორად და რეჟისორად მუშაობდა სტუდია „სიბტექფილმში", რომელიც უშვებდა სამხედრო-სასწავლო ფილმებს. ომის შემდეგ აგრძელებდა შემოქმედებით საქმიანობას ლენინგრადის კინოსტუდიაში. ფილმში „სამყარო" (1951), პირველად გამოჩნდა სამეცნიერო-ფანტასტიკური მოტივები. აღსანიშნავია კინემატოგრაფიული ხერხები, რომელიც გამოყენებულია ფილმში „გზა ვარსკვლავებისკენ" (1958). 

1945 წელს დაბრუნდა ლენინგრადის სამეცნიერო-პოპულარული ფილმების სტუდიაში, იყო ოპერატორი, რეჟისორ-დამდგმელი და სცენარისტი. 1962 წელს გადაიღო „ქარიშხლების პლანეტა", რომელსაც საფუძვლად დაედო ალექსანდრე კაზანცევის ამავე სახელწოდების მოთხრობა. საბჭოთა კავშირში ფილმი არ აღიარეს, თუმცა ფილმის გაქირავებაზე უფლება მსოფლიოს 28 ქვეყანამ მოიპოვა, ხოლო აშშ-ში გამოვიდა ამ ფილმის ხელახლა დამონტაჟებული ორი ვერსია — „მოგზაურობა ისტორიამდელ პლანეტაზე" (1965) და „მოგზაურობა ისტორიამდელი ქალების პლანეტაზე" (1968), რომლებშიც კლუშანცევის ორიგინალურ მასალებთან ერთად იყო დამატებული გადაღებები ამერიკელი მსახიობების მონაწილეობით (უკანასკნელ ფილმში აგრეთვე გამოიყენებოდა სხვა საბჭოთა სამეცნიერო-ფანტასტიკური სურათის „ზეცა გვეძახის" ფრაგმენტები). 

1972 წელს კლუშანცევი პენსიაზე გავიდა, რის შემდეგ პროფესიული საქმიანობით აღარ დაკავებულა. მთლიანობაში კლუშანცევს გადაღებული აქვს 100-ზე მეტი სამეცნიერო-პოპულარული ფილმი და სიუჟეტი. ავტორია რიგი საბავშვო სამეცნიერო-პოპულარული წიგნისა. მისი სახელობისაა ასტეროიდი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* პაველ კლუშანცევი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* პაველ კლუშანცევი (რუსული)
გაუფილტრავი საკე
საკეს სასმისები
**საკე** (იაპონ. 酒) — იაპონური სიტყვა, ნიშნავს „ალკოჰოლურ სასმელს". იაპონიის ფარგლებს გარეთ ბრინჯისგან გამოხდილი სპეციფიკური ალკოჰოლური სასმელის მნიშვნელობა მიიღო. იაპონურად ამ სასმელს ჰქვია **ნიჰონსიუ** (日本酒 „იაპონური ალკოჰოლური სასმელი").

საკეს დანარჩენ მსოფლიოში ბრინჯის ღვინოს უწოდებენ. თუმცა ეს განსაზღვრება სწორი არ არის. ალკოჰოლური სასმელის წარმოება მარცვლის მრავალჯერადი ფერმენტაციით უფრო ლუდს ჰგავს, ვიდრე ღვინოს. ასევე, არსებობს სხვა სასმელებიც, ცნობილი როგორც „ბრინჯის ღვინო", რომლების მნიშვნელოვნად განსხვავდება ნიჰონსიუსგან.

სიტყვა „საკე" შესაძლოა ასევე მიუთითებდეს სხვა სასმელებზეც იაპონიის სხვადასხვა რეგიონში. სამხრეთ კიუსიუში საკე ზოგადად გამოხდილ სასმელს ჰქვია — შოჩუ (焼酎). ოკინავაში საკე ნიშნავს ან შაქრის ლერწმისგან გამოხდილ შოჩუს ან ავამორის (泡盛, სიტყვასიტყვით „აქაფული თავი"). საკეს ეს უკანასკნელი ფორმები გამოხდილია გრძელმარცვლიანი ბრინჯისგან და შავი კოძისგან (კუროკოძი 黒麹).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საკე — იაპონელთა სახე (სტატია vinoge.com-ზე)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ალკოჰოლური სასმელები |
| --- |
|  |
| მაღალალკოჰოლურები (66—96 %) | 
* აბსენტი
* პერვაჩი
* სპირტი
* შტრო
 |
|  |
| ძლიერალკოჰოლურები (31—65 %) | 
* ავამორი
* აკვავიტი
* არაკი
* არაყი
* არმანიაკი
* ბალზამი
* ბიტტერი
* ბოროვიჩკა
* ბრენდი
* ბუმბო
* ბუჰა
* გრაპპა
* ვისკი
* ჯინი
* დივინი
* ზუბროვკა
* კალვადოსი
* კაშასა
* კირშვასერი
* კლეკოვაჩა
* კონიაკი
* კრამბამბულა
* კრუპნიკი
* ლიქიორი
* მაოტაი
* მესკალი
* მარასკინი
* მეტაკსა
* ნალევკა
* ორუხო
* პალინკა
* პისკო
* რახია
* რახი
* რომი
* სამბუკა
* სამაგონი
* სლივოვიცა
* სტარკა
* ტეკილა
* უზო
* ფერნეტი
* ჭაჭა
* შნაპსი
 |
|  |
| საშუალოალკოჰოლურები (9—30 %) | 
* გლინტვეინი
* გლიოგი
* გროგი
* კრიუშონი
* ლიქიორი
* მედოვუხა
* თაფლი
* ნალივკა
* პაჩარანი
* პუნში
* საკე
* სანგრია
* სიოტიუ
* სოჯუ
* ტუაკი (ბრინჯის)
 |
|  |
| დაბალალკოჰოლურები (1.5—8 %) | 
* ალკოპოპი
* ბოზა
* ბრაგა
* კუმისი
* ლუდი
* პერრი
* პულკე
* სიდრი
* ტესღუინო
* პალმის ღვინო
* კომბუჩა
* იაგუარი
 |

 |
**ეკატერინე მწითურიძე** (რუს. Екатерина Акакиевна Мцитуридзе; დ. 10 იანვარი 1972, თბილისი, საქართველოს სსრ) — რუსეთში მოღვაწე ქართველი ტელეწამყვანი, კინომცოდნე და კინოკრიტიკოსი. ჟურნალ „Variety Russia-ის" მთავარი რედაქტორი. 2011–2020 წლებში „როსკინოს" გენერალური დირექტორი. „პირველი არხის" კინოექსპერტი. სანქტ-პეტერბურგის საერთაშორისო მედია ფორუმის კონცეფციის ავტორი და გენერალური პროდიუსერი.

არის რუსეთის ფედერაციის კინემატოგრაფისტთა კავშირის წევრი, რუსეთისა და საერთაშორისო ჟურნალისტთა კავშირისა და კინოპრესის საერთაშორისო ფედერაციის წევრი; რუსეთის კინემატოგრაფიული ხელოვნებისა და მეცნიერების ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსი. 1994 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიისა და კინომცოდნეობის ფაკულტეტი. არის ისტორიულ მეცნიერებათა მაგისტრი. 1994 წლიდან ცხოვრობს რუსეთის დედაქალაქ მოსკოვში.

სქოლიო
------

1. ↑  Приветствие генерального продюсера СПММФ.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-10-27. ციტირების თარიღი: 2016-10-31.
2. ↑  Мцитуридзе Екатерина Акакиевна
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **შარვაშიძე**. |

**დიმიტრი საფარბეის ძე შარვაშიძე** (*ომარბეი*; გ. 16 ოქტომბერი, 1822) — აფხაზეთის მთავარი 1821-1822 წლებში. ფაქტობრივად როგორც მძევალი, პეტერბურგში ცხოვრობდა. სწავლობდა პაჟთა კორპუსში.

1821 წელს გარდაიცვალა (შინაგან) აფხაზეთის მთავარი გიორგი შარვაშიძე. იმავე წლის 6 მარტს გიორგი შარვაშიძის ძმა ჰასან ბეგი (ქელაეშ ბეგის ძე) შეიპყრეს რუსებმა და წაიყვანეს რუსეთში. ასლანბეი შარვაშიძემ, რომელიც ოსმალეთში იმალებოდა მამის მკვლელობის გამო, დაბრუნდა აფხაზეთში და იმის გამო, რომ ტახტის მემკვიდრე არავინ იყო გიორგი შარვაშიძის მცირეწლოვანი შვილების გარდა, დაიკავა აფხაზეთის მთავრის ადგილი. რუსეთის იმპერატორმა შეიტყო რა გიორგი შარვაშიძის გარდაცვალება, აფხაზეთის მთავრობა უბოძა გიორგი შარვაშიძის ძეს დიმიტრის, რომელიც სანკტ-პეტერბურგში წაიყვანა სამეგრელოს დედოფალმა ნინომ. იმპერატორის ბრძანებით, დიმიტრი გამოიყვანეს სასწავლებლიდან, უბოძეს პოლკოვნიკის ჩინი და სხვა მრავალი წყალობა და გამოისტუმრეს აფხაზეთში. თბილისში ჩამოსულს მას დახვდა მთავარმართებელი ერმოლოვი, რომელმაც იმერეთის მართებელს თავად გარჩაკოვს წარუდგინა მისი თავი და დაავალა, რათა გაყოლოდა დიმიტრის აფხაზეთში, განედევნათ ასლანბეი და მის მაგივრად დაესვათ დიმიტრი შარვაშიძე. თავადმა გარჩაკოვმა მხედრობის ნაწილი გამოსთხოვა სამეგრელოს მთავარს ლევან დადიანს და ორი ბატალიონი მხედრით აფხაზეთისკენ დაიძრა. გადალახეს რა აფხაზეთ-სამეგრელოს საზღვრი — მდინარე ღალიძგა, მათ შეეგებათ ასლანბეი. ნიკოლოზ დადიანი, რომელიც რუსულ მხარეს წარმოადგენდა შესძლო გადმოებირებინა ასლანბეითან მყოფი მისი სიძე და აბჟუის (შუასოფლის) აფხაზეთის მფლობელი ალექსანდრე (ალიბეგ) შარვაშიძე. მან ასევე შესძლო მისი ცოლის ძმის საღარუფუ მარშანიას გადმობირებაც, რომელიც გარკვეული ავტორიტეტით სარგებლობდა წებელდაში. ასლანბეი იძულებული გახდა დაეთმო პოზიციები და მოქვს გასცლოდა. რუსთა რაზმი მივიდა რა წყაბას გაჩერდა და დაბანაკდა. ამასთან გადმობირებულმა საღარუფუ მარშანიამ რუსებს აცნობა, რომ აჩიგვარასთან ზღვის პირზე ჩასაფრებული იყო ასლანბეისა და ოსმალთა შეიარაღებული რაზმი. მიუხედავად გაფრთხილებისა მეორე დღეს რუსის ჯარმა გააგრძელა მოძრაობა და აჩიგვარასთან სადაც მოწინააღმდეგე ელოდა გაჩაღდა ბრძოლა. ბრძოლის დასასრულს რუსული ნაწილები მდინარე მაჭარის პირას გაჩერდნენ. მეორე დილით რუსულმა ნაწილებმა სოხუმი დაიკავეს. 4-5 დღიანი შესვენების შემდეგ რუსული ნაწილები დაიძრა ზუფუსკენ. ლიხნში შარვაშიძეთა სასახლეში მისულებს, ზუფუელები მიეგებნენ და პატივით მიიღეს, მაგრამ თავად გარკაჩოვმა ნახა რა, რომ ასლანბეის მიმხრობის გამო მათ შორის არ იყვნენ ნარჩოუ და გიორგი ინალიშვილები ნიკო დადიანს დაავალეს მათი სახლკარის გადაწვა. დასასრულს, მას შემდეგ რაც რუსთა ჯარმა კაპოეთის წყლამდე მიაღწია, სამი დღის შემდეგ აფხაზეთის მთავრად დიმიტრი დაინიშნა. დამარცხებულმა ასლანბეიმ ჯიქეთს შეაფარა თავი. 

1822 წელს დიმიტრი შარვაშიძე დასნეულდა და გარდაიცვალა. დაკრძალულია ლიხნის ტაძარში.

ლიტერატურა
----------

* *ზ. ანჩაბაძე*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 688.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* გაზ. „ივერია", №18, 30 ივნისი, 1877
**ზღარბი სონიკი**  (იაპონ. ソニック・ザ・ヘッジホッグ *Sonikku za Hejjihoggu*?); ინგლ. Sonic the Hedgehog) — ვიდეო თამაშების გმირი და მთავარი გმირი Sega-ს მიერ გამოშვებულ *სონიკის* ვიდეო თამაშებში. ასევე გმირია მრავალი კომიქსისა და ანიმაციური ფილმის. პირველი სონიკის თამაში გამოვიდა 23 ივნისს, 1991 წელს, რათა შექმნილიყო სეგას მთავარი თილისმა და კონკურენცია გაეწია ნინტენდოს მარიოსათვის. მას შემდეგ სონიკი გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გმირი ვიდეო თამაშებში. გაიყიდა მისი თამაშის სერიების 70 მილიონზე მეტი ასლი. 2005 წელს ის, მარიოსთან და ლინკთან ერთად გახდა პირველი ვიდეო თამაშის გმირი, რომელსაც გაუხსნეს ვარსკვლავი.

მხატვარი ნაოტო ოსიმა, დიზაინერი ჰიროკაზუ იასუჰარა და პროგრამისტი იუჯი ნაკა არიან ამ გმირის შემქმნელები. ეს არის ლურჯი, 15 წლის ანთროპომორფიული ზღარბი, რომელსაც შეუძლია ზებგერითი სისწრაფით ირბინოს, დაეხვიოს ბურთივით, ძირითადად მოწინააღმდეგისათვის შეტევისთვის.

სქოლიო
------

1. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-07-28. ციტირების თარიღი: 2010-08-11.
2. ↑  Walk of Game 2005 inductees. ციტირების თარიღი: 2008-04-02.
3. ↑  Horowitz, Ken. Sega Stars: Yuji Naka. Sega-16.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-09-27. ციტირების თარიღი: 2006-06-20.
4. ↑  ソニックチャンネル/キャラクター/ソニック. Sonic Channel.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-06-22. ციტირების თარიღი: 2017-03-07.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მოქმედი გმირები Sonic the Hedgehog-ის სერიებში |
| --- |
|  |
| გმირები | 
Sonic the Hedgehog · Miles "Tails" Prower · Amy Rose · Knuckles the Echidna · Espio the Chameleon · Vector the Crocodile · Blaze the Cat |
|  |
| ანტი-გმირები და ბოროტმოქმედები | 
Doctor Ivo "Eggman" Robotnik · Metal Sonic · Shadow the Hedgehog · Rouge the Bat |
|  |
| სხვები | 
Chao |

 |
**ბუტენები**, *ბუტილენები* — უჯერი ნახშირწყალბადები ფორმულით {\displaystyle {\ce {C4H8}}}. ბუტენები უფერო აირებია.

იზომერები
---------

ცნობილია ბუტენების ოთხი იზომერი:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **სახელი IUPAC-ის მიხედვით**  | **საერთო სახელი** | **სტრუქტურა** | **ჩონჩხური ფორმულა** | **სამ განზომილებიანი მოდელი** |
| ბუტენ-1 | α-ბუტილენი |  |  |  |
| ბუტენ-2 | *ცის*-β-ბუტილენი |  |  |  |
| ბუტენ-2 | *ტრანს*-β-ბუტილენი |  |  |  |
| იზობუტილენი | იზობუტილენი |  |  |  |
|

თვისებები
---------

ბუტენები კარგად იხსნება ორგანულ გამხსნელებში, წყალში კი — ძალიან მცირედ. აქვს ალკენების ყველა თვისება. ჰაერთან 1,7-9% ბუტენების ნარევი ფეთქებადსაშიშია. ბუტენებს იყენებენ ბუტადიენის, ბუტილკაუჩუკის (ოპანოლი), პოლიიზობუტილენის, იზოოქტანის და სხვათა მისაღებად.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 589.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* 1,3-ბუტადიენი
* ალკენი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბუტენები - უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი www.nplg.gov.ge
* MSDS for isobutylene დაარქივებული 2007-03-11 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
ჰენტაის ილუსტრირება
სიტყვა „ჰენტაი" კანჯიზე.
**ჰენტაი** (იაპონ. 変態 or へんたい?) *მოსმენა (**?**·**i**)*, სიტყვასიტყვით „გარყვნილი") — იაპონური წარმოშობის სიტყვა, „ჰენტაი სეიოკუს" შემოკლება. ტერმინს, როგორც წესი, იყენებენ ანიმეს და მანგის ჟანრის ისეთი ნაწარმის დახასიათებისას, რომელიც შეიცავს ეროტიკულ ან პორნოგრაფიულ ელემენტებს.

ისევე, როგორც ჩვეულებრივი ანიმეს შემთხვევაში, ჰენტაის ჟანრის ანიმე იქმნება მანგის ჟანრის ნაწარმოების ან ვიდეო თამაშების მიხედვით. ასეთი მედია გამოირჩევა შემდეგი თავისებურებებით: შეიცავს მინიმალისტურ ანიმაციას ან გრაფიკას; პერსონაჟების სახეები თითქმის თოჯინურია; ნაჩვენებია სხვადასხვა სექსუალური გადახრა - მაგალითად, გაუპატიურება ან სისასტიკის სხვა გამოვლენა. სიუჟეტი ხშირად არა მხოლოდ მარტივია, არამედ რთული და დატვირთული. ჰენტაი არ არის განკუთვნილი ტელეეთერში საჩვენებლად, ამიტომ გამოიცემა, როგორც OVA - სახლის პირობებში სანახავად. ამასთან, იგი გამოდის ვიდეო თამაშების და „დოძინსის" სახით, რაც არის სამოყვარულო შემოქმედება, რომელსაც ავტორები თავად ავრცელებენ და გამოსცემენ. ანიმეს და მანგის ჟანრს, რომელიც არ ეკუთვნის ჰენტაის, მაგრამ შეიცავს მინიშნებებს ეროტიკულ სცენებზე ან შეიცავს სექსუალური ქვეტექსტის ხუმრობებს, ეწოდება „ეტი".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ჰენტაი"** ვიკისაწყობში.

სქოლიო
------

1. ↑  McLelland, Mark (January 2006). „A Short History of *Hentai*". *Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context* (12). hdl:1885/8673. ციტირების თარიღი: 14 July 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ანიმე | *ეს სტატია ანიმეს შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**მაფინი** — კექსის ამერიკული ვარიანტი, პატარა ზომის მრგვალი ან ოვალური ფორმის ნამცზვარი სველი, მარცვლოვანი ტექსტურით, უმეტესად ტკბილი. შიგთავსში შეიძლება შედიოდეს სხვადასხვა პროდუქტი - შოკოლადი, ბანანი, ჟოლო, მაყვალი, ვანილი, დარიჩინი, ატამი, ფორთოხალი, სტაფილო, გოგრა, თხილი, ლიმონი, ყველი და სხვა. იცხვება ფორმაში. ჩვეულებრივი კაპკეიკისგან განსხვავებით დესერტის მაგივრად საუზმედაც იხმარება, არ შეიცავს კრემს და შეიძლება შეიცავდეს მყარ ინგრედიენტებს - ხილის ნაჭრებს, კენკრებს. იყიდება კაფეებში, საკონდიტროებში, ზოგ სწრაფი კვების ობიექტში, ქარხნული წარმოების - მაღაზიებში. წარმოიშვა ამერიკაში მე-19 საუკუნეში.

ეტიმოლოგია
----------

არსებობს სიტყვის წარმოშობის რამდენიმე ვარიანტი, თუმცა ზუსტი ფუძე უცნობია. მე-19 საუკუნის წყარო მიგვითითებს ბერძნულ "მაფულაზე" - კეცზე დამზადებული პურის სახეობაზე. სხვა ვერსიებია ფრანგული "mou-pain" - "რბილი პური" და, ყველაზე გავრცელებული, ძველი გერმანული "muffen" - პატარა ნამცხვარი მრავლობით რიცხვში.

მომზადების წესი
---------------

ფქვილი და სოდა იზავება კვერცხთან, კარაქთან და ნებისმიერ შიგთავსთან, ხანდახან რძესთან, რომელიც მაფინის შეფერილობაზე მოქმედებს. ნაზავი ისხმევა ინდივიდუალურ ფორმებში ან სპეციალურ დაყოფილ დაფაში და ღუმელში ცხვება. ქარხნული წარმოების მაფინებში შესაძლოა დამატებითი არომატიზატორების და კონსერვანტების დამატება. მაფინებისთვის განკუთვნილი დაფა მეტალური ან პლასტმასურია და შეიცავს რამდენიმე მრგვალ ჩაღრმავებას, რომლებიც ხშირად იზეთება ნაზავის დაფაზე მიკრობის თავიდან ასაცილებლად. ინდივიდუალური ფორმები მზადდება ქაღალდისგან ან სილიკონისგან. მაფინის ზომის სტანდარტი უმნიშვნელოდ განსხვავდება სხვადასხვა ქვეყნებში.

ბრიტანული
---------

არსებობს ასევე ბრიტანული ან ინგლისური წარმოშობის ბრტყელი, უტკბო, დისკის ფორმის მაფინი. ის მზადდება ფქვილისგან და დროჟისგან ტაფაზე, რის გამოც დისკის ფორმას იღებს. ითვლება სასაუზმე საკვებად. ხშირად თან ახლავს ჩაი ან ყავა, თაფლი, ჯემი, შემწვარი ან მოხარშული კვერცხი, სოსისი, კარაქი, ბეკონი და სხვა. ასეთი ტიპის მაფინი პოპულარულია ინგლისურენოვან ქვეყნებში, სადაც ცნობილია როგორც "ინგლისური მაფინი" ან უბრალოდ მაფინი გაერთიანებულ სამეფოში. ამერიჯული მაფინის გავრცელებამ ინგლისური მაფინის პოპულარობა ბევრად შეამცირა. ინგლისურ ლიტერატურაში პირველი ხსენება გვხვდევა მე-18 საუკუნეში, დაარქივებული 2022-01-23 საიტზე Wayback Machine.  თუმცა კერძი უდავოდ უფრო ძველია.

წყაროები
--------

* დაარქივებული 2022-01-23 საიტზე Wayback Machine.
ბრიტანეთი 802 წელს
**ჰეპტარქია** (სიტყვასიტყვით — შვიდმეფობა, ბერძ. ἑπτά — შვიდი და ἀρχή მეფობა, ინგლ. Heptarchy) — პერიოდი ძველი ინგლისის ისტორიაში. მიმდინარეობდა 500 წლის მანძილზე. დაიწყო რამდენიმე ანგლოსაქსური სახელმწიფოს დაარსებით ინგლისის სამხრეთში და დასრულდა 850 წელს დანიური სამართლის დამყარებით. ტერმინი ჰეპტარქია პირველად გამოიყენა XII საუკუნის ისტორიკოსმა ჰენრი ჰანგტიგდონმა. 

VI საუკუნის დასაწყისში თანამედროვე ინგლისის ტერიტორიაზე ანგლების, საქსებისა და იუტების შეჭრის შემდეგ ჩამოყალიბდა შვიდი შედარებით ყველაზე მსხვილი სახელმწიფო: უესექსი (დასავლეთ საქსების სამეფო), სასექსი (სამხრეთ საქსების სამეფო), ესექსი (აღმოსავლეთ საქსების სამეფო), კენტი (იუტების სამეფო), აღმოსავლეთი ინგლისი (აღმოსავლეთ ანგლების სამეფო), ნორთუმბრია (ჩრდილოეთ ანგლების სამეფო) და მერსია (დასავლეთ ანგლების სამეფო). IX საუკუნეში ყველა სამეფო გაერთიანდა უესექსის ინიციატივით და ეწოდა ერთიანი ინგლისის სამეფო.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Вильям Мальмсберийский. Хроника королей Англии. Книга I.
* Хроника Флоренса Вустерского[*მკვდარი ბმული*]

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჰეპტარქია |
| --- |
|  |
| 
აღმოსავლეთი ინგლისი · ესექსი · კენტი · მერსია · ნორთუმბრია · სასექსი · უესექსი |

 |
ჟოზეფ პიტონ დე ტურნეფორი
ტურნეფორის მოგზაურობის მარშრუტი
**ჟოზეფ პიტონ დე ტურნეფორი** (ფრანგ. Joseph Pitton de Tournefort; 5 ივნისი 1656, ექს-ან-პროვანსი — 28 დეკემბერი 1708, პარიზი) — ფრანგი ბოტანიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ექს-ან-პროვანსში. მამამისი პიერ პიტონი და დედა ემარ დე ფაგუ წარჩინებულთა წრეს ეკუთვნოდნენ. დაწყებითი განათლება ტურნეფორმა ექსის იეზუიტთა კოლეჯში მიიღო, შემდეგ სემინარიაში სწავლობდა. მშობლები მას საეკლესიო სამსახურისათვის ამზადებდნენ, მაგრამ მას ბოტანიკა იტაცებდა. ბოტანიკასთან ერთად დიდი ინტერესით სწავლობდა ფიზიკას, ქიმიას, ანატომიასა და მედიცინას. 1677 წელს ექიმი ბიძის დახმარებით სერიოზულად მოჰკიდა ხელი არჩეულ პროფესიას. 1678 წელს შემოიარა დოფინესა და სავოის მთები, საიდანაც ჩამოიტანა დიდი რაოდენობით გამხმარი მცენარეები. მალე მან სახელი გაითქვა, როგორც ნიჭიერმა ბოტანიკოსმა. 

1683 წელს იგი პარიზის სამეფო ბოტანიკური ბაღის ბოტანიკის პროფესორად მიიწვიეს. , 1691 წლიდან ტურნეფორი საფრანგეთის აკადემიის წევრი, ხოლო 1698 წლიდან — მედიცინის დოქტორია.

1700 წელს ტურნეფორმა მიიღო საფრანგეთის მეფის ლუი -ის ბრძანება გამგზავრებულიყო საბერძნეთში, აზიასა და აფრიკაში. ასევე დაევალა შეეგროვებინა ინფორმაცია მოგზაურობის პერიოდში გავლილი ქვეყნების გეოგრაფიის, ისტორიის, რელიგიისა და ვაჭრობის შესახებ.

მოგზაურობა
----------

1700–1702 წლებში ტურნეფორის აღმოსავლეთის ქვეყნებში მოგზაურობის მარშრუტი ზოგადად ასეთია: 1700 წლის 9 მარტს იგი გამოემგზავრა პარიზიდან, გაიარა ხმელთაშუა ზღვა – მარსელი, მალტა, კრეტა, შემდეგ კუნძულები ქიოსი, მიტილენი, ტენედოსი და 1701 წლის მარტის ბოლოს ჩავიდა კონსტანტინეპოლში. აქედან ზღვით გაიარა სინოპი, ტრაპიზონი, შემდეგ კი საქარავნო გზით არზრუმი (15 ივნისი), ყარსი (12-16 ივნისი)და თბილისი (21-26 ივნისი) თბილისიდან დილიჯანის გავლით ჩავიდა ეჩმიაძინში (1-8 აგვისტო, ერევანში, შემდეგ ისევ ეჩმიაძინში, ყარსში და დაბრუნდა სამშობლოში.)

მისი მოგზაურობის მთავარი მიზანი იყო ფლორაზე დაკვირვება თუმცა მხოლოდ ამით არ შემოფარგლულა. მან მოგზაურობისას შექმნა ჩანაწერები, რომელიც მნიშვნელოვან და საინტერესო ცნობებს გვაწვდის იმდროინდელი საქართველოს პოლიტიკური და ეკონომიკური მდგომარეობის, საგარეო ურთუერთობების შესახებ. ჩანაწერებიდან ვგებულობთ, რომ ის კარგად ყოფილა მომზადებული ამ მოგზაურობისათვის. მაგ: მას საფუძვლიანად ჰქონია შესწავლილი საქართველოს ისტორიასთან დაკავშირებით არსებული ევროპული პირველწყაროები.

ნაშრომები
---------

* ბოტანიკის საფუძვლები ანუ მცენარეების შესწავლის მეთოდი, 1694 წ.
* პარიზის გარეუბნების მცენარეების ისტორია და მათი გამოყენება მედიცინაში. 1698 წ.

ლიტერატურა
----------

* ჟ. პ. დე ტურნეფორი, მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, თბ. 1988

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტურნეფორის თვალით დანახული თბილისი დაარქივებული 2021-12-02 საიტზე Wayback Machine.
* ისტორიული კონტექსტი. ტურნეფორის თბილისი დაარქივებული 2021-12-02 საიტზე Wayback Machine.
**ბესლეთის ხიდი** (ასევე **თამარის ხიდი**) — XI საუკუნის თაღოვანი ხიდი აფხაზეთში, მდინარე ბესლეთზე. მდებარეობს სოხუმიდან 5 კილომეტრში, სოფელ ბესლეთში.

ასომთავრული წარწერა
-------------------

წარწერა ბესლეთის ხიდზე
პირველად ქართული ასომთავრული წარწერა ხიდზე შემჩნეულ იქნა 1935 წელს ადგილობრივი მხარეთმცოდნის იოსებ აძინბას მიერ. მანვე გაწმინდა ხიდი მავნე დამანგრეველი მცენარეებისაგან. 1939 წელს ხიდს პირველად ჩაუტარდა რესტავრაცია.

აკადემიკოსი ნ. პ. სევეროვი აღნიშნავდა: სართავი თაღის შემკრავ ბოლოებზე ამოჭრილი ქართული ასოები ზომით 25 სმ. სიდიდის პალეოგრაფიული ნიშნებით ნაწერი ეკუთვნის XI-XII საუკუნეებს. იმავე აზრის იყო აკადემიკოსი გ. ჩუბინიშვილი, რომელმაც ამოიკითხა ხსენებული ტექსტი. 

დასავლეთ კიდეზე მოთავსებულია ერთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ქრისტე მეუფეო ყოველთა..... ადიდე ორთავე შინა სუფევათა უძლეველი მეფეთა მეფე ბაგრატი." |
|  |  |

 წარწერაში დასახელებულია საქართველოს მეფე ბაგრატ III (978-1014), ან ბაგრატ IV (1027-1072).

ხიდის აღწერა
------------

პალეოგრაფიული ნიშნების, კედლის წყობისა და სამშენებლო მასალების თვისებურებების მიხედვით ძეგლი მიეკუთვნება XI საუკუნეს. ხიდი თაღურადაა გადაწყვეტილი, რომლის მალი შეადგენს 6 მეტრს, სიგრძე — 13,2 მეტრს. მდინარის უშუალო დონიდან თაღის სიმაღლე 8,4 მეტრია, ხოლო სუფთად თაღის კი — 5,9 მეტრი.

ხიდი აგებულია დიდი ზომის მაგარი ჯიშის კირქვებისაგან, რომელთა სიგრძე ერთ მეტრამდე აღწევს, განი — 0,35 მეტრს. ქვებზე ორნამენტული სიფაქიზით ამოკვეთილია ქართული ასოები — ასომთავრული. ქვებს შორის ორ რიგად ჩრთულია თხელი ოთხკუთხური მეტად მტკიცე სიმაგრის კარგად გამომწვარი აგური.

ხიდისთვის შერჩეულია, როგორც ესტეთიკურად, ისე ტექნიკურად მოხერხებული ადგილი — მდინარის ვიწრო ყელი, კლდოვან ფენებზე. კირის ხსნარი, რომლითაც აგებულია ხიდი, საუკუნეების განმავლობაში ქვაზე მტკიცე გამხდარა.

ხიდთან ადრე ბესლეთის ციხე მდგარა, რომელიც ვიწრო ხეობაში ქალაქის შემოსასვლელს მთის ტომების თავდასხმებისგან იცავდა. ხიდის თავთან ბოლო დრომდე შემონახული იყო მონუმენტური ქვა-სტელა ქართული ტექსტით. 1990-იანი წლების დასაწყისში სტელა დაიკარგა. 

ვინაიდან ტერიტიტორია ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, ბესლეთის ხიდის შესწავლა და რესტავრაცია შეუძლებელია, ხიდი საჭიროებს მცენარეული საფარისგან გასუფთავებას.

ბესლეთის ხიდს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ფოტოგალერეა
-----------

* ბესლეთის ხიდი 1886 წ.ბესლეთის ხიდი 1886 წ.

ლიტერატურა
----------

* *ციციშვილი ი. უშვერიძე გ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 341.
* კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ. 2015
* *ბარნაველი თ.*,„ბესლეთის ხიდის თარიღისათვის", ჟურ. მაცნე, №. 6 თბილისი: მეცნიერება, 1970 წელი. — გვ. 139-144

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* И. Е. Адзинба, Архитектурные памятники Абхазии, Сухуми - Абгиз - 1958, გვ. 68-70

სქოლიო
------

1. ↑  გაზ. „საბჭოთა აფხაზეთი", №92 (6932), 11 მაისი, 1963
2. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**მარიამ (მარინე) უთმელიძე** (დ. 20 მაისი, 1921, თბილისი — გ. 2 ივნისი, 2007) — ქართველი მთამსვლელი და გეოგრაფი. სსრკ სპორტის ოსტატი (1956), სსრკ ტურიზმის წარჩინებული მოღვაწე (1966). საქართველოს სსრ დამსახურებული პედაგოგი (1981).

ბიოგრაფია
---------

მარინე უთმელიძემ 1946 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. დაპყრობილი აქვს მყინვარწვერი, თეთნულდი, ასმაში, გისტოლა, სვეტღარი, ლეხზირი, შხელდა, ყურო, დომბაიულგენი, მარუხი და სხვა მწვერვალები. მყინვარწვერი 9-ჯერ აქვს დალაშქრული. ბევრ მწვერვალზე ასვლას თვითონ ხელმძღვანელობდა.

1952 წელს თ. ტატიშვილთან, ს. ცაიშვილსა და ჯ. მეძმარიაშვილთან ერთად განახორციელა უშბის ორივე მწვერვალის ტრავერსი; 1949-1988 წლებში მუშაობდა პიონერთა და მოსწავლეთა რესპუბლიკის სასახლის ტურიზმისა და ალპინიზმის კაბინეტში (1957-1966 წლებში — გამგე). 1966-2000 წლებში ქართული ენციკლოპედიის დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერების რედაქციაში.

მარინე უთმელიძე მსოფლიოში პირველი ქალია, რომელმაც უშბის ორივე მწვერვალის ტრავერსი განახორციელა (1952).

მარინე უთმელიძე იყო ალიოშა ჯაფარიძის სახელობის საქართველოს ალპური კლუბის საბჭოს პრეზიდიუმის წევრი (1946-1963), ტურიზმის რესპუბლიკური საბჭოს სამარშრუტო-საკვალიფიკაციო კომისიის თავმჯდომარე (1952-1999), მთამსვლელობისა და ტურიზმის უფროსი ინსტრუქტორი, რესპუბლიკური კატეგორიის მსაჯი ტურიზმსა და ალპინიზმში. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები. 

2000 წელს მარინე უთმელიძე დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით.

ლიტერატურა
----------

* *ბერიშვილი, ელგუჯა.*, ქართული სპორტის ოქროს წიგნი, თბ.: პალიტრა L, 2013. — გვ. 281. 375 გვ.

პერიოდიკა
---------

* *გვარჯალაძე, ლილი.* „ბატონი საკუთარი ნებისა" // „ლელო", 14 მარტი, 1982, № 50 (7111), გვ. 2.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მარინე უთმელიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* მარინე უთმელიძე — ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ჯაფარიძე, ივანე.  (23 ივნისი, 2018) ჩვენი საგანძური — „მწვერვალების ამორძალი" — მარინე უთმელიძე 95. *1tv.ge*. ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2022
**ჰენრი სალივანი** (ინგლ. Henry Sullivan; დ. 1893) — ამერიკელი მარათონული მოცურავე. ცნობილია, როგორც მესამე ადამიანი და პირველი ამერიკელი, რომელმაც მოახერხა და გადაცურა ლა-მანშის სრუტე. ცურვა დაიწყო 1923 წლის 5 აგვისტოს შუადღეს, დოვერში, ინგლისში და დაამთავრა 27 საათისა და 25 წუთის შემდეგ, 6 აგვისტოს კალეში,, საფრანგეთში.

ბიოგრაფია
---------

ჰენრი სალივანი დაიბადა მასაჩუსეტსში, ბიზნესმენის ოჯახში. ცურვა დაიწყო რვა წლის ასაკში. პირველად სრუტის გადაკვეთა სცადა 1913 წელს (ორი წლის შემდეგ, რაც ტომას უილიამ ბერჯესი გახდა მეორე ადამიანი, რომელმაც მოახერხა ლა-მანშის არხის გადაკვეთა), თუმცა მოუწია ცურვის შეწყვეტა საფრანგეთის ნაპირიდან 8 კილომეტრზე. 1916 წელს სალივანმა გადაუსწრო ჩარლზ ტოტს (ანგარიშგასაწევი მოცურავე, რომელმაც 1923 წელს წარმატებით მოახერხა იგივე დისტანციის გადაცურვა), იცურა რა პროვინტთაუნიდან (მასაჩუსეტსი) ნანტაკეტამდე და დაამყარა ამერიკის რეკორდი განუწყვეტლად ცურვაში (20 საათი და 28 წუთი). მან კიდევ ორჯერ სცადა სრუტის გადაცურვა 1920 წელს, თუმცა მაინც ვერ მიაღწია მიზანს (საფრანგეთის სანაპირომდე მისვლამდე დააკლდა 2,4 კილომეტრი ტალღების გამო). 1921 წელს დააკლდა რვა კილომეტრი (19 საათის და 5 წუთის შემდეგ). 1922 წლის საცურაო სეზონზე ამინდის გამო სალივანმა ვერ იასპარეზა.

საბოლოოდ, სალივანმა მოახერხა ლა-მანშის სრუტის გადაცურვა 1923 წელს. ზღვა წყნარი იყო, ხოლო წყლის ტემპერატურა 17 °C. იგი ჩავიდა წყალში 4 საათსა და 20 წუთზე, კვირას, 5 აგვისტოს და დაიწყო ცურვა. მიუხედავად იმისა, რომ დანიშნულების ადგილამდე მინიმალური დისტანცია იყო 36 კილომეტრი, დინების გამო ჰენრი იძულებული გახდა გაეცურა მიახლოებით 92 კილომეტრი. იგი მივიდა საფრანგეთის ნაპირთან 6 აგვისტოს, საღამოს 8 საათსა და 5 წუთზე. მარათონის დამთავრეისთანავე, მან გაიარა ექიმის შემოწმება და მიიღო საკვები. იგი აპლოდისმენტებით გააცილა უამრავმა გულშემატკივარმა და მათ შორის არგენტინელმა მცურავმა — ენრიკე ტირაბოკიმ, რომელმაც სალივანის შემდეგ მალევე გადაცურა ეს სრუტე.

იმავე საცურაო სეზონზე ორმა მოცურავემ სცადა სრუტის გადაკვეთა. სარეკორდო დრო — 16 საათი და 33 წუთი დააფიქსირა ენრიკე ტაირაბოკიმ, რომელმაც ცურვა საფრანგეთის მხრიდან დაიწყო. მეორე იყო ამერიკელი ჩარლზ ტოტი ბოსტონიდან, რომელმაც არხის გადაცურვა 16 საათსა და 40 წუთში მოახერხა.

სქოლიო
------

1. ↑  The Great Swim, Gavin Mortimer
2. ↑  Baily's Magazine of Sports & Pastimes, Volume 120
3. 1 2  Staff. "Henry Sullivan Crossed Channel - United States Swimmer Swam From England to France in 27 Hours 25 Minutes - Seventh Attempt - Third to Accomplish Feat - Capt. Webb and Burgess Other Two", *The Montreal Gazette*, August 7, 1923. Accessed August 5, 2010.
4. ↑  Staff. "Has Many Swimming Records.", *The New York Times*, August 7, 1923. Accessed August 5, 2010.
5. ↑  Staff. "CUTS WEBB'S TIME IN CHANNEL SWIM; Tirabocchi of Argentina Is the First to Succeed Over the Calais-to-Dover Route. 16 HOURS 33 MINS. IN WATER Second Winner of L1,000 Prize Is Exhausted at Finish -- Toth Quits Near Goal. CUTS WEBB'S TIME IN CHANNEL SWIM", *The New York Times*, August 13, 1923. Accessed August 5, 2010.
**იონა ირაკლის ძე ტუსკია** (დ. 24 დეკემბერი, 1901, ოზურგეთი — გ. 8 ოქტომბერი, 1963, პარიზი) — ქართველი კომპოზიტორი, პროფესორი, საქართველოს სახალხო არტისტი (1962).

ბიოგრაფია
---------

1926 წელს დაამთავრა თბილისის კონსერვატორია მ. იპოლიტოვ-ივანოვის საკომპოზიციო და მ. ვასილიევის სავიოლინო კლასებით. მოგვიანებით, 1931 წელს, ლენინგრადის კონსრევატორია. ი. ტუსკია, შ. თაქათაქიშვილთან და გრ. კილაძესთან ერთად, პირველი კომპოზიტორი იყო, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარეს საქართველოში კამერულ-ინსტრუმენტალურ ჟანრს.

ჯერ კიდევ 1922 წელს დაარსდა ახალგაზრდა ქართველ მუსიკოსთა საზოგადოება, რომელიც მიზნად ისახავდა ფართო მასებში ეროვნული პროფესიული მუსიკის პროპაგანდას. ამ საზოგადოებამ ჩამოაყალიბა სიმებიანი ორკესტრი, რომლის ინიციატორები იყვნენ ახალგაზრდა კომპოზიტორები, ჯერ კიდევ კონსერვატორიის სტუდენტები: გრიგოლ კილაძე, შალვა თაქთაქიშვილი და მასთან ერთად იონა ტუსკაია. თავდაპირველად ისინი უკრავდნენ ორკესტრში, შემდგომ დირიჟორობდნენ. სწორედ ამ ორკესტრისათვის შექმნა ახალგაზრდა კომპოზიტორმა ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ნაწარმოები „ჩელა". მისივე „გველისმჭამელი" და „მარშ-გროტესკი", ქართული მუსიკალური კულტურის მნიშვნელოვანი შენაძენია.

განსაკუთრებით აღსანიშნავია ხელოვანის დიდი ღვაწლი თეატრსა და კინოში. მან მუსიკალურად გააფორმა სპექტაკლები: „ლამარა", „არსენა", „ოტელო", „დიდი ხელმწიფე" და სხვა. ასევე კინოფილმები: „დარიკო", „ნარინჯის ველი" და სხვა.

წლების განმავლობაში იონა ტუსკაია იყო თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის რექტორი და საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარე. მან აღზარდა დღეს საყოველთაოდ ცნობილი კომპოზიტორები: რევაზ გაბიჩვაძე, გრიგოლ კოკელაძე, სულხან ნასიძე, ოთარ გორდელი და სხვები.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით პანთეონში დაკრძალულია მისი მეუღლე **ირინე ნიკოლოზის ასული მდივანი** (დ. 23 ნოემბერი, 1907, თბილისი — გ. 20 ივლისი, 1964, იქვე).

ჯილდოები და აღიარება
--------------------

* 1936 — საპატიო ნიშანი
* 1946 — შრომის წითელი დროშის ორდენი
* 1958 — საპატიო ნიშანი
* 1962 — საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 329, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* იონა ტუსკია — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* იონა ტუსკია — ეროვნული ფილმოგრაფია
* იონა ტუსკია — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
**შილონგის პლატო**, **ასამის მთები** (ინგლ. Shillong Plateau) — მთიანეთი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ინდოეთში. მისი დასავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი ესკარპები ცნობილია შესაბამისად, გაროს, კჰასისა და ჯაინტიის ბორცვების სახელწოდებით.

აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ, მდინარე ბრაჰმაპუტრის ხეობასა და აღმოსავლეთ ბენგალის დაბლობებს შორის გადაჭიმულა 350 კმ-ზე. მაქსიმალური სიმაღლე 1961 მ (შილონგის პიკი). ძველი კრისტალური ფუნდამენტის შვერილია, რომელიც დაყოფილია განივი ნასხლეტებით კულისისებურად განლაგებულ ბლოკებად.

გეოლოგიურად ინდოეთის ფარის ნაწილია. აგებულია კამბრიუმამდელი გნაისებით, გრანიტებითა და ბაზალტებით, ხოლო სამხრეთით — ქვიშაქვებითა და კონგლომერატებით. შილონგის პლატოს დასავლეთი ნაწილი დანაწევრებულია დაბალი გუმბათისებური ბორცვების, დამრეცი მწვერვალების მქონე მთებისა და ღრმად ჩაჭრილი მდინარეთა ხეობების ჯგუფით. აღმოსავლეთი ნაწილი — ზეგანია ციცაბო ფლატოვანი სამხრული კალთებით.

შილონგის პლატოს სამხრეთი მონაკვეთი დედამიწის ერთ-ერთი ყველაზე ნოტიო ადგილია; ქალაქ ჩერაპუნჯში, რომელიც ზღვის დონიდან 1430 მ სიმაღლეზე მდებარეობს წელიწადში 11,777 მმ ნალექი მოდის. პლატოზე ჭარბობს ბუჩქნარი რაყები და ნოტიო ტროპიკული ტყეები; იქ, სადაც ტყეები გაკაფულია, კალთები ძლიერაა ეროზირებული. გვხვდება ჩაისა და ციტრუსების პლანტაციები. არის ქვანახშირის, რკინის მადნისა და კირქვის საბადო.

შილონგის პლატო სეისმურად აქტიური რეგიონია; იყო ასამის მიწისძვრის ეპიცენტრი 1897 წლის 12 ივნისს.

სქოლიო
------

1. 1 2  Shillong Plateau | Encyclopedia Britannica
2. ↑  Facts and Figures about Shillong
3. ↑  Stress and fault simulation of Shillong Plateau and its adjoining area in Northeast India, Bangladesh and Myanmar.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-09-30. ციტირების თარიღი: 2021-09-30.
4. ↑  A. B. Roy, Ritesh Purohit. Indian Shield: Precambrian Evolution and Phanerozoic Reconstitution. 2018
5. ↑  Cherrapunji, India: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data
6. ↑  The Shillong Plateau and the great 1897 Assam earthquake.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-09-30. ციტირების თარიღი: 2021-09-30.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ხერგიანი**. |

**ბექნუ ხერგიანი** (დ. 1912 — გ. 27 ნოემბერი, 1990) — ქართველი მთამსვლელი. სპორტის ოსტატი (1940), საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1951), მთამსვლელობის უფროსი ინსტრუქტორი (1937), ფიზკულტურის მასწავლებელი, მესტიის სამთო-სამაშველო სამსახურის უფროსი.

ბიოგრაფია
---------

საბჭოთა კავშირში პირველად, თანაგუნდელებთან ერთად განახორციელა კედლოვანი ასვლა სამხრეთ უშბაზე, რითაც სათავე დაუდო კედლოვანი ასვლების კლასს მთამსვლელობაში (1937).

წლის საუკეთესო ასვლად ჩაითვალა შხელდა-უშბისა (1950) და შხარა-რუსთაველი-ჯანღა-კათინთაუ-თეთნულდის (1952) ტრავერსები. ოქროს მედალი მოიპოვა პამირში დარვაზის ქედის ტრავერსისათვის (1957), ვერცხლის მედალი ზულუმარტისა და იმიერალაის ქედის ტრავერსისათვის (1960). პამირისა და კავკასიონის მწვერვალებზე განახორციელა ასზე მეტი ასვლა.

იალბუზის დასავლეთი მწვერვალიდან ჩამოხსნა გერმანელ ფაშისტთა მიერ აღმართული ნაცისტური დროშა (1943). ალ. ჯაფარიძის სახელობის საქართველოს ალპური კლუბის საბჭოს წევრი. დაჯილდოებულია სამამულო ომის ორდენით და ოთხი მედლით, მათ შორის „მამაცობისათვის", „კავკასიის დაცვისათვის".

ლიტერატურა
----------

* *ჯაფარიძე, ივანე.*, სპორტის დამსახურებული ოსტატები, თბ. 2010.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბექნუ ხერგიანი — ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ე. ბერიშვილი ქართული სპორტის ოქროს წიგნი. თბ. პალიტრა L, 2013.
2. 1 2  ი. ჯაფარიძე, მყინვარწვერიდან ევერესტამდე (1923-1991 წწ.). თბილისი, 2010
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**ლორი**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **ლორი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ჯეიმზ ჰიუ კალემ ლორი** (ინგლ. James Hugh Calum Laurie; დ. 11 ივნისი, 1959, ოქსფორდი, ოქსფორდშირი, ინგლისი, გაერთიანებული სამეფო) — ბრიტანელი მსახიობი, რეჟისორი, ვოკალისტი, მუსიკოსი, კომიკოსი და მწერალი. მისი ყველაზე ცნობილი როლია ექიმი გრეგორი ჰაუსი ტელესერიალში *„ექიმი ჰაუსი"* (2004-2012), რომლისთვისაც მან ორჯერ მოიპოვა ოქროს გლობუსი.

2016 წელს ითამაშა მინისერიალში, სახელწოდებით *„ღამის ადმინისტრატორი"*, რომლისთვისაც მან მესამე ოქროს გლობუსი მოიპოვა. 2012-დან 2019 წლამდე ასახიერებდა სენატორ ტომ ჯეიმზს HBO-ს სიტუაციურ კომედიაში, სახელწოდებით *„ვიცე პრეზიდენტი"* (რეჟ. არმანდო იანუჩი). როლისთვის ლორმა მეათე ემის ჯილდო მიიღო.

ლორი თამაშობს ფილმებში: *„გრძნობა და გონება"* (1995, რეჟ. ენგ ლი), *„101 დალმატინელი"* (1996, რეჟ. სტივენ ჰერეკი) და სხვ.

ლორს ორი მუსიკალური ალბომი აქვს გამოშვებული: „Let Them Talk" (2011) და „Didn't It Rain" (2013). ასევე არის ავტორი რომანისა *„იარაღის გამყიდველი"* (1996).

ადრეული ცხოვრება
----------------

ჯეიმზ ჰიუ კალემ ლორი 1959 წლის 11 ივნისს ოქსფორდში დაიბადა. იგი პატრიცია და უილიამ ჯორჯ რანალდ მენდელ ლორის ოთხი შვილიდან ყველაზე უმცროსია.

კარიერა
-------

### სამსახიობო კარიერა

1995 წელს ლორმა ითამაშა ფილმში *„გრძნობა და გონება"* (რეჟ. ენგ ლი), რომელიც ჯეინ ოსტინის 1811 წლის იმავე სახელწოდების მქონე რომანზეა დაფუძნებული. წიგნის ადაპტაცია ემა ტომპსონის დაწერილია, რომელიც ასევე ერთ-ერთ როლს ასრულებს ფილმში. 

ჰიუ ლორი და „ექიმი ჰაუსის" აღმასრულებელი პროდიუსერები
2004 წლის ნოემბრიდან 2012 წლამდე ლორი ექიმი გრეგორი ჰაუსის როლს ასრულებდა ცნობილ სერიალში *„ექიმი ჰაუსი"*. სერიალში ასევე ლისა ედელშტეინი, ომარ ეპსი, რობერტ შონ ლეონარდი, ჯენიფერ მორისონი, ჯესი სპენსერი, ოლივია უაილდი, პიტერ ჯეიკობსონი, ემბერ ტემბლაინი, კოლ პენი და სხვები თამაშობენ. სერიალის აღმასრულებელი პროდიუსერები პოლ ატანასიო, კეიტ ჯეიკობსი, დეივიდ შორი, ბრაიან სინგერი, ტომას მორანი, რასელ ფრენდი, გარეტ ლერნერი, გრეგ აიტენისი და ჰიუ ლორი არიან. ქრონომეტრაჟი 41-დან 49 წუთამდე გრძელდება.

2005 წელს იგი სერიალისთვის ემის ჯილდოზე იყო ნომინირებული. 2006 და 2007 წელს ოქროს გლობუსი მიიღო გრეგორი ჰაუსის როლისათვის.

### მუსიკა

ლორი ექვსი წლიდან მეცადინეობდა ფორტეპიანოზე დაკვრაში. იგი მღერის, უკრავს ფორტეპიანოზე, გიტარაზე, დრამზე, ჰარმონიკასა და საქსოფონზე.

2011 წელს ლორმა თავისი სადებიუტო მუსიკალური ალბომი გამოუშვა, სახელწოდებით *„Let Them Talk".* ალბომი ბლუზის ჟანრის სიმღერებს აერთიანებს და მის ფარგლებში ლორს კოლაბორაციები აქვს ისეთ ვოკალისტებთან, როგორებიც არიან ტომ ჯოუნსი, ირმა ტომასი სხვები.

2013 გამოვიდა მისი მეორე ალბომი, *„Didn't It Rain".*

### წერა

1996 წელს გამოვიდა ლორის თრილერის ჟანრის პირველი რომანი, სახელწოდებით *„იარაღის გამყიდველი"*. იგი მალევე ბესტსელერი გახდა.

პირადი ცხოვრება
---------------

1989 წლის 16 ივნისს ლორი თეატრის მენეჯერზე, ჯო გრინზე ლონდონში დაქორწინდა. მათ ერთად სამი შვილი, ჩარლი, ბილი და რებეკა ჰყავთ.

ჰიუ ლორის საყვარელ წიგნებს შორისაა ჰერმან მელვილის *„მობი დიკი"* (1851). The Daily Telegraph-თან ინტერვიუში მან თქვა, რომ ათეისტია.

სქოლიო
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
**მკვლევართა ქედი** (რუს. Исследовательский хребет) — ქედი რუსეთში, კომის რესპუბლიკისა და ტიუმენის ოლქის საზღვარზე. წარმოადგენს პოლარეთისპირა ურალის მთავარ წყალგამყოფ ქედს.

მკვლევართა ქედის სიგრძეა 175 კმ, მაქსიმალური სიმაღლე 1894 მ (მთა ნაროდნაია, — ურალის უმაღლესი წერტილი). ჭარბობს ღრმად და მჭიდროდ დანაწევრებული განივხეობიანი მაღალმთიანი რელიეფი. აგებულია კრისტალური ფიქლებით, კვარციტებითა და ამოფრქვეული ქანებით. ბევრია მყინვარული ცირკი, რომლებიც ხშირად ტბებითაა ამოვსებული.

ფერდობებზე გაბატონებულია მთა-ტყის დაჭაობებული ტაიგის ლანდშაფტები (დასავლეთ კალთაზეა ნაძვი, აღმოსავლეთზე ლარიქსი), 500–800 მ ზემოთ არის მთის ტუნდრის ლანდშაფტის ქვეგოლცური სარტყელი; 800–1000 მ ზემოთ ცივი გოლცური უდაბნოებია მოძრავი კურუმებით, თოვლნარითა და მცირე კარული მყინვარებით. განვითარებულია ტურიზმი.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Исследовательский хребет | Большая российская энциклопедия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-25. ციტირების თარიღი: 2021-08-24.
**ფრიდონ ნიჟარაძე** (დ. 1944 — გ. 13 ნოემბერი, 2020) — ქართველი სიურეალისტი მხატვარი. 

ფრიდონ ნიჟარაძეს ბავშვობიდან მხატვრობისადმი დიდი მიდრეკილება აღმოაჩნდა, უშგულში იზრდებოდა და იმ პერიოდში, როცა ტაძრები ფარეხის ფუნქციას ასრულებდა, უპატრონოდ მიტოვებული ლამარიას ტაძრის ფრესკები ფანქრით მოხატა, რომ წამოიზარდა სწავლობდა ქუთაისის სამთო ტექნიკუმში. მუშაობდა მაღაროში, შემდეგ საბჭოთა ჯარში გაიწვიეს. დაბრუნების შემდეგ სამხატვრო აკადემიაში ჩააბარა და მიუხედავად იმისა, რომ სწავლის დასრულების შემდეგ სოხუმში გაანაწილეს, იქ მაინც არ წავიდა და მშობლიურ სვანეთში დაბრუნდა. ამბობდა, რომ უშგულის გარეშე ცხოვრება ვერ წარმოედგინა. კოსმიური სიუჟეტების ხატვის გამო თანასოფლელები მას ქართველ „სალვადორ დალის" უწოდებენ.

მხატვარმა ნახატების საოცარი სერია შექმნა. ფრიდონ ნიჟარაძის პირველი პერსონალური გამოფენა 2019 წელს თბილისის ისტორიის მუზეუმში მოეწყო. მისი თითოეული ნახატი ხანგრძლივ დაკვირვებას მოითხოვს, რადგან მასში თითოეულ ხაზსა თუ ფერს თავისი დატვირთვა აქვს. დღემდე მხატვრის გენიალური ნამუშევრები სვანეთში, მის მოკრძალებულ სახლში მდებარე სახელოსნოშია გამოფენილი. ძირითადი დამთვალიერებლები უცხოელი ტურისტები არიან. 

2020 წლის 14 თებერვალს, ამერიკაში მოღვაწე, წარმოშობით ქართველი მხატვრის, დავით დათუნას მხარდაჭერით, უსმანოვის საერთაშორისო ხელოვნების აკადემიაში სანქტ-პეტერბურგში ფრიდონ ნიჟარაძის ნამუშევრების გამოფენა გაიხსნა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ფრიდონ ნიჟარაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* ფრიდონ ნიჟარაძე facebook-ზე
* ფრიდონ ნიჟარაძე - გენიოსი სვანი მხატვარი

სქოლიო
------

1. ↑  უშგულელი მხატვარი და ფერმწერი ფრიდონ ნიჟარაძე გარდაიცვალა
2. ↑  ეროვნულ მუზეუმში ფრიდონ ნიჟარაძის პირველი გამოფენა გაიმართა
3. ↑  В Петербурге пройдет выставка Фридона Нижарадзе – «грузинского Сальвадора Дали»
**2ბ1 „ოკა"** (რუს. 2Б1 «Ока») — საბჭოთა განსაკუთრებული სიმძლავრის 420-მილიმეტრიანი თვითმავალი ნაღმსატყორცნი დანადგარი.

შექმნის ისტორია
---------------

საარტილერიო სისტემა „ოკაზე" მუშაობა მიმდინარეობდა პირველი საბჭოთა ბირთვულსაბრძოლომასალიანი საარტილერიო დანადგარის შექმნის პროგრამის ფარგლებში. მცირე სიმძლავრის ბირთვული მუხტის შემუშავება გაჭიანურდა. 1954 წლის 13 ოქტომბერს გამოცდისას ბირთვული აფეთქება ვერ მოხდა. ბირთვული მუხტის წარმატებული გამოცდა ტორპედო ტ-5-ის შემადგენლობაში მხოლოდ 1955 წელს შეძლეს. ეს იყო პირველი აფეთქება ახალი მიწის პოლიგონზე. ამან საშუალება მისცა გადასულიყვნენ სპეციალური საარტილერიო დანადგარების შემუშავებაზე.

420-მმ თვითმავალი ნაღმსატყორცნის შემუშავება მიმდინარეობდა ლენინგრადის კიროვის ქარხანაში მთავარი საარტილერიო სამმართველოს დაკვეთით სსრკ მინისტრთა საბჭოს 1955 წლის 18 აპრილის № 764-457 დადგენილების საფუძველზე, 406-მმ თვითმავალი ქვემეხის „კონდენსატორის" პარალელურად. ნაღმსატყორცნი „ოკა", რომელიც გათვლილი იყო ტაქტიკური ბირთვული საბრძოლო მასალის გასროლაზე, შეიქმნა მძიმე ტანკის მუხლუხიანი შასის ბაზაზე. დანადგარი განკუთვნილი იყო მტრის კომუნიკაციების, აეროდრომებისა და სამრეწველო ობიექტების განადგურებაზე.

კონსტრუქცია
-----------

ნაღმსატყორცნის მოქანავე ნაწილი განათავსეს მუხლუხიან შასიზე „ობიექტ 273". მანქანის ბაზად გამოიყენეს მძიმე ტანკ „ობიექტ 272"-ის (ტ-10მ-ის ლენინგრადული ვარიანტი) შასი. ორივე მანქანის ტრანსმისია და ძრავის დანადგარები მთლიანად უნიფიცირებული იყო, მცირედი განსხვავებები იყო სავალი ნაწილის კონსტრუქციაში. დანადგარის მასის შემცირების მიზნით, საბრძოლო განყოფილება შეჯავშნილი არ იყო.

თვითმავალი დანადგარისათვის 420-მმ ნაღმსატყორცნი 2ბ1 შეიქმნა გლუვლულიანი არტილერიის სპეციალურ საკონსტრუქტორო ბიუროში (СКБ ГА), მთავარი კონსტრუქტორი — ბორის შავირინი. საბრძოლო მასალის განსაკუთრებული მასური გაბარიტების (მასა 650 კგ) გამო, დატენისათვის გამოიყენებოდა ჯალამბარი და ელექტროჰიდრავლიკური ამძრავის მქონე ამწევი ისარი. საბრძოლო კომპლექტის გადატანა და დატვირთვა უნდა განეხორციელებინა სპეციალურ დამხმარე მანქანას. ეს მანქანა, რომელიც აგრეთვე კიროვის ქარხანაში შეიმუშავეს, იწონიდა დაახლ. 30 ტონას და მნიშვნელოვნად იყო უნიფიცირებული მუხლუხიან საარტილერიო ავტოსაწევართან ატ-ტ (АТ-Т, „ობიექტ 401").

გამოშვება
---------

1957 წელს აიგო თვითმავალი ნაღმსატყორცნის 4 საცდელი ნიმუში. ქარხნული გამოცდები დასრულდა 1959 წელს. საცდელმა ნიმუშებმა 1960 წელს გაიარეს საპოლიგონე გამოცდები. გამოცდებმა აჩვენა სირთულე ექსპლუატაციაში და მანქანის კვანძების არასაკმარისი საიმედოობა. მნიშვნელოვანი ნაკლი იყო მისი ცუდი მანევრულობა — არასაკმარისი კუთრი სიმძლავრე და ლულის დიდი შვერი.

ნაღმსატყორცნ „ოკას" შექმნის შემდგომი სამუშაოები შეწყდა. ამას ხელი შეუწყო სახმელეთო ჯარებში ტაქტიკური რაკეტების კომპლექსების დანერგვამ, რომლებსაც გამშვები დანადგარების მცირე მასური გაბარიტებისა და მნიშვნელოვნად უკეთესი მანევრული მახასიათებლების პირობებში ჰქონდათ მიზნების განადგურების უფრო მაღალი შესაძლებლობები.

დღეს 420-მმ თვითმავალ ნაღმსატყორცნ „ოკას" ერთი ეგზემპლარი ნაღმთან ერთად დაცულია სანქტ-პეტერბურგის არტილერიის მუზეუმში.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Карпенко А. В.* 420-мм самоходный миномёт особой мощности 2Б1 «Ока» // Тяжёлые самоходные артиллерийские установки. — «Бастион», 2002. — стр. 43.
თბილისი საქართველოს დედაქალაქი
**დედაქალაქი** — სახელმწიფოს ან სხვა ადმინისტრაციული ტერიტორიის (ოლქის, პროვინციის, ავტონომიური ერთეულის) მთავარი ქალაქი, სადაც როგორც წესი განლაგებულია ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოები: პრეზიდენტის, მონარქის, გუბერნატორის რეზიდენცია, პარლამენტი, ცენტრალური სამინისტროები და უწყებები, ქვეყნის უმაღლესი სასამართლო და სხვა.

დედაქალაქი ხშირად ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად არის გამოყოფილი, მაგალითად ქალაქ ვენას კონსტიტუციით მინიჭებული აქვს მხარის სტატუსი.

დედაქალაქი შეიძლება არ იყოს ქვეყნის ყველაზე დიდი ქალაქი. ამის მაგალითებია ანკარა თურქეთში, ვაშინგტონი აშშ-ში, კანბერა ავსტრალიაში და სხვა. უფრო მეტიც, უკანასკნელ ათწლეულებში შეიმჩნევა ტენდენციები დედაქალაქის გადატანისა მცირე სიდიდის ქალაქებში (ასტანა ყაზახეთში, დოდომა ტანზანიაში, იამუსუკრო კოტ-დ’ივუარში) ან სრულიად ახალი დედაქალაქების მშენებლობისა (ბრაზილია, ისლამაბადი).

ზოგიერთ ქვეყანაში პრაქტიკულად აღიარებულია ორდედაქალაქიანობა: ნიდერლანდების ოფიციალური დედაქალაქია ამსტერდამი, მაგრამ მთავრობა და უმაღლესი სასამართლო ჰააგაშია განთავსებული, ანალოგიური ვითარებაა ბოლივიაში (სუკრე — კონსტიტუციური დედაქალაქია, ლა-პასი — ფაქტობრივი), კოტ-დ’ივუარში (იამასუკრო და აბიჯანი), შრი-ლანკაში, ჩილეში, მალაიზიაში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მსოფლიოს ქვეყნების დედაქალაქები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***დედაქალაქი***

* ევროპის დედაქალაქების რეიტინგი 2009 დაარქივებული 2012-01-20 საიტზე Wayback Machine.
* დედაქალაქების შედარება დაარქივებული 2016-04-11 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  *სუხარევი, ა. ი.*, დიდი იურიდიული ლექსიკონი, Инфра-М, 2003.
ჭიაყელა
**ჭიაყელები** — მცირეჯაგრიანი რგოლოვანი ჭიების რამდენიმე ოჯახის საერთო სახელწოდება. მათი სხეული შედგება 80-დან 300-მდე სეგმენტისაგან. ყოველ სეგმენტზე, წინას გარდა, 8-8 (ზოგ ტროპიკულ ფორმებს რამდენიმე ათეული) მოკლე ჯაგარია, რომლებსაც ჭიაყელები მოძრაობის დროს ეყრდნობიან. აქვთ კარგად განვითარებული სისხლის მიმოქცევა. სუნთქავენ კანით. ნერვული სისტემა შედგება სუსტად განვითარებული თავის ტვინისა და მუცლის ძეწკვისაგან. გრძნობის ორგანოები არ აქვთ, სამაგიეროდ კანში ბევრი მგრძნობიარე უჯრედია. არიან ჰერმაფროდიტები. განაყოფიერება და კვერცხების განვითარება ხდება პარკებში, რომლებსაც გამოყოფს სარტყელი - წინა რამდენიმე სეგმენტის ჯირკვლოვანი გამსხვილება. პარკიდან გამოსული პატარა ჭიები 3-4 თვის შემდეგ ზრდასრული ჭიის ზომას აღწევენ. ჭიაყელებს კარგად აქვთ განვითარებული რეგენერაციის უნარი. ბინადრობენ ნიადაგში. იკვებებიან მცენარეული ნარჩენებით, ნაკელით და სხვა. ჭიაყელები მოიცავენ 1500-მდე სახეობას. დიდი მნიშვნელობა აქვთ როგორც ნიადაგწარმომქმნელებს, მაგრამ გარკვეული ზიანიც მოაქვთ, რადგან ღორის ფილტვის ჰელმინთებისა და ფრინველების ზოგი პარაზიტის შორისული მასპინძლები არიან.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* აკანთოცეფალები
* თასმისებური ჭიები
* მცირეჯაგრიანი ჭიები
* მრავალჯაგრიანი ჭიები
* მრავალჯაგრიანი ჭიები
* პირველადღრუიანი ჭიები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Diccionario de la lengua española
ფლუორესცენტული საღებავით შეღებილი Yersinia pestis, ×2000
**შავი ჭირის ბაცილა** (ლათ. Yersinia pestis, ძველად Pasteurella pestis) — გრამუარყოფითი ბაქტერია ენტერობაქტერიების ოჯახიდან. ბუბონური შავი ჭირის ინფექციური აგენტია, აგრეთვე შეუძლია პნევმონიისა (შავი ჭირის მსუბუქი ფორმა) და სეპტიკური შავი ჭირის გამოწვევა. სამივე ფორმა პასუხისმგებელია მაღალ სიკვდილიანობაზე ეპიდემიებში, რომლებიც ცნობილია კაცობრიობის ისტორიაში, მაგალითად, როგორებიცაა მესამე პანდემია და „შავი სიკვდილი". ამ უკანასკნელის ანგარიშზე 1347—1353 წლებში ევროპის მოსახლეობის მესამედის სიკვდილია.

პათოგენობა
----------

Y. pestis ერთ-ერთი ყველაზე პათოგენური და აგრესიული ბაქტერიაა. იგი თრგუნავს მასპინძლის ფაგოციტური სისტემის დამცავ ფუნქციას — იჭრება ფაგოციტებში და შეუფერხებლად მრავლდება მათში. შავი ჭირის მიმართ მგრძნობელობა ძირითადად განპირობეულია ფაგოციტების დამცველობითი ფუნქციის დაქვეითებით. Y. pestis-ის მაღალი ინვაზიურობა, აგრესიულობა, ტოქსიგენობა, ტოქსიკურობა, ალერგენურობა და ფაგოციტების ფუნქციის დათრგუნვის უნარი უზრუნველყოფილია ფათოგენობის ფაქტორების მთელი არსენალით, მათ შორის:

* V და W ანტიგენების სინთეზის უნარი;
* კაფსულის სინთეზის უნარი (თრგუნავს მაკროფაგების მოქმედებას);
* კაფსულის ლიპოპოლისაქარიდი (ტოქსიკური და ალერგენული მოქმედება) — YopA, YopD, YopE, YopH, YopK, YopM, YopN) თრგუნავენ ფაგოციტების მოქმედებას;
* ადჰეზიური პილების სინთეზის უნარი და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* *Козлов М. П.*, Чума (природная очаговость, эпизоотология, эпидемические проявления), М.: Медицина, 1979.
* *Коротяев А. И.; Бабичев С. А.* Медицинская микробиология, имунология и вирусология გვ. 798-799

სქოლიო
------

1. ↑  Collins FM (1996). *Pasteurella, Yersinia, and Francisella. *In:* Barron's Medical Microbiology *(Barron S* et al*, eds.)*, 4th ed.  Univ of Texas Medical Branch. (via NCBI Bookshelf).*
2. ↑
3. ↑