recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია** (რუს. Собор Св. Николая Чудотворца) — რუსული მართლმადიდებლური ეკლესია, რომელიც შენდებოდა ბაქოში 1850 -1857 წლებში. დღესდღეობით ეკლესია დანგრეულია.

ფონი
----

### მშენებლობის დაწყებამდე

1818 წლამდე ბაქოში არ მდებარეობდა მუდმივი ეკლესია. იმავე წელს ბაქოს ერთ-ერთი მეჩეთი გადააქციეს მართლმადიდებლურ ეკლესიად. მეჩეთი რამდენიმე წლის განმავლობაში სამხედრო საწყობად გამოიყენებოდა. ამ შენობას თავდაპირველად უწოდეს წმინდა ნიკოლოზის მართლმადიდებლური ეკლესია. ეს ეკლესია პატარა და არატევადი იყო და ამიტომაც მალევე გაჩნდა აზრი ახალი მართლმადიდებლური ეკლესიის მშენებლობასთან დაკავშირებით.

1821 წლის 29 ივნისს ბაქოში ახალი ტაძრის მშენებლობა დაიწყო, რომლის თავმჯდომარედ დაინიშნა პოლკოვნიკი მელიქოვი. თავდაპირველად იდეა იყო ეკლესიის აგება ნაწილობრივ განადგურებულ შირვანშაჰთა სასახლეში. ამას დაუპირისპირდა კავკასიის უმაღლესი მთავარსარდალი, გენერალი ალექსი პეტრეს ძე იერმოლოვი იმ მიზეზით, რომ ეს სასახლე გამიზნული იყო სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული დაწესებულებებისთვის, რადგან აქ იყო განსაკუთრებით ფართო ტერიტორია.

1831 წლის იანვარში, ქალაქის მართლმადიდებლურმა მოსახლეობამ მიმართა ბაქოს მეთაურობას ახალი ეკლესიის მშენებლობასთან დაკავშირებით. ლეიტენანტი პოლკოვნიკ ისაევის მიერ შედგენილი საპროექტო და მშენებლობის შეფასებები, განსახილველად გაგზავნეს საქართველოს ეგზარქოს მეუფე იონასთან, რის შემდეგაც მათ მიიღეს დასამტკიცებლად კავკასიის უმაღლესი მთავარსარდალი, გენერალ-ლეიტენანტი ნიკიტა პანკრატიევი, სახაზინო სახლიდან საჭირო თანხების გასაცემად. მაგრამ უმაღლესმა ხელისუფლებამ უარი თქვა წინადადებებზე. თუმცა მოგვიანებით მაინც გადაწყდა ტაძრის აგება.

### მშენებლობა

ტაძრის საზეიმო გახსნა მოხდა 1850 წლის 18 მარტს. პროექტის ავტორი იყო ბელოვი ტფილისის გუბერნიიდან. მთავარი არქიტექტორები ორი პონტიელი ბერძენი იყო - სიმონ გიტერი და ხარლამპი პალიტოვი. ტაძრის მშენებლობა დასრულდა 1857 წლის 28 ოქტომბერს. ტაძარი აკურთხეს 1858 წლის 4 მაისს. აკურთხა ისიდორემ (საქართველოს ყოფილი ეგზარქოსი, რომელიც თანამდებობას იკავებდა 1858 წლის 1 მარტამდე), წმიდა სინოდის, კიევისა და გალიჩის მიტროპოლიტმა.

თვისებები
---------

ტაძარი დაახლოებით 45 მეტრის სიმაღლის იყო, აშენდა ჯვრის ფორმაში და ჩრდილოეთით ჰქონდა სამსხვერპლო და ორი ტახტი. აშენდა წმინდა ნიკოლოზის სახელით, მაგრამ მეორე სახელწოდებით მოიხსენიებდნენ როგორც „ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის დაცვას". ლატერალი აშენდა 1887 წელს შემოწირულობების საშუალებით. გოლგოთას მთავარი გვირგვინის მთავარი ოთხთავიანი ხატი, შესრულებულია გ. პანინის მიერ 1853 წელს. უზარმაზარი ორსართულიანი იკონოსტაზი კაკლის ხისგან იყო დამზადებული. ხალიჩების ნამუშევრები დამზადდა ბაქოს „მაიერის სახელოსნოში". სამსართულიან სამრეკლოზე ხუთი ზარი იყო. ტაძარი აშენდა ქართულ-ბიზანტიური სტილით, ოთხი ჯვრით, ხოლო ტაძრის შიდა მოცულობას შეეძლო 500 მლოცველის დატევა.

დანგრევა
--------

ეკლესია დაანგრია საბჭოთა ხელისუფლებამ 1930 წელს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Тайны Баку: Первый в Баку православный храм
* Церковь Святого Николая

სქოლიო
------

1. ↑  Enver Pashazadeh, Orthodox churches of Old Baku
2. ↑  A.I.Unitsky, "Baku Aleksandr-Nevsky Cathedral", 1888
3. ↑  The church of St. Nicholas – Official Icherisher website.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-03-17. ციტირების თარიღი: 2019-11-04.
ბანგლადეშის ოლქები
**ბანგლადეშის ოლქები** (ბენგალური জিলা/জেলা=Zela/zila) — მცირე ზომის ადმინისტრაციული ერთეული ბანგლადეშში. დისტრიქტს უწოდებენ, აგრეთვე, ზილას. ბანგლადეში იყოფა სულ 64 დისტრიქტად და 492 უპაზილად.

ადმინისტრაცია
-------------

ბანგლადეშის ოლქის მმართველს წარმოადგენს კომისრის თანაშემწე. კომისრის თანაშემწეებს ნიშნავს ბანგლადეშის მთავრობა. 

არებობს, აგრეთვე, ოლქის კონსილიუმები (იგივე, საბჭო). ის წარმოადგენს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს ოლქის დონეზე. კონსილიუმის ფუნქციებში შედის გზების, ხიდების, საკანალიზაციო არხების, სხვადასხვა სახის და დანიშნულების შენობა-ნაგებობათა მშენებლობა, სხვა ოლქების კონსილიუმებთან კოორდინირებული მოქმედება.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბანგლადეშის ადმინისტრაციული დაყოფა
* ბანგლადეში
* უპაზილა
* დივიზიონი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბანგლადეშის ადმინისტრაციული დაყოფა
* ბანგლადეშის პრემიერ-მინისტრის ინფორმაცია
* კომილას ოლქის შესახებ
* ბანგლაპედია ადმინისტრაციული დაყოფის შესახებ
* ბანგლადეშის ადგილობრივი ხელისუფლების გვერდი
* ადგილობრივი ხელისუფლება. ბანგლადეში. ბანგლაპედია
**ბაქსელ არენა** — საფეხბურთო სტადიონი, რომელიც მდებარეობს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში. 2013 წლის იანვრამდე სტადიონს ერქვა "მერვე კილომეტრი", თუმცა შემდგომ შეეცვალა სახელი. სტადიონი იტევს 15000-მდე მაყურებელს.

ისტორია
-------

სტადიონის საერთო ფართი 22500 კვადრატული მეტრია. მისი მშენებლობა დაიწყო 2010 წლის მაისში. აღნიშნული სტადიონი გაიხსნა 2012 წლის 14 სექტემბერს. გახსნის ცერემონიალს ესწრებოდნენ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი და მისი მეუღლე მეჰრიბან ალიევა. სტადიონზე გაიმართა 2 ჯგუფური მატჩი, 2 მეოთხედფინალი და 2012 წლის მსოფლიო თასის ნახევარფინალი 17 წლამდელთა ასაკის გოგონებს შორის. მსოფლიო თასის დასრულების შემდეგ კი აქ გაიმართა აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის თამაშები. ასევე, აქ ჩატარდა უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის საკვალიფიკაციო მატჩი 2013 წლის 17 ივლისს, ნეფთჩიმ მიიღო ალბანეთის სკენდერბეუ.

2013 წლის იანვარში, აზერბაიჯანის ფეხბურთის ფედერაცისა და საკომუნიკაციო კომპანია ბაქსელს შორის შეთანხმების საფუძველზე, სტადიონს დაარქვეს ბაქსელ არენა. აღნიშნული კომპანია ჩართულია ფეხბურთის საქმიანობაში და აღსანიშნავია, რომ ბაქსელი 2014-2018 წლებში მანჩესტერ იუნაიტედის ოფიციალურ სპონსორს წარმოადგენდა დსთს ქვეყნებში. 

2013 წლის 7 ივნისს სტადიონზე გაიმართა აზერბაიჯანის ნაკრების პირველი ოფიციალური შეხვედრა. გუნდმა ითამაშა მსოფლიო თასის შესარჩევი მატჩი ლუქსემბურგის ეროვნულ ნაკრებთან.

არქიტექტურა
-----------

15 ათასს ადამიანზე გათვლილ სტადიონს აქვს სამი შესასვლელი: საერთო, მედიისთვის განკუთვნილი და VIP, სტადიონზე სულ ხუთი სექტორია. ბუნებრივი ბალახის საფარი, უცხოეთიდანაა ჩამოტანილი და აკმაყოფილებს სრულად ფიფა-ს სტანდარტებს. ფეხბურთის მოედანზე დამონტაჟებულია გათბობის სისტემაც. 

სტადიონის შენობაში არის განთავსებული კაფე-ბარი, მედიის წარმომადგენლებისთვის გამოყოფილია ოთახი გათვლილი დაახლოებით 200 ჟურნალისტზე, დოპინგ ოთახები, საკონფერენციო დარბაზი, სტადიონის ტერიტორიაზე დამონტაჟებულია დიდი მონიტორებიც. სტადიონს აქვს თავისი ავტოსადგომი, გათვლილი დაახლოებით 300 მანქანაზე.

სტადიონის გასანათებლად დამონტაჟებულია ოთხი ლამპიონი და თანამედროვე ზოგადი განათების სისტემა. სტადიონის ზედა ნაწილის დახურვაზე, გამოყენებული იქნა სპეციალური სივრცითი სტრუქტურა, რომელზედაც იყო სპეციალური მემბრანული საფარი. ამ ტიპის საფარი რეზისტენტულია ხანძრისა და სხვა გავლენების მიმართ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბაქსელ არენა
**ბატუტზე ხტომა**

ბატუტზე ხტომა თბილისში
----------------------

სპორტის ამ სახეობას თბილისში საფუძველი ჩაეყარა 1969 წელს საქართველოს დამსახურებული მწვრთნელების თ. ხუდოევისა და ო. კაკიაშვილის ინიციატივით. საერთაშორისო ასპარეზზე თბილისელი სპორტსმენები გამოჩნდნენ 1980 წელს , როდესაც ფ. ფირანიშვილმა სინქრონულ ხტომაში ევროპის ჩემპიონატის ვერცხლის მედალი მოიპოვა. მასთან ერთად თბილისელთაგან საქართველოს და სსრკ ნაკრების რიგებში ირიცხებოდნენ ს. მარქარიანი, ნ. კალინინი, ე. გალჩევი, ლ. აბრამიშვილი, ს. ანდრეასიანი, ნ. ჩხაბერიძე, ზ. ხიზანიშვილი, ნ. არღანაშვილი, გ. გაგუა, ა. სააკიანი, მ. ნიკო ლაიშვილი, ი. მიხაილოვა, თ. მუმლაძე, რ. ხარატიშვილი და სხვა.

1990-იან წლებში განსაკუთრებულ წარმატებებს მიაღწიეს თბილისელმა მხტომელებმა მსოფლიოს ჩემპიონმა და რეკორდსმენმა რ. ხოფერიამ და ლ. ბენდიანიშვილმა, რომლებმაც მცხეთელ ა. დოღონაძესა და რუსთაველ ზ. აბრამიშვილთან ერთად, მწვრთნელ ზ. სულაშვილის, ხელმძღვანელობით, მრავალი უმაღლესი ჯილდო მოიპოვეს მსოფლიოსა და ევროპის ჩემპიონატებზე, მსოფლიოს თასზე, საკავშირო ჩემპიონატებზე, სსრკ ხალხთა სპარტაკიადებზე, ახალგაზრდულ და ჭაბუკთა პირველობებზე. თბილისელ სპორტსმენთა წარმატებებში დიდი წვლილი მიუძღვით საქართველოს დამსახურებულ მწვრთნელებს: ზ. სულაშვილს, თ. ხუდოევს, თ. ცომაიას, ვ. ჩხაბერიძეს, ვ. კლიმოვას, ლ. ხრიკულს, გ. გასპარიანს, რ. გამხოშვილს, ნ. არღანაშვილს.

ლიტერატურა
----------

* 

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ. 2002. — გვ. 332, ISBN 99928-20-32-2.
**კოლექტიური იმუნიტეტი** (ასევე, **ჯოგური იმუნიტეტი**, **საზოგადოებრივი იმუნიტეტი**, **პოპულაციური იმუნიტეტი**, **სოციალური იმუნიტეტი**) — ტერმინი ეპიდემიოლოგიაში, რომელიც აღწერს ინფექციური დაავადებებისგან ირიბი დაცვის სტრატეგიას. კოლექტიური იმუნიტეტის ეფექტი მიიღწევა, როდესაც პოპულაციის დიდი პროცენტული ნაწილი შეიძენს იმუნიტეტს ინფექციის მიმართ, შესაბამისად, აღარ წარმოადგენს ინფექციის გადამტანს მის მიმართ უგრძონობადობის გამო, და ამგვარად, წარმოადგენს დაუცველი, ამგვარი იმუნიტეტის არ მქონე ინდივიდების ინფექციისგან დაცვის მექანიზმს. საზოგადოებაში, რომლის წევრთა დიდ ნაწილს აქვს იმუნიტეტი, ინფექციის გავრცელების ჯაჭვი ირღვევა, რაც აცერებს ან ანელებს დაავადების გავრცელებას. რაც უფრო მეტია იმუნიზებულთა პროცენტული წილი პოპულაციაში, პროპორციულად მცირეა ალბათობა იმისა, რომ იმუნიტეტის არ მქონე ინდივიდს შეხება ექნება დაავადებულ ინდივიდთან.

იმუნიტეტის შეძენა შესაძლებელია ინფექციისგან გამოჯანმრთელებით, ან ვაქცინაციით. პოპულაციაში, ზოგერთი ინდივიდი მოკლებულია იმუნიზების შესაძლებლობას სამედიცინო მიზეზებით, ამიტომ, ასეთი ინდივიდებისთვის კოლექტიური იმუნიტეტი დაცვის მნიშვნელოვან მეთოდს წარმოადგენს.

სქოლიო
------

1. ↑  Fine, P.; Eames, K.; Heymann, D. L. (1 აპრილი, 2011). „'Herd immunity': A rough guide". *Clinical Infectious Diseases*. **52** (7): 911–16. doi:10.1093/cid/cir007. PMID 21427399. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი `|date=`-ში (დახმარება)
2. ↑  Gordis, L. (14 ნოემბერი, 2013). *Epidemiology*.  Elsevier Health Sciences,   გვ. 26–27. ISBN 978-1455742516. ციტირების თარიღი: 29 მარტი, 2015.
ბატიარის დღის აღნიშვნა
**ბატიარები** (უკრ. батяри) — ლვივის სუბკულტურის (ბატიარობის) წარმომადგენლები. სუბკულტურა არსებობდა XIX საუკუნის შუა ხანებიდან XX საუკუნის შუა ხანებამდე. სუბკულტურას სახელი ეწოდა უნგრული სიტყვის — *betyár*-ის მიხედვით, რაც ნიშნავს „ყაჩაღს", „ავანტიურისტს" და მოდის ირანული ენებიდან. ლვივში ბატიარი იყო თავზეხელაღებული, რომელსაც შეეძლო სხვადასხვა ოინები და სარისკო ხუმრობები. ბატიარების უმეტესობა გარეუბნების (განსაკუთრებით ლიჩაკივისა და პიდზამჩეს) მაცხოვრებლები იყვნენ, რომლებიც იკრიბებოდნენ დუქნებში და „ბაღებში" — პლებეურ დასალევ დაწესებულებებში სხვადასხვა გასართობისთვის.

ბატიარები იყენებდნენ განსაკუთრებულ ჟარგონს (ე.წ. ლვოვური „ბალაკი"), რომელიც წარმოადგენდა პოლონური, უკრაინული, გერმანული და ებრაული სიტყვების ნაზავს, რომელთაგან ზოგიერთი დღესაც გამოიყენება ლვივში: гальба „ლუდის კათხა", мент „მილიციელი", рандка „პაემანი", спацькати „გაფუჭება", шкраби „ყელიანი ფეხსაცმელი". 1933 წელს ლვივში გამოჩნდა რადიოპროგრამა „ლვივის მხიარული ტალღა", რის წყალობითაც პოლონეთის სხვა რეგიონებმა (ლვივი ამ დროს პოლონეთს ეკუთვნოდა) უკეთ გაიცნეს ბატიარობის სუბკულტურა.

ბატიარების ჰიმნად ითვლებოდა კომპოზიტორ ჰენრიკ ვარსის მიერ ემანუელ შლეხტერის სიტყვებზე დაწერილი სიმღერა „Тылько ве Львове", ანუ „მხოლოდ ლვივში", რომელიც მოგვიანებით ქალაქის არაოფიციალური ჰიმნი გახდა. ბატიარობა ძირითადად პოლონელებში იყო გავრცელებული, ამას მოწმობს ლვივის მხოლოდ პოლონური ბატიარული ფოლკლორი.

ლვივის საქალაქო საბჭოს 2008 წლის 1 მაისის გადაწყვეტილებით, ქალაქში შემოიღეს ბატიარის დღე (ყოველწლიური).

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5  Ярина Капітан.  (2008-05-01) День Батяра у Львові стане щорічним. *BBCUkrainian.com*. ციტირების თარიღი: 2021-06-14.
2. ↑  Betyár. *Encyclopedia Britannica* (2006-10-23). ციტირების თარიღი: 2021-06-14.
3. ↑  *Космолінська Н. Охріменко Ю.* Homo leopolensis ecce(უკრ.) // Мікроскоп пана Юрка, 2007, № 48,  დაარქივებულია ორიგინალიდან (8 ნოემბერი, 2007)
4. ↑  *Харчишин О.* Батяри українського Львова(უკრ.) // Поступ, 2001, № 32 (690),  დაარქივებულია ორიგინალიდან (25 ივლისი, 2008)
5. ↑  Лемко, І..  (2008-02-01) Національна мозаїчність Львова. *ZAXID.NET*. ციტირების თარიღი: 2021-06-14.
6. ↑  Вместо Дня солидарности трудящихся во Львове отметят День батяра. *Корреспондент.net* (2008-04-10). ციტირების თარიღი: 2021-06-14.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ვაჩეიშვილი**. |

**კონსტანტინე (კოტე) ალექსანდრეს ძე ვაჩეიშვილი** (დ. 22 ივლისი, 1928, თბილისი — გ. 21 ნოემბერი, 1964, იქვე) — ქართველი კრიმინალისტი.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა გამოჩენილი ქართველი იურისტის ალექსანდრე ვაჩეიშვილის ოჯახში. დაამთავრა თბილისის ვაჟთა VI სკოლა. 1945-1950 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე, 1952-1953 წლებში იყო თბილისის ვაკის რაიონის ადვოკატთა კოლეგიის წევრი. 1953-1956 წლებშიხარკოვის იურიდიული ინსტიტუტის ასპირანტია. სადაც მოამზადა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: მოწმის ჩვენების ფსიქოლოგია.

1957-1964 წლებში მუშაობდა საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში მეცნიერ თანამშრომლად. სწავლობდა საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის საკითხებს. გამოქვეყნებული აქვს ნაშრომები როგორც იურისპრუდენციაში, ასევე ხელოვნების ისტორიის საკითხებზე.

ბიბლიოგრაფია
------------

* „მოწმის ჩვენების ფსიქოლოგია."
* „მოწმის ჩვენების, როგორც დამამტკიცებელი საბუთის წყაროს შეფასების ისტორიისათვის."
* „ყინწვისის მშენებლის გამოსახულების შესახებ."
* „უფლისციხის მიუვალი გამოქვაბული."

ტრაგიკულად დაიღუბა თავის ძმასთან გივი ვაჩეიშვილთან ერთად. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 147, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე ვაჩეიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ლას-ვეგასის კულტურა** — გვიანდელი პლეისტოცენისა და ჰოლოცენის დასახლებების კომპლექსი თანამედროვე ეკვადორის სანაპირო ზოლის გასწვრივ, რომელიც ძვ. წ. 8000-4600 წლებში ყვაოდა. ლას-ვეგასის კულტურა წარმოადგენს „ადრეულ, სანაპირო ზოლის გარემოს ეკოლოგიურ კომპლექსში ერთ ადგილას მყოფ ცივილიაციას". ეკვადორში, სანტა-ელენას ნახევარკუნძულზე იდენტიფიცირებულია ლას-ვეგასის კულტურის 31 ქალაქი — ბიოლოგიური კომპლექსი, ტროპიკული ეკოტონი. რადიონახშირბადული დათარიღების მეთოდით, ლას-ვეგასთან მისი კუთვნილება დადასტურდა.

ლას-ვეგასის ხალხი ნადირობასა და შემგროვებლობას მისდევდა, ასევე განვითარებული ჰქონდა პრიმიტიული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა. აღმოჩენილია ძვლის ისრები და ნიჩბები, რომლებსაც სავარაუდოდ ქსოვილების დასამზადებლად იყენებდნენ. ასევე აღმოჩენილია მრავალგვარი იარაღი და ნიჟარის ფორმის კონტეინერი; ხე-მასალა, ბამბუკი, ლერწამი, ტყავი, რომლებსაც სავარაუდოდ ასევე იარაღების დასამზადებლად იყენებდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ ეკვადორის სანაპირო ზოლში მუმიები არაა აღმოჩენილი, ლას-ვეგასის ხალხი თანამედროვე და მსგავსი იყო იმ ხალხისა, რომელთა ნარჩენებიც ჩრდილოეთ ჩილეს სანაპირო ზოლშია შემორჩენილი და ცნობილია ჩინჩოროს კულტურის სახელით.

სქოლიო
------

1. ↑  Stothert, Karen E. (July 1985). „The Preceramic Las Vegas Culture of Coastal Ecuador". *American Antiquity*. American Antiquity, Vol. 50, No. 3. **50** (3): 613–637. doi:10.2307/280325. JSTOR 280325.
2. ↑  Stothert, Karen E.; Dolores R. Piperno; Thomas C. Andres (Fall 2004). „New Evidence of Early Holocene Agriculture from the Coast of Ecuador: A Multidisciplinary Approach". *Culture & Agriculture*. **24** (2): 31–41. doi:10.1525/cag.2002.24.2.31.
3. ↑  Bryan, Alan L..  (2000) Chapter 2: The Original Peopling of Latin America. *General History of Latin America*. UNESCO. ციტირების თარიღი: 2007-05-16.
ლარსის მეფეთა სია. ლუვრი.
**ლარსა** — ძველი ქალაქ-სახელმწიფო სამხრეთ შუამდინარეთში. დააარსა ამორეველების ერთ-ერთმა ბელადმა ნაპლანუმმა (დაახლ. ძვ. წ. XXI საუკუნე). ლარსის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობები მეფე გუნგუნუმის დროს განეკუთვნება (ძვ. წ. XX საუკუნე). ლარსა პოლიტიკურად გაძლიერდა ძვ. წ. XX საუკუნის მიწურულს. მან დაიპყრო ური და ლაგაში, ხოლო ჩრდილოეთ შუამდინარეთში - ქალაქი ქაზალუ. ძვ. წ. 1833 წელს ელამის მმართველმა ქუდურმაბუქმა ჩამოაგდო ლარსის ადგილობრივი დინასტიის წარმომადგენელი და თავისი ძე ვარადსუენი გაამეფა (ძვ. წ. 1832-1821 წწ.). ძვ. წ. 1739 წელს ლარსა ბაბილონელებმა დაანგრიეს, მოგვიანებით აღადგინეს, მაგრამ უკვე დაკარგა მნიშვნელობა. ჩვენამდე მოაღწია ლარსის სამეფოს კანონების ერთმა ნაწილმა შუმერულ ენაზე.

ლარსის არქეოლოგიური შესწავლა 1854 წლიდან დაიწყო ინგლისელმა დიპლომატმა უ. ლოფტუსმა, ხოლო XX საუკუნის 80-იან წლებში არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა საფრანგეთის ექსპედიცია ანდრე პაროს ხელმძღვანელობით;

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 132.
ხეზე ნაკვეთ ამ სურათზე გამოსახულია კუპე ნიჩბით ხელში. მის ფერხთით ორი ზღვის არსებაა განთხმული.
**კუპე** (მაორი. Kupe) — მაორის მითოლოგიის წარმოდგენით, პოლინეზიელი მეზღვაური-მკვლევარი, რომელმაც ახალი ზელანდია აღმოაჩინა.

ლეგენდის მრავალრიცხოვანი ინტერპრეტაცია არსებობს, თუმცა „ორთოდოქსული" ვერსიით კუპე იყო ჰავაიკის ტომის დიდი ბელადი, რომელიც ახალ ზელანდიაში ახალი წელთაღრიცხვის 925 წელს ჩამოვიდა. მას საკუთარი ბიძაშვილი ზღვაში სათევზაოდ გასულ ექსპედიციაში მიუტოვებია დასახრჩობად, შემდეგ კი მისი ცოლი კურამაროტინი მოუტაცია და მასთან ერთად დიდი კანოეთი გაქცეულა. მოგზაურობისას მათ მრავალი თავგადასავალი შეხვედრიათ, მრავალი მონსტრი და ზღვის ეშმაკი, მათ შორის დიდი ოქტოპუსი ტე ვეკე-ა-მუტურანგი, ბოლოს კი ახალი ზელანდია აღმოუჩენიათ. ჰავაიკიში დაბრუნებულ კუპეს თანამემამულეებისთვის მოუყოლია საკუთარი თავგადასავლების შესახებ და დაუყოლებია ისინი მასთან ერთად ახალ მიწაზე გადასახლებაზე.

ლიტერატურა
----------

* B.G. Biggs, ‘Kupe, Na Himiona Kaamira, o Te Rarawa’ *Journal of the Polynesian Society*, 66, (1957), 217–248.
* R.D. Craig, *Dictionary of Polynesian Mythology* (Greenwood Press: New York, 1989).
* D.R. Simmons, *The Great New Zealand Myth: a study of the discovery and origin traditions of the Maori* (Reed: Wellington) 1976.
* D.R. Simmons, 'The Great New Zealand Myth' *Art New Zealand* No.4 (February–March 1977). URL: www.art-newzealand.com/Issues1to40/myth.htm დაარქივებული 2019-12-19 საიტზე Wayback Machine. , accessed 11 May 2006.


|  |  |
| --- | --- |
| დრაკონი | *ეს სტატია მითოლოგიის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**კონსტანტინე სოლომონის ძე გოგიშვილი** (დ. 14 იანვარი, 1905, სოფელი მარანი, სენაკის მაზრა — გ. 10 სექტემბერი, 1984, თბილისი) — ქართველი გეოგრაფი, გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი (1976), წითელი ვარსკვლავის ორდენის კავალერი (1943).

ბიოგრაფია
---------

1927 წელს მუშაობა დაიწყო საქართველოს ჰიდრომეტეოლოროგიულ სამსახურის სამმართველოში; 1941 წელს დაინიშნა ამავე სამსახურის სამმართველოს უფროსის მოადგილედ, 1942 წელს უფროსად; II მსოფლიო ომის დროს ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიისა და ბელორუსიის I ფრონტების მეტეოროლოგიურ სამსახურს; სხვადასხვა წლებში მივლინებული იყო პოლონეთში, ავსტრიაში, უნგრეთში, გერმანიაში, ირანში; 1953 წელს მუშაობა დაიწყო ვახუშტის სახელობის გეოგრაფიულ ინსტიტუტში. 1969-1972 წლებში ორჯერ გაიგზავნა კუბაში, სადაც ხელმძღვანელობდა საბჭოთა მეტეოროლოგთა ჯგუფს; გოგიშვილის შრომაში „საქართველოს ჰავის გენეზისის ცირკულაციური ფაქტორების გამოკვლევა" შესწავლილია სამხრეთ კავკასიაში ჰაერის ცივი მასების შემოჭრის პირობები, დამუშავებულია ჰაერის თბილი და ცივი ნაკადების გავრცელების მრავალწლიური რეჟიმი და სხვ. გოგიშვილს გამოქვეყნებული აქვს მრავალი სამეცნიერო ნაშრომი.

ბიბლიოგრაფია
------------

* დედამიწის ატმოსფერო (ავტორი). — თბილისი, მეცნიერება, 1969. — 55გვ.
* ამინდი და მისი წინასწარმეტყველება (ავტორი). — თბილისი, მეცნიერება, 1966. — 55გვ.
* საქართველოს კურორტების კლიმატური რესურსები (ავტორი). — თბილისი, საბჭ. საქართველო, 1966. — 28გვ.

ლიტერატურა
----------

* *ხარაძე კ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 64.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე გოგიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**კუნჯა**, *გოჭალაკუმჟა* (ლათ. Salvelinus leucomaenis) — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. გამსვლელი კუნჯას სხეულის სიგრძე 120 სმ-მდეა, მასა 15 კგ-მდე; არეალის სამხრეთ ნაწილში უფრო მცირე ზომისაა (სიგრძე 58–81 სმ, მასა 2,2–5,6 კგ), ერთი თაობის თევზების ზომა გავრცელების სხვადასხვა ადგილის მიხედვით იცვლება. მკერდისა და მუცლის ფარფლების წინა სხივები თეთრია. მუქი ზურგისა და ყავისფერი გვერდების ფონზე აყრია მსხვილი ღია ლაქები. ქერცლი წვრილია. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში — კარაგის ყურიდან პეტრე დიდის ყურემდე, არის სახალინზე, კურილის, შანტარის, კომანდორის კუნძულებზე, ჰოკაიდოსა და ჰონსიუზე, ამურში ადის ქალაქ ამურის ნიკოლაევსკის ზემოთ. გამსვლელი თევზია, მრავლდება ნახევრად მთის ტიპის მდინარეებში. ჰოკაიდოს წყალსატევებში არის მკვიდრი ფორმაც.

არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში სქესობრივ სიმწიფეს 5–6 წელში აღწევს, ცოცხლობს 17 წლამდე; სამხრეთ ნაწილში მწიფდება 3–5 წელში და ცოცხლობს 7–10 წლამდე. მკვიდრი ფორმები გამრავლებისთვის მზად 6–8 წელში არიან. კუნჯა ცხოვრებაში უმეტესად 2–3-ჯერ მრავლდება. ტოფობს აგვისტო – სექტემბერში. ბუდეს იკეთებს კენჭიან გრუნტზე, ქვირითს ამაგრებს. გამსვლელი ფორმების ნაყოფიერება 0,71–6,7 ათასი ცალია, მკვიდრი ფორმებისა — 0,5–2,2 ათასი. 4–6 მმ დიამეტრის ქვირითი ღია ყვითელი ან ნარინჯისფერია. იჩეკებიან მარტ – აპრილში.

ზღვაში გასვლამდე მოზარდეული იკვებება მატლებითა და წყალში მოხვედრილი მწერებით, წვრილი თევზით, მ.შ. წყნარი ოკეანის ორაგულის ლიფსიტებით. ზღვაში სუქების დროს საკვების ძირითადი ნაწილს შეადგენენ კიბოსნაირები (უპირატესად მიზიდები, კრილი, ღორტავასებრნი), ასევე წვრილი თევზები (ცქიმურა, მოივა, ნავაგას მოზარდეული).

2–4 წლამდე კუნჯა მდინარეებში ცხოვრობს (ჩრდილოეთ ნაწილში — 6–7 წლამდე), რის შემდეგაც გადის ზღვაში. ზღვაში გრძელ მიგრაციებს არ ახორციელებს, ზაფხულში რამდენიმეჯერ მცირე ხნით შედის მდინარეების ქვემო დინებებში და მომლაშო ლაგუნებში. ზღვაში შესვლიდან პირველ ტოფობამდე 2–4 წლის შუალედია. გამოსაზამთრებლად შედის მდინარეთა ქვემო დინებებში და მლაშე ტბებში. სქესობრივად მომწიფებული თევზები მდინარეში აგვისტოში შედიან.

სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერის ობიექტია. კუნჯას სარეწაო მნიშვნელობა მცირეა. უპირატესად იყენებენ ნედლი სახით. ხორცის ხარისხი დამოკიდებულია წლის სეზონზე. საუკეთესოა აგვისტო – სექტემბერში. ქვირითი დასამარილებლად გამოსადეგია. გემოთი არ ჩამოუვარდება კეტას ან ღურკანას ხიზილალას.

სქოლიო
------

1. 1 2  *გოგმაჩაძე თ.*, თევზების ნომენკლატურა : ლექსიკონი, ბათუმი: გამომც. „აჭარა", 2018. — გვ. 94, 164, ISBN 978-9941-460-45-6.
2. 1 2 3 4 5 6  *Решетников Ю. С.* Кунджа // Большая российская энциклопедия. т. 16. — М. 2010. — стр. 342.
3. 1 2 3 4 5 6 7   Промысловые рыбы России : В двух томах / под ред. О. Ф. Гриценко, А. Н. Котляра и Б. Н. Котенёва. т. 1. — М.: изд-во ВНИРО, 2006. — стр. 290–291. ISBN 5-85382-229-2.
კონსტანტინე დადიშქელიანი
**კონსტანტინე (მურზაყან) მიხეილის (ციოყის) ძე დადიშქელიანი** (დ. 1826, სოფ. ფარი, ახლანდელი მესტიის მუნიციპალიტეტი, — გ. 5 ნოემბერი, 1857, ქუთაისი) — სვანეთის (ჩუბეხევი) უკანასკნელი მთავარი (დაახლ. 1842-1857). 

ციოყ დადიშქელიანის და ჯერუმხანის (ნათლობაში — მარიამი, გვარი უცნობია) შვილი. ადრე დაობლებულს ბებია — დიგორხან დადიშქელიანი მეურვეობდა. მანვე შეასწავლა წერა-კითხვა და რამდენიმე ენა. 1842 წელს ყვავილის ეპიდემიის გამო გახიზნული იყო სამეგრელოს სამთავროში. ამით ისარგებლა მისმა ნათესავმა, ეცერ-ცხუმარ-ბეჩოს მფლობელმა თათარყან დადიშქელიანმა და თავს დაესხა სოფელ ფარს. ბრძოლაში დაიღუპა დიგორხანი. რუსეთის მთავრობის მოხელეების ჩარევით კონფლიქტი დროებით შეჩერდა და თათარყანმა კონსტანტინეს მამულები დაუბრუნა. დადიშქელიანს მტრობდნენ ასევე სამეგრელოს, აფხაზეთისა და ჩრდილოეთ კავკასიის ზოგიერთი მფლობელი. კონსტანტინე ითვლებოდა რუსეთის ქვეშევრდომად, ჰქონდა ლაიბ-გვარდიის კაზაკთა პოლკის როტმისტრის წოდება. 1857 წელს კონსტანტინეს ძმებმა — თენგიზმა და ისლამმა სისხლის აღების განზრახვით მოკლეს თათარყანის შვილი — ჯანსუღი. რუსეთის მთავრობამ და სამეგრელოს ხელისუფლებამ კონსტანტინეს ნათესავების სამფლობელოების მიტაცების, ასევე თავისუფალი სვანეთის თემების დაპყრობის განზრახვაში დასდო ბრალი. ქუთაისის გუბერნატორმა ალექსანდრე გაგარინმა კონსტანტინე დადიშქელიანი თავისთან იხმო და 1857 წლის 22 ოქტომბერს შეხვედრისას მისი გასახლების გადაწყვეტილება გამოუცხადა. შელაპარაკებისას დადიშქელიანმა სასიკვდილოდ დაჭრა გაგარინი, მოკლა მისი ერთი ჯარისკაცი და დაჭრა რამდენიმე. გაქცევის მცდელობისას შეიპყრეს და სამხედრო-საველე სასამართლოს გადაწყვეტილებით ქუთაისში დახვრიტეს. 1862 წელს გუბერნიის ერთ-ერთი მოხელის ნებართვით მისი ნეშტი ქუთაისის წმინდა გიორგის ეკლესიაში გადაასვენეს. 

კონსტანტინეს ცოლად ჰყავდა (1849 წლიდან) ადილხან (რუსუდან) ალექსანდრეს (ალიბეის) ასული შარვაშიძე (დ. 1829), აფხაზი მთავრის — გრიგოლ შარვაშიძის და. დადიშქელიანის სიკვდილით დასჯის შემდეგ მათი შვილები ციმბირის კადეტთა კორპუსში გაამწესეს, შემდეგ მამულები უბოძეს ტავრიის გუბერნიის ჩრდილოეთში (ახლანდ. მელიტოპოლის რაიონი, უკრაინა).

ლიტერატურა
----------

* *გასვიანი გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 331.

* *გასვიანი გ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 257.
* *ბოროზდინი კ.*, სამეგრელო და სვანეთი. 1884-1861, ტფ. 1934
* *გაბლიანი ე.*, ძველი და ახალი სვანეთი, ტფ. 1925
* Думин С. В. Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 88-89.
*Babiesa* spp.
**ბაბეზია** (ლათ. Babesia), ან *პიროპლაზმა* (Piroplasma) — უმარტივეს ცხოველთა გვარი სარკოდინების კლასისა. სახელი დაერქვა (1893) რუმინელი მეცნიერის ვ. ბაბეშერის (V. Babeş) პატივისაცემად, რომელმაც პარაზიტები პირველად მსხვილი რქოსანი საქონლის სისხლში აღმოაჩინა (1888). ბაბეზია ცხვრის , თხის, ღორის, ცხენის, ძაღლის, მსხვილ რქოსანი საქონლის და სხვა სისხლის პარაზიტია და იწვევს მძიმე დაავადებას - ბაბეზიოზს. ძუძუმწოვართა სისხლში ბაბეზია უსქესოდ მრავლდება - იყოფა 2-4 ინდივიდად. დაავადება გადააქვს ტკიპას, რომლის ნაწლავის სანათურსა ან უჯრედებში ბაბეზია უკვე სქესობრივად მრავლდება. წარმოქმნილი ფორმები გადადის ტკიპის კვერცხუჯრედში. ტკიპის ასეთი კვერცხიდან იჩეკება დასნებოვნებული ლარვები, რომელთა ყველა ორგანო და სანერწყვე ჯირკვლები შეიცავს ბაბეზიას. სისხლის წოვის დროს ტკიპის ნერწყვთან ერთად ცხოველის სისხლში ხვდებიან ბაბეზიები, რომლებიც ერითროციტებში იჭრებიან. საქართველოში გვხვდება Piroplasma bigeminum, Piroplasma suis, Piroplasma caballis, Piroplasma canis და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 118.
**კონსტანტინე ვაჩნაძე** (დ. 5 დეკემბერი, 1858, კოლაგი — გ. 5 ოქტომბერი, 1914) — ქართველი სამხედრო პირი.

ბიოგრაფია
---------

თავადური წარმოშობის, ლუთერანმა დაამთავრა იაროსლავის სამხედრო პროგიმნაზია და თბილისის ქვეით იუნკერთა სასწავლებელი. სამხედრო სამსახურში ჩადგა 1875 წლის 19 ივლისიდან. მსახურობდა გრენადერთა მე-16 მინგრელსკის პოლკში. სამხედრო წოდებები: პრაპორშჩიკი; პოდპორუჩიკი; პორუჩიკი; შტაბს-კაპიტანი. 1897 წელს კონსტანტინე ვაჩნაძემ ოფიცერთა სამწყობრო სკოლა დაამთავრა და წარმატებით განაგრძო კარიერული წინსვლა: კაპიტანი; პოდპოლკოვნიკი; პოლკოვნიკი; იგი რუსეთ-იაპონიისა (1904–1905) და პირველი მსოფლიო ომების მონაწილეა. 1909 წლიდან იყო თბილისის მე-15 გრენადერთა პოლკის მეთაურის მოადგილე; 8 წელი ხელმძღვანელობდა ასეულს, 5 წელი — ბატალიონს. 2014 წლის 20 მარტიდან მეთაურობდა შემახის 205-ე ქვეითთა პოლკს. კონსტანტინე ვაჩნაძე გარდაიცვალა ომში მიღებული ჭრილობებისგან 1914 წლის 5 ოქტომბერს. მას მიღებული ჰქონდა: წმ. სტანისლავისა (1907) და წმ. ანას (1909) II ხარისხის ორდენები; 1915 წლის 10 იანვარს კი იგი დააჯილდოვეს წმ. ვლადიმირის IV ხარისხის ორდენით, მახვილებითა და ბაფთით. გენერლის წოდება, სავარაუდოდ, მიენიჭა სიკვდილის შემდეგ. გენერალ-მაიორი იყო მისი ძმა, ალექსანდრე ვაჩნაძეც.

ლიტერატურა
----------

* დოლიძე ლ. გენერლები საქართველოდან. თბ. 2003. გვ.56.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* კონსტანტინე ვაჩნაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **გვარამაძე**. |

**კონსტანტინე ივანეს ძე გვარამაძე** (დ. 20 სექტემბერი, 1867, ახალციხე — გ. 13 სექტემბერი, 1943) — ქართველი ეთნოლოგი, ფოლკლორისტი.

ბიოგრაფია
---------

დაწყებითი განათლება მიიღო ახალციხის სასულიერო სკოლაში მიიღო. შემდეგ დაასრულა ორწლიანი პედაგოგიური კურსები. 21 წლის ასაკში მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. სწავლობდა ეთნოგრაფიულ–არქეოლოგიურ და ფოლკლორულ მასალებს. კონსტანტინე გვარამაძის კორესპონდენციები და მის მიერ შეგროვებული ფოლკლორული მასალები ხშირად იბეჭდებოდა საყმაწვილო ჟურნალებში „ჯეჯილსა" და „ნაკადულში", აგრეთვე თანამშრომლობდა ჟურნალ „კვალში". სხვადასხვა დროს პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა ართვინში, მაკვანეთში, ხიზაბავრაში. მის სახელს უკავშირდება ახალციხეში თეატრალური დასის ჩამოყალიბება, უფასო საავადმყოფოს, ქართული წიგნების მაღაზიისა და არქივის დაარსება. მისი ინიციატივით ბიბლითეკები გაიხსნა მაკვანეთსა და ხიზაბავრაში.

1909 წელს კონსტანტინე გვარამაძე იყო ახალციხის მაზრაში „ქართველთა შორის წერა–კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების" განყოფილების შექმნის ინიციატორი და ყოველწლიურად იხდიდა სამ–სამ მანეთს. 1914 წლიდან აქტიურად იყო ჩაბმული „ქართველთა შორის წერა–კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების„ ახალციხის განყოფილების მუშაობაში. მან უდიდესი წვლილი შეიტანა ახალციხეში მუზეუმის დაარსებაში. მუზეუმის დაარსებას საფუძვლად დაედო კონსტანტინესა და მისი მამის, ივანე გვარამაძის მიერ შეკრებილი მასალები.

გარდაიცვალა 1943 წლის სექტემბერში გარდაიცვალა. დაკრძალულია რაბათის ციხეში თავისი მამის გვერდით.

ნაშრომები
---------

* ყოვლად სამღვდელო რომის კათოლიკეთა, ტირასპოლის ეპარხიის ეპისკოპოსი ედუარდ ბარონ-დე როპპი და მისი მოგზაურობა საქართველოში - თბილისი, ქართველთა წიგნის გამავრცელებელი ამხ. სტ. 1903.
* მგზავრი ამხანაგი - ქუთაისი, ნ. ი. გამრეკელოვის სტ. 1902.
* სარკე გურულთა ცხოვრებისა ანუ გურულთა დახასიათება-ჩვეულებანი მოკლე ნაწყვეტებით - თბილისი, ე.ი. ხელაძის სტ. 1902
* გამიჯნურებული ქალ-ვაჟიანის ლექსი - ახალ-სენაკი, კ. თავართქილაძის სტამბა, 1893

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ივანე გვარამაძე

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 604.
* *იმედაშვილი ი.* ქართველ მოღვაწეთა ლექსიკონი, 1801-1952: ტ. I გვ.577 — თბილისი, 2018

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* კონსტანტინე გვარამაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* 

* კონსტანტინე გვარამაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* კონსტანტინე გვარამაძე დაარქივებული 2020-07-04 საიტზე Wayback Machine.
**კუჭატანის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ კუჭატნის განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

აღწერა
------

ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან და დასავლეთიდან, მთელ სიგრძეზე ეკვრის გვიანდელი მინაშენები, მათგან სამხრეთის ერთიანია, ჩრდილოეთის კი ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისგან შედგება, რომელთაგანაც დასავლეთისა თითქმის მთლიანად დანგრეულია; შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდე.

ეკლესიას აქვს ორი შესასვლელი, სამხრეთიდან (მინაშენიდან) და დასვლეთიდან. მესამე კარი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია გაჭრილი, რომელიც ჩრდილოეთ მინაშენის აღმოსავლეთ ნაწილში გადის. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო პატარა, ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული, აფსიდის თაღი და კამარა ნახევარწრიულია.

სამხრეთ მინაშენი აფსიდიანია. შესასვლელი მას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აქვს. სამხრეთ შესასვლელი ორმალიანია - სწორკუთხა ბოძით თაღებს შორის, დასავლეთისა თაღოვანი. სამხრეთ შესასვლელის აღმოსავლეთ თაღი და დასავლეთ შესასვლელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. აფსიდი გეგმით კვერცხისებრი ფორმისაა. მასში მხოლოდ თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი. აფსიდის თაღზე შემორჩენილია საღებავით შესრულებული ასომთავრულის წარწერის ფრაგმენტები. მინაშენი გადახურულია ერთიანი ცილინდრული კამარით, რომლის დასაყრდნობად ეკლესიის სამხრეთ კედელზე საკმაოდ სქელი კედელია მიშენებული. კედლის დასავლეთ ნახევარში ორი თაღია გამოყვანილი, აღმოსავლთ ნახევარში კი - ორი ნიშა.

ჩრდილოეთ მინაშენის აღმოსავლეთ ნაწილი, დასავლეთ ნაწილზე თითქმის ერთ-ნახევარჯერ უფრო გრძელია. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია სწორი კედლით, რომელშიც ერთი ვიწრო სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, მინაშენი ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. მათგან დასავლეთ სარკმელი უჩვეულოდაა გადაწყვეტილი. სარკმლის ღიობი კედლის სისქეში ვერტიკალურადაა შეჭრილი, შემდგომ მიმართულებას იცვლის და ჩრდილოეთ ფასადზე გადის. მინაშენს ცილინდრული კამარა ხურავს, რომელიც ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე მიშენებულ პილასტრს და მასზე გადაყვანილ ორ თაღს ეყრდნობა.

ეკლესიის დასავლეთ ფასადის ფრონტონის წვერზე დაშენებული ყოფილა პატარა ოთხწახნაგა სამრეკლო, რომლის საფუძველიღაა დარჩენილი.

ლიტერატურა
----------

* *გიორგობიანი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 130.
კ. გელოვანი
**კონსტანტინე (კოწია) ლევანის ძე გელოვანი** (დ. 8 დეკემბერი, 1873, სოფ. სპათაგორი, ახლანდ. ცაგერის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1932) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი (1918).

დაიბადა მილიციის პოდპორუჩიკის, თავად ლევან გელოვანის და დესპინე შარვაშიძის ოჯახში. ჰყავდა ორი ძმა — ვარლამი (იურისტი, რუსეთის სახელმწიფო სათათბიროს წევრი) და პლატონი (აგრონომ-ეკონომისტი, რეპრესირებული, გარდაიცვალა ციხეში 1937 წელს). კოწია გელოვანი სამხედრო სამსახურში ირიცხებოდა 1892 წლიდან. დაამთავრა თბილისის ქვეით იუნკერთა სასწავლებელი და მიიღო პოდპორუჩიკის წოდება (1897). მსახურიბდა ერევნის მე-13 ლაიბ-გრენადერთა პოლკში, რუსეთ-იაპონიის ომის (1904-1905) დროს კი გადაიყვანეს ყუბანის მე-7 პლასტუნთა ბატალიონში. 1907 წელს დაუბრუნდა ერევნის პოლკს და გახდა შტაბს-კაპიტანი. I მსოფლიო ომის დროს იბრძოდა ჩრდილო-დასავლეთ ფრონტზე, სადაც ორჯერ დაიჭრა. მიიღო პოდპოლკოვნიკის (1915) და პოლკოვნიკის (1916) წოდებები. 1916 წლის დეკემბერში დაინიშნა ახლადჩამოყალიბებული მანგლისის 23-ე გრენადერთა პოლკის მეთაურად. 1918 წლიდან მსახურობდა ქართულ ჯარში, მეთაურობდა 1-ლი დივიზიის მე-4 ლეგიონს. 1919 წელს იმყოფებოდა გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის დაქვემდებარებაში და მონაწილეობდა ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრებში პანთურქისტების მიერ მოწყობილი ამბოხების ჩახშობაში.

დაჯილდოებული იყო წმ. სტანისლავის III (ხმლებითა და ბაბთით, 1905), წმ. ანას IV (1905), წმ. გიორგის IV (1915, სოფ. ბარგოვოსა და პრჟეჩეს მიდამოებში 1914 წლის 25 ნოემბრის ბრძოლაში გამოჩენილი სიმამაცისთვის), წმ. ანას III (ხმლებითა და ბაბთით, 1915), წმ. ვლადიმერის IV (ხმლებითა და ბაბთით, 1915), წმ. ანას II (ხმლებითა და ბაბთით, 1915) და წმ. გიორგის III (1918, მიანიჭა დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობამ) ხარისხის ორდენებით.

ლიტერატურა
----------

* *ბახტაძე, მ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 89.
* *გოგიტიძე, მ. ბეჟიტაშვილი, გ.*, „სამხედრო ფიცის ერთგულნი", თბილისი, 2015. — გვ. 24-25, ISBN 978-9941-0-7386-1.
* ფალერისტიკის ისტორიის ზოგიერთი საკითხისათვის საქართველოში (1918 წელი). / ოთარ ჟორდანია // კულტურათაშორისი კომუნიკაციები, №11. - 2010. - გვ. 122-127.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონსტანტინე გელოვანი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* Геловани, Константин Леванович. // Проект «Русская армия в Великой войне».
ქუშანის იმპერატორი კუჯულა კადფიზი ღვთისმოსავი
ქუშანის იმპერია
**კუჯულა კადფიზი** (ჩინ. 丘就卻, Цзюцзюцю) — ქუშანის სამეფოს პირველი მეფე. მისი მეფობის პერიოდზე მიდის დავა. მეფე კანიშკის პაპა. 

ყველაზე გავრცელებული შეხედულებით მისი მეფობა იწყება ჩვ.წ. 20 (ან 30)წლიდან – 80 წლამდე. ცხოვრობდა დაახლოებით 80 წელი. მისი დაბადების წელი აღნიშნულია, როგორც ძვ. წ. 1 წელი.

თავდაპირველად, ის იყო იუეჩჟის ხუთიდან ერთ–ერთი ტომის (ქუშანი, გუიშუანი) ბელადი. მის საცხოვრებელ ადგილად ითვლებოდა ბეკაბადის შემოგარენი თანამედროვე ტაჯიკეთში. მან დაიმორჩილა დანარჩენი ოთხი ტომი და ამის შემდეგ მოაწყო ლაშქრობა ბაქტრიაზე და აიღო მისი დედაქალაქი ლანში (ამჟამად, პატარა ქალაქი შაჰრინაი დედაქალაქ დუშანბედან 45 კმ დასავლეთით) და განმტკიცდა ტრანსოქსანიაში. 47 წელს მან მოიგერია პართელი უფლისწულის აგრესია და მოაწყო ლაშქრობა პართიის მოკავშირე ქვეყნის გაოჰის სამეფოს წინააღმდეგ. (იხილეთ განდჰარა, ამუდარიის სამხრეთ ნაპირი, თანამედროვე ავღანეთის ჩრდილოეთ ნაწილში.)

სავარაუდოდ, მან შეკრა კავშირი გაოფის მეფე ჰერმეისთან, რომელსაც სურდა პართიის წინააღმდეგ სამთავროების გაერთიანება. კუჯულა დაეხმარა მას შეექმნა დიდი დამოუკიდებელი სამეფო. იმდროინდელ მონეტებზე, ერთ მხარეს ფიგურირებს კუჯულა კადფიზი, როგორც განსაკუთრებული მეთაური მეფე ჰერმეის დროს. ამასთან, ასეთი მონეტები გავრცელებულია მხოლოდ მდინარე ამუდარიის სამხრეთით, რაც ადასტურებს იმას, რომ ჰერმეი აგრძელებდა თავისი დამოუკიდებელი სამეფოს მართვას. 

ჰერმეის გარდაცვალების შემდეგ კუჯულამ მოახერხა მისი ტახტის მიერთება.

დაახლოებით 50–დან 70 წლამდე პერიოდში კუჯულამ გაილაშქრა ჩრდილოეთ ინდოეთში მდებარე დიდ სამეფო ცზიბინზე და დაიპყრო იგი. 

საკუტარ მონეტებს კუჯულა კადფიზი არ ჭრიდა, მაგრამ ამ დროისთვის დიდი რაოდენობით არის გამოსული სპილენძის მონეტები მეფე სოტერ მეგასის სახელით, რომელიც ჩვენი დროისათვის შემონახულია ათობით ათასი ცალი. მონეტები იმდენად ბევრი იყო, რომ ისინი გამოიყენებოდა ავღანეთში XX საუკუნეშიც კი. კუჯულა კადფიზმა მიითვისა "დიდი განმათავისუფლებლის" ტიტული. მას არ გაურისკავს, ინდური და ბერძნული სამყარო ქუშანელის სახელით ემართა. 

ის ტახტზე შეცვალა ვაჟმა, ვიმა კადფიზმა ღრმა სიბერის ასაკში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ინდო-ბერძნული სამეფო
* განდჰარა
* ინდო—ბაქტრიული სამეფო

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქუშანის ისტორია დაარქივებული 2004-10-09 საიტზე Wayback Machine.
* კუჯულა კადფიზის მონეტები
* კუჯულა კადფიზი ენციკლოპედია ირანიკაში
* ინდი – ქუშანი. მონეტები
**ბაბუაწვერას ღვინო** (ინგლ. Dandelion Wine) — ამერიკელი მწერლის, რეი ბრედბერის რომანი, რომელიც პირველად 1957 წელს გამომცემლობა „Doubleday"-მ გამოსცა. ბრედბერის სხვა ნაწარმოებებისგან განსხვავებით, „ბაბუაწვერას ღვინოში" ნაკლებადაა გამოყენებული სამეცნიერო-ფანტასტიკური ელემენტები.

ნაწარმოების მოქმედება ვითარდება გამოგონილ ქალაქში, გრინთაუნში. რომანში აღწერილია 12 წლის დაგლას სპოლდინგის 1928 წლის ზაფხული. დაგლასი და მისი ძმა ტომი ზაფხულში ბაბუას ეხმარებიან ბაბუაწვერასგან ღვინოს დამზადებაში, საიდანაც წარმოსდგება ნაწარმოების სახელიც. რომანში ნათლადაა წარმოჩენილი ბავშვის თვალით დანახული სამყარო და ამ შეხედულებების თანდათანობითი ცვლა. ვარაუდობენ, რომ დაგლას სპოლდინგის პროტოტიპი თავად რეი ბრედბერია და ეს ნაწარმოები სწორედ მწერლის მოგონებებს ეფუძნება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* *Dandelion Wine* Free Study Guide/Analysis at TheBestNotes.com
* SparkNotes Study Guide
* Website about the theatrical adaptation of *Dandelion Wine* დაარქივებული 2006-11-14 საიტზე Wayback Machine.
* Novelguide for *Dandelion Wine* დაარქივებული 2011-12-27 საიტზე Wayback Machine.
**ბაბა კუხი ბაკუვის მეჩეთი** (აზერ. Baba Kuhi Bakuvi məscidi) — მეჩეთი (ნანგრევები) აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში. მდებარეობს ქალაქის ისტორიული ნაწილის, იჩერი-შეჰერის მიდამოებში, ქალწულის კოშკის ჩრდილოეთით. სავარაუდოდ ეკუთვნოდა სპარსელ მეცნიერსა და ღვთისმეტყველს ბაბა კუხი ბაკუვის.

აღმოჩენა და შესწავლა
--------------------

მეჩეთი აღმოჩენილი იქნა 1990–1993 წლებში არქეოლოგიური გათხრების მიმდინარეობისას, რომელსაც აწარმოებდა არქეოლოგი ფარჰად იბრაჰიმოვი. მეჩეთის სამსხვერპლოზე აღმოჩენილი იქნა არაბული წარწერა — „ძალაუფლება ალაჰს ეკუთვნის". იგი ეპიგრაფისტმა მეშადიხანუმ ნეიმათიმ წაიკითხა. წარწერის პალეოგრაფიულმა განსაკუთრებულობამ მკვლევრებს საშუალება მისცა ეს ძეგლი IX–X საუკუნის კუთვნილებად გამოეცხადებინათ. 1998 წლის გათხრების შედეგად მეჩეთის ორი ოთახის გახსნა მოხერხდა. თვითონ მეჩეთი მის გვერდზე აშენებულ ოთახებთან და წაწვეტებულარკებიან კოლონადასთან ერთად ერთიან კომპლექსს წარმოადგენდა. იმასთან დაკავშირებით, რომ ქალაქი სავაჭრო-საქარავნე გზაზე იყო განლაგებული, მეცნიერებმა ამ ადგილზე ხანაყის მდებაროება ივარაუდეს. ფარჰად იბრაჰიმოვის შეხედულებით, მეჩეთი ეკუთვნოდა შუასაუკუნეების ბაქოელ რელიგიურ მოღვაწეს ბაბა კუხი ბაკუვის.

გალერეა
-------

* 
* 
*

სქოლიო
------

1. 1 2  
Памятники Национального значения. Официальный сайт Управления государственного историко-архитектурного заповедника Ичери-Шехер..  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-01-01. ციტირების თარიღი: 2015-11-10.
**ბეთქილ შუკვანი** (თურქ. Bekir Özlü; დ. 30 აგვისტო, 1988, მესტია) — ქართველი ძიუდოისტი (60 კგ). ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების ორგზის მონაწილე [2012 წლის ლონდონის ოლიმპიური თამაშებისა (საქართველოს სახელით, მეორე წრე) და 2016 წლის რიო-დეჟანეიროს ოლიმპიური თამაშების მონაწილე (თურქეთის სახელით)]. ევროპის ჩემპიონი (2007, გუნდური ჩათვლა), ევროპის ვიცე ჩემპიონი (2011), ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის მესამე პრიზიორი (2006). კადეტთა შორის ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი (2004), რიო-დეჟანეიროს გრანს სლემის ჩემპიონი (2012), გრან პრის ორგზის ჩემპიონი და ექვსგზის პრიზიორი. შვიდგზის მსოფლიოსა და ევროპის თასის ჩემპიონი და ექვსგზის პრიზიორი. არის გალათასარაის გუნდის წევრი. არის საქართველოს ჩემპიონი (2009), ექვსგზის პრიზიორი, მე-4 ისლამური სოლიდარობის თამაშების ვერცხლის პრიზიორი (2017), ხმელთაშუა ზღვის თამაშების ბრინჯაოს პრიზიორი (2018), თურქეთის ჩემპიონი (2016). 2015 წლის შემდეგ გამოდის თურქეთის სახელით.

ძირითადი შედეგები
-----------------

| დისციპლინა | ადგილმდებარეობა | ტურნირი | წონითი კატეგორი | ადგილი |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ძიუდო | სტამბოლი, თურქეთი | ევროპის ჩემპიონატი 2011 | -60 კგ | 02 ﻿2nd |
| ძიუდო | მინსკი, ბელარუსი | ევროპის გუნდური ჩემპიონატი 2007 | -60 კგ | 01 ﻿1st |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ბეთქილ შუკვანი"** ვიკისაწყობში.
* ბეთქილ შუკვანი — ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* ბეთქილ შუკვანი[*მკვდარი ბმული*] — ქართული სპორტი

სქოლიო
------

1. 1 2  ბეთქილ შუკვანი. საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი. ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2020.
2. ↑  ძიუდო. შუკვანი ევროპის ვიცე-ჩემპიონია. ტაბულა (22 აპრილი, 2011). ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2020.
3. 1 2  BEKIR OZLU JUDOKA. *www.judoinside.com*. ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2020.
4. ↑  Bekir Özlü Galatasaray’da. *www.galatasaray.org* (22 მარტი, 2017). ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2020.
5. ↑  Judo - Men's - 60kg. *baku2017.com*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-04-25. ციტირების თარიღი: 22 იანვარი, 2020.
**კულიკოვოს ბრძოლა** (რუს. Кулико́вская би́тва) (**მამაის** ან **დონის დარბევა**) — ბრძოლა რუსული სამეფოებისა (სარდალი მოსკოვის და ვლადიმირის დიდი მთავარი დიმიტრი ივანეს ძე დონელი) და თათარ–მონღოლთა (სარდალი ოქროს ურდოს გამგებელი ტემნიკი მამაი) ჯარებს შორის კულიკოვის ველზე (მდ. ნეპრიადვასა და მდ. დონის შესართავთან ახლოს) 1380 წელს 8 სექტემბერს. რუსული ჯარის ძირითად ბირთვს შეადგენდნენ მოსკოველები, აგრეთვე რუსულ სამთავროთა პოლკები, უკრაინული და ბელარუსული რაზმები. მამაის ჯარის რიგებში თათარ–მონღოლთა გარდა შედიოდნენ ჩერქეზების, ოსების, სომხებისა და ვოლგისპირეთის ხალხთა რაზმები. მამაის მოკავშირე იყო ლიტვის დიდი მთავარი იაგელო. ბრძოლა დაიწყო რუსეთის სადარაჯო პოლკის შეტაკებით თათარ–მონღოლთა მეწინავე რაზმთან. შემდეგ ბრძოლაში ჩაება მთავარი ძალები. რუსეთის ჯარის მარცხენა ფრთაზე მონღოლებმა წარმატებას მიაღწიეს და შეეცადნენ რუსების დიდი პოლკის ზურგში შესულიყვნენ. ბრძოლის ბედი გადაწყვიტა რუსების ჩასაფრებული პოლკის (სერპუხოველი მთავრის ვლადიმერ ანდრიას ძე მამაცისა და ვოევოდა დიმიტრი ბობროკ–ვოლინელის მეთაურობით) მოულოდნელმა დარტყმამ, რამაც თათარ–მონღოლები აიძულა უკან დაეხიათ და გაქცეულიყვნენ. რუსი მეომრები კულიკოვოს ველიდან 50 კილომეტრ მანძილზე დევნიდნენ და ანადგურებდნენ მოწინააღმდეგეს. რუსეთის ჯარის გამარჯვებამ კულიკოვოს ველზე დაასუსტა ოქროს ურდო და დააჩქარა მისი დაშლა. თუმცა ამ გამარჯვებით თათარ–მონღოლთა ბატონობას ბოლო არ მოღებია, მაგრამ მან ხელი შეუწყო მოსკოვის გაძლიერებას, რუსეთის ცენტრალიზებული სახელმწიფოს შექმნასა და თათარ–მონღოლთა უღლის დამხობას.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 65.

სქოლიო
------

1. ↑  Татищев В. Н. История Российская
2. ↑  Разин Е. А. История военного искусства VI — XVI вв. С.-Пб.: ООО «Издательство Полигон», 1999. — 656 с. Тираж 7000 экз. ISBN 5-89173-040-5 (VI — XVI вв.). ISBN 5-89173-038-3. (Военно-историческая библиотека)
3. ↑  *Карнацевич В. Л.* 100 знаменитых сражений. — Харьков. 2004. - стр. 139
4. ↑  *Мерников А. Г. Спектор А. А.* Всемирная история войн. — Минск. 2005.
5. ↑  Исходя из данных о численности в 50-60 ათ. и сведениях о 40-50 ათ.выживших
6. ↑  «Задонщина»
7. ↑  ტერმინი "კულიკოვოს ბრძოლა" პირველად კარმაზინმა ახსენა დაარქივებული 2013-09-21 საიტზე Wayback Machine.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***კულიკოვოს ბრძოლა***
**ბალბა** (ლათ. Malva) — ერთ-, ან ორ- ან მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ბალბისებრთა ოჯახისა. აქვს 10-100 სმ სიმაღლის სწორი, გართხმული ან წამოწეული ღერო, მომრგვალო-თირკმლისებრი, ოდნავ დანაკვთული, იშვიათად თათისებრ განკვეთილი გრძელყუნწიანი ფოთლები და მარტოული ან კონებად შეკრებილი თეთრი ან მოვარდისფრო-იისფერი ყვავილები.

40-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ, იშვიათად სუბრტოპიკულ სარტყლებში. საქართველოში, მთის ქვედა და შუა სარტყლის ბუჩქნარებში, დანაგვიანებულ ადგილებსა და გზის პირებზე, იზრდება 5 სახეობა. მათგან *ლათ. Malva silvestris* და *ლათ. Malva neglecta* მთელ რესპუბლიკაშია გავრცელებული, *ლათ. Malva erecta* და *ლათ. Malva ambigua* - მხოლოდ დასავლეთ საქართველოში, *ლათ. Malva pusilla* - აფხაზეთსა და ბორჯომში.

ბალბის ზოგიერთი სახეობის (*ლათ. Malva silvestris*) ყვავილებსა და ფოთლებს იყენებენ ხალხურ მედიცინაში, ხმარობენ მხალად. ყვავილებსა და ფოთლებს აგროვებენ ყვავილობის პერიოდში. სვამენ ჩაის სახით, ან ნაყენს. შველის კანის გაღიზიანებას, დამწვრობას, ჩირქოვან ჭრილობებს. ასევე, იყენებენ თირკმლის კოლიკის დროს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 168.
ატენის ხეობა

**ატენის ხეობა**, *ატენის ხევი* — ხეობა შიდა ქართლში, მოიცავს მდ. ტანის აუზს (ძირითადად ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ ნაწილს, თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებს).

ხეობა უძველესი დროიდანვე ყოფილა დასახლებული, რასაც მოწმობს ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარები და სამაროვნები. იბერიის სამეფოს წარმოქმნის შემდეგ იგი შედიოდა სპასპეტის საგამგეობაში და, როგორც ჩანს, ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულს — ხევს წარმოადგენდა. "ტანის ხევი" სახელით ეს ადმინისტრაციული ერთეული ცნობილია IV - VII საუკუნეებში. ამ დროისათვის "ტანის ხევი" მოიცავდა არა მხოლოდ საკუთრივ ატენის ხეობას, არამედ თეძმის ხეობასაც. ამ ერთეულის ცენტრი იყო დეკციხე, რომლის ნანგრევები შემორჩენილია თეძმის ზემო დინებაში. ატენის ხეობაზე გადიოდა მაგისტრალური გზა, რომელიც ჯავახეთსა და ზემო ქართლს აკავშირებდა შიდა ქართლთან. ამ გზის არსერბობამ განაპირობა ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში ატენის ხეობის მჭიდრო დასახლება.

ატენის ხეობის სამეურნეო-კულტურული განვიტარებისა და მნიშვნელობის დამადასტურებელია ადრინდელი ფეოდალური ციხესიმაგრეების მშენებლობა (ვერეს ციხე, ატენის ციხე და სხვა) და ატენის სიონის აგება. X საუკუნეში ატენის ხეობის ცენტრი - ატენის ციხე "აფხაზთა მეფის" ერთ-ერთი რეზიდენცია და საყრდენი პუნქტი იყო ქართლის შემოერთებისათვის ბრძოლაში. ამავე საუკუნის ბოლოს ატენის ხეობა ბაღვაშთა მფლობელობაში გადავიდა. XI საუკუნეში ეს ხეობა კვლავ სამეფო დომენს წარმოადგენდა. ბაგრატ IV-ის დროს აქ გაშენდა ქ. ატენი, რომელსაც ატენის ხეობასთან ერთად მეფის მიერ დანიშნული ატენის მოურავი განაგებდა. XII საუკუნეში ატენის ხეობაში იყო საქართველოს მეფეთა ერთ-ერთი საჭურჭლე. გვიანდელი საუკენეებში ატენის ხეობა სხვადასხვა სათავადოებმა დაინაწილეს და ქართლის მეფეების გარდა აქ მიწებს ფლობდნენ ციციშვილები, სააკაძეები და გლურჯიძეები.

ლიტერატურა
----------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ატენის ხეობა***

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 666.
* *ალიმბარაშვილი ი.* „ტანას ხეობის მოსახლეობის დინამიკა" // ისტორია, არქეოლოგია, ეთნოლოგია, გორი: გორის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2020, № 3, გვ. 196-216.

სქოლიო
------

1. ↑   საქართველოს სსრ გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ. 1987. — გვ. 18.
**აშოტ IV მამაცი** (სომხ. Աշոտ Դ; გ. 1040) — ბაგრატუნების დინასტიის წარმომადგენელი. მეფე გაგიკ I-ისა და დედოფალ კატრანიდეს ძე. მეფე გაგიკ II-ის მამა.

ბიოგრაფია
---------

აშოტის დაბადების თარიღი და ადგილი უცნობია. იგი იყო ბაგრატუნების სომხეთის მეფე გაგიკ I-ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ კატრანიდეს შუათანა ძე. ცნობილია, რომ დედამისი სიუნიქის მხარის მმართველის ქალიშვილი და ერთ-ერთი ძლევამოსი სომეხი დიდებული იყო. მას ერთი უფროსი ძმა ჰყავდა უფლისწულ ჰოვრან-სმბატის სახით და მის გარდა, ასევე ჰყავდა ერთი უმცროსი დაც, პრინცესა ხუშუში, რომელიც შემდეგში ვასპურაკანის მეფეს მიათხოვეს. 

ბაგრატუნების სომხეთი
1020 წელს გაგიკ I გარდაიცვალა და ტახტი აშოტის უფროსმა ძმამ, როგორც ბაგრატუნების კანონიერმა მემკვიდრემ, მეფე სმბატ III-მ დაიკავა. აქედან იწყება ორ ძმას შორის ცნობილი დიდი დაპირისპირება. ძმის გამეფებით ერთობ უკმაყოფილო დარჩა აშოტი, ამიტომაც სომეხი დიდებულების ნაწილი მიიმხრო და მოახერხა, რომ ასევე სომხეთის მეფე გამხდარიყო აშოტ IV-ის სახელით. საქმე ისაა, რომ მისი ძალაუფლება ანისსა და მის მიდამოებს არ სცილდებოდა, ამიტომაც ხანდახან მას ანისის მეფის სახელითაც მოიხსენიებენ. ერთობ ამბიციურ აშოტს, რომელსაც მთელ სომხეთში გაბატონება სურდა, მხოლოდ ანისის მართვა არ აკმაყოფილებდა, ამიტომაც თავის მომხრეებთან ერთად კვლავ შეკრიბა დიდი ლაშქარი და ძმის სატახტო ქალაქს მიადგა. აშოტმა მოახერხა ქალაქის აღება, ტახტის უზურპირება და ძალაუფლების ხელში ჩაგდება საკუთარი ძმის დამხობის ხარჯზე.

ვინაიდან კანონი სმბატის მხარეს იყო, აშოტი ხვდებოდა, რომ მთელი სომხეთის მეფე მაინც ვერ გახდებოდა, ამიტომაც ორ მოქიშპე ძმას შორის საბოლოოდ კომპრომისული შეთანხმება იქნა მიღწეული. ანისი, დვინი და სხვა მთავარი ქალაქები მათი მიმდებარე ტერიტორიებით მთლიანად სმბატს რჩებოდა, აშოტი კი სპარსეთისა და საქართველოს მეზობლად მდებარე პროვინციების ტახტსა და მეფობას იღებდა. ამრიგად დამყარდა სომხეთში ორი ძმის ორმეფობა: სმბატ III (1020-1040) და აშოტ IV (1021-1040).

მიუხედავად ზემოთ აღნიშნული კომპრომისული შეთანხმებისა, ორ ძმას შორის არსებული დაპირისპირება არ ჩამცხრალა. იგი პერიოდულად წამოყოფდა ხოლმე თავს და ზოგჯერ სამხედრო კონფლიქტშიც კი გადაიზრდებოდა ხოლმე. ცხადია, რომ მსგავსმა მოქიშპეობამ საგრძნობლად დაასუსტა სომხეთი და შეარყია თავად ბაგრატუნების დინასტიის ძლიერებაც. 

სმბატ III-ს შვილები არ ჰყოლია, განსხვავებით აშოტისაგან, რომელსაც ჯანმრთელი მემკვიდრე ჰყავდა უფლისწულ გაგიკის სახით, ამიტომაც იგი იმედოვნებდა, რომ ძმის შემდეგ მთელი სამეფო მას დარჩებოდა, თუმცა სმბატი და აშოტი თითქმის ერთდროულად, 1039/40 წლებში გარდაიცვალნენ. ამის შემდეგ სომხეთის ერთიანი ტახტი აშოტის ძეს, გაგიკ II-ს დარჩა, რომელიც ბაგრატუნების დინასტიის უკანასკნელი მეფე გახდა სომხეთისათვის. მისი გამეფებიდან მალევე, 1045 წელს სომხეთის დასუსტებით ისარგებლა მეზობელმა ბიზანტიის იმპერიამ და იგი მთლიანად დაიპყრო, რითაც დასრულდა ბაგრატუნების მმართველობაც.

ლიტერატურა
----------

* René Grousset, L'Empire du Levant : Histoire de la Question d'Orient, Paris, Payot, coll. « Bibliothèque historique », 1949 (réimpr. 1979), 648 p. (ISBN 978-2-228-12530-7), p. 152-156.
* René Grousset, Histoire de l’Arménie des origines à 1071, Paris, Payot, 1947 (réimpr. 1973, 1984, 1995, 2008), 644 p. p. 541-568.
* Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 122-123.