recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
შუხოვის კოშკი (კრასნოდარი)
**შუხოვის კოშკი** — ფოლადისგან შეკერილი ჰიპერბოლოიდული კონსტრუქცია, ბადისებრი წყლის კოშკი მდებარეობს კრასნოდარში. აღნიშნული კოშკი აგებულია 1935 წელს ვლადიმერ შუხოვის პროექტის მიხედვით. კოშკი კრასნოდარის სახელმწიფო ცირკის შენობასთან ორი ქუჩის გადაკვეთასთან მდებარეობს.

ისტორია
-------

1917 წლის ომისა და რევოლუციის შემდეგ, როდესაც სახსრები და სამშენებლო მასალები პრაქტიკულად არ არსებობდა, ეს ეკონომიკური სტრუქტურები ძალიან სასარგებლო იყო. ახალი მთავრობის დროს, რადიო კოშკი გამოჩნდა შაბოლოვკაზე, კოშკები ასევე აშენდა პეტუშკისა და ოკაში. 

1929 წელს შუხოვის სისტემისთვის რკინის წყლის კოშკის მშენებლობის შესახებ გაფორმდა ოფიციალურად ხელშეკრულება. 

მშენებლობა დაიწყო დაახლოებით 1929 წელს და 1935 წლის ნოემბერში კოშკი ექსპლუატაციაში შევიდა ქალაქის წყალმომარაგების პარალელურად [1]. 

1942 წელს „ოქტიაბრის" ქარხნის ადმინისტრაციამ ქალაქის თავდაცვის კომიტეტის თავმჯდომარეს სთხოვა შუხოვის კოშკის დაშლა. ქარხნის შუამდგომლობაში ნათქვამია: „ეს კოშკი მაღლა იწევს ახლომდებარე შენობების ზემოთ..." დოკუმენტზე დადგენილება არ შეიცავს ინფორმაციას მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ.

1990-იან წლებში წყლის ავზი მოიხსნა და კოშკზე დამონტაჟდა ბილბორდები.

2012 წლის 28 ივნისს ცნობილი გახდა, რომ შუხოვის კოშკი კრასნოდარის გალერეის სავაჭრო ცენტრის ნაწილი გახდება. მის ქვეშ კი განთავსდება კვების ობიექტი.

კონსტრუქცია
-----------

შუხოვის კოშკი 2003 წელი (კრასნოდარი)
აღნიშნული მეთოდი, რომლითაც ეს კოშკია აშენებული შუხოვმა გამოიგონა. მას ბადისებრი ჰიპერბოლოიდური კოშკების მშენებლობის მეთოდს უწოდებენ. შუხოვმა გამოიყენა ჰიპერბოლოიდული კოშკების პრინციპი ასობით სტრუქტურაში, მათ შორის: წყლის კოშკებში, ელექტროგადამცემ კოშკებში და ასევე სამხედრო გემების ანძებშიც კი.

აღნიშნული კოშკი სიმაღლით 25 მეტრი სიგრძისაა. კოშკის ცენტრში განთავსებულია კიბე ზედა პლატფორმაზე ასასვლელად, ის არის სპირალური ფოლადი. მოწყობილია სპირალური ფურცელით ფოლადის ბოქსების გასწვრივ. საფეხურები დამზადებულია გოფრირებული ფურცლისგან, გაძლიერებული მოქლონული კუთხეებით.

2010 წელს ცნობილმა ბრიტანელმა არქიტექტორმა ნორმან ფოსტერმა დაწერა ღია წერილი და მოითხოვა კოშკის პირვანდელი მდგომარეობის სრული გადაკეთება. მან ეს მოთხოვა იმით ახსნა, რომ კოშკი საკმაოდ ავარიულ მდგომარეობაში იყო. არქიტექტორი აღნიშნულ შემთხვევაში ნამდვილად მართალი იყო, რადგან თავისი არსებობის თითქმის ერთი საუკუნის განმავლობაში, კოშკი რესტავრაცია არასდროს განხორციელებულა.

2014 წელს სერიოზული საფრთხე დაემუქრა შუხოვის კოშკს: კავშირგაბმულობის სამინისტრომ, რომლის ბალანსზეც არის ობიექტი განთავსებული, სურდა მისი დემონტაჟი და გადატანა ახალ ადგილას. აღსანშნავია, რომ არქიტექტორები და რუსეთის ფედერაციის კულტურის სამინისტროც კი წინააღმდეგი იყო კოშკის დემონტაჟისა, სპეციალისტების აზრით კოშკის სტრუქტურა ვერ გაუძლებდა დემონტაჟს და ხელახლა აწყობას. თუმცა საბედნიეროდ საზოგადოების ძლიერი პროტესტის წყალობით კოშკი თავის ადგილზე რჩება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შუხოვის კოშკი

სქოლიო
------

1. ↑  Бондарь В.В. Маркова О.Н. Краснодарский гиперболоид инженера Шухова: Очерк истории памятника инженерного искусства – водонапорной башни системы академика В.Г. Шухова в г. Краснодаре. Краснодар, 2014
**უკანამხარის კვირაცხოველის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანამხარში. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

უკანამხარის „კვირაცხოველი", როგორც მას ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებს, წარმოადგენს სამონასტრო კომპლექსს. იგი სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით ორასიოდე მეტრში, ტყიანი ბორცვის ფერდზეა აშენებული და ამჟამად ასწლოვანი ხეების ჩრდილშია ჩამალული. კომპლექსს საკმაოდ დიდი ადგილი უჭირავს და მრავალ ნაგებობას მოიცავს. მონასტრის ყველაშენობა აგებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. შირიმის ქვა გამოყენებულია მხოლოდ ეკლესიაში. ეკლესია კომპლექსის მთავარ ნაგებობას წარმოადგენს და ამჟამად ყველაზე კარგადაა შემორჩენილი. ძეგლი თავდაპირველად საშუალო ზომის დარბაზულ ეკლესიას წარმოადგენდა, რომელიც დროთაგანმავლობაში რამდენჯერმეა გართულებული სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებით. ეკლესიის მთავარი დარბაზი კარგადაა შემორჩენილი. საკურთხეველი სწორკუთხაა, დაახლოებით ორიმეტრის სიმაღლეზე კი ტრომპების საშუალებით კოლოფისებურ კონქში გადადის; მეტად საინტერესოა ტრომპების მხატვრული გადაწყვეტა - კარგად თლილ ფლეთილ ქვას ორივე მხარეს შირიმის ქვები ეყრდნობა, რომელთაც ღრმად ამოჭრილი წყვილ-წყვილი თაღიამშვენებს. სამ თაღიანი შირიმის ქვებია ჩასმული საკურთხევლის შირიმისავე სატრიუმფო თაღის საბრჯენებად, თუმცა ქვისგანაა შესრულებული მეორე სატრიუმფო თაღი, რომელიც ნახევარ წრიული კამარის ცენტრშია მოთავსებული. საკურთხეველს შიორის სარკმელია \_ ქვემოთ ძალიან დიდი, ხოლოზემოთ გაცილებით მომცრო; ერთი საშუალო ზომის სარკმელია დასავლეთით. სამივე სარკმელი საფეხურიანი და არქიტრავულია. საინტერესოა შირიმის ქვით ამოყვანილი მაღალი ლუნეტი, რომელიც გაჭრილია სამხრეთი კარის თავზე. მეორე, ჩრდილოეთი კარი მოგვიანებით - გარშემო სავლელის მიშენებასთან დაკავშირებით უნდა იყოს გაჭრილი. საკურთხეველი ერთი საფეხურითაა აწეული, თუმცა ეს საფეხური აბსიდის მხრებამდე არგამოდის. საინტერესოა აგრეთვე ტრაპეზის ქვის ნახევრის საკურთხევლის გარეთ გამოტანა. ტრაპეზის ქვა სიმაღლეში ორ მეტრს აღწევს. ქვის შუა ნაწილში, სამხრეთ-დასავლეთით და ჩრდილოეთით, სვეტებიანი თაღებია წარმოდგენილი. ზემოთ კი საფეხუროვანი ხდება და მთავრდება ჯვრის ჩასასმელი ბუნით. ოთხი ნიშაა საკურთხეველში, თითო დიდი სამხრეთით და ჩრდილოეთით, ორი პატარა კი აღმოსავლეთ კედელში. ქვედანაწილში, აგრეთვე ლავგარდნის ქვებად კარგად გათლილი ფლეთილი ქვის ლოდებია გამოყენებული. კარნიზი შირიმის ქვითაა შესრულებული. დარბაზის სამივემხარეს სათავსებია მიშენებული. დღესდღეობით მათი დანიშნულების დადგენა ჭირს, რადგან ყველა ჩანგრეულია და ამოვსებულია მიწით. კომპლექსს ორი გალავანი უნდა ჰქონოდა. ერთი უშუალოდ ერტყმოდა ეკლესიას და მის გარშემო სათავსებს, ხოლო მეორე, ალბათ, საბერეებს შემოსაზღვრავდა. ეკლესიის სამხრეთით გალავანში ერთი კარია. მეორე კარი გაჭრილია დასავლეთით, რომელიც ათი მეტრის სიმაღლის რელიეფზე, გალავანშია გაჭრილი. გალავნის გარეთ, სამხრეთით ორი დიდი ნაგებობის ნანგრევია, რომელთა ფუნქცია არ დგინდება. სავარაუდოა, ისინი საბერეები ყოფილიყო.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტორული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 161-162
**შაშე** (ინგლ. Shashe River) — მდინარე ბოტსვანის აღმოსავლეთში და ზიმბაბვეს სამხრეთ-დასავლეთში. მდინარე ლიმპოპოს მსხვილი მარცხენა შენაკადი. სათავეს იღებს ქალაქ ფრანსისთაუნის სიახლოვეს და მიედინება სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით თავის შესართავამდე სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის საზღვრის სიახლოვეს. თავისი დინების დიდ ნაწილზე გადის სახელმწიფო საზღვარი ბოტსვანასა და ზიმბაბვეს შორის. სოფელ ტულის სიახლოვეს მდინარე მოკლე მანძილზე მთლიანად გადადის ზიმბაბვეს ტერიტორიაზე, მაგრამ სულ მალე ისევ უბრუნდება საზღვრის მდგომარეობას. შაშე დროებითი მდინარეა და მთლიანად შრება წლის დიდი ნაწილის განმავლობაში. შაშე ლიმპოპოს აუზში შეადგენს მისი ზედაპირული მდინარეული ჩამონადენის 12,2 %-ს.

ძირითადი შენაკადებია: სიმუკვე, სანჩოკვე, შაშანი, ტული, ტატე და რამოკგვებანა. ფრანსისთაუნიდან სამხრეთით მდინარეზე გადის საავტომობილო და სარკინიგზო ხიდი. ამას გარდა, ფრანსისთაუნიდან დაახლოებით 25 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სოფელ ტონოტადან ჩრდილოეთით, მდინარე გადაკეტილია შაშეს კაშხლით. თავიდან კაშხალი შენდებოდა იმ მიზნით, რომ წყლით უზრუნველყო მსხვილი სამრეწველო ქალაქი — სელები-ფიკვე, მაგრამ დღეისათვის წყალი პირველ რიგში გამოიყენება ქალაქ ფრანსისთაუნის და მისი შემოგარენი სოფლების უზრუნველსაყოფად.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Knight, D. J. (1990-06-01). "The proven usefulness of instrumentation systems on varied dam projects", *Geotechnical Instrumentation in Practice: Purpose, Performance and Interpretation: Proceedings of the Conference Geotechnical Instrumentation in Civil Engineering Projects*.  Thomas Telford. ISBN 978-0-7277-1515-9. ციტირების თარიღი: 2012-09-18.
* Görgens, A. H. M.; Boroto, R.A. (1997). „River: flow balance anomalies, surprises and implications for integrated water resources management". *Proceedings of the 8th South African National Hydrology Symposium, Pretoria, South Africa*.

სქოლიო
------

1. ↑  Shashe Sub-basin.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-10-31. ციტირების თარიღი: 2016-03-13.
2. ↑  Görgens & Boroto 1997.
3. ↑  Knight 1990, p. 402.
აშშ-ის ხომალდები ტაივანის სრუტეში.
**„უკანასკნელი ჩინური გაფრთხილება"** (რუს. Последнее китайское предупреждение) — რუსული ირონიული იდიომატური გამოთქმა, რომლითაც აღინიშნება უსაფუძვლო, შეუსრულებელი მუქარა, რომელსაც არ/ვერ მოყვება ქმედება..

გამოთქმა წარმოიშვა 1950—1960-იან წლებში აშშ-სა და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას შორის ურთიერთობების გამწვავების ფონზე, რაც გამოიწვია ჩინეთის რესპუბლიკის (ტაივანი) საკითხმა. პირველი გაფრთხილება ჩინეთმა 1958 წლის 7 სექტემბერს გამოაქვეყნა, ტაივანის სრუტის მეორე კრიზისის დროს. ტაივანის სრუტის მეორე კრიზისის დროს აშშ არ აღიარებდა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას და ჩინეთის ლეგიტიმურ მთავრობად მიიჩნევდა ჩან კაიშის რეჟიმს, რომელიც მხოლოდ ტაივანის კუნძულს აკონტროლებდა. ამერიკელები ჩინეთის ტერიტორიულ წყლებში სადაზვერო ფრენებს აწარმოებდნენ, რაც კომუნისტური პარტიის უკმაყოფილებას იწვევდა.

ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა აღრიცხავდა საკუთარი საზღვაო და საჰაერო სივრცის ყველა დარღვევას და აგზავნიდა ე.წ. გაფრთხილებას, თუმცა ამ „გაფრთხილებას" არასდროს მოჰყოლია რამე ქმედება. ამ ურთიერთობის მაგალითად მოიხსენიება 1962 წლის ინციდენტი, როდესაც ამერიკული ხომალდი ყვითელ ზღვაში ერთი კვირის განმავლობაში იმყოფებოდა, ჩინეთმა სამი გაფრთხილება გამოაქვეყნა, მაგრამ არაფერი გაუკეთებია.. თითოეულ გაფრთხილებას საკუთარი ნომერი გააჩნდა. გაფრთხილებების ზუსტი რაოდენობის დათვლა თითქმის შეუძლებელია, თუმცა 1964 წლის ბოლოსთვის ჩინეთმა 900-ზე მეტი გაფრთხილება გასცა..

სქოლიო
------

1. 1 2  *Вадим Серов.* Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений. — М.: Локид-Пресс, 2003.
2. ↑  THE GULF OF TONKIN INCIDENT. The DESOTO Patrols and OPLAN 34A დაარქივებული 2022-02-10 საიტზე Wayback Machine. , p.43.
3. ↑  Александр Котлобовский. Малая воздушная война в Китае. www.airwar.ru. ციტირების თარიღი: 2019-11-22.
**სპირიდონ ლევანის ძე ნორაკიძე**, *ნარაკიძე*, (დ. 1847, სოფ. ხორში, ახლანდ. სენაკის მუნიციპალიტეტი, — გ. 31 იანვარი, 1909, თბილისი) — ქართველი საზოგადო მოღვაწე — განათლების პროპაგანდისტი („სახალხო მასწავლებელი"), ქველმოქმედი.

დაიბადა ზუგდიდის მაზრის აზნაურის ოჯახში. დაწყებითი განათლება სოფლის ორკლასიან სკოლაში მიიღო. 1884 წელს დანიშნეს სოხუმის ოკრუგის სოფელ გინძე-ეწერის გ. შარვაშიძისეული მდიდარი მამულების გამგედ. ამ მამულების ხე-ტყის წარმოებამ მისი ხელმძღვანელობით დიდ წარმატებას მიაღწია. 1885 წელს ნორაკიძის ინიციატივით, ხელშეწყობით და დაფინანსებით ზუგდიდში, ფოთსა და ხობში მოეწყო ბიბლიოთეკა-სამკითხველოები. აქტიურად მონაწილეობდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების (რომლის დამფუძნებელი წევრიც იყო) საქმიანობაში და მისი ოჩამჩირის განყოფილების ჩამოყალიბებაში. 1895 წელს ნორაკიძემ დააარსა მუშათა არტელი „რიონის მშრომელთა ამხანაგობა", რომელიც რუსეთის მთავრობამ მალევე დახურა. იმავე წელს იგი აქტიურად ჩაერთო თედო სახოკიას მიერ დაფუძნებულ „ქართული პარტიის" მუშაობაში, რომლის ძირითადი მიზანს აფხაზეთში რუსეთის კოლონიურ პოლიტიკის წინააღმდეგ ბრძოლა წარმოადგენდა. 

1905 წლის რევოლუციის დროს ნორაკიძე აწყობდა საიდუმლო კრებებს, მონაწილეობდა სოციალისტ-ფედერალისტური პარტიის მიერ ორგანიზებულ იარაღის შემოტანა-დარიგების საქმეში. იმავე წელს დააპატიმრეს ე. წ. ზუგდიდის რესპუბლიკის საქმეზე და საქართველოდან გადაასახლეს, თუმცა 1906 წლის ამნისტიის შემდეგ კვლავ აფხაზეთში დაბრუნდა და გააგრძელა სამეურნეო და საგანმანათლებლო საქმიანობა. ნორაკიძე გაურკვეველ გარემოებებში მოკლეს 1909 წელს თბილისში. დაკრძალეს მშობლიურ სოფელში სამეგრელოში.

ლიტერატურა
----------

* "სახალხო განათლების ქართველი მოღვაწეები და სახალხო მასწავლებლები" : საქართველოს სსრ განათლების სამინისტროს სახალხო განათლების სახელმწიფო მუზეუმი // კრებული მესამე. - თბილისი, "განათლება", 1968.
* სპირიდონ ნორაკიძის მოკვლა // ჩვენი საქმე. - 1909.-5 თებერვალი. - N1. - გვ.2.
* სპირიდონ ნორაკიძის მოკვლის გამო... // ჩვენი საქმე. - 1909.-8 თებერვალი. - N4. - გვ.3.
* ს. ხორში : (სამეგრელო) // დროება. - 1909.-17 თებ.. - N36. - გვ.4.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სპირიდონ ნორაკიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი

სქოლიო
------

1. ↑  ამჟამად ნასოფლარია სამურზაყანოს დაბლობზე, მდ. ოქუმსა და გაგიდას შორის.
**შაშვი** (ლათ. Turdus) — ფრინველთა გვარი შაშვისებრთა ოჯახისა.

აღწერა
------

მათი სხეულის სიგრძეა 21–30 სმ, მასა 150 გრამამდე. თავი პატარაა, ნისკარტი შედარებით გრძელი, მაღალი. ბოლო (კუდი) ჩვეულებრივ სწორად ჩაჭრილი ან მომრგვალებულია. ახალგაზრდა ფრინველის სამოსი ჭრელია; ზრდასრული ინდივიდების შეფერილობა — ერთფეროვანი (შავი, ყავისფერი, რუხი) ან დანაწევრებული (შავი, თეთრი, მურა, მოცისფრო-რუხი, წითური ან წაბლისფერი კონტრასტული არეებისა და ლაქებისაგან); მამლები ხშირად დედლებზე უფრო კაშკაშა ფერებში არიან გაფორმებული. ყველაზე მეტად ცვალებადი შეფერილობა მთის ანუ კუნძულის შაშვს (T. poliocephalus) აქვს, რომელსაც 50-მდე ქვესახეობა გააჩნია. შაშვის გვარის რიგ სახეობებს კაშკაშად აქვს შეფერილი ნისკარტი, ფეხები და კანის რგოლი თვალის გარშემო.

გავრცელება
----------

ცნობილია დაახლოებით 65–80 სახეობა. გავრცელებული არიან როგორც ძველ, ისე ახალ სამყაროში; 2 სახეობა შეყვანილია ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაზე. უპირატესად ტყის ფრინველები არიან, თუმცა რამდენიმე სახეობა ღია ლანდშაფტებშიც ბინადრობს. ჩრდილოეთში მცხოვრებ სახეობებს სეზონური გადაფრენები ახასიათებთ; მათი ნაწილი დიდ გუნდებს ქმნის. რიგ ქვეყნებში, ძირითადად კი სამხრეთ ევროპაში, შაშვები სანადირო ფრინველებს მიეკუთვნებიან.

ქცევა და კვება
--------------

ცქვიტი და მყვირალა ფრინველებია; ხშირად მიწაზე იკვებებიან. საკვებად იყენებენ მწერებს, ობობებს, ჭიაყელებს და მოლუსკებს, აგრეთვე ნაყოფებს (ძირითადად კენკრას). ზოგჯერ ზიანი მოაქვთ ხილისა და კენკროვანი კულტურების პლანტაციებისათვის.

გამრავლება
----------

მონოგამიური ფრინველებია. ბუდობენ ცალკეულ წყვილებად ან პატარა კოლონიებად ხეებზე, ბუჩქებსა და მიწაზე. ბუდე მასიური და ჯამისებურია. მისი მშენებლობის დროს მასალებს ჩვეულებრივ თიხით ან მიწით ამაგრებენ. სეზონზე 1–2 (იშვიათად 3) ბუდეს აკეთებენ და თითოეულში 4–7 კვერცხს დებენ.

ლიტერატურა
----------

* *ლოსკოტი ვ. მ.*, შაშვი[*მკვდარი ბმული*] // დიდი რუსული ენციკლოპედია [35 ტომად], მთ. რედ. ოსიპოვი ი. ს. ტ. 9, გვ. 362–363, მოსკ.: გამომც. დიდი რუსული ენციკლოპედია, 2004–2017.

სქოლიო
------

1. ↑  შაშვი (TSN 179752). ინტეგრაციული ტაქსონომიის საინფორმაციო სისტემა.
უატამუს პლაჟი
**უატამუ** (Watamu) — ზღვისპირა კურორტი კენიის ინდოეთის ოკეანის სანაპიროზე; მდებარეობს მცირე უბესთან, ბლუ-ლაგუნასა და უატამუ-ბეის შორის. მთავარი ინდუსტრიებია ტურიზმი და თევზჭერა. უახლოესი დიდი ქალაქია მალინდი, რომელთანაც მას ხშირი მატატუ აკავშირებს.

სანაპირო გამოირჩევა თეთრი ქვიშის პლაჟებითა და მარჯნული წარმონაქმნებით სამ ყურეში: უატამუს ყურე, ბლუ-ლაგუნი და ტარტლ-ბეი. ისინი დაცულია და უატამუს საზღვაო ეროვნული პარკის ნაწილს წარმოადგენს. ეს საზღვაო პარკი აღმოსავლეთ აფრიკის ერთ-ერთ საუკეთესო საყვინთ არემარედ ითვლება მრავალფეროვანი წყალქვეშა ეკოსისტემის წყალობით. ბუნებრივი ეკოსისტემისა და მის ბინადართა დასაცავად ადგილობრივი აქტივისტების ჯგუფებმა, ტურიზმის სექტორმა და გარემოს დაცვის ორგანიზაციებმა ერთობლივად შექმნეს უატამუს საზღვაო ასოციაცია, რომლის მიზანი კენიის ბუნების დაცვის სამსახურისთვის ხელის შეწყობაა.

უატამუს მოსახლეობა დაახლოებით 1900-ს ადამიანს შეადგენს და მალინდის ოლქის ნაწილია. სახელი „უატამუ" სუაჰილის ენაზე „ტკბილ ხალხს" ნიშნავს. სახელის წარმოშობის ისტორია მომდინარეობს არაბთა მიერ მონებით ვაჭრობისას ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ტკბილეულით გულის მოგების პრაქტიკიდან. მფურთხავი კობრას მსოფლიოში უდიდესი ახლად აღმოჩენილი სახეობა (დიდი ყავისფერი მფურთხავი კობრა) ვატამუში აღმოაჩინეს.

სქოლიო
------

1. ↑  Infos at ilri.cgiar.org.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-07-18. ციტირების თარიღი: 2016-10-15.
**სკაროსები** (ლათ. Batoidei) — თევზების ქვერიგი ზვიგენისნაირთა რიგისა. აქვთ შიშველი ან ქიცვებიღ დაფარული კანი, ხრტილოვანი ჩონჩხი. სკაროსების უმრავლესობის თავი და ტანი შერწყმულია გაფარჩხულ მკერდის ფარფლებთან და ქმნის დისკოს. ზურგის ფარფლები კუდზეა გადანაცვლებული (ზოგიერთ სახეობას სულ არ აქვს). სკაროსების ქვერიგი მოიცავს 10 (ზოგი მკვლევარის აზრით 15) ოჯახს. უმრავლესობა ბინადრობს ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ზღვების სანაპირო ზოლში, თუმცა ნაწილი (ჩვეულებრივი სკაროსები) გავრცელებულია ზომიერ და ცივ ზღვებში. არის აგრეთვე მტკნარი წყლის ფორმები (მაგ. სამხრეთ ამერიკის მდინარის სკაროსებრნი). შავი ზღვის საქართველოს სანაპიროებთან გვხვდება ზღვის მელა ანუ ქიცვიანი სკაროსი (Raja clavata) და ზღვის კატა (Dasyatis pastinaca).

ჩვეულებრივ ცოცხლადმშობნი ან კვერცხცოცხლადმშობნი არიან, მხოლოდ ჩვეულებრივი სკაროსები დებენ კვერცხებს. კვერცხის განვითარების ხანგრძლივობა 4,5—15 თვემდე გრძელდება. ნაყოფიერება 1-იდან რამდენიმე ათეუ ლიფსიტამდე მერყეობს. სკაროსები იკვებებიან ფსკერის ცხოველებით. სკაროსებს აქვთ სარეწაო მნიშვნელობა: ხორცს იყენებენ საკვებად, ღვიძლიდან ადნობენ ტექნიკურ ცხიმს.

ლიტერატურა
----------

* *დემეტრაშვილი მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 418.
უასკო და სოფლელი გოგონა
**ჩილეური კულტურა** წარმოადგენს შედარებით ერთგვაროვან საზოგადოებას, სადაც ისტორიულად გადამწყვეტი როლი ითამაშა გეოგრაფიულმა იზოლაციამ და სიშორემ. კოლონიზაციის ეტაპიდან, ჩილეს კულტურა წარმოადგენს ესპანური კოლონიური ელემენტებისა და ადგილობრივი კულტურის (ძირითადად მაპუჩეს) ნარევს.

ტარდიციული ჩილური კულტურა ესაა სასოფლო და აგრარული წარმოშობის, რომლის მთავარი სიმბოლოცაა ცენტრალური ჩილეს მხედარი უასოები. იმის გამო, რომ ჩილე გეოგრაფიული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, შეუძლებელი იყო ცენტრალუირ ჩილეს ცხოვრების სტილი ყველგან გავრცელებულიყო, ამიტომ ჩრდილოეთ და სამხრეთ ჩილე საკმაოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან წეს-ჩვეულებებით. ჩილეს ზოგიერთ რეგიონს, მაგალითად არაუკანიას, აღდგომის კუნძულს, არიკა და პარინაკოტის რეგიონს, აქვთ აბორიგენების უმდიდრესი მემკვიდრეობა. მაშინ, როდესაც ზოგიერთ რეგიონს ძალიან მცირე რაოდენობის აბორიგენი ჰყავს, ხოლო ზოგიერთი ფლობს არა-ესპანურ ევროპულ მემკვიდრეობას.

მიუხედავად ამისა, მთელს ჩილეს კულტურაში დომინირებს ცენტრალური ჩილეს კულტურა რომელიც ხმელთაშუაზღვიური, კრეოლური და მეტისური წარმოშობისაა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ჩილეური კულტურა***

* ჩილეს კულტურის კატალოგი
* ჩილეს კულტურული მემკვიდრეობა დაარქივებული 2006-04-19 საიტზე Wayback Machine.
* www.thenation.com
* ჩილეს კულტურა და ხელოვნება დაარქივებული 2010-12-13 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია ჩილეს და ჩილელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ტოფიკ ბახრამოვის სტადიონი** — საფეხბურთო სტადიონი, რომელიც მდებარეობს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში. თავდაპირველად სტალინის რესპუბლიკური სტადიონი. აღნშნული სტადიონი გაიხსნა 1951 წლის 16 სექტემბერს. დღეს სტადიონი არის აზერბაიჯანული კლუბ ყარაბაღის საშინაო არენა, ასევე იგი წარმოადგენს აზერბაიჯანი ეროვნული ნაკრების სტადიონსაც.

ისტორია
-------

აღნშნიშნული სტადიონის მშენებლობა დაიწყო 1939 წელს, მშენებლობა შეჩერებული იყო მეორე მსოფლიო ომის დროს. ომის შემდეგ მშენებლობა გაგრძელდა და საბოლოოდ 1951 წელს სპორტული ნაგებობა გაიხსნა. თავდაპირველად სტალინის რესპუბლიკური სტადიონი შეიქმნა 45 ათასი მაყურებლისთვის.

სტადიონი აშენდა გერმანელი სამხედრო ტყვეების მიერ. ზემოდან სტადიონი წააგავს ასო "C" -ს, რომელიც გვირგვინით იყო გადახრილი ორი მაღალი ქვის კოშკით იმ ბაზაზე, სადაც ამჟამად განთავსებულია გასახდელი ოთახები. სტადიონის ეს ფორმა ჩაფიქრებული იყო იმ მიზეზით, რომ სტადიონს თავდაპირველად სტალინის სახელი ერქვა. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ, სტადიონი მთლიანად დასრულდა და მიიღო სრულ ფორმა. 

მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს სტადიონის მშენებლობაში: პროექტის ავტორები - არქიტექტორები ლეონარდ გონსორიოვსკი, ოლეგ ისაევი, ჯორჯ სერგეევი; მშენებლობის მენეჯერი იუ. რვინსკი; მცენარეთა წარმოების ინსტიტუტის დირექტორი, ბალახის საფარის სპეციალისტი ახუნდოვი; ინჟინერი ვ. პოლიკარპარვი; მუშები მანაფ სამედოვი, მამამედ მამედოვი, ასლან ჰასანოვი, დურგალი რაგიმ რაგიმოვი; მშენებლები სულეიმან გლიევი, იბრაჰიმ იბრაგიმოვი, ჯაბარ რაგიმოვი და სხვები.

გახსნითი ცერემონია
------------------

1951 წლის 16 სექტემბერს, 13:30 მოხდა სტადიონის გრანდიოზული გახსნა, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 8 ათასმა სპორტსმენმა, ასევე აზერბაიჯანის კომუნისტური, ცენტრალური კომიტეტის პირველმა მდივანმა მირჯაფარ ბაგიროვმა, გენერლებმა, ადმირალებმა, საბჭოთა კავშირის სხვა რესპუბლიკების დესპანებმა.

ღონისძიებები
------------

გარდა სპორტული აქტივობებისა, აღნიშნულ სტადიონზე ხშირად იმართება კონცერტები. აქ ჩატარდა: შაკირას, ელტონ ჯონის, ჯენიფერ ლოპესისა და ტარკანის კონცერტები. 

2012 წლის 16 აგვისტოს ტოფიკ ბახრამოვის სტადიონი გაიხსნა რეკონსტრუქციის შემდეგ. გახსნის ცერემონიალს ესწრებოდა პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი. სტადიონის სარეაბილიტაციოს სამუშაოები კორეულმა კომპანიამ Samhwa Telecom განახორციელა. რეაბილიტაციის შემდგომ, სტადიონის ადგილების რაოდენობა გაიზარდა 31200-მდე.

ამავე წლის სექტემბერ-ოქტომბერში სტადიონმა უმასპინძლა მსოფლიო ჩემპიონატის მატჩებს 17 წლამდე ასაკის გოგონებს შორის, მათ შორისა გახსნის მატჩსა და ფინალური თამაშს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტოფიკ ბახრამოვის სტადიონი დაარქივებული 2019-11-03 საიტზე Wayback Machine.
**უბიხური ფოლკლორი** — უბიხების არამატერიალური კულტურა.

უბიხური ფოლკლორი კავკასიური სულიერი კულტურის განუყოფელი ნაწილია. ტრაგიკულმა ბედმა უბიხ ხალხს მოუსპო შესაძლებლობა, განევითარებინა და უფრო სრულად მოეტანა საუკუნეების მანძილზე შექმნილი ხალხური შემოქმედება. მათ მუსიკაზე, ცეკვებსა და სახვით ხელოვნებაზე ჩვენ ძალიან ზოგადი და მწირი წარმოდგენა გვაქვს, რაც ძირითადად ამა თუ იმ წყაროში გაბნეულ ცნობებზეა დამყარებული.

საბედნიეროდ, ი. მესაროშის, ჟ. დიუმეზილის, ჰ. ფოგტის და სხვათა პუბლიკაციები საშუალებას გვაძლევს, გავიცნოთ უბიხთა ზეპირსიტყვიერების ნიმუშებს. მართალია, ჩვენამდე არ მოუღწევია ზეპირსიტყვიერების მთელ მრავალფეროვნებას, მაგრამ, არსებული მასალაც ძალზედ მნიშვნელოვანია.

უბიხების ჩერქეზებთან სიახლოვის გამო მათ ფოლკლორში ასახულია ჩერქეზული (ადიღური) მოტივები, სიუჟეტები, ძალიან ბევრია პირდაპირი სესხების ფაქტებიც. სესხება ხდებოდა ასევე თურქულენოვანი ფოლკლორიდანაც.

უბიხთა ფოკლორში აშკარად გამოიყოფა სხვადასხვა ქრონოლოგიური ფენა: უფრო არქაული, რომელშიც ასახულია საერთო კავკასიური ეპიკური თქმულებები ნართულ ეპოსსა და მათ მთავარ გმირ სასრიყვაზე, ჯადოსნური ზღაპრები ხალხის წიაღიდან გამოსულ მოხერხებულ გმირებზე, თქმულებები და ლეგენდები, ცხოვრებისეული ფილოსოფიის გამომხატველნი. უბიხურ ფოლკლორში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და საყვარელი გმირია ჩერქეზი აიდემირ-ხანი, ცნობილი თავისი სიმამაცითა და კეთილშობილებით. 

ჟ. დიუმეზილმა 1955-1959 წლებში თევფიქ ესენჩისაგან ჩაიწერა „მოხუცთა ამოწყვეტის დასასრული", „ქალის ჭკუა", „ბერიკაცი და დევი", „დიღუ დიდარიყუს თავგადასავალი", „მთავარი ქუშიკუ", „აიდემირ-ხანი"; ილიას ჰოსქანისაგან „სამი რჩევა", „გლეხის შვილი"; ალი ბილაშისაგან „კაცი, რომელმაც ირჩია, ახალგაზრდობაში ყოფილიყო უბედური". ჰ. ფოგტმა 1959 წელს თ. ესენჩისაგან ჩაიწერა „ყელწითელა".

უბიხური ფოლკლორის ნიმუშები რუსულად პირველად დაიბეჭდა ჟურნალ „კავკასიონის" 1983 წლის №1-ში (გ. ორაგველიძის თარგმანი).

ლიტერატურა
----------

* რ. ჯანაშია, „უბიხური ფოლკლორი", (კავკასიური სახლი), თბ. 2001
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ტუმბესი**. |

**ტუმბესი** – ქალაქი პერუს ჩრდილო-დასავლეთში, მდინარე ტუმბესის სანაპიროებზე, ტუმბესის რეგიონის დედაქალაქი. მდებარეობს ეკვადორის საზღვართან საკმაოდ ახლოს. მოსახლეობა შეადგენს 94 702 კაცს.

ისტორია
-------

ტუმბესის ტერიტორია, ჯერ კიდევ ინკებამდელ ხანაში დასახლებული იყო ტუმპისის ეთნიკური ჯგუფის ხალხებით, დაახლოებით 178 000 ადამიანით.
შემდგომში, 1400 წელს, ინკა პაჩაკუტიმ ეს ტერიტორია შეუერთა ინკების იმპერიას და მალე იგი იქცა იმპერიის უმნიშვნელოვანეს ცენტრად. ცოტა მოგვიანებით, იმპერატორმა უაინა კაპაკმა აქ გაიყვანა გზები და ააშენა სახლები და სასახლეები.

ესპანელთა შეჭრა
---------------

1528 წელს, ტუმბესს ეწვია ესპანელი კონკისტადორი ფრანსისკო პისარო. უკვე 1532 წელს, პისარო ხელმეორედ სტუმრობს ქალაქს, ამჯერად დაპყრობის მიზნით, მაგრამ მოულოდნელ წინააღმდეგობას აწყდება ადგილობრივ ბელად კურაკასგან.

მანგლარესის ბრძოლაში, პისარომ სრული გამარჯვება მოიპოვა ადგილობრივებზე. 
დიდი კოლუმბიის ვიცე-სამეფოს დაშლის შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქი პერუს მიეკუთვნა, მას დე-ფაქტო ეკვადორი აკონტროლებდა. რის გამოც ამ ორ ქვეყანას შორის არაერთი საბრძოლო შეტაკება მომხდარა. მშვიდობა მიღწეული ვერ იქნა 1992 წლამდე, როდესაც უკანასკნელი კონფლიქტის შემდეგ პერუს პრეზიდენტმა ალბერტო ფუხიმორმა და ეკვადორის პრეზიდენტმა ხამილ მაუადმა ხელი მოაწერეს დოკუმენტს, რომლის მიხედვითაც, ეკვადორი ტუმბესსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებს პერუს შემადგენელ ნაწილად აღიარებს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Gobierno Regional de Tumbes Página oficial.
„შეითან ბაზარი", მხატვარი: რიხარდ ზომერი, 1917.
**შეითან (შაითან) ბაზარი** (არაბ. შაიტან — მუსლიმანურ მითოლოგიაში ავი სული, დემონი, ეშმაკი, სატანა), *ეშმაკის ბაზარი* — XVIII საუკუნის თბილისში, აბანოთუბანსა და თათრის მოედანს შორის მდებარე პატარა ქუჩის სახელი. შეითან ბაზარი თათრის (ქვემო) მოედანს სამხრეთ მხრიდან ებჯინებოდა. მის გაყოლებაზე ჩამწკრივებული სავაჭრო დუქნებით თათრის მოედნისაგან ცალკე (XIX საუკუნის დასრულებამდე) არსებული, დამოუკიდებელი სავაჭრო რიგი — ქუჩა იყო. 1799 წელს გიორგი XII-ის მიერ გაცემულ წყალობის სიგელში ვკითხულობთ:


|  |  |
| --- | --- |
|  | „ მეფემან გიორგიმ... ეს წყალობის წიგნი... გიბოძეთ... ჩვენს... ექიმს პეტრეს... ტფილისის ქალაქში დუქნების წყალობას დაგვეაჯე... ვისმენთ აჯა... შენი და... გიბოძეთ მეიდნის ქვეით შეითან ბაზარში, ორი დუქანი...." |
|  |  |

აღნიშნული დოკუმენტის მიხედვით მოედნის სამხრეთით იწყება და მტკვრის დაღმა, სამხრეთისკენ მიემართება ქუჩა. ქუჩის ხელმარცხნივ, ავლაბრის ხიდთან, დგას პარუნბეკოვის ქარვასლა, მის გვერდით, მდინარის დაღმა — მირზოევის აბანო, შემდეგ — ხალათობის ქარვასლა. სწორედ ამ ადგილას შეითან ბაზრის ქუჩა უერთდება ბოტანიკურ ქუჩას. XIX საუკუნის მიწურულსა და XX საუკუნის დასაწყისის თბილისის გეგმებზე შეითან ბაზრის ადგილზე მ. ვორონცოვის სახელობის ქუჩაა. ტერმინი „შეითან ბაზარი". იმდენად გამჯდარი იყო ძველ თბილისელთა მეხსიერებაში, რომ მისი სახელი მექანიკურად გადაიტანეს თათრის მოედანზე და შეცდომით თათრის (ქვემო) მოედანსაც შეითან ბაზარს ეძახდნენ.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ. 2002. — გვ. 923, ISBN 99928-20-32-2.
* *კვირკველია, თ.*, ძველთბილისური დასახელებანი, თბილისი: საბჭოთა საქართველო, 1985.
ტირნოვის ტყის მდებარეობა („ტირნოვსკი გოზდი")
**ტირნოვის ტყე** (სლოვენ. Trnovski gozd, trn – ეკალი და gozd – ტყე, ანუ ქართულად „ეკლნარი") მდებარეობს სლოვენიის ალპების ცენტრალური მთაგრეხილის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კიდეზე და წარმოადგენს იულიუსის ალპების სამხრეთ ნაწილს. ტირნოვის ტყე სხვა მხრივ წარმოადგენს ასევე ნაწილს დინარის მთებისა და მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე ჰრუშიცას ტყის (სლოვენურად Hrušica — მსხლის ტყე, ანუ „მსხალნარი") ჩათვლით შიდა კრაინას კარსტულ რეგიონს. 

ტირნოვის ტყის ჰავა წარმოადგენს ვიპახის ხეობაში რაღაც საშუალოს ორ, ზომიერ კონტინენტურსა და სუბ-ხმელთაშუაზღვიურ კლიმატს შორის. ეს მხარე ერთ-ერთი ყველაზე ნალექიანია (2000 მმ-ზე მეტი) სლოვენიაში.

ტირნოვის ტყის ყველაზე მაღალი წერტილი არის 1495 მეტრის სიმაღლეზე მდებარე მთა მალი-გოლაკი (პატარა მთა)

ეს რეგიონი მეჩხერადაა დასახლებული და იგი წარმოადგენს დინარის წიწვოვან ტყეთა (Abieti-fagetum dinaricum) ნაწილს, რადგან მისი ვეგეტაცია წიფლნარითა და ნაძვნარით შემოიფარგლება. ტირნოვის წიწვნარი ნანოს ჩათვლით მიეკუთვნება მოვლილ ტყეთა რიგს და ნაკრძალადაა გამოცხადებული. აქ მისდევენ მეტყევეობას. 

ტირნოვის ტყის სამხრეთით გადის გზატკეცილი სლოვენიის დედაქალაქ ლიუბლიანასა (ლიუბლიანის უწინდელი სახელი ლაიბახი, ავსტრიაში ამ ქალაქს დღემდე შემორჩა ეს სახელი) და იტალიის გორიციას შორის.

გრაფ გერცების დინასტიის გადაშენების შემდეგ ეს რეგიონი 1335 წელს როგორც კრაინას ნაწილი ჰაბსბურგების მონარქიას გადაეცა და ასე დარჩა ავსტრიის შემადგენლობაში, სადაც იგი დროთა განმავლობაში მემკვიდრეობის გადანაწილების გზით სხვადასხვა პატრონის ხელში გადადიოდა. 

ეს მხარე მნიშვნელოვანია დღემდე ასევე ხის ნახშირის მოპოვების თვალსაზრისით.

ლიტერატურა
----------

* Ivan Gams: *Geografija Slovenije*. Ljubljana 1998, (სლოვენურ ენაზე) ISBN 961-213-060-4.
**შიბლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ შიბლიანის ზემოთ. თარიღდება XVII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისით. 

ეკლესია დარბაზულია (10,X6,4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. ძირითადად თანაბარი ზომისაა წვრილი და თარაზულ რიგებადაა დაწყობილი. კონსტრუქცია და არქიტექტურული ელემენტები და მოყვანილია აგურით. კედლები შიგნით და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია ყოფილა. 

შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. აღმოსავლეთით კი ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია და ოთხი ნიშაა. ნიშებიდან ერთი სარკმლის ქვემოთაა, ერთი სარკმლის სამხრეთით, აფსიდის შესაბამისი ბოლოსთან, ხოლო ორი ჩრდილოეთით. სარკმლის ქვემოთ მდებარე ნიშა გეგმით ნახევარწრიულია, დანარჩენები სწორკუთხა. ჩრდილოეთით მდებარე ნიშებიდან ერთი, რომელიც მეორე ნიშასთან შედარებით ბევრად უფრო მცირე ზომისაა ოთხკუთხაა, მეორე — თაღოვანი. თაღოვანია დანარჩენი ნიშებიც. აღმოსავლეთი ნიშის ქვემოთ კედელზე მიყრდნობილი დაბალი ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას. 

აფსიდი დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი, ნახევარწრიული თაღითაა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე თითო მარტივი პილასტრია, რომლებიც შესაბამისს კედლებს ორ, თითქმის თანაბარი სიგანის ნაწილად ყოფს. პილასტრების გვერდებზე არც თუ ისე მაღალი, თითო ბრტყელი ნიშაა. აღმოსავლეთით ნიშებში სარკმელია გაჭრილი. დასავლეთ ნიშებიდან კი ჩრდილოეთით მდებარე — ყრუა. სამხრეთით მდებარეში კი შესასვლელია მოთავსებული. პილასტრები დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათ შესაბამისი კედლის მიმდებარე თაღი ეყრდნობა. დარბაზი გადახურულია ნახევარ ცილინდრული კამარით, რომელიც აფსიდის თაღის გარდა, კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. მათგან ერთი კამარის შუაშია, პილასტრების ასწვრივ. მეორე კი — დასავლეთ კედელთან. 

აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის ზემოთ, გვერდი-გვერდ განლაგებული, შეღრმავებული ჯვრის სამი გამოსახულებაა. განაპირა ჯვრები რამდენამდე მაღალია. ისინი დაყრდნობილია იგივე პროფილის მქონე, ჰორიზონტალურ ზოლზე. რომელიც მათ ერთმანეთთან აკავშირებს. მათ შორის მოთავსებული თვალი კი დაბალ საფეხუროვანი პოსტამენტზე დგას. დასავლეთ ფასადზე შესასვლელი ოდნავ შეისრულ თაღითაა გადახურული, რომლებიც ჩასმულია კედლის სიბრტყეში ათიოდე სანტიმეტრით შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დასრულებულ სწორკუთხა არეში. შესასვლელის ასწვრივი კედლის სისქეში ირიბად შეღრმავებული, ოთხკუთხა სარკმელია. მსგავსადაა გადაწყვეტილი დანარჩენი სარკმლებიც. ოღონდ ისინი თაღოვანია. სამხრეთ შესასვლელიც როგორც ჩანს თაღლითი იყო დასრულებული და დასავლეთ შესასვლელის მსგავსად ჩასმული იყო შეღრმავებულ ხერხულა ფრიზით დასრულებულ არეში (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). კარის გვერდებზე ერთ ვერტიკალზე განლაგებული, სამ-სამი რომბია. კედლები დასრულებულია მაღალი, ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომლებიც კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურით გამოყვანილი, თითორიგიანი შრეების მონაცვლეობისგან შედგება.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 343-244.
**ტირტეოსი** (ძვ. ბერძნ. Τυρταῖος) — ძვ. წ. VII საუკუნის მეორე ნახევრის ძველი ბერძენი პოეტი, ელეგიკოსი. ცხოვრობდა სპარტაში. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, იყო კოჭლი მასწავლებელი, რომელიც ათენელებმა გაგზავნეს სპარტელებისთვის მოთხოვნილი სამხედრო დახმარების სანაცვლოდ; თუმცა მისი სამხატვრო შემოქმედების მიხედვით უფრო სპარტის მკვიდრად მიიჩნევა. სავარაუდოდ მონაწილეობდა მესენიელთა მეორე ომში. წერდა იონიურ დიალექტზე დორიზმის ელემენტებით; წერის სტილითა და ენით ახლოს იყო ჰომეროსის ტრადიციასთან. ავტორია ლექსების ხუთი წიგნისა (შემორჩენილია 200-მდე ფრაგმენტი); მის ელეგიებში წამყვანია საბრძოლო მოტივი — მამაცობა, სამშობლოს დაცვა, სპარტის სახელმწიფოებრიობის დიდებით შემოსვა. წერდა სამოძღვრებო სტილის ელეგიებსაც („ევნომია" — „კეთილკანონიერება"), რომელთაგან მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი. სალაპარაკო სტილის მიხედვით სავარაუდოა, რომ ტირტეოსის შემოქმედებას ასრულებდნენ სუფრებსა და მარშებზე. ჰორაციუსი მოიხსენიებს მას როგორც „მეომართა გამამხნევებელს". რიგი ანტიკური კომენტატორები ტირტეოსს, არქილოქესა და კალინესთან ერთად, მიიჩნევა ელეგიის ჟანრის ფუძემდებლად.

სქოლიო
------

1. ↑  Library of the World's Best Literature / C. D. Warner — 1897.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q952614'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19098835'></a>
2. ↑  Perseus Digital Library — 1987.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q639661'></a>
3. 1 2 3   ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 726.
4. 1 2 3  *Журбина А. В.* Тиртей // Большая российская энциклопедия. т. 32. — М. 2016. — стр. 166.
**უარასი** – ქალაქი პერუში, უარასის პროვინციის პოლიტიკური ცენტრი და ანკაშის რეგიონის დედაქალაქი. მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით 143.415 ადამიანი. ამავე დროს, უარასი რეგიონის რომანულ-კათოლიკური ეკლესიის ცენტრია.

მდებარეობა
----------

უარასი მდებარეობს ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში, ლიმის ჩრდილოეთით, 420 კილომეტრის დაშორებით, ზღვის დონიდან 3 052 მეტრის სიმაღლეზე. უარასი ქვეყნის აგრარულად ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კალეხონ დე უალასის ხეობაშია გაშლილი (Callejón de Huaylas). ეს ხეობა მიეკუთვნება კორდილიერა ბლანკას მთათა სისტემას, სადაც მდებარეობს პერუს უმაღლესი მწვერვალი უასკარანი (6768 მ)

ისტორია
-------

1538 წელს, ფრანსისკო პისარომ, კონკისტადორ სებასტიან დე ტორესს მიანიჭა უფლება, იმ ტერიტორიაზე, სადაც დღეს ქალაქი მდებარეობს, აეგროვებინა გადასახადები. 1574 წელს, ალონსო დე აურას სანტოიომ აქ დააარსა პატარა სოფელი. 1970 წლის 31 მაისის, ანკაშის რეგიონში მომხდარმა მიწისძვრამ, უარასი თითქმის მთლიანად დაანგრია, დაიღუპა 10 000 ადამიანი. თითქმის აღარაფერი დარჩა ქალაქის ძველი ღირსშესანიშნაობებიდან. ერთადერთი, რაც ხელუხლებლად გადარჩა, ეს იყო ქალაქის ცენტრალური სკვერი, რომლის გარშემოც ხელახლა აშენდა ქალაქი. მიწისძვრა რიხტერის შკალით 7,8 ბალი იყო და გრძელდებოდა 45 წამის განმავლობაში.

კომუნიკაციები
-------------

უარასი მიერთებულია პანამერიკულ მაგისტრალთან, რაც აადვილებს სწრაფად დაუკავშირდეს დედაქალაქს. ქალაქის ჩრდილოეთით, რამდენიმე კილომეტრის მოშორებით, მდებარეობს ანტას მცირე აეროპორტი, რომელიც პატარა ზომის რეგიონალური ავიაკომპანიების თვითმფრინავებს ემსახურება.

ტურიზმი
-------

უასკარანის ეროვნული პარკი ყოველწლიურად უამრავ ტურისტს იზიდავს. სწორედ უარასია ის პუნქტი, საიდანაც ტურისტებს ამ პარკში მოხვედრა შეუძლიათ. 

ქალაქში მრავლადაა ფერმერთა მაღაზიები, აქვე ადგილობრივებისგან შეგიძლიათ შეიძინოთ უამრავი ხელნაკეთი ნივთი თუ ქსოვილი, მაგალითად ალპაკას ბამბეული. ადგილობრივების მიერ დამზადებული სხვადასხვა დესერტი, ყველი, კარაქი, თაფლი, თამბაქო და ა.შ. 

უარასს პერუში "სამხრეთის შვეიცარიას" ეძახიან, რადგან ქალაქის ცენტრიდან მოჩანს ულამაზესი ხედი – დათოვლილი მწვერვალები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მუნიციპალიტეტის ოფიციალური საიტი
**უბნის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უბნის მიდამოებში. თარიღდება განვითარებულ შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის ეკლესია, რომელსაც სამხრეთიდან ეკვრის გვიანდელი კარიბჭე, სწორკუთხა ნაგებობა და გალავანი. ეკლესია დარბაზულია. დგას გალავნით შემოფარგლულ ეზოს შუა ნაწილში, ნაგებია მოზრდილი ზომის, უხეშად დამუშავებული ნატეხი ქვითა და დუღაბით. შიგნით კედლების წყობა წვრილი ქვისაა და ტლანქია. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და კონქი, დაბზარულია აფსიდის კედელი, დანგრეულია ჩრდილოეთ კედლის დიდი ნაწილი და ჩრდილოეთ -დასავლეთ კუთხე. შემორჩენილ კედლებს აქა-იქ ზედა ნაწილები და საპირე წყობა ჩამოშლილი აქვთ. ეკლესიის ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თარაზულადაა გადახურული, აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი აფსიდის ღეძზე, ბრტყლად გადახურული ვიწრო სარკმელია, რომლის სამხრეთით მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. 

დარბაზის სამხრეთ კედლის შუაში მოზრდილი ქვებით გამოყვანილი ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომელსაც კამარის საბჯენი თაღი ეყრდნობოდა. პილასტრის მოპირდაპირედ ჩრდილოეთ კედელი დანგრეულია. საკურთხევლის სარკმლის გარდა თითო მსგავსი სარკმელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედელშია. ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის ღიობი ორ მოზრდილ ქვაშია გამოკვეთილი და ზემოთკენ საგრძნობლად ვიწროვდება. სარკმელს გარს ევლება დაუდერად გამოკვეთილი თაღოვანი საპირე - ორ გრეხილ ლილეს შორის მოქცეული ბრტყელი ზედაპირი, რომელზეც ორნამენტის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. მინაშენი გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, ნაშენი ლოდებით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი ქვის ზღუდარითაა გადახურული. შიგნით მინაშენი გადახურულია ისრული ფორმის კამარით.

კამარის დასავლეთ ნახევრის უმეტესი ნაწილი ჩამონგრეულია. გარედან მინაშენს ორკალთა სახურავი ხურავს. კომპლექსის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შემორჩენილია თითმის ნანგევებად ქცეული სწორკუთხა ნაგებობა, რომელიც სამხრეთიდან და დასავლეთიდან გალავნის კედლებითაა შემოზღუდული. ერთადერთი შესასვლელი შენობას აღმოსავლეთ კედელში აქვს. ამავე კედელში ერთი პატარა სწორკუთხა ნიშია. გალავანი ძირითადად წრიული მოხაზულობისაა. მისი უმეტესი ნაწილი დანგრეული. შესასვლელი 
ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან ჰქონია, რომლისგანაც აღმოსავლეთ წირთხლის მცირე ნაწილია შემორჩენილი. კომპლექსის ტერიტორიაზე კიდევ რამდენიმე ნაგებობა მდგარა.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 315.
**ტობოლი** (ყაზახ. Тобыл, რუს. Тобол) — მდინარე ყაზახეთსა და რუსეთში; ირტიშის (ობის აუზი) მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 1591 კმ, აუზის ფართობი 426 ათასი კმ². ყაზახეთში ტობოლის აუზში მდებარეობს ვრცელი გაუდინარი არე (62 000 კმ²). სათავეს იღებს მდინარეების ქოქფექთისაისა და ბოზბიეს შეერთების შედეგად. ზემო წელზე მიედინება თურღაის პლატოზე და აქვს მთის მდინარის ხასიათი, შუა და ქვემო წელზე — დასავლეთ ციმბირის ვაკეზე, ფართო ტერასულ ხეობაში, სადაც 5 კმ-მდე სიგანის ჭალები და მრავალი ნამდინარევი ტბაა. ქალაქ ტობოლსკთან ერთვის ირტიშს. ტობოლის აუზში დაახლოებით 20 000 ტბაა საერთო ფართობით 9000 კმ². დიდი შენაკადებია: უბაგანი, სუერი, ტაპი (მარჯვენა); აიატი, ტუი, ისეტი, ტურა, ტავდა (მარცხენა). უპირატესად იკვებება თოვლის წყლით (წლიური ჩამონადენის 60%), ქვემო წელზე იზრდება წვიმის წყლის წილი. ყველაზე ჭარბწყლიანი პერიოდია მაისიდან და ივნისამდე, მცირეწყლიანი — აგვისტოდან მარტამდე. ქვემოთში წყლის საშუალო მრავალწლოვანი ხარჯი 810 მ³/წმ-ია (ჩამონადენის წლიური მოცულობა — 25,6 კმ³), შესართავში — 805 მ³/წმ (მაქს. 6350 მ³/წმ), ზემოთში — 26,2 მ³/წმ (მაქს. 348 მ³/წმ). საშუალო სიმღვრივე — 260 გ/მ³. წელიწადში ჩამოაქვს 1600 ტონა ნატანი. იყინება ნოემბერში, ლღვება აპრილში. მდინარის და მის შენაკადთა წყალი გამოიყენება წყალმომარაგებისა მიზნით და სარწყავად. ყაზახეთის ტერიტორიაზე მასზე მდებარეობს მრავალწლოვანი რეგულირების ზემო ტობოლისა და ყარათომარის წყალსაცავები; რუსეთის ტერიტორიაზე — სეზონური რეგულირების კურგანის წყალსაცავი. სანაოსნოა შესართავიდან მდინარე ისეტის შერთვამდა (437 კმ). მის ნაპირებზეა ქალაქები: ლისაკოვსკი, რუდნი, კოსტანაი (ყაზახეთი), კურგანი, იალუტოროვსკი, ტობოლსკი (რუსეთი).

სქოლიო
------

1. 1 2  *Михайлова М. В.* Тобол // Большая российская энциклопедия. т. 32. — М. 2016. — стр. 207.
2. ↑   Тобол // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. т. 26 — М. 1977.
აშშ-ში მდებარე ერთ-ერთი უბე
**უბე** (გერმ. Bucht — ყურე) — ოკეანის, ზღვის, ტბის, წყალსაცავის ხმელეთში შეჭრილი მცირე ნაწილი. ზოგჯერ უბე განლაგებულია საკუთრივ ყურეში. უბე წყლის სივრცეში შეიძლება შეჭრილი იყოს კლდეებით, ნაპირით ან ახლომდებარე კუნძულით. ადგილობრივი პირობები ადგენენ მის ჰიდროლოგიურ რეჟიმს, რომელიც გარკვეულწილად განსხვავდება მასთან ახლოს მდებარე წყლის რეჟიმისაგან. 

უბე მეტად მოსახერხებელია გემების სადგომად. ამის კარგი მაგალითია ცემესისა და გელენჯიკის უბეები. იგი შემოზღუდულია კონცხით, კუნძულით, ცელით. 

უბე და მისნაირი ჰიდროლოგიური ობიექტები ფორმირდება ეროზიის შედეგად. გერმანულ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ ტერმინის ფართო მნიშვნელობა აქვს და იგი შეიძლება აღნიშნავდეს როგორც ყურეს, ისე ზღვას.

ცნობილი უბეები
--------------

მსოფლიოში უბეები ფართოდაა გავრცელებული; ცნობილი უბეებია :

* მეკლენბურგის უბე
* ლიუბეკის უბე
* კილის უბე
* ვისმარის უბე
* პომორის უბე
* ჩეშის უბე
* სამსუნის უბე
* სენის უბე
* ზიენტიაუ
* პროა და ა.შ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 96.
ხუნუს იმპერიის ფარგლები.
**ტოუმანი** (ჩამორო 頭曼, თურქ. Tümen, მოლდ. Tümen) — ხუნუს ყველაზე ადრეული ცნობილი შანიუ (匈奴單于). მეფობდა ძვ. წ. 220-209 წლებში. სახელი ტოუმანი შეიძლება დაკავშირებული იყოს: შუა ჩინურ - მუანთან ან სპარსულ - ტუმანთან. ორივე შემთხვევაში ეს სიტყვები მომდინარეობს ძველ თურქულ/მონღოლური სიტყვა დუმანიდა რაც ათი ათასს აღნიშნავს. მის სახელს ატარებს სამხრეთ-დასავლეთ ციმბირში არსებული ქალაქი ტიუმენი.

ძვ. წ. 221 წელს, როდესაც ცინის დინასტიამ დაიპყრო დანარჩენი ექვსი ქვეყანა და გააერთიანა ჩინეთი, მათ ჩრდილოეთით ჩამოყალიბდა ხუნუს მომთაბარე ტომების ძლიერი გაერთიანება. ხუნუს იმპერია ცდილობდა გაფართოებას როგორც დასავლეთით ისე სამხრეთით. ამ პერიოდში ასევე გაძლიერებული იყვნენ იუეჩჟები და დუნხუ (東胡) (*აღმოსავლეთის ბარბაროსები*). ცინის დინასტიის პირველმა იმპერატორმა ცინ შიხუანდიმ გენერალ მენ ტიანის ხელმძღვანელობით გაგზავნა 100 000-იანი არმია ხუნუს ჩრდილოეთით 1000 ლიზე (დაახ. 416 კმ.) განსადევნად.

"ტოუმანმა ვერ გაუძლო ცინის ძალებს, მან დაიხია ჩრდილოეთით და ათი წლის განმავლობაში იქ იყო ჩაკეტილი"
მენ ტიანის გარდაცვალების შემდეგ ხუნუმ ისევ დაიწყო სამხრეთით ლაშქრობები და საბოლოოდ აღადგინეს ძველი საზღვარი ჩინეთთან. ლეგენდის მიხედვით ტოუმანს თავისი უმცროსი შვილის გამეფება უნდოდა, ამიტომ იუეჩჟებს მძევლის სახით გაუგზავნა თავისი უფროსი შვილი მოდუ (冒頓), ხოლო შემდეგ შეუტია მათ. ამ ღალატის შემდეგ იუეჩჟები აპირებდნენ მოდუს მოკვლას, თუმცა მან შეძლო ტყვეობიდან გაქცევა. მოდუ ძვ. წ. 209 წელს დაბრუნდა. დახოცა მამა, დედინაცვალი და უმცროსი ძმა. ხოლო თავი გამოაცხადა ხუნუს შანიუდ.

ლიტერატურა
----------

* Watson, Burton. (1993). *Records of the Grand Historian by Sima Qian*. Translated by Burton Watson. Revised Edition. Columbia University Press. ISBN 0-231-08167-7.
* Beckwith, Christopher I. (2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
* Yap, Joseph P. (2009). *Wars With The Xiongnu, A Translation from Zizhi tongjian*. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, U.S.A. ISBN 978-1-4490-0604-4. Introduction and Chapter 2.

სქოლიო
------

1. ↑  Beckwith (2009), pp. 387–388, n. 10; 390, n. 17.
2. 1 2  Watson (1993), p. 133.
3. ↑  Watson (1993), p. 134.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* All Empires: The Xiongnu Empire[*მკვდარი ბმული*]
ადამიანის თავის ტვინი
**ტვინი** — ნერვული სისტემის ცენტრალური ნაწილი, რომელიც უზრუნველყოფს ორგანიზმის სასიცოცხლო ფუნქციების რეგულაციისა და უმაღლესი ნერვული მოქმედების განხორციელების ყველაზე სრულყოფილ ფორმებს. ტვინის ძირითადი სტრუქტურულ-ფუნქციური ერთეულია *ნეირონი*. *ფილოგენეზში* ნერვული უჯრედების დიფუზური ბადე იცვლება განკერძოებული ნერვული კვანძებით, რომელთა განსაზღვრული სახით განლაგება ქმნის მუცლის ძეწკვს — მუცლის ტვინს. ზოგიერთ მწერსა და მოლუსკს უაღრესად აქვს განვითარებული თავის განგლიონი, ე. წ. თავის ტვინი. ხერხემლიანი ცხოველებისა და ადამიანის ტვინი შედგება ზურგის ტვინისა და თავის ტვინისაგან, დაფარულია გარსებით და დაცულია ხერხემლისა და ქალას ძვლოვანი ქსოვილებით. თავის ტვინი შეიცავს ტვინის ღეროს (მოგრძო ტვინი, ხიდი, შუა ტვინი), ნათხემსა და დიდ ტვინს, რომელიც გამოყოფილია 2 ჰემისფეროდ და დაკავშირებულია ტვინის ღეროსთან შუამდებარე ტვინით. მოზრდილი ადამიანის თავის ტვინის მასაა საშუალოდ 1400 გრამი; ზურგის ტვინის მასა შეადგენს ტვინის მასის 2%–ს, ნათხემისა – 10%–ს, ღეროს სტრუქტურებისა – 6%–ს. ტვინის მასის 5/6 მოდის დიდი ტვინის ჰემისფეროებზე. ტვინი შედგება რუხი (შეიცავს ნეირონების სხეულებსა და დენდრიტებს) და თეთრი (შეიცავს აქსონებს, რომელთა *მიელინური გარსი* განაპირობებს თეთრ ფერს) ნივთიერებისაგან. ტვინის ევოლუცია დაკავშირებულია მთელ რიგ მორფოლოგიურ გარდაქმნებს, როგორიცაა თავის ტვინისა და დიდი ტვინის ჰემისფეროების შეფარდებითი მასის, დიდი ტვინის შუბლისა და საფეთქლის წილების შეფარდებითი ზომის, ღარების სიღრმისა და ხვეულების რაოდენობის ზრდა და ტვინის ქერქის აგებულების გართულება. *ანთროპოგენეზის* პროცესში ტვინის თვისებრივმა გარდაქმნამ და დიფერენციაციამ ოპტიმალური კომპლექსი შექმნა *ნეოანთროპში*, რომელშიც შეთავსებულია ტვინისა და დიდი ტვინის დიდი შეფარდებითი მასა და ახალი ქერქის ძლიერი განვითარება, სპეციფიკური ციტოარქიტექტონული ველების წარმოქმნა, რაც დამახასიათებელია მხოლოდ ადამიანისათვის. ინტეგრაციის მაღალი დონე უზრუნველყოფილია ნეირონების დიდი რაოდენობით, მაღალი სპეციალიზაციით, ურთიერთგანლაგებისა და კონტაქტების სირთულით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 710.
**შუა შარის რეგიონი** (ფრანგ. Moyen-Chari, არაბ. منطقة شاري الأوسط) — ჩადის რეგიონი. თავისი სახელწოდება რეგიონმა მიიღო აქ ჩამომდინარე მდინარე შარის გამო. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი სარჰი. ფართობი — 41 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 598 284 ადამიანს.

გეოგრაფია
---------

შუა შარის რეგიონი მდებარეობს ჩადის სამხრეთ ნაწილში და უკავია ყოფილი შუა შარის პრეფექტურის დიდი ნაწილი. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრება სალამატის რეგიონი, ჩრდილოეთით გერის რეგიონი, დასავლეთით შარი-ბაგირმის, ლაკის და მანდულის რეგიონები, სამხრეთით რეგიონზე გადის სახელმწიფო საზღვარი ჩადსა და ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკას შორის. რეგიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს დიდი ტბა ირო.

მოსახლეობა
----------

შუა შარის რეგიონში ყველაზე უფრო ბევრნი ცხოვრობენ სარას ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები. 3 სოფლის — გორის, დამტარის და მაილაოს მაცხოვრებლები, რომლებიც განლაგებულია მდინარე შარის მოპირდაპირე ნაპირზე, ლაპარაკობენ ლაალის ენაზე, რომელიც არ მიეკუთვნება არც ერთ ენათა ოჯახს.

ადმინისტრაციული დაყოფა
----------------------

ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შუა შარის რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად — ბარჰ-კოჰი (შედგება 5 ქვეპრეფექტურისაგან), გრანდ-სიდო (4 ქვეპრეფექტურისაგან) და ლაკ-ირო (9 ქვეპრეფექტურისაგან).

ეკონომიკა
---------

რეგიონის ეკონომიკის საფუძველია სოფლის მეურნეობა — მეცხოველეობა, თევზჭერა, ბამბის და შაქრის ლერწმის მოყვანა.

სქოლიო
------

1. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (Census-2009).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-07-01. ციტირების თარიღი: 2017-03-03.
2. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (geohive-2009).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-08-16. ციტირების თარიღი: 2017-03-03.
3. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (citypopulation-2009)
4. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (statoids-2009)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჩადის რეგიონები |
| --- |
|  |
| 
აღმოსავლეთი ენედი **·** აღმოსავლეთი ლოგონი **·** აღმოსავლეთი მაიო-კები **·** ბათა **·** ბაჰრ-ელ-გაზელი **·** ბორკუ **·** გერა **·** დასავლეთი ენედი **·** დასავლეთი ლოგონი **·** დასავლეთი მაიო-კები **·** კანემი **·** ლაკი **·** მანდული **·** ნჯამენა **·** სალამატი **·** სილა **·** ტანჯილე **·** ტიბესტი **·** უადაი **·** უადი-ფირა **·** შარი-ბაგირმი **·** შუა შარი **·** ჰაჯერ-ლამისი **·**  |  |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ვირსალაძე**. |

**სპირიდონ სიმონის ძე ვირსალაძე** (დ. 17 მარტი, 1868, სოფელი ნახშირღელე, ახლანდელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტი — გ. 30 მარტი, 1930, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერული თერაპიისა და ტროპიკული მედიცინის ერთ-ერთი ფუძემდებელი საქართველოში, პროფესორი.

ბიოგრაფია
---------

1882 წელს დაამთავრა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელი და შევიდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში, მაგრამ პროგრესულად განწყობილ ახალგაზრდობის წრეებში მონაწილეობისათვის დაითხოვეს. იძულებული გახდა წასულიყო კიევში და იქ დაემთავრებინა სემინარია. შემდეგ სწავლა განაგრძო ტომსკის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1896 წელს და დაღესტანში გაამწესეს. 1898-1909 წლებში მუშაობდა პეტერბურგში ივანე პავლოვის, ალექსანდრე ნეჩაევისა და ვლადიმირ ბეხტერევის ხელმძღვანელობით. იმავე წელს დაბრუნდა თბილისში სადაც დაინიშნა საავადმყოფოს მთავარი ექიმის მოადგილედ და თერაპიული განყოფილების გამგედ.

1919 წელს სპ. ვირსალაძე აირჩიეს თბილისის უნივერსიტეტის კერძო პათოლოგიის და თერაპიის კათედრის გამგედ და პროფესორად, ხოლო 1921 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე განაგებდა ჰოსპიტალური თერაპიის კათედრას. 1919 წელს სპირიდონ ვირსალაძე შ. მიქელაძესთან ერთად პირველი ქართული სამედიცინო ჟურნალის „ექიმის", 1924 წლიდან კი „ტროპიკულ სნეულებათა ინსტიტუტის ბიულეტენის" დირექტორია.

ღვაწლმოსილმა ექიმმა დაგვიტოვა ქართულ, რუსულ, გერმანულ და ფრანგულ ენებზე გამოქვეყნებული 70-მდე მეცნიერული ნაშრომი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

სპირიდონ ვირსალაძის სახელს ატარებს პარაზიტოლოგიისა და ტროპიკული მედიცინის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი.

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 152, თბ. 1994

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სპირიდონ ვირსალაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**უკანაუბნის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. ისტორიულ წყაროებში უკანაუბნის ციხის შესახებ ვერაფერს ვპოულობთ. როგორც ცნობილია, „ძეგლი ერისთავთას" ავტორი ქსნის ერისთავთა ისტორიას იუსტინიანე კეისრის დროიდან იწყებს და იქვე რამდენჯერმე ახსენებს ცხრაზმის ხევის ციხეს. „ძეგლი ერისთავთას" მიხედვით, როდესაც ერისთავი როსტომი დამკვიდრდა ქსნის ცხრაზმის ხეობაში, „მაშინ იწყებსშენება ციხისა და სახლების ადიდ-დიდებისა". ციხეს მნიშვნელობა დიდხანს არ დაუკარგავს. იმავე მატიანეში „ძეგლი ერისთავთა", უკან უბნის ციხე იხსენიება 1400 წ. თემურ ლენგის შემოსევასთან დაკავშირებით. როგორც ირკვევა, თემურ ლენგის ლაშქრობას ქსნის საერისთავოში გადაურჩა რამდენიმე ციხე, მათ შორის, უკანა უბნისაც. ქსნის ხეობის მარცხენა შენაკადის, ცრაზმის წყლის სათავეში მდებარეობს სოფ. უკანუბანი, რომლის ტერიტორიაზე დღემდე შემორჩენილია ციხე-სიმაგრე კოშკით და ეკლესიით. ციხე ხეობის ჩამკეტი ყოფილა. ამ ადგილას თავდაპირველად ორი კოშკი აუგიათ. შემდეგ იქვე აუშენებიათ მცირე ზომის ეკლესია, ბოლოს კი მათ ირგვლივ ციხე გაშენებულა.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტორული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 169-170
**უკანაფშავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავის ცენტრალურ ნაწილში, ვაკისუბანში. აგებულია XlX საუკუნეში. ეკუთვნის მ. კარანტიელს. სახლი ორსართულიანია, დგას ფერდობზე. პირველი სართული (8,55 x 6,9 მეტრი) შედარებით მოკლეა, მეორე სართული (12,75 x 6,7 მეტრი) ფერდობშია შეჭრილი და წაგრძელებულია. სახლი ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა მშრალია. პირველ სართულზე გომურია, მას სამხრეთით თაღოვანი კარი და ორი სწორკუთხა სარკმელი აქვს. კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სარკმლები ფასადის მხარეს სამკუთხაა. დასავლეთ კედელში ერთი ნიშია. აღმოსავლეთ კედელთან საქონლის სადგომი იყო. ამ კედელთან იატაკი ფიცრულია, გომურის დანარჩენ ნაწილში ფიქალია მოგებული. მეორე სართული საცხოვრებელია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კარის წირთხლებს აქაც საურდულე ხვრელები აქვს. სამხრეთით ორი სარკმელია. სამხრეთ-დასავლეთ კუთხესთან კერაა. სახლის სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზე ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. სახურავის მთავარი კოჭი (თავხე) პირველის სართულის შუაში აღმართულ ქვის ბურჯს (კულა) ეყრდნობა. სართულები საძრომით (საკომი) უკავშირდება ერთმანეთს.

ლიტერატურა
----------

* *ჯინჭარაძე ზ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 316-317.