**შავი ენა** (ინგლ. Black speech) — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში ენა, რომელიც შექმნა ბნელმა მბრძანებელმა საურონმა მეორე ეპოქის პირველ ნახევარში თავისი მსახურებისთვის.

ისტორია
-------

ორკებს არ გააჩნდათ საკუთარი ენა, არამედ ოდითგანვე განსხვავებული ენების დიალექტებზე ან განშტოებებზე ლაპარაკობდნენ, რომლებიც თავის მხრივ იმდენად სახეცვლილი იყო ხოლმე, რომ ორკთა არამონათესავე ტომები ერთმანეთს ვერაფერს აგებინებდნენ.

მზის პირველ ეპოქაში ორკები ანგბანდში იყვნენ თავმოყრილნი. ისინი სავარაუდოდ სხვადასხვა ენის დამახინჯებულ ვარიანტს იყენებდნენ, მაგრამ იმის გამო რომ მათი სამყოფელი საუკუნეების განმავლობაში ანგბანდი რჩებოდა, ამა თუ იმ ორკის მეტყველება სხვა ორკისგან არ განსხვავდებოდა. სიტუაცია შეიცვალა ანგბანდის დაცემის შემდეგ, როდესაც ორკები ბელერიანდიდან აღმოსავლეთში გაიხიზნნენ და მიმოიფანტნენ. სავარაუდოდ ამ პერიოდიდან ორკებმა დაიწყეს ვესტრონულიდან სიტყვების ათვისება და დამახინჯება, ისე, რომ საბოლოოდ მათი ენები ვესტრონულის ორკულ დიალექტებს წარმოადგენდა. სავარაუდოდ, ამ მიზეზის გამო დაიწყო საურონმა შავი ენის შექმნა მაშინ, როდესაც ორკთა უდიდესი ნაწილი მორდორში იყო თავმოყრილი. ამ დროს ბნელმა მბრძანებელმა ერთი ბეჭდის დახმარებით ბარად-დურის შენება დაიწყო.

შავ ენას იყენებდნენ თავად საურონი და მისი მთავარი მსახურები: ნაზგულები და მხედართმთავრები. ორკებმა ადრინდელივით, მხოლოდ რამდენიმე სიტყვა აითვისეს.

მესამე ეპოქის მიწურულს, ბეჭდის ომის მოვლენებისას შავი ენა გამოიყენებოდა მხოლოდ ბარად-დურში, მინას მორგულსა და დოლ გულდურში. მას ძირითადად საურონი იყენებდა მსახურებთან, ასევე ნაზგულები თავიანთ ქვეშევრდომებთან.

მაგალითები
----------

ყველაზე ცნობილი მაგალითი შავი ენისა არის წარწერა ბეჭედზე, რომელიც შედგება ოთხი სტროფისაგან და დაწერილია ტენგუარის შავ ენაზე. წარწერა ლათინური ასოებით ასეთია:

Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul,  

ash nazg thrakatulûk agh burzum-ishi krimpatul

თარგმანი:

ერთი ბეჭედი დაჯაბნის ყველას, ერთი ბეჭედი მოძებნის ყველას,  

ერთი ბეჭედი შეკრებს ბნელში და ჯაჭვად შეჰკრავს

შავი ენა ჟღერს „ორ ციხე-კოშკშიც":

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „Uglúk u bagronk sha pushdug Saruman-glob búbhosh skai." |
|  |  |

ამ სიტყვების თარგმანი ტოლკინმა სამი სხვადასხვა სახით დაწერა, და უცნობია, თუ რომელია სწორი. ენის მარაგი ძალიან მწირია.

გრამატიკა
---------

შავ ენაში ყოველი გრამატიკული მნიშვნელობა ერთი ფონეტიკური ფორმით გამოიხატება, მორფემები ფუძის შემდეგ ერთიმეორის გვერდითაა განლაგებული, ხოლო სიტყვა მარტივად იშლება შემადგენელ ნაწილებად, მაგალითად:

durbatulûk

„დასაჯაბნად", ანუ „რომ-დაჯაბნოს-მან-ისინი" - durb-at-ul-ûk

შავი ენის აგლუტინაციურობა პოსტპოზიციებშიც გამოიხატება:

burzum-ishi

ანუ „ბნელში" - „ბნელი-ში"

ანალოგები
---------

გრამატიკული ხასიათით შავი ენა ჰგავს თურქულ, ფინურ-უნგრულ, იაპონურ-კორეულ, ბასკურ, ქართველურსა და სხვა კავკასიურ ენებს, რომლებიც ასევე აგლუტინაციური ენებია. რუსი ენათმეცნიერი ალექსანდრე ნემიროვსკი ვარაუდობს, რომ ტოლკინმა შავი ენა ძველ ხეთურსა და ჰურიტულ-ურარტუულ ენებზე დაყრდნობით შექმნა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* შავი ენა — საიტზე Tolkien Gateway

სქოლიო
------

1. ↑  Fauskanger, Helge K.. Orkish and the Black Speech. *Ardalambion*. University of Bergen. ციტირების თარიღი: 2 September 2013.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჯ.რ.რ. ტოლკინის მიერ შექმნილი შუახმელეთის ენები |
| --- |
|  |
| ელფები | 
* მარტივი ქუენდური
* საერთო ელდარინი
* ქუენია
* გოლდოგრინი
* ილკორინი
* ტელერინი
* სინდარული
 |
|  |
| ადამიანები | 
* ტალისკა
* ადუნაიკი
* ვესტრონი
* როჰირული
 |
|  |
| სხვა ენები | 
* კჰუზდული
* ენტური
* ვალარული
* შავი ენა
 |
|  |
| დამწერლობები | 
* კირთი
* სარატი
* ტენგუარი
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჯონ რონალდ რუელ ტოლკინის ლეგენდარიუმი |
| --- |
|  |
| 
* ბიბლიოგრაფია
 |
|  |
| ნაწარმოებები | 

|  |  |
| --- | --- |
| ძირითადი | 
* *სილმარილიონი*
* *ჰობიტი*
* *ბეჭდების მბრძანებელი*
	+ *ბეჭდის საძმო*
	+ *ორი ციხე-კოშკი*
	+ *მეფის დაბრუნება*
 |
|  |
| დამატებითი | 
* *ტომ ბომბადილის თავგადასავლები*
* *გზა წინ და წინ მიდის*
 |
|  |
| სიკვდილის შემდგომი | 
* *დაუსრულებელი მოთხრობები*
* *ჯ. რ. რ. ტოლკინის წერილები*
* *შუახმელეთის ისტორია* (12 ტომი)
* *ბილბოს უკანასკნელი სიმღერა*
* *ჰურინის შვილები*
* *ჰობიტის ისტორია*
* *ამბავი ბერენის და ლუთიენისა*
 |

 |
|  |
| სამყარო | 

|  |  |
| --- | --- |
| პერსონაჟები | 
* ხალხები
	+ სია
* ჯუჯები
* ელფები
* ჰობიტები
	+ ოჯახები
* ნუმენორელები
* ორკები
* არნორის მეფეები
	+ ისილდურის საგვარეულო
	+ ჩრდილოელი მზვერავები
	+ არვედუი
	+ არაგორნი
	+ ელდარიონი
* ველის მეფეები
* გონდორის მეფეები
	+ ანარიონის საგვარეულო
	+ ეარნილ II
* როჰანის მეფეები
	+ ეომერი
	+ თეოდენი
* ნუმენორის მმართველები
* სამეფოები
 |
|  |
| ობიექტები | 
* ძალაუფლების ბეჭდები
	+ ერთი ბეჭედი
	+ სამი ბეჭედი
* პალანტირები
* სილმარილები
* მითრილი
* იარაღები და ჯავშნები
	+ ნესტარი
 |
|  |
| კონცეფციები | 
* კოსმოლოგია
* არდის ისტორია
* ქრონოლოგია
* ცხოველები
* მცენარეები
* საკვები და სასმელი
* ომები და ბრძოლები
* მდინარეები
	+ ანდუინი
* გზები
* ენები
* მაგია
* ჰობიტების დღე
 |

 |
|  |
| სხვა ნაწარმოებები | 
* *შუახმელეთის ატლასი*
* *შუახმელეთის სრული მეგზური*
* *შუახმელეთის მეგზური*
* *ფროდოს მოგზაურობები*
* *ბეჭდების მბრძანებელი: მკითხველის თანამგზავრი*
 |

 |