recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ბედნიერების ინდექსი**- (ანგარიში, რომელსაც აქვეყნებს გაერო) კვლევა, რომელიც შეისწავლის გლობალურ ბედნიერებას, მდგრადობასა და კეთილდღეობას მსოფლიოს 156 ქვეყანაში და აფასებს მათ იმის მიხედვით თუ, რამდენად ბედნიერად გრძნობს თავს ამ ქვეყნების მოსახლეობა. ასევე იგი აფასებს თუ, როგორ ზემოქმედებს ურბანული ცხოვრება ადამიანების ბედნიერებაზე. ბედნიერებისა თუ კეთილდღეობის გაზომვა ხდება შემდეგი მეთოდებით: გამოკითხვა, კითხვარი, სუბიექტური კეთილდღეობის ინდიკატორები, მდგრადობის ინდიკატორები, ცხოვრების ხარისხი, მშპ და სხვ. დღეისათვის ბედნიერების იდექსით პირველ ადგილზეა ფინეთი, მას მოსდევს დანია, ნორვეგია, ისლანდია და ნიდერლანდები. ბედნიერების ინდექსზე ზემოქმედება მოახდინა კორონავირუსის პანდემიამ. ცხოვრებით კმაყოფილების მიხედვით, კი პირველ ადგილზე კოსტა-რიკაა.

მსოფლიოს ტოპ ათი ქვეყანა ბედნიერების ინდექსის ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით|  | ქვეყანა | ინდექსი | კონტინენტი |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | ფინეთი | 7,769 | ევროპა |
| 2 | დანია | 7,600 | ევროპა |
| 3 | ნორვეგია | 7,554 | ევროპა |
| 4 | ისლანდია | 7,494 | ევროპა |
| 5 | ნიდერლანდები | 7,488 | ევროპა |
| 6 | შვეიცარია | 7,480 | ევროპა |
| 7 | შვედეთი | 7,343 | ევროპა |
| 8 | ახალი ზელანდია | 7,307 | ოკეანეთი |
| 9 | კანადა | 7,278 | ჩრდილოეთ ამერიკა |
| 10 | ავსტრია | 7,246 | ევროპა |

საქართველო

საქართველო ბედნიერების ინდექსით 2019 წლის მონაცემით მსოფლიოში 119-ე ადგილზეა, 2018 წელს კი 128-ე ადგილზე იმყოფებოდა. 2020- წლის მონაცემებით მისი შეფასებაა 4,89, რითიც ყველა მის მეზობელზე უკან იმყოფება.

საქართველოს მდგომარეობა წლების განმავლობაში| წელი | ინდექსი |
| --- | --- |
| 2013 | 4,19 |
| 2014 | - |
| 2015 | 4,30 |
| 2016 | 4,25 |
| 2017 | 4,29 |
| 2018 | 4,34 |
| 2019 | 4,52 |
| 2020 | 4,89 |

ბიბლიოგრაფია



წიგნი world happiness report edited by John Hellivell , Richard Layard  and Jeffrey Sachs
**ახალდაბის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის დაბა ახალდაბაში, აგებულია შუა საუკუნეებში.

ღვთისმშობლის ეკლესია მარტივი გეგმარების მქონე დარბაზული ტიპის ნაგებობა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული მოხაზულობის განიერი საკურთხეველია, ორივე მხარეს ღრმა ნიშებით. საკურთხევლის ცენტრში მცირე ზომის სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლებშიც საკმაოდ დაბლა, სხვადასხვა დონეზე ბრტყლად გადახურული სარკმლებია მოცემული. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს დასავლეთით და ჩრდილოეთით. გარედან გადახურულია არქიტრავით, შიგნიდან კი რიყის ქვის სოლისებრად დაწყობილი ქვებისგან გამოყვანილი თაღით სრულდება. ანალოგიური გადაწყვეტა ჰქონდა ჩრდილოეთის შესასვლელსაც, იმ განსხვავებით, რომ ახლა გარედან არქიტრავის ქვა შეცვლილია ხის ძელით. ეკლესია აგებულია რიყის ქვით. ნაგებობა გარედან უხეშად არის შელესილი. მას ეტყობა გვიანდელი გადაწყობა-გადაკეთებებისა და რემონტის კვალი. შენობა ორფერდა სახურავით სრულდება. ირგვლივ თარო კარნიზი შემოუყვება. გადახურულია კრამიტით. გადაკეთების მიუხედავად ღვთისმშობლის ეკლესიას შენარჩუნებული აქვს ქართული ქრისტიანული ხუროთმოძღვრების ე.წ. გარდამავალი ხანის ადრეული ეტაპისთვის დამახასიათებელი ნიშნები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 24786
**ბადენი** — საკურორტო ქალაქი ავსტრიაში, ქვემო ავსტრიის ფედერალურ მხარეში, ბადენის რაიონის დედაქალაქი. მდებარეობს ვენიდან 26 კმ-ით სამხრეთით. ხშირად მას *Baden bei Wien*-ს უწოდებენ (ბადენი ვენის სიახლოვეს), მაგრამ ეს სახელი არაოფიციალურია.

ბადენი მდებარეობს ვენის ტყის მასივში და გამოიყენება საზაფხულო კურორტად ვენის შეძლებულ მოსახლეთა მიერ. თბილი წყაროები, რომლებისგანაც წარმოსგდება ქალაქის სახელი, 22 °C (72 °F) — 36 °C (97 °F) ტემპერატურისაა და შეიცავს კირის სულფატს.

ისტორია
-------

ბადენის თეატრი
ბადენის ცნობადობა ჯერ კიდევ რომაული ხანით თარიღდება, რომლებიც მას *Thermae Pannonicae*-ს უწოდებდნენ. ქალაქი დღესაც იგივე მდებარეობას ინარჩუნებს. 869 წელს დასახლება *პადუნის* სახელით მოიხსენიება, 1480 წელს მან ქალაქის სტატუსი მიიღო. მიუხედავად იმისა, რომ იგი მრავალჯერ აიღეს უნგრელებმა თუ თურქებმა, ქალაქი ყოველთვის მალევე ხდებოდა კვლავ აყვავებული. ავსტრიის საიმპერატორო რამდენიმე ოჯახმა ბადენი თავიანთ სახაფხულო რეზიდენციად აქციეს, ააშენეს მდიდრული ვილები. მას შემდეგ, რაც 1812 წელს ქალაქი ცეცხლმა გაანადგურა, იგი მთლიანად იქნა აღდგენილი ბიდერმაიერის სტილში, არქიტექტორ იოსებ კორნჰაუზელის გეგმის მიხედვით. მეორე მსოფლიო ომის დროს, ბადენში დროებით განთავსებული იყო ავსტრია-უნგრეთის არმიის უმაღლესი მთავარსარდლობა. 1934 წელს სამორინეს გახსნამ, ქალაქი საბოლოოდ აქცია ავსტრიის უმთავრეს საკურორტო ქალაქად. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, 1955 წალმდე ბადენი წარმოადგენდა მოკავშირეთა მიერ მართული ავსტრიის საბჭოთა ძალების მთავარ შტაბ-ბინას.

დემოგრაფია
----------

| წელი | მოსახლეობა |
| --- | --- |
| 1971 | 22,727 |
| 1981 | 23,140 |
| 1991 | 23,488 |
| 2001 | 24,518 |
| 2006 | 25,212 |
| 2010 | 25,136 |
| წყარო: Baden (Niederösterreich) |

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ავსტრიის ქალაქების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი
* Synagogue დაარქივებული 2006-02-06 საიტზე Wayback Machine.
* Casino
* Römertherme
* Kurhaus დაარქივებული 2007-02-05 საიტზე Wayback Machine.
* Stadttheater დაარქივებული 2012-02-06 საიტზე Wayback Machine.
* Hauervinothek

სქოლიო
------

1. ↑  Einwohnerzahl 1.1.2018 nach Gemeinden mit Status, Gebietsstand 1.1.2018 — Statistics Austria.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q358870'></a>
2. ↑  Baden, Baden, Niederösterreich - Austria Postcode

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ავსტრიაში ავსტრიის დროშა |
| --- |
|  |
| 
ზალცბურგის ისტორიული ცენტრი  • შენბრუნის სასახლე  • ჰალშტატი  • დახშტაინის მთები  • ზალცკამერგუტი  • ზემერინგის რკინიგზა  • გრაცი  • ვახაუ  • ვენა  • ნოიზიდლერი  • ალპების პრეისტორიული ნამოსახლარები  • კარპატების წიფლის პირველყოფილი ტყეები  • ევროპის დიდი საკურორტო ქალაქები: ბადენი  • რომის იმპერიის საზღვრები: დუნაის ლიმესის დასავლეთი ნაწილი |  |

 |
**ახალდაბის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ტყიბულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალდაბაში. 

მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია აგებულია სხვადასხვა ზომის ქვებითა და კირხსნარით. ეკლესია გარედან მართკუთხა ფორმისაა. იგი დგას კედლებიდან 0.3 მეტრით გამოზიდულ ცოკოლზე. მას დასავლეთისა და სამხრეთის მხარეს აქვს კარის ღიობები. კედლებზე შემორჩენილია, ინტერიერში გაფართოებული ექვსი სარკმელი, მათგან ორ-ორი სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მხარესაა, ხოლო თითო-თითო კი დასავლეთისა და აღმოსავლეთის მხარეს. ინტერიერის კედლები შედარებით მომცრო ზომის ქვებითაა ამოყვანილი ვიდრე საფასადე მხარე. ცენტრალური დარბაზის კამარა გადაყვანილია გათლილი მალებითა და ცერზე მდგარი ფილაქვებით, ხოლო საკურთხევლის ცა გამოყვანილია უფრო ფართე, ოთხკუთხა ფორმის ქვებით. იატაკი მოწყობილია სხვადასხვა ზომის ქვებით. ამბიონი იატაკიდან ერთი საფეხურითაა აწეული. ამბიონისა და საკურთხევლის იატაკი შედარებით გვიანდელი გადაწყობილი უნდა იყოს, შესაძლოა XIX საუკუნეშიც კი. საკურთხევლის კედლებში ამოღებულია ორი თახჩა. სამხრეთის კედელში ოთხკუთხა ფორმის, ხოლო ჩრდილოეთის კედელში თაღოვანი. ტრაპეზი მცირე ზომისაა და იგი თანამედროვე დროს უნდა იყოს. ეკლესიის ინტერიერში შეიმჩნევა შელესილობის კვალი, რომელზეც შესაძლოა ფრესკები ყოფილიყო მოხატული. ეკლესიას შემოუყვება კარგად დამუშავებული კარნიზი. ჩრდილო-დასავლეთ ფასადზე კარნიზთან ახლოს აქვს ორნამენტი. დასავლეთის კარების არქიტრავზე გამოკვეთილია ჯვრის გამოსახულება. ჯვრის ჰოროზონტალური მკლავები შემკულია სამ-სამი ფოთლოვანი ორნამენტით. ზედა მკლავი კი ოთხი ფოთლოვანი ორნამენტით. საყრდენი მკლავი კი ნახევარმთვარის გამოსახულებით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 16101
**არმაზის კოშკიანი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ არმაზში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ძეგლი მდებარეობს სოფ. ქვითკირიდან დასავლეთით 3 კმ-ზე, ნასოფლარ ვანის ტერიტორიაზე. ეკლესია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვითაა ნაგები. წყობა სწორხაზოვანია. დარბაზული ეკლესია ჩაშენებულია ოთხსართულიანი კოშკის მეორე სართულში და ის გეგმით არაწესიერი სწორკუთხა მოხაზულობისაა. აღმოსავლეთით შებრტყელებულია აბსიდი, რომლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე ზომის მხრებით. სამხრეთი შესასვლელის მარცხენა წირთხლი მორღვეულია. კოშკის პირველი სართული ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით. კოშკს გარშემო შემოუყვება გალავანი, რომლის სამხრეთით შემორჩენილია ოთხკუთხა ნაგებობის ნაშთი. მისი კედლების სიმაღლე 1 მეტრს აღწევს. ნაგებობის ჩრდილოეთ კედელში მოწყობილია სამი სწორკუთხა ნიშა. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 12
ჟენშენი
**აფროდიზიაკები** (ბერძ. Αφροδισιακά) — ნივთიერები, რომელნიც ასტიმულირებენ ან აძლიერებენ სქესობრივ ლტოლვას ან მოქმედებებს. ეს მიიღწევა ან ფსიქიკური გზით, წარმოსახვაზე ზემოქმედებით, ან ფიზიკური საშუალებებით, მათრობელი სასმელებით და გამაღიზიანებლებით. უკანასკენლის სახეობის აფროდიზიაკებს მიეკუთვნებიან მძაფრი ნივთიერებები, რომლენიც კანტარიდინს შეიცავენ და შარდსადენი მილის ანთებას იწვევენ (ესპანური ბუზი, მაისის ხოჭო, diabolina). ამავე მიზნით ადრე მიირთმეოდა სანელებლები (ზაფრანა, კოჭა, დარიჩინი), ასევე მუშკი და სურნელოვანი ფისი. ყველა ეს ნივთიერება საზიანოა ჯანმრთელობისთვის, განსაკუთრებით მძაფრი ნარკოტიკული ნივთიერებები. 

*აფროდიზიაკის* ანტონიმია ანაფროდიზიაკი, რომელიც ხელს უშლის სექსუალური სიამოვნების მიღებას ან ახშობს ლტოლვას.

ეტიმოლოგია
----------

სახელი *აფროდიზიაკი* მოდის სექსუალურობისა და სიყვარულის ძველბერძნულ ქალღმერთ აფროდიტესაგან.

პროდუქტები
----------

სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ქვეყნებში აფროდიზიაკებს ყველაზე განსხვავებულ ნივთიერებებს და პროდუქტებს მიაკუთვნებდნენ. ყველაზე ხშირად მათ მიაკუთვნებენ შემდეგებს:

* ალოე ვერა

ალოე ვერა
* ავოკადო
* ანისული
* არტიშოკი
* ბანანი
* ვანილი
* სოკოები
* დურიანი
* ჟენშენი
* ქვირითი
* ილანგ-ილანგი
* კოჭი
* მოცვი
* კედრის თხილი
* მარწყვი
* ცხენის ხორცი
* ქოქოსი
* დარიჩინი
* კრევეტები
* ზღვის კომბოსტო
* ბოლოკი
* მანგო
* მარციპიანი
* მარულა
* თაფლი
* მიდია (მოლუსკი)
* ნუში
* მური (სურნელოვანი ფისი).
* სტაფილო
* ზღვის კამბალა
* მუშკი
* ზეთისხილის ზეთი
* ყვავილის მტვერი
* ხორბლის ღივი
* ნიახური
* არაჟანი
* სატაცური
* თირკმელა სოკო (ტრიუფელები)

ტირამისუ
* ტირამისუ
* კამა
* ლოკოკინები
* ხამანწკა
* ინდის ხურმა (ფინიკი)
* პირშუშხა
* ნიორი
* ზაფრანა
* შოკოლადი
* კვერცხი

### ფერომონები

ფერომონები, ან მასტიმულირებელი სუნები, აძლიერებენ ლტოლვას გრძნობის რეცეპტორებზე ზემოქმედებით.

### პოპერსები

ალკილნიტრიტები, უფრო ცნობილნი, როგორც პოპერსები გამოიყენებიან სექსუალურ პრაქტიკაში, სიამოვნების გაზრდის და გახანგრძლივებისთვის, ფართო გაგებით შეიძლება აღინიშნოს, როგორც აფროდიზიაკი.

### როგორ მოქმედებენ აფროდიზიაკები

აფროდიზიაკების უმრავლესობას მაღალი კვებითი ღირებულება აქვს და მრავალ ვიტამინსა და მიკროელემენტს შეიცავს, ხელს უწყობს ძალების აღდგენას და შეიცავს ნივთიერებებს, რომელნიც ადამიანში სასქესო ჰორმონების გამოყოფას უწყობს ხელს. ზოგი პროდუქტი უფრო მარტივად მოქმედებს — ზრდიან რა სასქესო ორგანოების მგრძნობელობას, მათში სისხლმიმოქცევის გაზრდით.

ლიტერატურა
----------

* აფროდიზიაკები // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.), 1890—1907.

სქოლიო
------

1. ↑   *Shorter Oxford English Dictionary* (6th რედ.), Oxford University Press, 2007, ISBN 978-0-19-920687-2
2. ↑  Definition at thefreedictionary.com
3. ↑  Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, ЭСБЕ. Россия, Санкт-Петербург, 1890—1907
**„ახირებული"** — ყოველკვირეული, იუმორისტული ჟურნალი კარიკატურებით. გამოვიდა ორი რვეულის სახით.

გამოცემის ადგილი, სტამბა და რედაქტორის გვარი არ არის აღნიშნული, მითითებულია ფსევდონიმებით: ეშმაკი და თაგუნა. ცნობილია, რომ „თაგუნა" შალვა შარაშაძის ფსევდონიმია ხოლო „ეშმაკი" — ნესტორ კალანდაძისა (გ. ჭოხონელიძის ცნობით, ამ ფსევდონიმით იბეჭდებოდნენ ასევე კაპიტონ გოგოლაძე და არჩილ ჯაჯანაშვილი). ჟურნალში გამოქვეყნებული ყველა წერილიხელმოუწერელია აქ იბეჭდება ფელეტონები, შარადები, ლექსები ძირითადად უსათაუროდ „ახირებული", პირველ ყოვლისა საინტერესოა კარიკატურებით, რომლებიც დამოუკიდებლადაც გვხვდება და ტექსტის ამხსნელადაც. ამასთან, ხან სრულად გამოხატავს ავტორის ჩანაფიქრს, ხანაც — ნაწილობრივ, მაგალითად, პიესა „ინფორმაცია" დასურათებულია კარიკატურებით, რომლებიც ავტორის სათქმელს თვალსაჩინოდ და, მეტი სიმძაფრით გამოხათავს. პოლიტიკური სატირა ჟურნალის მთავარი ხელწერაა. ამ მხატვრულ ხერხს ავტორები ხშირად მიმართავენ პოლიტიკოსებისა და პოლიტიკური თემების შარჟულად წარმოჩენისათვის. ლექსებში: „პეპელა" „ოთარიანი" გაშარჟებულია პარლამენტი, მისი წევრები და სხდომების მიმდირნრეობა. იუმორისტების მიერ „გამათრახებულ" პოლიტიკოსთა შორის საერთაშორისო პოლიტიკის წარმმართველებიც ხვდებიან. მაგალითად, ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტის, თეოდორ რუზველტის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით ჟურნალში იბეჭდება იუმორისტული წერილი, თითქოს რუზველტი ოცნებობდა, გამხდარიყო სომხეთის პრეზიდენტი და არ დასცალდა.

ლიტერატურა
----------

* *შამილაშვილი მ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 51.
* გ. ბაქრაძე, ქართული პერიოდიკის ბიბლიოგრაფია, თბ. 1947;
**ახმაჯის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოდელ ახმაჯში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით აქვს ნახევარწრიული, შვერილი აბსიდი, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში დგას ტრაპეზის ქვა. აბსიდის ჩრდილოეთ მხარეს ერთი თაღოვანი ნიშია. კონქი სფერულია. აბსიდის იატაკი მოპირკეთებულია ოთხკუთხა ქვის ფილებით. საკურთხევლის წინ ერთსაფეხურიანი სოლეაა.

ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრული ფორმისაა. დასავლეთის საბრჯენი თაღი კუთხის პილასტრს ეყრდნობა. დარბაზი განათებულია ჩრდილოეთის თაღოვანი სარკმლით. ამავე კედელშია გაჭრილი არქიტრავული შესასვლელი, რომლის თავზე ჩასმულ ფილაზე ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ეკლესიას დასავლეთიდან მიშენებული აქვს სამრეკლო. სამრეკლოს პირველი სართული წარმოადგენს ოთხკუთხა მასიური სვეტებით გახსნილ სივრცეს. მისი ნახევარწრიული თაღები მრგვალ სვეტებს ეყრდნობა. თაღები და სვეტები შირიმის ქვითაა ამოყვანილი. ეკლესიის შელესილი ფასადები დაზიანებულია. კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი, რომელიც ბევრგან აყრილია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 24
**აფრიკული პალმის ციბეტა** ან უბრალოდ **პალმის ციბეტა** (ლათ. Nandinia binotata) — ძუძუმწოვარი ცხოველი მტაცებლების რიგისა. მონოტიპური ოჯახისა და გვარის წარმომადგენელია. ტანით არც თუ ისე დიდია: მისი სხეულის სიგრძეა 44–58 სმ, სქელი კუდისა — 46–62 სმ, მასა 1,7–2,1 კგ. ახასიათებს მოკლე ფეხები და მოკაუჭებული ბრჭყალები. ბეწვი მოკლე და ხაოიანია. შეფერილია მონაცრისფროდ ან მურად, დაჰკრავს წითური ან წაბლისფერი ელფერი. ტანზე აყრია მუქი და ბუნდოვანი ლაქები. მე-3 და მე-4 თითებს შორის გააჩნია სურნელოვანი ჯირკვალი. გავრცელებულია ეკვატორული აფრიკის ტროპიკულ ტყეებში, გვინეა-ბისაუდან სამხრეთ სუდანამდე და ზიმბაბვის აღმოსავლეთ მხარემდე. მისდევს ნახევრადმეხეურ ცხოვრებს, აქტიურია ღამით, დღეს 10–30 მ სიმაღლეზე ან ლიანებში ატარებს. მარტოსული ცხოველია. რაციონის 80 %-ს ხილი შეადგენს, აგრეთვე იკვებება მღრღნელებით, ხილიჭამია ხელფრთიანებით, ფრინველებით, მათი კვერცხებით, მსხვილი ხოჭოებით, მუხლუხებითა და ლეშით. ანადგურებს ვირთაგვებს, თაგვებსა და ტარაკნებს. ხშირად ჭამს მცენარეებსაც. აღმოსავლეთ აფრიკაში ჩატარებულმა გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ აფრიკულ პალმის ციბეტა ორჯერ მრავლდება წელიწადში — მაისსა და ოქტომბერში (ემთხვევა ტენიან სეზონებს). მაკეობა 64 დღე-ღამე გრძელდება, მშობიარობს ხეზე. შობს 2–4 ნაშიერს. დედალი მათ რძით კვებავს. ზრდასრულობას 3 წლისანი აღწევენ. ცოცხლობენ 15 წლამდე.

ქვესახეობები
------------

მოიცავს 4 ქვესახეობას:

* Nandinia binotata arborea Heller, 1913
* Nandinia binotata binotata Gray, 1830
* Nandinia binotata gerrardi Thomas, 1893
* Nandinia binotata intensa Cabrera & Ruxton, 1926

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Nandinia binotata на Animal Diversity Web.

სქოლიო
------

1. ↑  Species *Nandinia binotata*. Bucknell Univesity..
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **არმაზი**. |

**არმაზის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ მცხეთის რკინიგზის სადგურიდან 3-4 კილომეტრში, არმაზისხევის სათავესთან, ორ ხევს შორის აღმართულ ძნელადმისადგომ მაღალ კლდოვან მთაზე. თარიღდება XIII-XV საუკუნეებით. 

ციხე შედგება გალავნისა და კოშკისაგან. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია. ციხეს შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთით ჰქონია. გალავანი გეგმით ტრაპეციის ფორმისაა (26 X 27,5 მ.). კოშკი გალავნის სამხრეთ ნაწილში დგას. იგი წიბოებმომრგვალებული სამკუთხა პრიზმს წარმოადგენს. პირველი სართული ყრუა. შიგნით მისი კუთხე სამეურნეო დანიშნულების მიზნით ცერადაა გადატიხრული. შესასვლელი მეორე სართულზეა, ჩრდილოეთის მხრიდან. ამ სართულზე მოზრდილი სარკმლებია. მესამე სართულის კედლების მხოლოდ ქვედა ნაწილია შემორჩენილი.

2006 წელს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* არმაზის ღვთისმშობლის ეკლესია

ლიტერატურა
----------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***არმაზის ციხე***

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 201.
* *ზაქარაია პ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 234.
* მცხეთა, საქართველოს ძველი ქალაქები, თბ. 2000, გვ. 93 ISBN 99928-0-030-5

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**ბაბექის აჯანყება**, დიდი სახალხო ანტიფეოდალური და ანტიარაბული აჯანყება აზერბაიჯანსა და დასავლეთ ირანში. ბაბექის წინამძღოლობით დაახლოებით 816-817 წლებში. მისი მთავარი მონაწილენი იყვნენ ხურამიტების მოძღვრების მიმდევარი გლეხები და ხელოსნები, რომლებიც იბრძოდნენ არაბთა ბატონობის, ფეოდალური ექსპლოატაციისა და გაბატონებული რელიგიის — ისლამის წინააღმდეგ. მათ ბევრი წვრილი მიწათმფლობელიც მიემხრო. შეიქმნა ძლიერი ლაშქარი, რომლის ცხენოსანი ჯარი 20 ათას მხედარს ითვლიდა. 819-827 წლებში აჯანყებულებმა დაამარცხეს არაბთა 6 ლაშქარი. მტრის გარნიზონების განდევნის შემდეგ ისინი დაეუფლნენ მთელ აზერბაიჯანს და ირანის ზოგიერთ პროვინციას. აჯანყებამ სომხეთისა და საქართველოს ზოგი რაიონიც მოიცვა. ბაბექის მომხრეთა რიცხვმა 300 ათას კაცს მიაღწია. ერთ ხანს არაბთა სახალიფომ აჯანყებულებს სერიოზული წინააღმდეგობა ვერ გაუწია, რადგან ბიზანტიასთან ომითა და ეგვიპტეში აჯანყების (830-833) ჩახშობით იყო დაკავებული. 833 წელს ბიზანტიასთან დაზავების შემდეგ, ხალიფა მუთასიმმა (833-842) მთელი ძალები აჯანყებულთა წინააღმდეგ მიმართა. 834 წელს ქ. ჰამადანთან ბრძოლაში აჯანყებულებმა მძიმე დამარცხება განიცადეს (არაბული წყაროების მიხედვით, დაახლოებით 60 ათასი კაცი დაკარგეს). 835 წელს ხალიფამ არაბთა ჯარის სათავეში გამოჩენილი სარდალი, უსრუშანის მმართველი ჰაიდარ იბნ კავუს აფშინი დანიშნა. აჯანყებულები თანდათან კარგავდნენ ძალებს. ფეოდალები, რომლებიც პირველ ხანებში მიემხრნენ აჯანყებას, თანდათან ჩამოშორდნენ მას. ბაბექის მომხრეები ბოლოს ბაძის ციხეში (თალიშის მთები, ყარაბაღი) გამაგრდნენ. ბაბექმა ბიზანტიის იმპერატორს არაბების წინააღმდეგ ერთობლივი ბრძოლა შესთავაზა. 837 წელს ბიზანტიის ლაშქარი შეება არაბებს, მაგრამ აჯანყებულთა მდგომარეობა ამით არ შემსუბუქებულა. მძიმე ბრძოლების შემდეგ, 837 წლის შემოდგომაზე არაბებმა ბაძი აიღეს. მიუხედავად დამარცხებისა, ბაბექის აჯანყებამ დაასუსტა სახალიფო და დააჩქარა მისი დაშლა.

ლიტერატურა
----------

* История Азербайджана, Баку, 1958, с. 117-125;
* *Томара М.*, Бабек, М. 1936;
* *Ямпольский З. И.*, Восстание Бабека, Баку, 1941;
* ქსე, ტ. 2, გვ. 118-119, თბ. 1977
**აფრიკული წყალკვეთია** (ლათ. Rynchops flavirostris) — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა.

აღწერა
------

მისი სხეულის სიგრძეა 25–40 სმ. აქვს გრძელი ფრთები. შეფერილია უპირატესად შავ-მურად, ქვედა ნაწილი და შუბლი თეთრია. ნისკარტი ნარინჯისფერ-ყვითელია, წვერში მთლად ყვითელი.

გავრცელება
----------

გავრცელებულია აფრიკაში, სენეგალიდან ნილოსის ქვემო წელამდე, კონგოსა და ზამბეზის აუზებში, ანგოლაში, კენიაში, ტანზანიაში. სამხრეთით აფრიკული წყალკვეთია კვაზულუ-ნატალამდე გვხვდება. ბინადრობს მტკნარწყლოვან წყალსატევებთან ახლოს, თუმცა ზღვის სანაპიროებზეც შეინიშნება.

კვება
-----

თევზებზე ნადირობა მთელი დღის განმავლობაში შეუძლია, თუმცა ყველაზე ხშირად ღამით მოიპოვებს საკვებს. ნადავლის მოპოვების დროს წყლის ზედაპირთან ახლოს დაფრინავს და მასში თითქმის ჰყოფს ნისკარტს, წყალს „კვეთს".

გამრავლება
----------

მონოგამი ფრინველებია. ბუდობენ ცალკეულ წყვილებად ან კოლონიებად, რომელშიც 25-მდე მობუდარი წყვილი შეიძლება იყოს გაერთიანებული. ამასთანავე, ხშირად ერთიანდებიან სხვა სახეობის ფრინველებთანაც. ბუდე ნესტიან ნიადაგზე არსებული ღრმა ორმოა, რომელსაც ორივე მშობელი თხრის. ჩვეულებრივ რამდენიმე ორმოს აკეთებენ და შემდეგ ერთ-ერთს ირჩევენ. იგი მეჩეჩზეა განთავსებული, წყალთან ახლოს. ბუდობა აგვისტო-ოქტომბერში მიმდინარეობს. დედალი დებს 2-დან 4-მდე მოთეთრო ან მოყვითალო კვერცხს მუქი წინწკლებით. ორივე მშობელი კრუხობს მორიგეობით, ინკუბაცია 20–22 დღე გრძელდება. გამოჩეკიდან 1–2 დღეში ბარტყები ბუდეს ტოვებენ. გამოსაყვანი პერიოდი 5–6 კვირა გრძელდება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* African skimmer — Species text in The Atlas of Southern African Birds.

სქოლიო
------

1. ↑  *Rynchops flavirostris* (African skimmer). *Biodiversity Explorer*. Iziko Museums of South Africa.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-01-20. ციტირების თარიღი: 2018-4-22.
„**ბაბილონის გოდოლი**" — პიტერ ბრეიგელის გამოჩენილი ნახატი, რომელიც დღეს ვენაში ინახება. მხატვარმა შექმნა მინიმუმ ორი სურათი ამ სიუჟეტზე, თუმცა დღეს მხოლოდ ორი არის შემორჩენილი. შესაძლოა, რომ ბრეიგელმა უფრო მეტი ნამუშევარი დახატა, თუმცა ჩვენამდე არ მოღწეულა. ასე, ჰოლანდიელი მევაჭრის, ნიკოლაეს იოგჰელინკის წერილებში ნახსენებია ბრეიგელის კიდევ ერთი ბაბილონის გოდოლი. სურათის საფუძვლად აღებულია მოსეს პირველი წიგნის სიუჟეტი, სადაც მოთხრობილია ბაბილონის გოდოლის აშენება. სიუჯეტის თანახმად, მსოფლიო წარღვნის შემდეგ ადამიანებმა განიზრახეს სენაარის მიწაზე ქალაქისა და ისეთი კოშკის აშენება, რომელიც ცას მისწვდებოდა. ადამიანის თავხედობით განრისხებულმა ღმერთმა აურია მათ ენა და გაფანტა მთელ დედამიწაზე. მთელი სურათის მორალიც სწორედ შემდეგშია - ადამიანი ღმერთს ვერ გაუტოლდება. ნახატის უფრო მცირე ვარიატი არის შენახული ადრეულ ოსტატთა მუზეუმში. ცნობილია, რომ 1553 წელს ბრეიგელი იყო რომში. სწორედ ამიტომაც მის ნახატში იგრძნობა რომაული კოლიზეუმის გავლენა. გოდოლის 7 სართული უკვე აშენებულია, ხოლო მერვე მხოლოდ შენდება. გოდოლის ირგვლივ იმდროინდელი მრავალი სამშენებლო ტექნიკა და მშენებელია განლაგებული. პირველი შეხედვით უზარმაზარი შენობა სიმაგრის ილუზიას ქმნის, თუმცა ახლოს შეხედვისას ჩანს, რომ ქვედა სართულები ან ჯერ არ არის აშენებული, ან უკვე ინგრევა; თვითონ გოდოლი კი ქალაქისაკენ არის გადახრილი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პიტერ ბრეიგელ უფროსის ბიოგრაფია
**ბანსკა-ბისტრიცა** (სლოვაკ. Banská Bystrica; უნგრ. Besztercebánya; გერმ. Neusohl) — ქალაქი ცენტრალურ სლოვაკეთში, ბანსკა-ბისტრიცის მხარის ცენტრი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 362 მ სიმაღლეზე, მდინარე ჰრონის კლაკნილში, რომელიც შემოსაზღვრულია დაბალი ტატრების, დიდი ფატრისა და კრემნიცკე-ვრხის მთებით. 2011 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით ქალაქში ცხოვრობდა 78 327 ადამიანი. ბანსკა-ბისტრიცა 1944 წლის 29 აგვისტოდან 27 ოქტომბრამდე იყო სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყების მთავარი ცენტრი. ბანსკა-ბისტრიცა ამჟამად ცენტრალური სლოვაკეთის არაოფიციალური დედაქალაქია. არის ღირსშესანიშნავი ობიექტები.

მმართველობა
-----------

ქალაქს აქვს მუნიციპალიტეტის სტატუსი, ჰყავს მერი (სლოვაკ. primátor) და ქალაქის საბჭო (*mestské zastupiteľstvo*). ირჩევიან ოთხი წლით. მოქმედი მერია (2014 წლიდან) იან ნოშკო, უპარტიო. ქალაქი იყოფა ოთხ რაიონად:

1. Staré mesto, Uhlisko, Prednádražie, Šalková, Senica, Majer (7 წევრი)
2. Kráľová, Iliaš, Kremnička, Rakytovce (4 წევრი)
3. Radvaň, Fončorda, Podlavice, Skubín (11 წევრი)
4. Sásová, Rudlová, Uľanka, Jakub, Kostiviarska (10 წევრი)

ბანსკა-ბისტრიცა არის ამავე სახელწოდების მხარის დედაქალაქი 1960-1990 წლებში ის იყო ცენტრი უფრო დიდი რეგიონისა, რომელიც მოცავდა მთელ ცენტრალურ სლოვაკეთს, მაგრამ 1996 წლის რეფორმის შემდეგ ის გაიყო ბანსკა-ბისტრიცას, ჟილინას და ნაწილობრივ ტრენჩინის მხარეებად. ბანსკა-ბისტრიცა არის ამავდროულად ამავე სახელწოდების რაიონის ცენტრი.

ქალაქში განთავსებულია რამდენიმე ეროვნული სახელმწიფო დაწესებულების ადგილობრივი ფილიალი, მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია საგადასახადო სამსახურის, სახელმწიფო ფოსტისა და ეროვნული ბანკის ოფისები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ოფიციალური საიტი

სქოლიო
------

1. ↑  Zoznam volebných obvodov s príslušnými ulicami Slovak.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 27 სექტემბერი 2007. ციტირების თარიღი: 18 June 2007.
2. ↑  Brusis, Martin (2002). „Between EU Requirements, Competitive Politics, and National Traditions: Re-creating Regions in the Accession Countries of Central and Eastern Europe". *Governance*. **15** (4): 531–559. doi:10.1111/1468-0491.00200.
**აქსაის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი** (რუს. Успенский храм) — მართლმადიდებლური ეკლესია ქალაქ აქსაიში მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს როსტოვისა და ნოვოჩერკასკის ეპარქიას. 

მისამართი: რუსეთის ფედერაცია, როსტოვის ოლქი, აქსაის რაიონი, ქ. აქსაი, ჩაპაევის ქუჩა № 175.

ისტორია
-------

აქსაის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრის ისტორია იწყება 1822 წლის 15 სექტემბრიდან, როდესაც ვორონეჟისა და ჩერკასკის ეპარქიის ეპიკოპოსის მისი მაღალყოვლადუსამღვდელოესობის ეპიფანეს კურთხევით, მოხდა ტაძრის მშენებლობის დასაწყისი და საძირკველში ჩაიდო პირველი ქვა. ეკლესია აშენდა ტულელი ვაშრის დაფინანსებითა და არქიტექტორ ამბროსიმოვის პროექტის მიხედვით. ეკლესიის მშენებლობა გაგრძელდა სამი წელი და სულ დაჯდა 135 000 რუბლი, რომელიც შეაგროვეს კერძო შემოწირულობებით. 

ეკლესია აგებულია კლასიციზმის სტილში, ცნობილი არქიტექტორის მ. ა. ამბროსიმოვის პროექტის მიხედვით. ეკლესიის საკურრთხეველი აკურთხეს 1825 წელს. 

ეკლესია არის ჯვარ-გუმბათოვანი სტილის, რომელსაც აქვს ოთხსართულიანი სამრეკლო. ეკლესიის ზომებია 38х16 მ. 

ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიის კანკელი შექმნა მოსკოველმა კონტრაქტორმა იაკობ შერმა. კანკელის ზომებია 17х5 მ. 1837 წელს ძველი კანკელი ახლით შეცვალეს. ეკლესიის ინტერიერი მოხატეს ზეთოვანი საღებავით. მოხატულობის სიუჟეტები აიღეს ძველი და ახალი აღთქმიდან. 1892 წელს გაიხსნა საეკლესიო-სამრევლო სკოლა. 

ეკლესიას აქვს ოთხიარუსიანი 22 მეტრის სიმაღლის სამრეკლო. ეკლესიის შემადგენლობაში შედის ასევე ორსართულიანი აგურის შენობა, რომელშიც გაიხსნა საეკლესიო-სამრევლო სკოლა. აღნიშნული შენობა ჩაპაევის ქუჩაზე შემონახულია. 1930-იან წლებში აქ სწავლობდა მომავალში საბჭოთა კავშირის ორგზის გმირი ნიკოლაი გულაევი. ამჟამად შენობაში განთავსებულია ბავშვთა შემოქმედების ცენტრი. 

1930-იან წლებში ეკლესია დახურეს. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შენობა გადაეცა სარემონტო ქარხანას „Сельхозтехника"-ს. მიუხედავად ამისა, ეკლესიის ინტერიერის ნაწილი ჩვენამდეა მოღწეული. 1995 წელს ეკლესიის მეორე სართული, რომელსაც ქარხანა კლუბად გამოიყენებდა, დაუბრუნდა მორწმუნეებს. 

1995 წლის 28 აგვისტოს ეკლესიაში გაიმართა ღვთისმსახურება. ამავე წლიდან დაიწყო სარესტავრაციო სამუშაოები. 1997 წელს როსტოვის სახელმწიფო სამშენებლო უნივერსიტეტის სტუდენტმა რ. რიაზანოვმა პროექტის საფუძველზე დაიწყო ეკლესიის აღდგენითი სამუშაოები. 1999 წელს აღადგინეს გუმბათიც. 2000 წელს მოხდა სამრეკლოს რეკონსტრუქციაც. 2001 წელს ეკლესიას დაადგეს ჯვარი.

მღვდელთმსახურები
----------------

ეკლესიაში 1871-1910 წლებში მოღვაწეობდა ექვსი აქსაიელი ეპისკოპოსი. ამავე პერიოდში აქსაიში მდებარეობდა ეპისკოპოსის კათედრაც. 

ეკლესიაში მოღვაწე ცნობილი საეკლესიო მოღვაწეები იყვნენ ნიკანორი და ეპისკოპოსი ზაქარია (ლობოვი). მქადაგებელი ზაქარია ლობოვი და ნიკოლაი პოპოვი მოწამეობრივი სიკვდილით აღესრულნენ. რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის გადაწყეტილებით ორივე მქადაგებელის კანონიზირება მოხდა.

ლიტერატურა
----------

* В. Гладченко «Свято-успенский храм с золотыми куполами» // Победа; 2004г № 130—132.

სქოლიო
------

1. ↑  Аксай|Церковь Успения Пресвятой Богородицы. sobory.ru. ციტირების თარიღი: 2017-01-10.
2. ↑  ИСТОРИЯ СВЯТО-УСПЕНСКОГО ХРАМА. ციტირების თარიღი: 2017-01-10.
3. ↑  Священномученик Николай Попов.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-12-23. ციტირების თარიღი: 2017-06-28.
გონიოიანი ხელის რელიეფური გამოსახულება და წარწერა სვეტიცხოვლის ჩრდილოეთ ფასადზე, მთავარი სარკმლის ზემოთ
**არსუკისძე** (გ. 1029) — ქართველი ხუროთმოძღვარი, მცხეთის სვეტიცხოველის ამშენებელი. მისი სახელი ამოკვეთილია ორგან: ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე, შუა თაღს ქვემოთ, მედალიონებში და ჩრდილოეთ ფასადის მთავარი სარკმლის ზემოთ, ორ ქვაზე, რომელთა შორის ჩასმულია მესამე ქვა ხელისა და გონიოს რელიეფური გამოსახულებით. წარწერა ასეთია: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ჴელი მონისა არსუკისძისაჲ. შეუნდვეთ." |
|  |  |

ტაძარი აგებულია 1010-1029 წლებში. უეჭველია, არსუკისძემ გამოიყენა ძველი (V-VI სს.) სვეტიცხოვლის ცალკეული ნაწილები, რათა სრულიად ახალი დამოუკიდებელი ნაწარმოები შეექმნა, რაც მოწმობს მთელი იმდროინდელი ქართული ხუროთმოძღვრების მხატვრულ სიმწიფეს და თვით არქიტექტორის შესანიშნავ მხატვრულ ნიჭს, დიდ პრაქტიკულ გამოცდილებასა და ოსტატობას. არსუკისძე უნდა იყოს ტაძრის დასავლეთით მდებარე კარიბჭის მშენებელიც. კარიბჭისა და ტაძრის ერთდროულობა ეჭვს არ იწვევს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 586.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* დიდოსტატის მარჯვენა
ბესარაბიის მდებარეობა ევროპაში.
**ბესარაბია** (რუმ. Basarabia, უკრ. Бессарабія) — ისტორიული რეგიონი აღმოსავლეთ ევროპაში. სამხრეთით ბესარაბიას ესაზღვრება შავი ზღვა, დასავლეთით — მდინარე პრუტი, ხოლო აღმოსავლეთით — მდინარე დნესტრი.

ისტორიულად ბესარაბია ეწოდებოდა რუმინეთის ერთ-ერთი უდიდესი რეგიონის მოლდოვის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს, შავი ზღვის სანაპიროზე, რომელსაც დღეს ბუჯაკს უწოდებენ. XIX საუკუნიდან რუსეთის იმპერიამ პოლიტიკური მოსაზრებებით სახელწოდება განავრცო მთელ აღმოსავლეთ მოლდოვის რეგიონზე, მდინარე პრუტიდან მდინარე დნესტრამდე.

ბესარაბიის ტერიტორიის ცენტრალური ნაწილი დღესდღეობით მოქცეულია მოლდოვაში, ხოლო სამხრეთ და ჩრდილო ნაწილი — უკრაინაში.

ისტორია
-------

საუკუნეების განმავლობაში ბესარაბია ავსტრიის, რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიების ზეგავლენის ქვეშ იმყოფებოდა და ამ სახელმწიფოებისთვის სტრატეგიულ ინტერესს წარმოადგენდა.

1812 წელს მოლდოვას სათავადო რუსეთს შეუერთდა. 1917 წლამდე ძირითადად რუმინელებით დასახლებული ბესარაბია რუსეთის იმპერიის გუბერნიად დარჩა, მეორე მსოფლიო ომამდე რუმინეთის აღმოსავლეთი პროვინცია იყო, ხოლო შემდეგ იგი საბჭოთა კავშირმა შემოიერთა.

ეტიმოლოგია
----------

სახელწოდება მომდინარეობს რუმინელი თავად ბასარაბების დინასტიისგან, რომელიც XIII-XIV საუკუნეებში ბატონობდა დუნაისა და დნესტრს შორის მდებარე შავი ზღვის სანაპირო ნაწილში და სწორედ ამ ტერიტორიას ეწოდებოდა ბესარაბია. მოგვიანებით, 1812 წლიდან, რუსეთმა ბესარაბია უწოდა მთელ რეგიონს, მდინარეებს პრუტსა და დნესტრს შორის. ხშირად სახელწოდებას შეცდომით აკავშირებენ არაბეთთან, თუმცა ამ მოსაზრებას არავითარი საფუძველი არ გააჩნია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბესარაბია***

* ჩარლი აპსონ კლარკი. 1927. "ბესარაბია: რუსეთი და რუმინეთი შავ ზღვაზე". (წიგნის ელექტრონული ვერსია). დაარქივებული 2019-10-08 საიტზე Wayback Machine.
* ბესარაბიელი გერმანელები რუსეთიდან საიტი დაარქივებული 2007-01-16 საიტზე Wayback Machine.
* რუკები, გეტოები და მასობრივი მკვლელობების ადგილები რუმინეთ-ბესარაბიაში 1941-1942 დაარქივებული 2007-08-09 საიტზე Wayback Machine.
* შოლტოი - სოფელი ჩრდილოეთ ბესარაბიაში
* ჰანოვკა - გერმანული სოფელი ბესარაბიაში 1896-1940 (გერმანული საიტი)
* "ბესარაბიისა და ჩრდილოეთ ბუკოვინას პრობლემა მეოორე მსოფლიო ომის დროს" დაარქივებული 2009-07-19 საიტზე Wayback Machine. , ჯორჯ ციორენესკუ, რადიო თავისუფალი ევროპა, 2 დეკემბერი, 1981.
* ბესარაბია - გერმანული უმცირესობის სამშობლო

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 რუმინეთის ისტორიული ოლქები |
| --- |
|  |
| 
* ბესარაბია
* ვლახეთი
* ბანატი
* სამხრეთი ბუკოვინა
* დობრუჯა
* კრიშანა
* სამხრეთი მარამურეში
* მოლდოვა
* მუნტენია
* ოლტენია
* ტრანსილვანია
 |  |

 |
**ბანკ-დიუ-ჟეზერი** (ფრანგ. Banc du Geyser) — ჩაძირული მარჯნის რიფი მოზამბიკის სრუტის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, 125 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით კუნძულ მაიოტადან, 112 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით გლორიოსის კუნძულებიდან და 200 კმ-ით მადაგასკარის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროდან.

გეოგრაფია
---------

იგი ოვალური ფორმის რიფია 8 კმ-ის სიგრძით და 5 კმ-ის სიგანით, რომელიც სახეზე ჩნდება მხოლოდ მიქცევების დროს, სამხრეთში მდებარე კლდეების გარდა. კლდეების სიმაღლე, როგორც წესი მერყეობს 1,5 მეტრიდან 3 მეტრამდე. ყველაზე მაღალია სამხრეთში მდებარე კლდე, სიმაღლით 8 მეტრი. რიფის აღმოსავლეთ ნაწილში არსებობს რამდენიმე ქვიშოვანი მეჩეჩი ერთიდან სამ მეტრამდე სიმაღლის, რომლებიც დაფარულია ბალახით და დაბალი მეჩხერი ბუჩქნარით. ცენტრალურ ლაგუნაში შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთი მიმართულებითაა. მარჯნის რიფი დაფარულია გუანოთი. ბუდობენ ზღვის ფრინველები.

ისტორია
-------

ჟეზერის რიფი პირველად ცნობილი გახდა არაბი ზღვაოსნებისათვის დაახლოებით 700 წელს და მათ მიერ დატანილი იყო ზოგიერთ სანაოსნო რუკებზე, რომელიც თარიღდება დაახლოებით 800 წელს. დაახლოებით 1650 წელს რიფი დატანილი იყო ესპანურ რუკებზე როგორც Arecife de Santo Antonio. თანამედროვე დასახელება მან მიიღო 1678 წლის 23 დეკემბერს, როდესაც ბრიტანული გემი გეისერი ესტუმრა რიფს.

ტერიტორიული პრეტენზიები
-----------------------

ბანკ-დიუ-ჟეზერის რიფზე პრეტენზიას აცხადებენ საფრანგეთი, მადაგასკარი და კომორის კუნძულების კავშირი. საფრანგეთის თვალსაზრისით, რიფი არის საფრანგეთის ზღვისიქითა ტერიტორიების, საფრანგეთის სამხრეთული და ანტარქტიდული ტერიტორიის ეპარსეს კუნძულების შემადგენელი ნაწილი ინდოეთის ოკეანეში; მადაგასკარმა გამოაცხადა მისი ანექსია 1976 წელს, მის შემოგარენში ნავთობის საბადოების სავარაუდო არსებობის გამო. კომორის კუნძულების კავშირი რიფს მიიჩნევს საკუთარი განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონის ნაწილად. არანაირი საარბიტრაჟო სასამართლო არ ჩატარებულა, რომ გამოკვლეულიყო თუ რომელი ქვეყნის განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონაში შედის ბანკ-დიუ-ჟეზერის რიფი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Satellite images of Banc du Geysir საიტზე Wayback Machine (არქივირებულია დეკემბერი 23, 2010)
* Sailing Directions: East Africa and the South Indian Ocean
* Zdjęcia Banc du Geyser – Mayotte-photos-plongee ფრანგ.
აქსელ-ჰეიბერგის რუკა
**აქსელ-ჰეიბერგი** — კანადის კუნძული, რომელიც მიეკუთვნება ნუნავუტის ტერიტორიას. კუნძული მდებარეობს ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. კუნძული მეკუთვნება კანადის არქტიკული არქიპელაგის შემადგენლობაში არსებულ დედოფალ ელისაბედის კუნძულების ჯგუფს. აქსელ-ჰაიბერგის ფართობი შეადგენს 43,178 კმ²-ს, კუნძულს მსოფლიოში ოცდამეთერთმეტე, ხოლო კანადაში მეშვიდე ადგილი უკავია ფართობის მხრივ. 

ამ კუნძულზე აღმოჩენილია, ერთ-ერთი უძველესი ნამარხები. კუნძულის ისეთ ნაწილში სადაც ყინულის საფარი მცირეა, არის ტყის მცირე საფარი. კუნძულის უმაღლესი ადგილისი სიმაღლე შეადგენს 2000 მეტრს. კუნძული აღმოჩენილი იქნა აქსელ ჰეიბერგის მიერ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„აქსელ-ჰაიბერგი"** ვიკისაწყობში.
* Axel Heiberg Island's Eocene forests
* Unearthing a Frozen Forest დაარქივებული 2019-10-17 საიტზე Wayback Machine.
* Arctic Redwood Fossils Are Clues to Ancient Climates


|  |  |
| --- | --- |
| კანადის დროშა | *ეს სტატია კანადისა და კანადელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ბნელი ენერგია**— ენერგიის ფორმა, რომელიც მთელ სამყაროშია გავრცელებული. როგორც ცნობილია, ის სამყაროს გაფართოებას აჩქარებს. ბნელი ენერგია არის ყველაზე მიღებული ჰიპოთეზა სამყაროს გაფართოების აჩქარების ასაღწერად. დაკვირვებადი სამყაროს 68% სწორედ მისგან შედგება.

ისტორია
-------

ტერმინი „ბნელი მატერია" ასტროფიზიკოსმა მაიკლ ტერნერმა დაამკვიდრა, როდესაც 1998 წელს ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ სიჩქარე, რომლითაც სამყარო ფართოვდებოდა, როგორც ჩანს, აჩქარებას უნდა განიცდიდეს. ამ დასკვნამდე ასტრონომები ფეთქებადი ვარსკვლავების განსაკუთრებული კლასის შესწავლისას მივიდნენ. ისინი საკმაოდ კაშკაშაა. შორ მანძილზე ჩანან და კარგი ნათება აქვთ, რის გამოც ისინი ვარგისია შორეულ გალაქტიკებამდე მანძილის გაანგარიშებისთვის. გალაქტიკების ურთიერთმიზიდულობა სამყაროს გაფართოებას ამუხრუჭებს, ამიტომ ასტრონომები მისი ტემპის შენელებას ვარაუდობდნენ. ამის ნაცვლად, სრულიად საპირისპირო რამ დაადგინეს: სამყარო სულ უფრო სწრაფად ფართოვდება ბოლო 5–6 მილიარდი წლის მანძილზე.

ლიტერატურა
----------

* National Geographic, პირველი დიდოსტატები, იანვარი, 2015 წ.
| პიროსთან ომი |
| --- |
| ჰერაკლიუმი – ასკულუმი – ბენევენტუმი |

**ბენევენტუმთან ბრძოლა** იყო პიროსსა და რომს შორის უკანასკნელი ბრძოლა. ამ ბრძოლისთვის პიროსმა უკვე მოიგო რომაელების წინააღმდეგ ორი ბრძოლა, მაგრამ ისეთი დანაკარგებით, რომ ომის გაგრძელება შეუძლებელი გახდა. შემდეგ იგი გაემგზავრა სიცილიაში, მაგრამ მისი სიცილიური კამპანიაც კრახით დასრულდა.

ძვ. წ. 275 წელს ტარენტუმში პიროსი 20 000ანი ლაშქარით ჩავიდა. აქ მან შეავსო ჯარი და წავიდა სამნიუმში, სადაც რომაელები იყვნენ დაბანაკებულნი. სამნიტების საქმე ამ დროისთვის ძალიან ცუდად იყო, რომაელებმა ისინი არაერთხელ დაამარცხეს.

პიროსმა ჯარი ორად გაყო, ერთი ნაწილი ლუკანიაში გაუშვა რათა ისინი მეორე კონსულის კორნელიუს ლენტულუს კაუდინუსის ჯარებს შეხვედროდნენ და არ მიეცათ კონსულ მანიუს კურიუს დენტატუსის ჯართან შეერთების საშუალება. მეორე ნაწილს კი თვითონ გაუძღვა სამნიუმში, სადაც რომაელები ქალაქ ბენევენტუმთან იყვნენ დაბანაკებულნი.

პიროსმა განიძრახა თავს დასხმოდა რომაელებს სანამ მათ დამატებითი ჯარები მოუვიდოდათ, ამიტომ მან შეკრიბა საუკეთესო მეომრები და ყველაზე ავი სპილოები და ღამით სურდა ბანაკზე თავდასხმა. მაგრამ გზა გრძელი იყო და ტყით უნდა გაევლოთ, მეომრები დაიკარგნენ და დროც დაიკარგა.

დილით რომაელებმა თვითონ დაიწყეს შეტევა და პიროსის ჯარისკაცებს უკან დაახევინეს. სხვა ფლანგებზე კი სპილოებმა რომაელები შეავიწროვეს. რომაელებმა სპილოებს შუბები დაუშინეს და უკუაქციეს, ცხოველების უწესრიგო რბენამ არეულობა გამოიწვია პიროსის ჯარებში.

ამ ბრძოლის წაგების შედეგად პიროსის იმედები იტალიის და სიცილიის დამორჩილებაზე საბოლოოდ დაიმსხვრა და იგი დაბრუნდა საბერძნეთში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* პლუტარქე, პარალელური ბიოგრაფიები, პირუსი
**ახაშნის სვეტიცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახაშნის დასავლეთით 2 კილომეტრზე, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 1893 წელს ეკლესია შეუკეთებიათ, რასაც მოწმობს დასავლეთ ფასადზე არსებული მხედრული წარწერა. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. მოგვიანებით განახლებულ ნაწილებში გამოყენებულია წვრილი რიყის ქვა და კვადრატული აგური. კედლები ინტერიერში შელესილი ყოფილა. ეკლესია დაზიანებულია: აყრილია სახურავის კრამიტის საფარი და ზედ ხეებია ამოსული. ჩამოშლილია ლავგარდნის უმეტესი ნაწილი. ეკლესიაში სამი შესასვლელია: დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი გარედან თაღოვანია, ხოლო შიგნიდან თარაზულადაა გადახურული. ეკლესია აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული, რომელშიც გაჭრილია გარეთკენ დავიწროებული თაღოვანი სარკმელი.

სარკმლის ჩრდილოეთით ორი ნიშაა, ერთი გეგმით ნახევარწრიული და თაღოვანი, მეორე ოთხკუთხა, სამხრეთით - ერთი ოთხკუთხა. აფსიდის შუაში დაზიანებული ტრაპეზი დგას. აფსიდის კონქი წესიერი ფორმისაა, მისი ნახევარწრიული თაღი იმპოსტებს ეყრდნობა. კონქში და კამარის ჩრდილოეთ გვერდზე შემორჩენილია ნალესობაში ჩაკვეთილი ჩუქურთმის მოტივები: „ბორჯღალა", „ხუთა" და სხვა. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია რიყის ქვითა და აგურით ნაგები და გაჯით შელესილი კანკელით. კანკელში, საკურთხეველში შესასვლელი ორი კარია. ორივე საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. კანკელის შუაში აღსავლის კარია. იგი მრავალფრთიანი თაღითაა გადახურული, რომლის საერთო მოხაზულობა მუზარადისებრია. თაღის გვერდებზე დარჩენილი არე შემკულია ამოღარული, ოთხყურა კუწუხებიანი ყვავილებით, ხოლო ჩარჩო მცენარეული ორნამენტით. თაღის ფორმა და მორთულობის სახეები ისლამურ იერს ატარებს. მეორე კარი კანკელის ჩრდილოეთ ნაწილშია. იგი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, რომლის ზემოთ გაკეთებულია მცენარეული ჩუქურთმით გაფორმებული ვიწრო არშია. ჩუქურთმის შესრულების ტექნიკური დონე დაბალია. 

საკურთხევლის იატაკი ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკზე და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს. მის წინ დევს წრიული ქვა - ჯვრის ჩასამაგრებელი ღრმულით. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო თაღოვანი სარკმელია. მათგან ჩრდილოეთ სარკმელი კამარის არეშია მოქცეული. აღმოსავლეთ ფასადის სარკმლის თავზე, ფრონტონის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით პოსტამენტზე შემდგარი დაბალი ჯვარია გამოყვანილი. დასავლეთ ფასადის მარცხენა ქვედა კუთხეში (მიწიდან 1 მეტრ სიმაღლეზე) ჩასმულ ქვაზე მხედრულად აწერია: „სანდრო თუშიევი 1893 წ." და გამოსახულია სამეფო გვირგვინი. დასავლეთ ფრონტის წვერზე დადგმული ყოფილა გეგმით კვადრატული სამრეკლო. განივ ფასადებზე შემორჩენილია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნის ნაწილები. 

ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით, რომლის ნაშთები სახურავის აღმოსავლეთ ნაწილზეა შემორჩენილი.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 55-56.
**ბადენის კონსტიტუცია** (გერმ. Badische Verfassung) შემუშავდა კარლ ფრიდრიხ ნებენიუსის მიერ და ხელი მოეწერა 1818 წლის 22 აგვისტოს ბადენის დიდი ჰერცოგის კარლ ლუდვიგ ფრიდრიხის მიერ. გერმანიის კავშირში შემავალ სახელმწიფოთა კონსტიტუციებს შორის ის ერთ-ერთი ყველაზე თანამედროვეა. ამ კონსტიტუციის გამო ბადენი, სამხრეთგერმანულ სახელმწიფოებთან ვიურტემბერგსა (1819 წლის კონსტიტუციით) და ბავარიასთან (1918), ასევე ცენტრალურგერმანულ საქსონია-ვაიმარ-აიზენახთან (1816) ერთად შედიოდა იმ მცირერიცხოვან გერმანულ სახელმწიფოთა სიაში, რომლებიც სახელმწიფო წყობილებად კონსტიტუციურ მონარქიას აღიარებდნენ. 

ბადენის კონსტიტუცია შეიძლება ჩაითვალოს გერმანიის ფედერალური აქტის მე-14 მუხლის განხორციელებად, რომელიც ითვალისწინებდა გერმანიის კავშირში შემავალი სახელმწიფოებისათვის კონსტიტუციების შემუშავებას. კონსტიტუციის ორნაწილიანი სტრუქტურა ორიენტირებულია საფრანგეთის მეფის ლუი XVIII-ის 1814 წლის ქარტიაზე. ბადენის კონსტიტუციაში შეიმჩნევა მიდგომები შარლ ლუი დე მონტესკიესა და განმანათლებლობის სხვა ფილოსოფოსთა მიერ შემუშავებული ხელისუფლების დანაწილების თეორიის განსახორციელებლად.

ლიტერატურა
----------

* Wolfram Siemann: *Vom Staatenbund zum Nationalstaat. Deutschland 1806-1871*. München, 1995. გვ. 40-42.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 1818 წლის კონსტიტუცია, documentarchiv.de
**აფონსუ პორტუგალიელი** (პორტ. Afonso de Portugal; დ. 18 მაისი, 1475 — გ. 13 ივლისი, 1491) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუან II-ისა და დედოფალ ელეანორ ვიზეუელის ერთადერთი შვილი. პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე 1481-1491 წლებში. დედოფალ ისაბელა არაგონელის პირველი ქმარი.

ბიოგრაფია
---------

აფონსუ დაიბადა 1475 წლის 18 მაისს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუან II-ისა და მისი ცოლის, დედოფალ ელეანორ ვიზეუელის პირველი და ერთადერთი შვილი. მას სახელი პაპის, მეფე აფონსუ V-ის პატივსაცემად დაარქვეს. 1481 წელს მამამისი ტახტზე ავიდა და აფონსუ ტახტის პირველი მემკვიდრე გახდა. 1490 წელს აფონსუ დააქორწინეს ესპანეთის მეფე ფერდინანდ II-ისა და დედოფალ ისაბელ I-ის უფროს ქალიშვილზე, ასტურიის პრინცესა ისაბელა არაგონელზე. როდესაც ისაბელას მშობლები დაიღუპებოდნენ, აფონსუ და ისაბელი პორტუგალიისა და ესპანეთის მეფე-დედოფალი გახდებოდნენ, რითაც ეს ორი სამეფო გაერთიანდებოდა. ახალგაზრდა წყვილი ცდილობდა მემკვიდრე გაეჩინათ, მაგრამ არ გამოუვიდათ. 

1491 წლის 13 ივლისს, აფონსუ, რომელიც გამოცდილი მხედარი იყო, მოულოდნელად ჯირითისას ცხენიდან გადმოვარდა და ისე დაშავდა, რომ იმავე დღეს გარდაიცვალა, 16 წლის ასაკში. ამის შემდეგ გავრცელდა ჭორები, რომ აფონსუ შემთხვევით კი არ მოკვდა, არამედ მოკლეს, რათა თავიდან აეცილებინათ ესპანეთ-პორტუგალიის გაერთიანება, რაც ბევრს არ სურდა. ამის შემდეგ მამამისმა თავის მემკვიდრედ თავისი ბიძაშვილი მანუელი დაასახელა, რომელმაც მალევე იქორწინა აფონსუს ქვრივ ისაბელა არაგონელზე.

ლიტერატურა
----------

* Álvarez Palenzuela, Vicente Ángel (2006). "Paz con Portugal". La guerra civil castellana y el enfrentamiento con Portugal. (1475–1479) (in Spanish). Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.
* Carabias Torres, Ana María (1994). Las relaciones entre Portugal y Castilla en la época de los descubrimientos y la expansión colonial (in Spanish). Universidad de Salamanca. ISBN 9788474817928.
* Fernández Álvarez, Manuel (2003). Isabel la Católica (in Spanish). Madrid: Espasa-Calpe, S.A. ISBN 84-670-1260-9.
* Rodrigues Oliveira, Ana (2010). Rainhas medievais de Portugal. Dezassete mulheres, duas dinastias, quatro séculos de História (in Portuguese). Lisbon: A esfera dos livros. ISBN 978-989-626-261-7.
ბედრჟიხ ჰროზნი
**ბედრჟიხ ჰროზნი** (ჩეხ. Bedřich Hrozný, 1918 წლამდე *ფრიდრიხ ჰროზნი*, გერმ. Friedrich Hrozny; დ. 6 მაისი, 1879, ლისა-ნად-ლაბემი — გ. 12 დეკემბერი, 1952, პრაღა) — ჩეხი აღმოსავლეთმცოდნე, ლინგვისტი, ვენისა (1914) და პრაღის (1918) უნივერსიტეტების პროფესორი, პრაღის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი (1939), ჩსსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1952). გაშიფრა ძველი ხეთური ენა,რომელიც ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიაკუთვნა და საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიის განვითარებას.

ბიოგრაფია
---------

ჰროზნი ლისა-ნად-ლაბემი-ში (ბოჰემია, ავსტრია-უნგრეთ) დაიბადა. ქალაქ კოლინში მან ებრაული და არაბული ისწავლა. ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა აქადურს, არამეულს, ეთიოპიურს, შუმერულსა და სანსკრიტს. ასევე, სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში.

კარიერა
-------

1905 წელს, პალესტინაში წარმოებული გათხრების შემდეგ, ჰროზნი ვენის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. 

1906 წელს, ხათუსაში (თანამედროვე ბოღაზქოი, ანკარიდან 200 კმ-ის დაშორებით) გერმანულმა ექსპედიციამ ხეთ მეფეთა არქივი იპოვა, რომელიც ლურსმული დამწერლობით იყო შესრულებული, მაგრამ მანამდე უცნობ ენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ჰროზნი ავსტრია-უნგრეტის არმიაში აქტიურად მსახურობდა, მან 1917 წელს გამოაქვეყნა ენის აღწერილობა და აჩვენა, რომ ის ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა.

1925 წელს ჰროზნი ჩეხ არქეოლოგთა ჯგუფს გაუძღვა და თურქეთში,სოფელ ქიულთეფეში ასურელ ვაჭართა კონტრაქტებისა და წერილების შემცველი ლურსმული დამწერლობის 1000 ფირფიტა აღმოაჩინა. ასევე, გათხარა ხეთების ქალაქის, ხათუსას მიმდებარე ტერიტორიები. 

1944 წელს, გულის შეტევის გამო, ჰროზნი იძულებული გახდა სამეცნიერო მოღვაწეობისთვის თავი დაენებებინა.

თავდაპირველად იკვლევდა ძველი შუამდინარეთის მითოლოგიას, კულტურასა და ეკონომიკის საკითხებს. 1915 წელს გაშიფრა ბოღაზქოის არქივის ძირითადი ნაწილის ტექსტთა ენა (ე. ი. ხეთური, იგივე, ნესური, ნესიტური) და დაამტკიცა მისი ინდოევროპული ხასიათი, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიას (ძირითადი ნაშრომი - „ხეთების ენა" - გამოქვეყნდა ლაიფციგში გერმანულ ენაზე). 1925 წელს ქიულთეფეში (თურქეთი), არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოაჩინა „კაპადოკიური ფირფიტების" ლურსმული დამწერლობით შესრულებული არქივი. 1922 წელს პირველმა გამოსცა ხეთური კანონები. გარკვეული წვლილი შეიტანა ე. წ. ხეთური, იგივე ლუვიური, იეროგლიფების გაშიფრვაში. ეკუთვნის განმაზოგადოებელი ნაშრომი ძველი წინა აზიის ისტორიაში (1940). იმოგზაურა სსრკ-ის 5 რესპუბლიკაში, მათ შორის საქართველოშიც (1936).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 692.
* Dunaevskaia, I. M. and D. G. Reder. "B. Groznyi." Vestnik drev-nei istorii, 1953, no. 3.
* Matous, L. B. Horozny: Leben und Forschungswerk eines tschechischen Orientalisten, übers aus dem Tschechischen. [Prague] 1949.
* Cihař, V. "Bibliographie des travaux de B. Hrozny." Archiv orien-tálni, 1949, vol. 17.
* Rona, J. P. La obra de F. Hrozny en el dominio indoeuropeo. Montevideo [1957].

სქოლიო
------

1. ↑  Luraghi, Silvia (1997). Hittite. Munich: Lincom Europa. p. 1. ISBN 3-89586-076-X.
2. ↑  Falvey, Christian (2009-05-13). "Bedřich Hrozný – Re-Discoverer of the Hittite Language". Radio Praha. წაკითვის თარიღი:09.01.2017.
**აფრიანი ხომალდი** — აფრიანი ხომალდი გადასაადგილებლად ქარის ძალას იყენებს. ქარი ბერავს დიდ ქსოვილს, რომელსაც აფრა ჰქვია. აფრიანი იახტა ან ნავია, ან მომცრო გემი, რომელიც შეჯიბრებისათვის, ან სასეირნოდ გამოიყენება. მათ უმეტესობის ეკიპაჟი 1-2 კაცისაგან შედგება, თუმცა დიდი ილქნიანი ხომალდის ეკიპაჟი შეიძლება 2 კაცს აღემატებოდეს. წინათ აფრა ტილოს ქსოვილისა იყო, დღეს კი აფრისათვის როგორც წესი, გამძლე, მსუბუქი სინთეტიკური ქსოვილები იხმარება, მაგალითად - ნეილონი. აფრა თვითმფრინავის ფრთასავით მოქმედებს. როდესაც ქარი აფრას გაბერავს, მის ცალ მხარეს წნევა მაღლა იწევს. აფრის შებრუნება-შემობრუნება მესაჭეს საშუალება აძლევს, ხომალდი გვერდქარშიც ატარაროს. საჭირო მიმართულებით გასაცურად აფრის მდებარეობას ცვლიან და ქარი ზედაპირზე სრიალებს. ამ ეფექტის გამოყენებით მესაჭეს შეუძლია, თითქმის ყველა მიმართულებით გაცუროს.

კილი, ანუ ხომადლის ფსკერის ძირითადი კოჭი, რომელიც მთელ სიგრძეზეა გადებული, ხომალდს მდგრადობას ანიჭებს და გვერდქარში ცურვისას გადაბრუნებისაგან იცავს. აფრიან ხომალდს შეუძლია ზურგქარში, გვერდქარსა და სუსტ პირქარშიც კი იცუროს, მაგრამ ძლიერ პირქარში ცურვას ვერ მოახერხებს. თუმცა, ლავირების(ზიგზაგურად მოძრაობის) წყალობით პირქარსაც კი დაძლევს. მას, ვინც აფრიან ხომალდს მართავს, მესაჭე ჰქვია, ხოლო ვინც აფრების გასწორებაში ეხმარება - ეკიპაჟი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქარის ძალა და გემები დაარქივებული 2016-08-03 საიტზე Wayback Machine.
* ევროპული კარბონის სატვირთო გემი
**აფორიზმი** (ბერძნ. αφοριζειν, aphorismos - მოკლე გამონათქვამი) — დახვეწილი, ლაკონიური ფორმით გამოთქმული ბრძნული აზრი. შეიძლება იყოს პოეტურიცა და პროზაულიც. ხშირად დიდი მწერლების შემოქმედებაში. ქართულ ლიტერატურაში აფორიზმის დიდოსტატია რუსთაველი („სჯობს სიცოცხლესა ნაზრახსა სიკვდილი სახელოვანი", „ვინც მოყვარესა არ ეძებს, იგი თავისი მტერია" და სხვა). აფორიზმი არსებობს ჩანართებისა და დამოუკიდებელი ჟანრის ფორმითაც (მაგ. XVIII საუკუნის გერმანელ მოაზროვნის გ. კ. ლიხტენბერგის „აფორიზმები"). ეს ჟანრი პოპულარული იყო საფრანგეთშიც (ბ. პასკალი, ფ. ლაროშფუკო, ჟ. ლაბრუიერი, ს. რ. შამფორი). ფრანგულ ლიტერატურაში გავრცელებული „აზრები" და „მაქსიმები" (ფრანგ. „maxime" - მორალის, ზნეობის ძირითადი პრინციპების მოკლე ფორმულა) აფორისტული ხასიათისაა. ლიტერატურაში ცნობილია ე. წ. „აფორისტული სტილი", რომლისთვისაც დამახასიათებელია უკიდურესი ლაკონიზმი. XIX საუკუნის გერმანელ ფილოსოფებს ა. შოპენჰაუერისა და ფ. ნიცშეს წერის მანერა აფორისტული სტილის ნიმუშს წარმოადგენს. აფორიზმი ჭარბად გვხვდება იგავარაკული ჟანრის ნაწარმოებებში („ჰიტოპადეშა", ესოპე, ფედრუსი, საადი, ჟ. ლაფონტენი, სულხან-საბა ორბელიანი, ი. კრილოვი და სხვა), უხვად არის გაბნეული ზეპირსიტყვიერებაშიც. მრავალი აფორიზმი საერთოდ ფოლკლორიდან მიმდინარეობს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 17-18.