|  |
| --- |
| **საქართველო** |
|  |
| ეს სტატია არის ნაწილი სერიისა: |
| **საქართველოს პოლიტიკურიმოწყობა** |
| პრეზიდენტი : სალომე ზურაბიშვილი |
| **აღმასრულებელი ხელისუფლება** |
| საქართველოს მთავრობა |
| პრემიერ-მინისტრი : ირაკლი ღარიბაშვილი |
| **საკანონმდებლო ხელისუფლება** |
| საქართველოს პარლამენტი |
| პარლამენტის თავმჯდომარე : შალვა პაპუაშვილი |
| პარტიები პარლამენტში :
* უმრავლესობა:
	+ ქართული ოცნება - დემოკრატიული საქართველო
* სხვა:
	+ ახალი პოლიტიკური ცენტრი - გირჩი
	+ გირჩი — მეტი თავისუფლება
	+ ევროპელი სოციალისტები
	+ ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა
	+ კანონი და სამართალი
	+ ლელო საქართველოსთვის
	+ მოქალაქეები
	+ საქართველოსთვის
	+ საქართველოს ლეიბორისტული პარტია
	+ საქართველოს რესპუბლიკური პარტია
	+ სტრატეგია აღმაშენებელი
 |
| პოლიტიკური პარტიები |
| **სასამართლო ხელისუფლება** |
| საკონსტიტუციო სასამართლო |
| საქართველოს საერთო სასამართლოები |
| ტერიტორიული მოწყობა |
| * აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა
* აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა
* 69 მუნიციპალიტეტი
 |
| დაფა: იხ. • განხ. • რედ. |

**საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა** — საქართველოს დაყოფა ადმინისტრაციულ ერთეულებად დე-ფაქტო მდგომარეობით. საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით ტერიტორიული მოწყობის საკითხი უნდა გადაწყდეს საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის შემდეგ. არსებული მდგომარეობით ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებობს ორი ავტონომიური რესპუბლიკა, ხოლო დანარჩენ ტერიტორიაზე შექმნილია არაოფიციალური ერთეულები, მხარეები, რომლებიც არ წარმოადგენს იურიდიულ ერთეულებს. მათ მხოლოდ საკოორდინაციო და საკონსულტაციო ფუნქცია გააჩნიათ მუნიციპალიტეტებსა და საქართველოს მთავრობას შორის, სადაც მთავრობას წარმოადგენს სახელმწიფო რწმუნებული, ხოლო მუნიციპალიტეტს – მერი, საკრებულოს თავმჯდომარე და მისი მოადგილე.

მუნიციპალიტეტები
----------------

 მთავარი სტატია: საქართველოს მუნიციპალიტეტები.
ქვედა დონის ადმინისტრაციულ ერთეულს საქართველოში წარმოადგენს მუნიციპალიტეტი. მუნიციპალიტეტი არის ერთადერთი ერთეული საქართველოში, სადაც ხორციელდება ადგილობრივი თვითმმართველობა. საქართველოში 2020 წლის მდგომარეობით 69 მუნიციპალიტეტია, აქედან 64 სასოფლო (თვითმმართველი თემი) და 5 საქალაქო (თვითმმართველი ქალაქი) მუნიციპალიტეტია, თუმცა მათ შორის იურიდიული განსხვავება არ არსებობს. მოსახლეობის მიხედვით ყველაზე დიდი მუნიციპალიტეტია დედაქალაქი თბილისი. ხუთი მუნიციპალიტეტი 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის მიერ.

ავტონომიური რესპუბლიკები და მხარეები
------------------------------------

**ავტონომიური რესპუბლიკები**

1. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა
2. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა

**მხარეები**

1. კახეთის მხარე
2. შიდა ქართლის მხარე
3. ქვემო ქართლის მხარე
4. იმერეთის მხარე
5. გურიის მხარე
6. სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე
7. სამცხე-ჯავახეთის მხარე
8. რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე
9. მცხეთა-მთიანეთის მხარე

**სპეციალური ერთეული**

1. სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული

საქართველოს დედაქალაქი თბილისი არ შედის არცერთ მხარეში.

ისტორია
-------

### ფეოდალური ხანა

ქართლის ცხოვრების თანახმადაც ძველი წელთაღრიცხვით დაახლოებით IV-III საუკუნეებში ქართლის პირველმა მეფემ, ფარნავაზმა, სამეფო შვიდ საერისთავოდ და ერთ ცენტრალურ რეგიონად – სასპასპეტოდ დაჰყო. ეს დაყოფა იმეორებდა ელინისტურ ხანაში გავრცელებულ მოდელს, რომლის ამოსავალიც სახელმწიფოს სამხედრო მართვა-გამგეობა წარმოადგენდა. ყველა საერისთავოს ჰქონდა საკუთარი სამხედრო იერარქიული სტრუქტურა: ერისთავი < სპასალარი < ათასისთავი, მოგვიანებით ჩნდება: ნაცვალი < ხევისთავი < ციხისთავი < ასისთავი. ყველა მათგანი ახორციელებდა სამხედრო, ადმინისტრაციულ და ფისკალურ უფლებამოსილებებს. VI-VIII საუკუნეებში საერისთავოების რაოდენობა გაიზარდა. XI-XV საუკუნეებში შენარჩუნებული იყო საქართველოს სამეფოს დაყოფა საერისთავოებად. საქართველოს სამეფოს დაშლის შედეგად შექმნილ სამეფო-სამთავროებში არსებობდა შემდეგი ადმინისტრაციული ერთეულები სათავადოები და სადროშოები.

### რუსეთის იმპერია

რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს სამეფო-სამთავროების შეერთების შემდეგ ქვეყანაში დამყარდა იმპერიისთვის დამახასიათებელი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა. კავკასიის სამეფისნაცვლოში შეიქმნა გუბერნიები და ოლქები, რომელიც იყიფოდა მაზრებად და ოკრუგებად. საქართველოს ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი ტფილისის და ქუთაისის გუბერნიების საზღვრებში იყო მოქცეული. თბილისის გუბერნიაში შედიოდა: თბილისის, გორის, ახალციხის, ახალქალაქის, ბორჩალოს, დუშეთის, თიანეთის, თელავის და სიღნაღის მაზრები და ზაქათალის ოკრუგი, ხოლო ქუთაისის გუბერნიაში - ქუთაისის, შორაპნის, სენაკის, ოზურგეთის, ზუგდიდის, ლეჩხუმის და რაჭის მაზრები, სოხუმის, ბათუმის და ართვინის ოკრუგები. გარდა ამისა, საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი ყარსის ოლქში იყო შეყვანილი და ოლთისის და არტაანის ოკრუგებს შეადგენდა.

### საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა

 მთავარი სტატია: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ადმინისტრაციული დაყოფა.
პროექტი  საქართველოს ტერიტორიის დანაწილებისა ახალ საადმინისტრაციო ერთეულებად (ოლქებად) 1920 წ.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების თვითმართველობის კომისიის მიერ 1920 წელს შემუშავებული საქართველოს ტერიტორიის დანაწილებისა ახალ საადმინისტრაციო ერთეულებად (ოლქებად) პროექტის შესაბამისად (საქართველოს ერობათა კავშირის კომიტეტის გამოცემა N 2, 1920 (სახელმწიფო სტ.), ტფილისი. - 103გვ. ; საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, საარქივო ფონდი, F 7.876/4 - https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/277728) გაუქმდა დაყოფა რუსეთის იმპერიის დროინდელ გუბერნიებად, ოლქებად (области) და ცალკეულ ოკრუგებად. მაზრები და შიდა ოკრეგები შეინარჩუნეს და დაარქვეს ოლქები. ახალი ოლქების სახელები ძირითადად მათი ადმინისტრაციული ცენტრების სახელწოდებებით იყო შემოთავაზებული. ამავდროულად, მცირე ცვლილებები განხორციელდა მათ საზღვრებში და რამდენიმე ყოფილი მაზრა და ოკრუგი გაერთიანდა: ბათუმისა და ართვინის ოკრუგები - ბათუმის ოლქში, ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრები - ახალციხის ოლქში, დუშეთისა და თიანეთის მაზრები - ანანურის ოლქში. გარდა ამისა, შეიქმნა სამი ავტონომიური ერთეული: აფხაზეთის ავტონომია (სოხუმის ოლქი), სამუსლიმანო საქართველოს ავტონომია (ბათუმის ოლქი)და ზაქათალის ოლქი. დაინერგა ორდონიანი ადგილობრივი თვითმმართველობა: რეგიონულ დონეზე - 18 ოლქი და ოლქებთან გათანაბრებული საქართველოს დედაქალაქი ტფილისი, ხოლო ადგილობრივ დონეზე - 356 ქალაქი და თემი. არტაანის ოკრუგის სამხრეთი ნაწილი და ოლთისის ოკრუგი - საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონტროლის დამყარების შემთხვევაში შედიან შექმნილი არტაანის ოლქის შემადგენლობაში.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები (ოლქები), რომლებიც დაგეგმილია პროექტის შესაბამისად, რუსეთის იმპერიის არსებული მაზრებისა და ოკრუგების საფუძველზე (ოლქების ალტერნატიული სახელები მოცემულია ფრჩხილებში):

1 – ტფილისის ოლქი (სამოქალაქო) – ცენტრი ქ. ტფილისი

2 – ბორჩალის ოლქი (ქვემო ქართლი) – ცენტრი დ. რატევანი / ეკატერინენფელდი ანუ ს. ქვეში

3 – ახალციხის ოლქი (სამცხე–ჯავახეთი) – ცენტრი ქ. ახალციხე

4 – გორის ოლქი (შიდა ქართლი) – ცენტრი ქ. გორი

5 – ანანურის ოლქი (მთიულეთი) – ცენტრი ს. ანანური

6 – თელავის ოლქი (შიდა-კახეთი) – ცენტრი ქ. თელავი

7 – სიღნახის ოლქი (ქიზიყი) – ცენტრი ქ.  სიღნაღი

8 – ზაქათალას ოლქი (საინგილო) – ცენტრი ქ. ზაქათალა

9 – ქუთაისის ოლქი (ქვემო იმერეთი) – ცენტრი ქ.  ქუთაისი

10 – ზესტაფონის ოლქი (ზემო იმერეთი) – ცენტრი ქ. ზესტაფონი / ყვირილა

11 – ონის ოლქი (რაჭა) – დ. ონი

12 – ცაგერის ოლქი (ლეჩხუმ-სვანეთი) – სოფ. ცაგერი

13 – სოხუმის ოლქი (აფაზით-სამურზაყანო) – ცენტრი ქ. სოხუმი

14 – ზუგდიდის ოლქი (ზემო ოდიში) – ცენტრი ქ. ზუგდიდი

15 – სენაკის ოლქი (ქვემო ოდიში) – ცენტრი დ. ახალ-სენაკი

16 – ოზურგეთის ოლქი (გურია) – ცენტრი ქ. ოზურგეთი

17 – ბათუმის ოლქი (აჭარა–კლარჯეთი) – ცენტრი ქ. ბათუმი

18 – არტაანის ოლქი (ტაო-არტაანი) – ცენტრი დ. არტაანი

19 – ქ. ტფილისი – საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დედაქალაქი.

### საქართველოს სსრ

საქართველოს სსრ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა 1922 წ.
საქართველოს სსრ-ის პერიოდში ასევე შეიქმნა სამი ავტონომიიური ერთეული: აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა და სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი. ქვეყნის დანარჩენ ტერიტორიაზე გაუქმდა რეგიონული დონის ერთეულები, ოლქები და შეიქმნა რაიონები, ხოლო ზოგიერთი ქალაქი, რომლებიც არ შევიდა არცერთი რაიონის შემადგენლობაში, გამოცხადდა რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქად. 1950-იან წლების დასაწყისში იყო რეგიონული ერთეულების შექმნის მცდელობა. შეიქმნა თბილისის და ქუთაისის ოლქები. პირველში გაერთიანდა მთელი აღმოსავლეთი საქართველო (სამხრეთ ოსეთის გარდა), ხოლო მეორეში დასავლეთ საქართველოს რაიონები (აჭარის და აფხაზეთის გარდა). ამ ოლქებმა სულ ორიოდე წელი იარსება და მერე გაუქმდა. 1990 წელს საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ გააუქმა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი.

ამიერკავკასიის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა 1926 წ
### 1991 წლიდან დღემდე

საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ პერიოდულად დღის წესრიგში დგებოდა რეგიონების შექმნის საკითხი. 1994 წელს შეიქმნა მხარეში გუბერნატორების თანამდებობა, თუმცა მას იურიდიული საფუძველი არ გააჩნდა.1995 წელს მიღებულმა საქართველოს კონსტიტუციამ ღიად დატოვა ტერიტორიული მოწყობის საკითხი. მისი პროექტიდან ამოღებულ იქნა ფედერალური მოწყობის შესახებ დებულებები. კონსტიტუციაში ჩაიწერა, რომ ის გადაწყდება ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის შემდეგ. 2005 წელს საზოგადოებრივი ორგანიზაციების მიერ მომზადებული იყო პროექტი, რომელიც საქართველოში ორდონიანი თვითმმართველობის და 13 მხარის შემოღებას ითვალისწინებდა. პროექტის მიხედვით მხარის სტატუსს იღებდა თბილისიც.  პროექტი საქართველოს ხელისუფლების მიერ არ იქნა მიღებული. 2013 წელს საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა წამოაყენა მხარის გუბერნატორების არჩევითობის იდეა. ამავე წელს საქართველოს მთავრობამ მოამზადა კანონპროექტი, რომელიც, ასევე, ითვალისწინებდა ორდოანიანი თვითმმართველობის და რეგიონის დონის შემოღებას. აღნიშნული პროექტი გააკრიტიკა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ილია II-მ და ის საქართველოს დაშლისკენ გადადგმულ ნაბიჯად შეაფასა.საბოლოოდ რეგიონები არ იქნა შემოღებული.

ამიერკავკასიის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა 1952-1953 წლებში.

ლიტერატურა
----------

* „ადგილობრივი თვითმმართველობა საქართველოში 1991-2014", თბილისი, 2015

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა***

* ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი. *საქართველოს ორგანული კანონი*. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (2014). ციტირების თარიღი: 2015.;
* მუნიციპალიტეტების რეესტრი. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო (2014). ციტირების თარიღი: 2015.
* საქართველოს ადმინისტრაციული მოწყობის ისტორია დაარქივებული 2016-08-10 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  რუსაძე ნ. „საჯარო მმართველობის ეფექტიანობის ამაღლების ძირითადი მიმართულებები", საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბ. 2018, გვ. 46
2. ↑  *ჯონსი ს.*, „საქართველო: პოლიტიკური ისტორია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ" = Georgia: A Political History of Independence, თბილისი: სოციალური მეცნიერებების ცენტრი, 2013 [2012]. — გვ. 127, ISBN 978-9941-0-5972-8.
3. ↑  იქვე გვ. 142
4. ↑  *შერგელაშვილი თ.* საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის კონცეპტუალური მოდელი, თბილისი, 2005
5. ↑  პატრიარქი: თვითმმართველობის რეფორმა საქართველოს დაშლისკენაა მიმართული ნეტგაზეთი, 04.12.2013

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს დროშა საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა საქართველოს გერბი |
| --- |
|  |
| ავტონომიური რესპუბლიკები | 
აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა1 ·  აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა
 | 
საქართველოს დროშასაქართველოს გერბი |
|  |
| მხარეები | 

გურიის მხარე ·  იმერეთის მხარე2 ·  კახეთის მხარე ·  მცხეთა-მთიანეთის მხარე ·  რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე2 ·  სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე ·  სამცხე-ჯავახეთის მხარე ·  ქვემო ქართლის მხარე ·  შიდა ქართლის მხარე

 |
|  |
| სხვა | 

სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული |
|  |
| 
1 ოკუპირებულია რუსეთის მიერ. 2 ნაწილობრივ ოკუპირებულია რუსეთის მიერ |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ევროპის ქვეყნების ადმინისტრაციული დაყოფა |
| --- |
|  |
| 

ავსტრია **·** 
აზერბაიჯანი3 **·** 
ალბანეთი **·** 
ანდორა · 
ბელგია **·** 
ბელარუსი **·** 
ბოსნია და ჰერცეგოვინა **·** 
ბულგარეთი **·** 
გერმანია **·** 
დანია **·** 
დიდი ბრიტანეთი **·** 
ესპანეთი **·** 
ესტონეთი **·** 
თურქეთი1 **·** 
ირლანდია **·** 
ისლანდია **·** 
იტალია **·** 
კვიპროსი2 **·** 
ლატვია **·** 
ლიეტუვა **·** 
ლიხტენშტაინი **·** 
ლუქსემბურგი **·** 
მალტა **·** 
ნიდერლანდები **·** 
მოლდოვა **·** 
მონაკო **·** 
ნორვეგია **·** 
პოლონეთი **·** 
პორტუგალია **·** 
რუმინეთი **·** 
რუსეთი1 **·** 
საბერძნეთი **·** 
სან მარინო **·** 
სერბეთი **·** 
საფრანგეთი1 **·** 
საქართველო3 **·** 
სლოვაკეთი **·** 
სლოვენია **·** 
სომხეთი2 **·** 
უკრაინა **·** 
უნგრეთი **·** 
ფინეთი **·** 
ყაზახეთი1 **·** 
შვედეთი **·** 
შვეიცარია **·** 
ჩერნოგორია **·** 
ჩეხეთი **·** 
ჩრდილოეთი მაკედონია **·** 
ხორვატია

 | 
 |
|  |
| 
1 ქვეყნები, რომლებიც მდებარეობს ევროპის საზღვრებთან, 2 ქვეყნები, რომლებიც მდებარეობს დასავლეთ აზიაში, 3 ქვეყნები, რომლებიც მდებარეობს ევროპა აზიის საზღვრებთან. |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
აზიის ქვეყნების ადმინისტრაციული დაყოფა |
| --- |
|  |
| 

ავღანეთი **·** 
სომხეთი **·** 
აზერბაიჯანი1 **·** 
ბაჰრეინი **·** 
ბანგლადეში **·** 
ბუტანი **·** 
ბრუნეი **·** 
ბირმა **·** 
კამბოჯა **·** 
ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა **·** 
კვიპროსი **·** 
ეგვიპტე1 **·** 
საქართველო1 **·** 
იემენი1
ინდოეთი **·** 
ინდონეზია1 **·** 
ირანი **·** 
ერაყი **·** 
ისრაელი  **·** 
იაპონია **·** 
იორდანია **·** 
ყაზახეთი1 · 
ჩრდილოეთ კორეა **·** სამხრეთ კორეა · 
ქუვეითი **·** 
ყირგიზეთი **·** 
ლაოსი **·** 
ლიბანი **·** 
მალაიზია **·** 
მალდივი **·** 
მონღოლეთი **·** 
ნეპალი **·** 
ომანი **·** 
პაკისტანი **·** 
პალესტინა **·** 
ფილიპინები **·** 
ყატარი **·** 
რუსეთი1 **·** 
საუდის არაბეთი **·** 
სინგაპური **·** 
შრი ლანკა **·** 
სირია · 
ტაივანი · 
ტაჯიკეთი **·** 
ტაილანდი **·** 
აღმოსავლეთ ტიმორი1 · 
თურქეთი1 **·** 
თურქმენეთი **·** 
არაბთა გაერთიანებული საამიროები **·** 
უზბეკეთი **·** 
ვიეტნამი | 
 |
|  |
| 
1 ქვეყნები, რომელთა ნაწილი მეორე კონტინენტზეცაა. |

 |