recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
წირქვალის ციხე
**წირქვალის ციხე**, *წირქოლის ციხე* — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში (ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტი); მდებარეობს მდინარე ქსნის მარჯვენა მხარეს, ქარაფოვანი კლდის თავზე, იქ სადაც ხეობა ვიწროვდება. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. კონტროლს უწევდა მდინარეების ქსნისა და ალეურის გასწვრივ მიმავალ გზებს; კეტავდა ქსნის ხეობის მთაგორიან მხარეს. ვარაუდით, ის ქსნისხევის ადმინისტრაციული და პოლიტიკური ცენტრი იყო. X საუკუნის დასასრულს კახეთის სამთავრომ შიდა ქართლზე პოლიტიკური ექსპანსიის დროს წირქვალის ციხე თავის ხელისუფლებას დაუქვემდებარა. XI საუკუნის დასააწყისში მეფე ბაგრატ III-მ აიღო; XVIII საუკუნეში მსხვილ ფეოდალ გივი ამილახვარს ეკუთვნოდა. 1777 წელს აქ იყო გამაგრებული ერეკლე II-ის წინააღმდეგ აჯანყებული ქსნის ერისთავი გიორგი, იმავე წელს ქსნის საერისთავოს გაუქმებისთანავე სამეფო ხელისუფლებას დაექვემდებარა. ციხის სამშენებლო ფენაში შეიმჩნევა ადრინდელი და გვიუანდელი შუა საუკუნეების შრეები. წირქვალის გორაზე მოკვლეულია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური მასალა. წირქვალის ციხის ახლოს მდებარეობს წირქოლის ეკლესია.

ლიტერატურა
----------

* *გვასალია ჯ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 332.
**ჩან-ჩანი** — არქეოლოგიური ძეგლი და პლაჟი სამხრეთ ჩილეს სანაპირო ზოლში, მარიკინის კომუნაში. ჩან-ჩანი იმითაა ცნობილი, რომ ის დასახლებული იყო ნადირობა-შემგროვებლობის დროს, შუა არქაულ პერიოდში, ორი პერიოდის გამოტოვებით. პირველი პერიოდი მოიცავს ძვ.წ. 6420–6250 წლებს, ხოლო მეორე ძვ.წ. 6130–5730 წლებს. არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს პლაჟის მაღლა, სანაპირო ტერასებზე, რომლებიც შექმნილ იქნა ალოხტონებისაგან ავტოქთონების (ადგილობრივების) მიერ. ალოხტონები შედგება ვულკანური კლდეებისაგან. 

ჩან-ჩანის მოსახლეობა, იყენებდა რუხ ობსიდიანსაც კი, რომელიც ჩან-ჩანიდან 400 კილომეტრზე, სამხრეთით მდებარე შაიტენის ვულკანიდან მოჰქონდათ. 

2005 წელს, ჩან-ჩანში 3,484 ქვის იარაღი და 12,050 მათი ჩამონაჭრები, სხვადასხვა ძუძუმწოვრის, ფრინველისა და თევზის ძვლები ამოაჩინეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჩილეს არქეოლოგიური ძეგლები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Geoarqueología del sitio arcaico Chan-Chan 18
* Revista geológica de Chile.
* History of south-austral Chile (X-XII Region) during the Holocene დაარქივებული 2012-03-12 საიტზე Wayback Machine.

  


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჩილეს არქეოლოგიური ძეგლები |
| --- |
|  |
| 
ატაკამის გოლიათი · პუკარა-დე-კიტორი · ტულორი · აღდგომის კუნძული · უაკა-დე-ჩენა · პუკარა-დე-ლა-კომპანია · პუკარა-დელ-სერო-ლა-მურალია · მოჩა · პურენი · ჩან-ჩანი · მონტე-ვერდე · პალი-აიკე · ფელის მღვიმე · პუერტო-ამბრე | ჩილეს დროშა |

 |
**წიფელი** (ლათ. Fagus) — ერთსახლიან, ცალსქესიან ანემოფილურ მცენარეთა გვარი წიფლისებრთა ოჯახისა. ფოთოლმცვივანი ხეებია. გავრცელებულია ევროპის, კავკასიის, წინა აზიის ჩრდილოეთ მხარის, აზიისა და ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთ ნაწილის ოკეანური ჰავის მთიან ოლქებში. გვარში 10 სახეობაა. ნელა იზრდება, ცოცხლობს 400 წელს და მეტსაც.

საქართველოში ხარობს *აღმოსავლური წიფელი*. მისი სიმაღლე 34-40 მ (იშვიათად 50 მ) აღწევს. მძლავრი წელში გამართული ხეა, აზიდული ვარჯი და გლუვი ნაცრისფერი ქერქი აქვს. გავრცელებულია როგორც კავკასიის მთიანეთში, ასევე ჩრდილოეთ ირანში, ჩრდილოეთ ანატოლიაში, ხოლო ადგილობრივ — აღმოსავლეთ ბალკანეთში.

წიფელი მაღალი სიხშირის, შეკრულ და დაბურულ კორომებს ქმნის. იგი საქართველოს მთავარი ტყის შემქმნელი სახეობაა. ტყის ვერტიკალური გავრცელების ზედა საზღვართან იზრდება გაღუნული და ტანბრეცილი ხეების სახით. წიფლის მერქანს საუკეთესო ფიზიკური და ტექ. თვისებები აქვს, მეტად გამძლეა წყალში. წიფლის ნაყოფი (წიწიბო) მდიდარია ცხიმი, შეიცავს ალკალოიდს ფაგინს. იჭმება, გემრიელია, მაგრამ უმი მაწყინარია. ტყის მრავალი ბინადარის მთავარი საკვებია; შინაური ცხოველების, ჩვეულებრივ ღორების, გამოსაკვებად საუკეთესოა. ხდიან სასურსათო და ტექნიკურ ზეთს. 

ანტარქტიკული წიფელი, რომელიც Nothofagus-ის გვარს (17 სახეობას აერთიანებს) მიეკუთვნება, გავრცელებულია სამხრეთ ნახევარსფეროში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* წიფლის ფოტოსურათების გალერეა
* ჩინეთის ფლორა წიფელი
* ჩრდილოეთ ამერიკის ფლორა წიფელი

ლიტერატურა
----------

* *დოლუხანოვი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 333-334.

სქოლიო
------

1. ↑  
ენციკლოპედია ბრიტანიკა
**ჩამოშვება კოსმონავტიკაში** — კოსმოსური საფრენი აპარატის (კსა) ან ჩამოსაშვები აპარატს (ჩა) დაშვება ატმოსფეროში ან უატმოსფერო გარემოში ციურ სხეულებზე დაჯდომის წინ. ატმოსფეროს მქონე პლანეტაზე დაჯდომის დროს კსა-ის სიჩქარე მცირდება აეროდინამიკური წინაღობის გამო. ამ დროს მიზანშეწონილია არა მთელი კსა-ის ჩამოშვება, არამედ მისი ნაწილისა (ჩა). აეროდინამიკური წინაღობა ამცირებს ჩა-ის მოძრაობის სიჩქარეს 150-250 მ/წმ-მდე. აპარატის შემდგომ დამუხრუჭებასა და დაშვებას ახორციელებენ საპარაშუტო ან სხვა სისტემებით. ჩამოშვება ატმოსფეროში შეიძლება იყოს ბალისტიკური ან მცორავი. გადატვირთვები უფრო ნაკლებია მცორავი ჩამოშვების დროს, ვიდრე ბალისტიკური დაშვებისას. თუ ატმოსფეროში ჩამოშვების წინ კსა არ დამუხრუჭებულა რაკეტული ძრავას საშუალებით, რომელიც წარმოქმნის კსა-ის მოძრაობის მიმართულების საწინააღმდეგო წევას, მაშინ კსა ატმოსფეროში შედის დიდი სიჩქარით (I ან II კოსმოსური სიჩქარით). ამ შემთხვევაში სიჩქარის შემცირებას თან ახლავს დიდი გადამეტტვირთვა და აპარატის გახურება. კოსმონავტებიანი ხომალდის ჩამოშვების დროს გადამეტტვირთვის სიდიდე და მისი მოქმედების ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს დასაშვებ სიდიდესა და დასაშვები მოქმედების ხანგრძლივობას. უატმოსფერო პლანეტებზე ჩამოშვების დროს კსა-ს ამუხრუჭებენ მხოლოდ რაკეტული ძრავას მეშვეობით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 77-78.
**შარლ პეისონელი** (ფრანგ. Charles de Peyssonnel; დ. 17 დეკემბერი, 1700, მარსელი, საფრანგეთი — გ. 16 მაისი, 1757, იზმირი, თურქეთი) — ფრანგი ადვოკატი. ექიმისა და ნატურალისტის ჟან-ანდრე პეისონელის (1694-1759) ძმა და მწერლისა და დიპლომატის კლოდ-შარლ დე პეისონელის (1727-1790) მამა. 
შარლ პეისონელის მამა პროფესიით იყო ექიმი – შარლ პეისონელი (1640-1720).

ქალაქ ექს-ან-პროვანსში სწავლობდა სამართალს, რის შემდეგაც გახდა ადვოკატი ქალაქ მარსელში. მონაწილეობდა მარსელის აკადემიის შექმნაში, სადაც წარმოსთქვა კლოდ ვილარის სიტყვები. კარიერის უდიდესი ნაწილი გაატარა ლევანტეში. 1746-1750 წწ. მოგზაურობდა თურქეთში. 1747 წელს დაინიშნა სმირნის კონსულად. ცნობები დაგვიტოვა გამოჩენილი ქართველი მეცნიერის ვახუშტი ბატონიშვილის შესახებ; შ. პეისონელის მიხედვით ვახუშტის დედა იყო ყმა გლეხის ქალი.

შარლ პეისონელი გარდაიცვალა 1757 წელს ინსულტით.

ლიტერატურა
----------

* Académie de Marseille, Dictionnaire des marseillais, Édisud, Marseille, 2001, p. 265, ISBN 2-7449-0254-3
* Abbé Dassy, L’académie de Marseille, ses origines, ses publications, ses archives, ses membres, Barlatier-Feissat éditeur, Marseille, 1877, p. 60-64

სქოლიო
------

1. ↑  Charles de Peyssonnel,*Éloge funèbre du Maréchal duc de Villars*, éd. Boy, Marseille, 1735
**იულია ჰუნიადი დე კეთელი** (სერბ. Јулија Хуњади де Кетељ; დ. 26 აგვისტო, 1831, ვენა, ავსტრიის იმპერია — გ. 19 თებერვალი, 1919, ვენა, გერმანული ავსტრია) — უნგრელი არისტოკრატი. სერბეთის მთავრის მეუღლე 1860-1868 წლებში როგორც მიჰაილო ობრენოვიჩ III-ის ცოლი.

ბიოგრაფია
---------

იულია დაიბადა 1831 წლის 26 აგვისტოს ვენაში, უნგრელი არისტოკრატების ოჯახში. იგი იყო კეთელის გრაფ ფერენც ჰუნიადისა და მისი მეუღლის, ძველი წარჩინებული გვარის წარმომადგენელ გრაფინია იულიანა ზიჩის ქალიშვილი. მას სულ სამი ძმა ჰყავდა: ლასლო, კალმანი და ვილმოსი. 

1853 წლის 1 აგვისტოს, 21 წლის იულიანა ჰუნიადი ცოლად შერთეს სერბ დიდგვაროვან მიჰაილო ობრენოვიჩს, სერბეთის მთავრის ვაჟს. 1860 წლის 26 სექტემბერს მისი მამამთილის, მილოშ ობრენოვიჩის გარდაცვალების შემდეგ ტახტი მიჰაილომ დაიკავა, რითაც იულია სერბეთის მთავრის მეუღლე გახდა. იულიანა სერბებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა თავისი ერთგულების გამო კათოლიკური რელიგიის მიმართ და მისი მაღალი და უცხოური წარმომავლობის გამო, რადგან წინამორბედი მთავრის ცოლები ძირითადად დაბალი ფენიდან გამოსული სერბი ქალები იყვნენ. 

მთავარი მიჰაილო არ ყოფილა ერთგული ქმარი და მას სულ მცირე ერთი უკანონო ვაჟი ჰყავდა. ვინაიდან დადგინდა, რომ იულიანა უნაყოფო იყო, მთავრობამ მთავარს ცოლთან გაშორება, საყვარელ კატარინა კონსტანტინოვიჩზე ქორწინება და უკანონო ვაჟის მემკვიდრედ გამოცხადება მოსთხოვა, თუმცა მიჰაილომ ამაზე უარი თქვა. 1867 წელს ამ წინადადების გამო მიჰაილომ პრემიერ-მინისტრი ილია გარასანინი თანამდებობიდან მოხსნა. მიუხედავად ამისა, იგი კატარინასთან უერთიერთობას განაგრძობდა, რომელმაც იულიანა რამდენჯერმე საჯაროდ დაამცირა. ამის საპასუხოდ იულიანამაც გააბა რომანი ჰერცოგ კარლ ფონ არენბერგთან. აღსანიშნავია, რომ კარლ ფონ არენბერგი იყო ავსტრიის იმპერატრიცა ელიზაბეთ ბავარიელის მეორე თაობის ბიძაშვილი.

1868 წლის 10 ივნისს მთავარმა მიჰაილომ თავის საყვარელთან და დასთან ერთად ბელგრადის ქუჩებში გასეირნება გადაწყვიტა. სეირნობისას მათ ცეცხლი გაუხსნეს, რა დროსაც ადგილზევე გარდაიცვალნენ მთავარი მიჰაილო და მისი და, პრინცესა ანკა, კატარინა კი სერიოზულად დაიჭრა. როგორც შემდგომში გაირკვა, ეს მკვლელობა ობრენოვიჩების მტრის, კარადორდევიჩის დაკვეთილი იყო. ვინაიდან მიჰაილოს იულიანასთან შვილი არ ჰყოლია, სერბეთის ტახტი მისმა ძმისწულმა მილანმა დაიკავა, რომელიც შემდგომში სერბეთის მეფე გახდა მილან I-ის სახელით.

მიჰაილოს მკვლელობიდან რამდენიმე თვეში მისი საყვარელი კატარინა ცოლად გენერალ ბლაზნავაკს გაჰყვა. მას შემდეგ, რაც მეფე მილანი თავის ცოლს, დედოფალ ნატალია ობრენოვიჩს გაშორდა, კატარინამ სამეფო კარზე პირველი ქალბატონის პოსტი დაიკავა. თავად იულიანამ განაგრძო სასიყვარულო ურთიერთობა კარლ ფონ არენბერგთან, რომელზეც 1876 წლის 16 იანვარს დაქორწინდა კიდეც. ამით იგი არენბერგის ჰერცოგინია და რეკლინგჰაუზენის პრინცესა გახდა. ქორწინების შემდეგ კარლი და იულიანა ვენაში, ავსტრიის სამეფო კარზე გადასახლდნენ.

იულიანა გარდაიცვალა 1919 წლის 19 თებერვალს ვენაში, 87 წლის ასაკში, უშვილოდ.

ლიტერატურა
----------

* Cox, John K. (2002). The History of Serbia (illustrated ed.). Greenwood Publishing Group. p. 47. ISBN 9780313312908.
* Alexander Palace Time Machine, su alexanderpalace.org. URL consultato il 20 giugno 2010.
* Marek, Miroslav. "Hunyady de Kéthely family".
2008–2009 წლების სეზონი იყო რიგით მე–17 მისი დაარსების თარიღიდან, 1992 წლიდან. მანჩესტერ იუნაიტედმა,რომელმაც პრემიერლიგის ხანგრძლივი პაექრობა მეთერთმეტედ მოიგო,წინა სეზონის მსგავსადაც შეძლო ტიტულის დაცვა.თამაშებმა,რომელთა განრიგი 2008 წლის 16 ივნისს იქნა გამოცხადებული,სტარტი 2008 წლის 16 აგვისტოს, შაბათს აიღო და 2009 წლის 24 მაისს დასრულდა. გათამაშებაში ოცმა გუნდმა მიიღო მონაწილეობა.მათ შორის იყო ის 17 გუნდი, რომლებმაც პრემიერლიგის წინა სეზონშიც მიიღეს მონაწილეობა და ის 3 გუნდი, რომლებმაც ჩემპიონლიგაში საპრიზო ადგილები დაიკავეს და აღზევდნენ პრემიერლიგაში.
ახალი სეზონის დასაწყისში, კლუბებს ნება დართეს სათადარიგოთა სკამზე ხუთის ნაცვლად უკვე 7 ფეხბურთელი დაესვათ. ეს სეზონი აგრეთვე იმითაც იყო განსხვავებული, რომ თამაშები არ ტარდებოდა ახალი წლის დღეს, როგორც ეს ტრადიციადაა მიღებული ინგლისში.ამის მთავარი მიზეზი კი იყო ის, რომ საფეხბურთო ასოციაციის მატჩები, რომლებიც ტრადიციულად იანვრის პირველ შაბათს ტარდებოდა, 2009 წელს უკვე ახალი წლის დღეს იქნა გადმოტანილი.
სეზონის პირველი გოლი არსენალელმა სამირ ნასრიმ გაიტანა პრემიერლიგაში ახლადაღზევებული ვესტ ბრომვიჩის წინააღმდეგ შეხვედრის მეოთხე წუთზე გახსნის მატჩში, 16 აგვისტოს.ასტონ ვილას ფორვარდმა გაბრიელ აგბონლაჰორმა კი სეზონის პირველი ჰეთ–თრიქი შეასრულა მანჩესტერ სიტის წინააღმდეგ, როდესაც 7 წუთში 3 გოლის გატანა შეძლო.
მანჩესტერ იუნაიტედმა პრემიერლიგის ჩემპიონის ტიტული 2009 წლის 16 მაისს, არსენალთან 0–0 დამთავრებულ შეხვედრაში შეინარჩუნა. მათ პრემიერლიგის ჩემპიონობა მეთერთმეტედ, ინგლისში პირველი გუნდის წოდება კი უკვე მეთვრამეტედ მოიპოვეს და ამ მაჩვენებლით ლივერპულს გაუთანაბრდნენ.
ეს იყო მეორე შემთხვევა, როდესაც მანჩესტერელებმა ტიტული ზედიზედ 3 წლის განმავლობაში შეინარჩუნეს. ვესტ ბრომვიჩი გახდა პირველი გუნდი, რომელიც ჩემპიონლიგაში დაქვეითდა ლივერპულთან საშინაო მატჩის 2–0 წაგების შემდეგ, 2009 წლის 17 მაისს. ჩემპიონლიგას ისინი მიდლსბროსთან და ნიუკასლთან ერთად შეუერთდნენ, რომლებიც სეზონის ბოლო ტურში, შესაბამისად, ვესტ ჰემთან და ასტონ ვილასთან დამარცხდნენ.ეს ნიშნავდა იმას, რომ ჰალი და სანდერლენდი დაქვეითებას გადაურჩნენ, მიუხედავად მანჩესტერთან და ჩელსისთან განცდილი მარცხისა.ეს იყო პირველი შემთხვევა 2005–2006 წლების სეზონის შემდეგ, როდესაც წინა სეზონში აღზევებული გუნდებიდან ორმა მათგანმა შეძლო ადგილის შენარჩუნება. ასტონ ვილამ, ევერტონმა და ფულემმა ევროპის ლიგის საგზური მიიღეს პრემიერლიგაში დაკავებული მაღალი ადგილების გამო.
**წირქოლის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ წირქოლში, სოფლიდან ჩრდლოეთით 4 კმ-ზე მთაში. აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ოდნავ მარცხნივ გადახრილი, ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში მასიური ტრაპეზის ქვა დგას. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. სამხრეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელი და თაღოვანი სარკმელია მოთავსებული. ეკლესიას დასავლეთიდან ოთხკუთხა მინაშენი აქვს. მინაშენში შესასვლელი სამხრეთ კედელში ყოფილა. კარი ამჟამად მორღვეულია. ეკლესიას გარშემო გალავანი შემოუყვება. გალავანში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. გალავნის სამხრეთ კედელზე მიშენებულია მცირე ზომის სენაკი. სენაკს დასავლეთიდან ნაოთხარიანი შესასვლელი აქვს, ხოლო აღმოსავლეთით სწორკუთხა სარკმელი; კამარა შეისრულია. გალავანში შემორჩენილია სხვა ნაგებობის ნაშთებიც. მათი დანიშნულების გარკვევა გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია. ეკლესიის და მინაშენის გადახურვა მთლიანად ჩამოქცეულია. მიწის დონე აწეულია. კედლები დაბზარულია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 253-254
იორკშირის დროშა
იორკშირი
**იორკშირი** ან **იორკი** (ინგლ. Yorkshire) — ყველაზე დიდი საგრაფო ჩრდილოეთ ინგლისში; ფართობი – 15 712 კვ. კმ. მოსახლეობა – დაახლ. 5 მილიონი.

საგრაფოს რელიეფი მრავალფეროვანია: ჩრდილო–დასავლეთში ინგლისის უმაღლესი მთებია, სხვა ადგილები ზოგან ჭაობიანია, ზოგან კი შემოსავლიანი სასაოფლო–სამეურნეო მიწებია. ყველა მდინარე, ტიზისა და რიბლის გარდა, ეკუთვნის უზისა და ჰამბერის აუზს. XX საუკუნეში საგრაფო პირველ ადგილზე იყო ქვეყანაში მიწათმოქმედებასა და მსხვილფეხა რქოსანი პირიტყვის მოშენებით. საგრაფოს დასავლეთი ნაწილი მდიდარია მინერალებითა და ფაბრიკებით.

ტოპონიმიკა
----------

იორკშირის სახელი ითარგმნება როგორც იორკის საგრაფო, ხოლო სახელი „York" მომდინარებს ვიკინგური ქალაქ *Jorvik*–იდან. „Shire" – ძველ ინგლისურში აღნიშნავდა ოფიციალურ გადასახადს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* The History of Yorkshire დაარქივებული 2014-05-21 საიტზე Wayback Machine.
* Samples of Yorkshire Dialect
* Yorkshire Inquisitions 1275–1295
* Yorkshire:

სქოლიო
------

1. ↑  Harper, Douglas. Shire. *Online Etymology Dictionary*. ციტირების თარიღი: 27 April 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| დიდი ბრიტანეთის დროშა | *ეს სტატია გაერთიანებული სამეფოს შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
ინდოეთის ვარსკვლავი
**ინდოეთის ვარსკვლავი** — 563.35 კარატის (112.67 გ) საფირონის თვალი და ამ მინერალთა ჯგუფში მსოფლიოში სავარაუდოდ უდიდესი. ქვა თითქმის უზადოა. შრი-ლანკაში გათხრებით ნაპოვნი მორუხო ცისფერი თვალი ამჟამად ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმში ინახება ქ. ნიუ-იორკში.

1900 წელს მდიდარმა ფინანსისტმა ჯ.პ. მორგანმა ინდოეთის ვარსკვლავი ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმს უსახსოვრა. 1964 წლის 29 ოქტომბერს განთქმული გოლფის ბურთისხელა ძვირფასი ქვა სხვა ძვირფას თვლებთან ერთად მოიპარეს. მძარცველებმა დღის განმავლობაში მუზეუმის საპირფარეშოს ფანჯრის საკეტი ღია დატოვეს, შემდეგ კი ღამე ამ ფანჯრიდან მუზეუმში გადაძვრნენ. მუზეუმში შესულებმა აღმოაჩინეს, რომ საფირონი ერთადერთი ქვა იყო დაცული სიგნალიზაციით, თუმცა ბატარეა მწყობრიდან გამოსული იყო. მძარცველებმა თითქმის ყველა ძვირფასი ქვა მოხვეტეს და იმავე გზით გაიქცნენ საიდანაც შემოვიდნენ. ქვები იმ პერიოდისთვის $400.000-ად იყო შეფასებული.

ორ დღეში სამი მძარცველი დააკავეს და მოგვიანებით სამ-წლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. დაუზღვეველი ინდოეთის ვარსკვლავი მაიამის ავტობუსის სადგურის ბაგაჟის დროებით საცავში იპოვეს. ყველა დანარჩენი ძვირფასი ქვაც მალევე აღმოაჩინეს, ერთის გარდა - იგლ-დაიმონდი (ამერიკის მიწაზე ნაპოვნი უდიდესი ბრილიანტი) სამუდამოდ დაკარგულად ითვლება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ინდოეთის ვარსკვლავი (ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმის გვერდი) დაარქივებული 2011-10-28 საიტზე Wayback Machine.
* Preston, Douglas J. (1986). *Dinosaurs in the Attic*, ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმი, ISBN 0-312-21098-1. pp 210–219.
**კარელიის რესპუბლიკის დროშა** (რუს. Флаг Республики Карелия) — კარელიის რესპუბლიკის მთავარი სახელმწიფო სიმბოლო. ამჟამინდელი დროშა დამტკიცდა 1993 წლის 16 თებერვალს და შეიტანილია რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო ჰერალდიკის რეესტრში, მინიჭებული აქვს სარეგისტრაციო ნომერი 1219. შექმნილია კარელია-ფინეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის დროშის საფუძველზე.

უახლესი ისტორია
---------------

სსრკ-ის დაშლის შემდეგ, 1991 წლის ნოემბერში, კარელის ასსრ გაუქმდა და შეიქმნა კარელიის რესპუბლიკა რუსეთის ფედერაციის შემადგენლობაში. 1991 წლის 27 ნოემბერს გადაწყდა, რომ შეიქმნებოდა რესპუბლიკის ახალი სახელმწიფო სიმბოლოები — დროშა, გერბი და ჰიმნი. 1992 წლის მაისისათვის სამთავრობო კომისიას განსახილველი ჰქონდა დროშის 60, ხოლო გერბის 20 პროექტი. კომისიამ საბოლოოდ აირჩია ალექსანდრ კინერის მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელიც იყო კარელია-ფინეთის სსრ-ის დროშის ადაპტირებული ვერსია. დროშის პროპორციაა 2 : 3. სიმბოლოს გააჩნია სამი ფერი, ხოლო თითოეულ ფერს აქვს საკუთარი დანიშნულება.

სიმბოლიზმი
----------

* მწვანე – ბუნების ფერი, იმედისა და რწმენის გამოსახვა;
* ლურჯი – მდინარეთა და ტბათა ფერი, ნიშნავს დიდებას და სილამაზეს;
* წითელი – ნიშნავს ძლიერებისა და გამბედაობას.

ისტორიული დროშები
-----------------

* ჩრდილოეთ კარელიის დროშა 1918–1920 წლებშიჩრდილოეთ კარელიის დროშა 1918–1920 წლებში
* უხტას რესპუბლიკის დროშა 1920–1922 და კარელიის დროშა 1941–1944 წლებში ფინეთის მიერ ოკუპაციის დროსუხტას რესპუბლიკის დროშა 1920–1922 და კარელიის დროშა 1941–1944 წლებში ფინეთის მიერ ოკუპაციის დროს
* კარელიის ასსრ-ის დროშა 1937 წელსკარელიის ასსრ-ის დროშა 1937 წელს
* კარელიის ასსრ-ის დროშა 1938–1940 წლებშიკარელიის ასსრ-ის დროშა 1938–1940 წლებში
* კარელო-ფინეთის სსრ-ის 1940–1953 წლებშიკარელო-ფინეთის სსრ-ის 1940–1953 წლებში
* კარელია-ფინეთის სსრ-ის დროშა 1953–1956 წლებშიკარელია-ფინეთის სსრ-ის დროშა 1953–1956 წლებში
* კარელიის ასსრ-ის დროშა 1956–1978 წლებშიკარელიის ასსრ-ის დროშა 1956–1978 წლებში
* კარელიის ასსრ-ის დროშა 1978 წელსკარელიის ასსრ-ის დროშა 1978 წელს

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რესპუბლიკის ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2012-04-15 საიტზე Wayback Machine.
**წმინდა იოსებ I კათოლიკოს-პატრიარქი** (გ. 1770) — საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ძველი სტილით 17 ოქტომბერი (30 ოქტომბერი).

წმინდა იოსებ კათოლიკოს-პატრიარქი (ჯანდიერიშვილი) მოღვაწეობდა დოდოს მონასტერში. „მრავალთა მისთა სათნოებათათვის" იგი მღვდელმთავრად იქნა დადგენილი რუსთავის კათედრაზე. წმინდა იოსებს სასწაულთქმედების ნიჭი ჰქონია მიმადლებული ღვთისგან: ერთხელ მისი დიაკონი მუცლის სიმსივნით დაავადდა. ავადმყოფობა ისე გართულდა, რომ სიკვდილი გარდაუვალი იყო. როდესაც მღვდელმთავარი სნეულთან შევიდა, ავადმყოფი ვეღარც სუნთქავდა და აღარც ლაპარაკი შეეძლო. წმინდა იოსებმა „იხილა სენი და შეელმა გულსა მის ლმობიერსა", დაუტევა სნეული და სამლოცველოში განმარტოვდა ლოცვად. მხურვალე ლოცვის შემდეგ ის ავადმყოფთან დაბრუნდა და, რადგან კაცთაგან განდიდებას ერიდებოდა, ჩვეულებრივად თქვა, რომ ასეთი სნეულების დროს წამლად თხილის ჯოხის ნახშირის მიღება იყო საჭირო. ცეცხლში შეაგდო თავისი თხილის ჯოხიდან გამოთლილი კვერთხი, წყალში გალესა, ჯვარი გადასახა და სნეულს დაალევინა. სიმსივნე იმ წუთსვე დაუცხრა, მესამე დღეს კი ავადმყოფი საბოლოოდ გამოჯანმრთელდა. ასეთი სიმდაბლითა და სასწაულთქმედებით გამორჩეული მღვდელმთავარი 1755 წელს კათოლიკოსად იქნა არჩეული ანტონ I-ის მაგივრად. წმინდა იოსები, კათოლიკოსობის ტვირთისა და პატივის მიუხედავად, მაინც უდიდეს ასკეტ ბერად რჩებოდა: „მამამთავრობასა შინა რაოდენ დაუგებდნენ ცხედარსა, ნიშანსა დასდებინ იდუმალ და იხილონ ხვალისად, რომელ ყოვლადვე არა დაწოლილ იყვის ცხედარსა, არამედ ღამე ყოველ ილოცვის მარტოებით ლმობიერად". მან, როგორც იოანე ბატონიშვილი წერს, „კეთილად დამწყსო ეკლესია თვისი და მერმე დაუტევა საყდარი თვისი".

1764 წელს წმინდა იოსებ კათოლიკოსმა, წმინდა გრიგოლი ღვთისმეტყველის მსგავსად, ეკლესიის მშვიდობისათვის, სიმდაბლით დაუტევა კათოლიკოსის ტახტი, ახმეტაში წავიდა და „ცხოვრობდა ჭეშმარიტისა მონაზონებითა". წმინდანი საკუთარი ხელით ამუშავებდა ვენახს და მოსავლის უმეტეს ნაწილს ღარიბებს ურიგებდა. იმ მხარეში ძალიან ხშირია გვალვები და სეტყვა, რომელიც ხშირად თითქმის მთელ მოსავალს ანადგურებდა. წმინდა იოსების იქ მოღვაწეობის დროს „არცა მოლების წვიმა ვენახთა და არცა მისრულ არს სეტყვა მავნებელი". იგი ლოცვით კურნავდა ავადმყოფებს და ბრმებს თვალთა სინათლეს ანიჭებდა, რის გამოც იქაურებს ძალიან უყვარდათ.

წმინდა გაბრიელ მცირე (ხს. 17 მარტს) სიხარულით წერს, რომ მან „ერთგზის იხილა" და „ორგზის ამბორს უყო ხელსა მას წმიდასა".

1770 წელს „ესრეთ სიწმიდით მოხუცებულმან სული თვისი შეჰვედრა ღმერთსა".

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ქართველი წმინდანები

ლიტერატურა
----------

* დეკანოზი ზაქარია (მაჩიტაძე), მანანა ბუკია, მაკა ბულია. „ქართველ წმიდანთა ცხოვრება", თბილისი, 2004 წ.
**კარენ ასლანიანი** (დ. 22 ივლისი, 1995) — სომეხი ბერძნულ-რომაული სტილით მოჭიდავე. ევროპის სამგზის ბრინჯაოს მედლის პრიზიორი 67 კგ წონით კატეგორიაში, 2018, 2019 და 2020 წლებში. 2019 წელს წარადგინა სომხეთი მინსკში გამართულ ევროპულ თამაშებზე. ბრინჯაოს მედლისთვის ბრძოლაში დამარცხდა მატე ნემეშთან.

მონაწილეობა მიიღო ტოკიოში, იაპონიაში გამართულ 2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე, 67 კგ წონით კატეგორიაში.

კარიერა
-------

2015 წელს კარენ ასლანიანმა წარადგინა სომხეთი 2015 წლის მსოფლიო სამხედრო თამაშებზე, რომელიც მუნგიონში, სამხრეთ კორეაში გაიმართა. ბერძნულ-რომაულ ჭიდაობაში 66 კგ წონით კატეგორიაში მოიპოვა ვერცხლის მედალი. ფინალში დამარცხდა კორეელ კიმ ჯი-ჰუნთან.

2018 წელს 67 კგ წონით კატეგორიაში ასპარეზობდა კასპიისკში, რუსეთში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე. მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. 1/16 ფინალში ანგარიშით 5-3 დაამარცხა სერბი მოჭიდავე, მატე ნემეში. მეოთხედფინალში კარენ ასლანიანი ანგარიშით 3-6 დამარცხდა რუს არტემ სურკოვთან. რეპეშაჟის მეორე რაუნდში ასლანიანმა დაამარცხა აზერბაიჯანელი მეტოქე ელმან მუხთაროვი (ანგარიშით 5-3). ბრინჯაოს მედლისთვის შეხვედრაში ანგარიშით 7-2 დაამარცხა პოლონელი მოჭიდავე დავიდ კარეჩინსკი. 

2019 წელს 67 კგ წონით კატეგორიაში მონაწილეობდა ბუქარესტში, რუმინეთში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე. მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. 1/32 ფინალში ანგარიშით 0-4 დამარცხდა პოლონეთის სახელით მოასპარეზე გევორგ სააკიანთან. სააკიანის ფინალში გადასვლის გამო გადაერთო რეპეშაჟში, ბრინჯაოს მედლისთვის ბრძოლაში. რეპეშაჟის პირველ შეხვედრაში დაამარცხა ბელარუსი იარასლავ კარდაში, ანგარიშით 11-1. რეპეშაჟის მეორე შეხვედრაში დაამარცხა ბულგარელი მოჭიდავე კონსტანტინ სტასი, ანგარიშით 8-0. ბრინჯაოს მედლისთვის შეხვედრაში დაამარცხა სერბი მატე ნემეში, ანგარიშით 4-2. 

2020 წელს 67 კგ წონით კატეგორიაში მონაწილეობდა რომში, იტალიაში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე. მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. 1/32 ფინალში დაამარცხა შვედი სიმონ ერლანდსონი. 1/16 ფინალში ანგარიშით 9-0 დაამარცხა ქართველი მოჭიდავე გიორგი შოთაძე. მეოთხედფინალში ანგარიშით 10-1 დაამარცხა სერბი მატე ნემეში. ნახევარფინალში დამარცხდა რუსეთის წარმომადგენელ ნაზირ აბდულაევთან, ანგარიშით 3-4. ბრინჯაოს მედლისთვის ბრძოლაში დაამარცხა უნგრელი მეტოქე, ანგარიშით 7-5.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Olympedia

სქოლიო
------

1. ↑  2018 European Wrestling Championships Results. ციტირების თარიღი: 12 April 2020
2. ↑  2019 European Wrestling Championships Results. ციტირების თარიღი: 12 April 2020
3. 1 2  2020 European Wrestling Championships Results. ციტირების თარიღი: 12 April 2020
4. ↑  2019 European Games Wrestling Results. ციტირების თარიღი: 4 April 2020
5. ↑  Shefferd, Neil (8 May 2021). „Armenia and Romania book multiple Tokyo 2020 places at UWW World Olympic Games qualifier". *InsideTheGames.biz*. ციტირების თარიღი: 8 May 2021.
6. ↑  Results Book. ციტირების თარიღი: 9 August 2020
7. ↑   Results
8. ↑   European Championships Bullettin
9. ↑  Etchells, Daniel (12 February 2020). „Armenia claim two Greco-Roman titles on day three of European Wrestling Championships". *InsideTheGames.biz*. ციტირების თარიღი: 12 February 2020.
**ჭოროლა** — უძველესი ქართული თამაში ბურთითა და ყვანჭით. ჰგავდა ბალახის ჰოკეის. გავრცელებული იყო უმეტესად კახეთსა და სამეგრელოში.

გუნდში 6-10 კაცი გამოდიოდა. მოთამაშეთა მიზანი იყო ბურთის ყვანჭით ჩაგდება „კარში", რომლის მაგივრობასაც მოედნის თავსა და ბოლოში ამოთხრილი 50 სმ დიამეტრისა და 20-30 სმ სიღრმის ორმო სწევდა. ჭოროლას (ბურთს) ამზადებდნენ მუხის მაგარი კოჟრისგან, რომელიც 100-150 გრამს იწონიდა. ყვანჭები მზადდებოდა შინდის, თხილის ან მუხის ტოტისგან. ჭოროლას რომ ორმოში ჩააგდებდნენ გაისმოდა შეძახილი: „ჯირითი! ჯირითი!" ( მკვლევარების ვარაუდით, „ჯირითი" მომდინარეობს მეგრული ჭვირთისგან, რაც სწრაფს, დაუდეგარს ნიშნავს). იკრძალებოდა ყვანჭის ფეხებში გამოდება და მეტოქის წაქცევა. ამისათვის 4 მეტრიანი საჯარიმო დარტყმა ინიშნებოდა. ჭოროლაში კუთხურს არ აწოდებდნენ, სამაგიეროდ, სამი კუთხურისთვის 4 მეტრიანი დარტყმა ინიშნებოდა. აუტიდან ბურთი მოედანზე ყვანჭით შემოჰქონდათ. თამაშს ორი მსაჯი სჯიდა. დრო განსაზღვრული არ იყო — შეხვედრა მზის ჩასვლამდე გრძელდებოდა.

სამეგრელოში ჭოროლას მსგავს თამაშს „ჭაკინი" ერქვა. მოთამაშეები ორ გუნდად იყოფოდნენ. ბურთი საქონლის დაუგუნდავებელი ბალნისგან მზადდებოდა და ჭაკნით აგორებდნენ.

ლიტერატურა
----------

* *ბერიშვილი ე.*, სპორტის ენციკლოპედია, გვ. 631, თბ. 2006
კასპის აკლდამები
**კავთისხევის აკლდამა** — აკლდამა საქართველოში, კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის მონასელიანთ უბანში, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე, თამარ დედოფლის გორაზე. თარიღდება XVI-XVIII საუკუნეებით. აღმოაჩინეს 1963 წელს მიწის სამუშაოების დროს. 

აკლდამა შედგება კლდის ქვითა და ბრტყელი აგურით ნაგები საკნისა და დრომოსისაგან. დრომოსი საკანს უკავშირდება აღმოსავლეთიდან ისრულ-თაღიანი შესასვლელითა და ოთხსაფეხურიანი კიბით. საკნის (2,85 X 2,27 მ, სიმაღლე 3 მ) კუთხეებში 1,4 მ სიმაღლეზე აგურით გადაყვანილია ისრული ტრომპები; აქედან იწყება აგურის წრიულგუმბათოვანი, სფერული გადახურვა. გუმბათს ზემოდან ადევს ფილაქვები, შემდეგ ქვის გროვა და მიწაყრილი. საკნისა და დრომოსის კედლები დუღებზეა ამოყვანილი. კედლებიც და იატაკიც კირითაა შელესილი. საკნის სამხრეთ და დასავლეთ კედლების ზედა ნაწილებში დაყოლებულია შიგნით დაქანებული თიხის მილები. მათი გარე ნაწილი დახშულია. მილების დანიშნულება გაურკვეველია. აკლდამაში არეულად ეყარა ადამიანის ძვლები, რაც იმას ადასტურებს, რომ იგი ადრევე გაუძარცვიათ. აკლდამის არქიტექტურაში შეინიშნება XVI-XVIII საუკუნეების ქართლ-კახეთის უმრავლეს ნაგებობებისათვის დამახასიათებელი ტიპური ნიშნები.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიის და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990 წ.
* ჯორბენაძე ბ. აკლდამა სოფ. კავთურაში, ძეგლის მეგობარი, 1970, გვ. 68-71

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აკლდამა სოფელ კავთისხევში
**ხადურიანთუბნის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხადურიანთუბანში. აგებულია XVIII საუკუნეში.

სიმაგრე შედგება ორი ცილინდრული კოშკისა და გალავნისაგან. დასავლეთით მდებარე კოშკი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. სიმაგრე მდებარეობს მდ. პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირზე, მდინარეში შეჭრილ კლდოვან კონცხზე, რომელსაც სამი მხრიდან მდინარე შემოუყვება. აღმოსავლეთის კოშკი ოთხი სართულის დონეზე შემორჩა.

პირველ სართულს გარედან შესასვლელი არ გააჩნია. მასში მოხვედრა შეიძლება მეორე სართულიდან, კედელში ჩატანებული 10 საფეხურიანი კიბით. ჩრდილოეთით სწორკუთხა კარებია. კოშკის შიდა ფორმები იმეორებს გარეთა ფორმებს, სათავსები მრგვალი გეგმისაა. ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში დაბალი და განიერი, სწორკუთ-ხა ნიშია, რომლის კუთხეებში ორი სათოფურია გაჭრილი. კედლის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში გაჭრილია ირიბი სარკმლები, რომლის გარეთა ღიობები ცერად მიემართებიან და საკმაოდ მაღლა გამოდიან გარეთა ზედაპირზე. სამხრეთ-აღმოსავლეთით და დასავლეთით ისეთივე ნიშებია, როგორიც ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სართული გადახურული იყო ბრტყელი, კოჭოვანი ჭერით, რომელიც ჩამონგრეულია.

მეორე სართული გადახურულია კონუსისებრი გუმბათით. ჩრდილოეთით თაღოვანი შემოსასვლელია. გარედან შემოდიოდნენ მისადგმელი კიბით. კარს აქვს საურდულე. ჩრდილო-აღმოსავლეთით თაღოვანი კარებია, საიდანაც იწყება მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. აღმოსავლეთით თაღოვანი ნიშაა შეწყვილებული სათოფურით. ანლოგიური ნიშებია სამხრეთ-აღმოსავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთით თაღოვანი ბუხარია, დასავლეთით სარკმლები. ჩრდილო-დასავლეთით თაღოვანი კარე-ბია, რომლისგანაც იწყება პირველ სართულზე ჩამავალი, კედელში ჩატანებული კიბე. კიბის ბაქანში სამი სათოფურია, მის შუა სექტორში კი ერთი.

მესამე სართულს გადახურვა არ შემორჩა. სართულზე ამოსასვლელი (კედელში ჩატანებული) კიბე ჩრდილოეთით მოთავსებულ თაღოვან კარებში შემოდის. დასავლეთ კედელში დატანებულია სწორკუთხა ნიშა, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო სარკმელი. მის ქვემოთ შეწყვილებული სათოფურია. ასეთივე ნიშები (უსარკმლოდ) არის ჩრდილო-დასავლეთით, სამხრეთ-დასავლეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამხრეთით მდებარე ნიშა განგრეულია. აღმოსავლეთით კედელში ჩატანებულია ტუალეტი. ტუა-ლეტის აღმოსავლეთ კედელში ერთი სარკმელი და სათოფურია. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მოთავსებული კარიდან იწყება IV სართულზე ამავალი კიბის ბაქანი.

მეოთხე სართულის კედლები 1 მეტრის სიმაღლისა შემორჩა. ნიშები და სათოფურები მოშლილია. მესამე სართულიდან ამომავალი კიბე ჩრდილოეთით მდებარე კარებთან მთავრდება.

კოშკის დასავლეთით ხუთიოდე მეტრში დგას ანალოგიური კოშკის ნანგრევი. კოშკებს შორის იყო გალავანი. ისიც დანგრეულია. სხვა მხარეს გალავნის ნაშთები არ შეიმჩნევა, თუმცა მათი არსებობა არც იყო საჭირო, ვინაიდან კონცხი ფაქტობრივად მიუდგომელია. დასავლეთი კოშკიდან გადარჩა პირველი სართულის ფრაგმენტი. მისი ინტერიერის აღწერა შეუძლებელია ხშირი ბუჩქნარის გამო.

ლიტერატურა
----------

* Закарая П. КрепостныесооруженияКартли. Тбилиси, «Мецниереба», 1968, стр. 65-68.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 245-247
**შეჰზადეს მეჩეთი** (თურქ. Şehzade Camii) — ოსმალეთის იმპერიის სულთნის, სულეიმან I-ის მიერ, მისი გარდაცვლილი შვილის, მეჰმედის პატივსაცემად აშენებული მეჩეთი. იგი შენდებოდა 1543-1548 წლებში.

შეჰზადეს მეჩეთის ინტერიერი.
მეჰმედი იყო სულეიმანის მეორე ვაჟი მუსტაფას შემდეგ. სწორედ მუსტაფა მართავდა მეჰმედამდე მანისას. როგორც ცნობილია, მეჰმედი იყო სულეიმანის საყვარელი შვილი და იგი თავის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრედ სწორედ მას თვლიდა. მეჰმედი მსახურობდა მანისაში 1541-1543 წლებში, სანჯაყში, რომელსაც მომავალი სულთნები მართავდნენ.

1543 წელს, მანისაში გავრცელდა ყვავილის ეპიდემია. შეჰზადე მეჰმედის სიცოცხლეც სწორედ ამ გავრცელებულმა ეპიდემიამ იმსხვერპლა. საყვარელი შვილის დაკარგვა სულეიმანმა ძალიან განიცადა. ცოტა ხნის შემდეგ, სულეიმანმა, სასახლის მთავარ არქიტექტორს, მაიმარ სინანს დაავალა, რომ სტამბოლში აეგო შეჰზადეს მეჩეთი. 1548 წელს, როცა მეჩეთის მშენებლობა დასრულდა, მეჰმედი იქ გადაასვენეს. მეჰმედთან ერთად, შეჰზადეს მეჩეთში განისვენებს მისი ქალიშვილი — ჰუმაშაჰი, რომელიც შეჰზადეს გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე ეყოლა. ჰუმაშაჰი გარდაიცვალა 52 წლის ასაკში.

მიუხედავად იმისა, რომ შეჰზადეს მეჩეთის აშენებიდან გავიდა 460 წელზე მეტი, იგი ახერხებს პირვანდელი სახის შენარჩუნებას და დღემდე ჩვეულებრივად განაგრძობს ფუნქციონირებას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Şehzade Külliyesi, Archnet.
* Turkish Museum of Architecture დაარქივებული 2007-09-27 საიტზე Wayback Machine.
* Photographs by Dick Osseman
რუკაზე ნაჩვენებია ყველა დასახლებული პუნქტი რომლის მაცხოვრებელთა რაოდენობაც აღემატება 20 000-ს
**დასახლებული პუნქტი** — შვედური ტერმინის „*tätort*" ყველაზე მიახლოებული თარგმანი. 2005 წლის მონაცემებით შვედეთში არის 1940 დასახლება. ტრადიციულად „*tätort*"-ი უნდა შედგებოდეს მინიმუმ 200 მაცხოვრებლისგან და ის შეიძლება იყოს ქალაქი ან დიდი სოფელი, ხოლო დიდი ქალაქები და ურბანული არეები მოიხსენიება ტერმინით „*Stad*". „*Stad*"-ი უნდა შეიცავდეს მინიმუმ 10 000 მაცხოვრებელს,[1] თუმცა 1972 წლიდან ტერმინი *Stad* ოფიციალურად აღარ გამოიყენება.

ისტორია
-------

XX საუკუნის დასაწყისისთვის ურბანიზაციამ და ინდუსტრიალიზააციამ შექმნეს ბევრი ახალი დასახლება, რომლებსაც ფორმალურად ქალაქის წოდება არ ჰქონდათ. იქმნებოდა ახალი გარეუბნები, რომლებიც *დე ფაქტო* ქალაქის შემადგენლობაში შედიოდნენ, ხოლო *დე იურე* სოფლები იყვნენ. ეს სტატისტიკისთვის გარკვეულ პრობლემებს ქმნიდა. 1930 წლის აღწერისთვის შემოიღეს ტერმინი „*tätort*", რომელიც ითარგმნება როგორც დასახლებული პუნქტი. 1950 წლიდან მოხდა ქალაქების და სოფლების საზღვრების გამიჯვნა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* *Tätort-* სტატისტიკა

სქოლიო
------

1. ↑  Statistics Sweden. Be 16 SM 9601, Tätorter 1995, p. 2: "Towns (localities with more than 10,000 inhabitants)".
**ჭორვილის ციხე** — ციხესიმაგრე საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭორვილაში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, მცირე შემაღლებაზე. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. 

ციხეს ირგვლივ გალავანი აქვს შემორტყმული, რომელშიც დარბაზული ეკლესიაცაა მოქცეული. ციხე ისეა დანგრეული, რომ მისი ადრინდელი სახის წარმოდგენა შეუძლებელია. მისი მაღლივი ნაწილის კედლების ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეა მხოლოდ აღმართული დაახლოებით 7-8 მეტრამდე, იკითხება სამი სართული. ჩრდილო კედლის ქვედა ნაწილში ბუხარი ყოფილა მოწყობილი. დასავლეთიდან ციხის ამ ნაწილს ჩრდილო-სამხრეთი მიმართულების საკმაოდ დიდი კედელი ესაზღვრება, რომლის ზემო, შუა ნაწილიდან ოდნავ ჩრდილოეთით თაღოვანი ღიობის ფრაგმენტია, მის ქვემოთ კი კედელი საკმაოდ დიდზეა გამონგრეული. გარე მხრიდან კედლები ყორე, ნამსხვრევი ქვითაა ამოყვანილი, რომელთა შორის არე კირის დუღაბითაა ამოვსებული. 1975 წელს, წერეთლების უბანს ციხის შემორჩენილი მაღლივი ნაწილის კუთხეში ყორექვის კედელი ამოუშენებიათ, რომელშიც ომში დაღუპულთა ხსოვნისადმი მიძღვნილი მემორიალური დაფა ჩაუსვამთ. დაფის ქვემოთ კი მოზრდილი სწორკუთხა ქვაა სამი ჯვრის ბარელიეფური გამოსახულებით. ამჟამად ბარელიეფი ციხის ეკლესიის კედელშია ჩასმული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 9091
**იყალთოს იოანე მახარებლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოს სამხრეთ განაპირას. სასაფლაოს ტერიტორიაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით ოდნავ დეფორმირებული სწორკუთხედის ფორმის. შედგება ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენისგან, რომლებიც ერთმანეთისაგნ როგორც საშენი მასალით ისე, ბათქაშის ფერითაც გაირჩევა. შენობის თავდაპირველი, ძირითდი ნაწილი რიყის ქვისაა და კედლების სიმაღლის თითქმის 3/4 -ს მოიცავს. გვაინდელი ნაწილი კი, კვადრატული აგურის და ნატეხი ქვის შერეული წყობითა ნაგები. შიგნით ეკლესია შელესილი და შეთეთრებულია რის გამოც კედლის თავდაპირველ და გვიანდელ ნაწილებს შორის საზღვარი არ ჩანს. ფასადებზე გვაინდელი წყობა თავდაპირველისგან განსხვავებით დაუდევრადაა შესრულებული და კედლის ზედაპირიც არასწორია. შენობა XIX საუკუნეშიც გაურემონტებიათ სახურავის ფერდებზე აგურის ფენა დაუშენებით, რომლის სიმაღლე, ფერდობის დახრილობის შესაბამისად, კიდეებისკენ თანდათანობით მატულობს. ამის გამო განახლებული სახურავის ფერდების დახრილობა, თავდაპირველთან შედარებით ბევრად ნაკლებია. ამავე რემონტის დროს, ეკლესიის დასავლეთ კედელზე აგურის, პატარა სამრეკლო დააშენეს. 

შესასვლელი დასალეთითაა, კარი შიგნიდანაა, ფიცრით, თარაზულადაა გადახურული, გარედან კი შეისრულთაღიანი. აღმოსავლეთით გაბრტყელებული ნახვარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია აგურით ნაშენი,ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდში სამი ნიშაა. მათგან ერთი სარკმლის სამხრეთითაა, ორი, ერთი მეორის ზემოთ ჩრდილოეთით, სამხრეთით მდებარე ნიშ სწორკუთხაა ჩრდილოთით მდებარე ნიშებიდან ზედა - სწორკუთხაა, ხოლო ქვედა - შეისრულთაღოვანი. იგი ეკლესიის თავდაპირველ ფენაშია მოქცეული და დანარჩნებს თავისი სიდიდით ბევრად აღემატება. საკურთხეველი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების, ამორფული ფორმის მქონე კონქით. რომლის თაღს ბოლოებგაშლილი ნახევარ წრის ფორმა აქვს. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. იატაკზე, აფსიდის მხრების ხაზზე, დაახლოებით 10 სმ სიმაღლის ზღუდეა, რომელიც როგორც ჩანს, ხის კანკვლის დასაყრდნობათ იყო განკუთვნილი. შენობის ფასადების მნიშვნელოვანი ფასაადები შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე ფრონტონის არეში აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია საფეხუროვან ბაზისზე დაყრდნობილი ჯვარი. მსგავსი ჯვარია გამოსახული დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ასწვრივ. ოღონდ, იგი წყობის შეღრმავებით კი არ არის გამოყვანილი, არამედ კელდის სიბრტყიდან ოდნავ გამოშვერილია. ეკლესიის კედლები დასრულებული იყო აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით,რომლის კვალი მხოლოდ განივ ფასადებზე იკითხება. გვიანდელ XIX საუკუნეში განახლებული ლავგარდანიც აგურისაა. მისგან მხოლოდ ფრაგმენტიღაა შემორჩნილი. სამრეკლო ოთხწახნაგაა, დგას გეგმით კვადრატულ საფუძველზე და ოთხივე მხარეს ვიწრო, თაღოვანი ღიობებითაა გახსნილი. შიგნით სამრეკვლო გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, გარედან კი აგურისავე პირამიდული სახურავი აქვს.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 230-231.
შეჰზადე საცერემონიო ტანისამოსში, 1809.
**შეჰზადე** (თურქ. Şehzade) — ოსმალეთის იმპერიის სულთნის შვილების ტიტული. 

ტიტულს გამოიყენებდნენ მხოლოდ ოსმალეთის იმპერიის სამეფო კარის მამრობითი წევრების აღსანიშნავად. სიტყვა „შეჰზადე" სპარსული წარმოშობისაა და ფარსი ენაზე ნიშნავს „სულთნის შვილს, პრინცს". როგორც წესი, შეჰზადეს, სულთანი ნიშნავდა ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის სანჯაყის მმართველად, სანჯაყ-ბეიდ..

ტახტის მემკვიდრედ ითვლებოდა უფროსი შეჰზადე. რომელსაც ხშირ შემთხვევაში სულთანი ნიშნავდა სარუჰანის (მანისას) სანჯაყ-ბეიდ. მანისა ითველობა საუფლისწულო დომენად და ამასთან ერთად, ძალიან ახლოს იყო დედაქალაქთან. მაგრამ ყოფილა მრავალი შემთხვევა, როცა სულთანი უფროს ვაჟს შორეულ სანჯაყში უშვებდა, ხოლო უმცროსს მანისას მმართველად ნიშნავდა. ამის ნათელი მაგალითია სულეიმან I-ის უფროსი ვაჟი შეჰზადე მუსტაფა და უმცროსი ვაჟი შეჰზადე მეჰმედი.

ბედნინერად ითვლებოდა ის შეჰზადე, რომელსაც სულთანი დედაქალქთან ახლოს მდებარე სანჯაყის მმართველად დანიშნავდა. რადგან მამის გარდაცვალების შემდეგ რომელი შეჰზადეც მალე იქნებოდა დედაქალაქში მას შეეძლო დაეკავებინა სულთნის ტახტი და ამაში ვერავინ შეედავებოდა.

სქოლიო
------

1. ↑  Büyük Türkçe Sözlük. Şahzade..  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-11-13. ციტირების თარიღი: 2014-01-04.
2. ↑  *И. Бахлов*. Территориальная организация имперских систем и политические механизмы управления национальной периферией. — Историко-социологический инcтитут, 2009
**ისტორიის ფილოსოფია** — ფილოსოფიის ერთ-ერთი განშტოება, რომელიც ისტორიის საზრისს და ისტორიული პროცესის კანონზომიერებას სწავლობს. 

ტერმინი „ისტორიის ფილოსოფია" ეკუთვნის ფრანგ ფილოსოფოს ვოლტერს, თუმცა ისტორიის ფილოსოფიის, როგორც ფილოსოფიური დისციპლინის, ფუძემდებლად მიიჩნევა გერმანელი ფილოსოფოსი იოჰან ჰერდერი. 

თანამედროვე ფილოსოფიაში ერთმანეთისგან განარჩევენ კრიტიკულ და სპეკულაციურ ისტორიის ფილოსოფიას. ისტორიის კრიტიკული ფილოსოფიის შესწავლის საგანია ისტორიული ფაქტის ბუნება და ხასიათი, მისი საფუძვლები და შედეგები, ისტორიის ობიექტურად შესწავლის საშუალება, ე. წ. ისტორიული მეთოდი. რაც შეეხება ისტორიის სპეკულაციურ ფილოსოფიას, იგი ისტორიას განიხილავს, როგორც ერთ მთლიან პროცესს და შეისწავლის მის საბოლოო არსსა და მიზანს. მისი საგანია ისტორიული პროცესის გონიერება და კანონზომიერება, რაშიც იგი მეტაფიზიკასთან და თეოლოგიასთან იკვეთება.

თეორიები
--------

გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი, აბსოლუტური იდეალისტი ფილოსოფოსი, რომელმაც ისტორიის დიალექტიკური კონცეფცია განავითარა
### გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი

ჰეგელმა მის 1807 წლის ნაშრომში „გონის ფენომენოლოგია" ისტორიის დიალექტიკური კონცეფცია განავითარა. მან დიალექტიკური წინააღმდეგობა განსაზღვრა, როგორც ისტორიის მამოძრავებელი ძალა, ხოლო ისტორია, როგორც დიალექტიკური დაპირისპირებების მუდმივი პროცესი. 

ჰეგელის დიალექტიკა სამ საფეხურს მოიცავს: თეზისი, ანტითეზისი და სინთეზი. თეზისი და ანტითეზისი ერთმანეთს ეწინააღმდეგემა, თუმცა კი არ გამორიცხავს ერთმანეთს, არამედ წინააღმდეგობის შედეგად ორივე იხსნება და შედეგად, მათგან ინახება რაღაც დადებითი, რომელიც ქმნის სინთეზს. ეს უკანასკნელი წარმოადენს არა თეზისისა და ანტითეზისის ჯამს, არამედ მათი წინააღმდეგობის შედეგად წარმომდგარ სრულიად ახალ იდეას. როგორც მოგვიანებით მარქსმა განმარტა, საფრანგეთში ლუი XIV-ის მონარქიული მმართველობა შეგვიძლია განვსაზღვროთ, როგორც თეზისი, საფრანგეთის რევოლუცია, როგორც ანტითეზისი, ხოლო ნაპოლეონის მმართველობა, როგორც მათი სინთეზი. ჰეგელისთვის ისტორია ერთი მთლიანი პროცესია, რომელიც პროგრესულად ვითარდება წინააღმდეგობათა სისტემური წარმოშობისა და გადალახვის გზით, ე. წ. დიალექტიკური სქემით.

ჰეგელისთვის ისტორია, როგორც აბსულუტური გონის თვითშეცნობისა და თვითგანვითარების პროცესი, მიზანმიმართულია. იგი წერს, რომ ისტორიული პროცესის საშუალებით სამყაროს აბსოლუტური გონი სრულყოფასა და თვითრეალიზაციის უმაღლეს ფორმას აღწევს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* გიორგი ხუროშვილი.  (01-08-2021) ქართული ფილოსოფიისა და თეოლოგიის ენციკლოპედია. ისტორიის ფილოსოფია. ქართული ფილოსოფიისა და თეოლოგიის ენციკლოპედია.

სქოლიო
------

1. ↑  The Continuing Relevance of Speculative Philosophy of History, Journal of the Philosophy of History
2. ↑  Philosophy of History, Stanford Encyclopedia of Philosophy
**შვაბიის საჰერცოგო** — შუა საუკუნეებში გერმანიის სამეფოს ხუთი ტომობრივი საჰერცოგოდან ერთ-ერთი.

დასახელება შვაბია წარმოებული ტომის სვებების სახელწოდებიდან. გვიან შუა საუკუნეებში ტერმინი ხშირად ალემანიასთან ერთად ურთიერთ ჩანაცვლებით გამოიყენებოდა. საცხოვრებელი ტერიტორიები მოიცავდა რაინის და დუნაის აუზებს. ეს ტერიტორიამოიცავდა რამდენიმე ტომს და XI საუკუნემდე ზოგადად ალემანებად მოიხსენიებდნენ, ხოლო XI საუკუნედან იწყება შვაბების დომინირება.

ბურხარდ II-მ ალემანიის მმართველები 915 წელს გერმანიის მეფის კონრად I-ს დახმარებით შტოკახთან ბრძოლაში დაამარცხა და 917 წელს შვაბიის საჰერცოგოს შექმნა გამოაცხადა.

შვაბიის ყველაზე გამოჩენილი წარმომადგენლები იყვნენ გოგენშტაუფენები, რომლებიც წარმოადგენდნენ შვაბიის საჰერცოგოს მმართველებს. პერიოდულად ისინი საღვთო რომის იმპერატორის ტიტულსაც ფლობდნენ.

საჰერცოგომ არსებობა 1268 წელს საჰერცოგოს უკანასკნელი ჰერცოგის კონრადინის დასჯის (რომელსაც ბრალი ღალატში დასდეს) შემდეგ შეწყვიტა. რუდოლფ I-მა გადაწყვიტა ტიტულის აღდგენა, რომელიც მის უმცროს შვილს შემდგომში რუდოლფ II-ს უბოძა. რომელმაც თავის მხრივ მის ვაჟ იოჰანს (იოჰან მოღალატე) დაუტოვა, თუმცა იოჰანი 1312 თუ 1313 წელს მემკვიდრის გარეშე დაიღუპა, რითიც შეწყდა აღდგენილი ტიტულის და საჰერცოგოს არსებობა.

ლიტერატურა
----------

* Helmut Maurer: *Der Herzog von Schwaben. Grundlagen, Wirkungen und Wesen seiner Herrschaft in ottonischer, salischer und staufischer Zeit.* Sigmaringen 1978, ISBN 3-7995-7007-1.
* Helmut Maurer / Hansmartin Schwarzmaier / Thomas Zotz (Hgg.): *Schwaben und Italien im Hochmittelalter*. (= Vorträge und Forschungen; Bd. 52), Thorbecke, Stuttgart 2001, ISBN 978-3-7995-6652-0. (Rezension)
**იური ულუოტსი** (ესტ. Jüri Uluots; დ. 13 იანვარი, 1890 — გ. 9 იანვარი, 1945) — ესტონელი პოლიტიკოსი. საბჭოთა ოკუპაციამდე ესტონეთის უკანასკნელი პრემიერ-მინისტრი (1939–1940). დევნილობაში ასრულებდა ესტონეთის პრეზიდენტის მოვალეობას. 1938–1939 წლებში რიიგიკოგუს თავჯდომარეა. ეწეოდა საადვოკატო მოღვაწეობას.

იური ულუოტსი 1941 წელს გაიქცა სტოკჰოლმში, სადაც განაგრძობდა მოღვაწეობას ესტონეთის მთავრობა დევნილობაში. 1992 წელს მათ ოფიციალურად გადასცეს ხელისუფლება ლენარტ მერს. 

გარდაიცვალა 1945 წელს, მისი შემცვლელი ესტონეთის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლის თანამდებობაზე გახდა აუგუსტ რეი. 2008 წელს ულუოტსის, მისი მეუღლისა და შვილის ცხედრები გადმოასვენეს ტალინში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Vestlusi professor Uluotsaga praeguse olukorra kohta – Postimees.ee
* Jüri Uluotsast riik.ee veebilehel

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ესტონეთის პრემიერ-მინისტრები |
| --- |
|  |
| 
* კონსტანტინ პიატსი
* ოტო შტრანდმანი
* იან ტინისონი
* ადო ბირკი
* ანტს პიიპი
* იუჰან კუკი
* ფრიდრიხ აკელი
* იური იააკსონი
* იან ტეემანტი
* აუგუსტ რეი
* კაარელ ეენპალუ
* იური ულუოტსი
* ოტო ტიეფი
* ედგარ სავისაარი
* ტიიტ ვიაჰი
* მარტ ლაარი
* ანდრეს ტარანდი
* მარტ სიიმანი
* სიიმ კალასი
* იუჰან პარტსი
* ანდრუს ანსიპი
* ტაავი რიივასი
* იური რატასი
* კაია კალასი
 |

 |
**იქსოდისებრი ტკიპები**, **საძოვრის ტკიპები** (ლათ. Ixodidae) — ტკიპების ოჯახი. აქვთ 10 მმ სიგრძის სხეული. განვითარების ციკლი მოიცავს კვერცხსა და 3 აქტიურ სტადიას (ლარვა, ნიმფა და ზრდასრული ფორმა). იკვებებიან 3-10 დღე სიცოცხლეში ერთხელ. გამაძღარი ტკიპა სცილდება მასპინძელს და დებს 3-10 ათასამდე კვერცხს. იქსოდისებრი ტკიპები გავრცელებულია ყველა მატერიკზე, გარდა ანტარქტიდისა. ოჯახში 1000-მდე სახეობაა. საქართველოში ცნობილია 29 სახეობა. იქსოდისებრი ტკიპები პარაზიტობენ გარეულ (ქვეწარმავლები, ძუძუმწოვრები და ფრინველები) და შინაურ ცხოველებზე. იკვებებია სისხლით, ხშირად ადამიანზეც პარაზიტობენ. გადააქვთ ადამიანის დაავადებებისა (ტკიპისმიერი ენცეფალიტი, ტკიპისმიერი ტიფი, ჰემორაგიული ცხელება, ცხელება-Q, ტულარემია) და პიროპლაზმოზის გამომწვევები. საქართველოში ცნობილია პათოგენური ტკიპების რამდენიმე სახეობა: Boophilus calcaratus — გადააქვს ძროხის პიროპლაზმოზი და ანაპლაზმოზი; Rhipicephalus bursa — ცნობილია როგორც ძროხის, ცხენისა და ცხვრის რამდენიმე სახეობის სისხლის პარაზიტული დაავადებების გადამტანი.

ლიტერატურა
----------

* *ჯაფარიძე ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ. 1980. — გვ. 286.
იურლოვური მყივანა ჯიშის მამალი
**იურლოვური მყივანა** — ერთ-ერთი უძველესი სამამულო მეხორცულ-მეკვერცხული ქათმის ჯიში. გამოყვანილია XIX საუკუნის ბოლოს ვორონეჟის, კურსკისა და ორლოვოს გუბერნიების ტერიტორიაზე (რუსეთის იმპერია) სახალხო სელექციის მეთოდით. ხანგრძლივი ხმიერი ყივილის მქონე მამლების (აქედან სახელწოდება) ამორჩევით მიიღეს ფრინველები განვითარებული გულმკერდითა და კარგად გამოხატული მეხორცული ფორმებით. ტანი მასიურია, თავი მსხვილი, ბიბილო მცირე ზომის, მოვარდისფრო და ფურცლისებრი. შებუმბვლა სხვადასხვა ფერისაა (გავრცელებულია ღია ყვითელი ან მურა ფერის „ფაფრის" მქონე ქათმები). მამლის ცოცხალი მასაა 3,3–4,0 კგ, დედლისა 2,5–3,0 კგ. კვერცხმდებლობა 110–120 ცალი წელიწადში; თითოეული 65–70 გ იწონის. ძირითადად აშენებენ რუსეთის ცენტრალური ფედერალური ოკრუგის მოყვარული მეფრინველეები. ინახავენ სარეზერვო გენოფონდის სახით.

ლიტერატურა
----------

* *Ройтер Я. С.* ЮРЛОВСКАЯ ГОЛОСИСТАЯ ПОРОДА დაარქივებული 2019-08-01 საიტზე Wayback Machine.  // Большая российская энциклопедия. Том 35. Москва, 2017, стр. 600.
(1) კლიტორის ჩუჩა და (2) კლიტორის თავი
**კლიტორი**, იგივე *სავნებო* — ქალის სასქესო ორგანო, რომელიც გვხვდება ძუძუმწოვრებში, სირაქლემებსა და სხვა ცხოველებში. ადამიანებში, კლიტორის ხილული ნაწილი — კლიტორის თავი — მცირე სასქესო ბაგეების (ე.წ. „ლაბია მინორას") შეერთების ადგილას მდებარეობს, შარდსადენის ზემოთ. სახეობათა უმეტესობაში კლიტორს არ აქვს არავითარი რეპროდუქციული ფუნქცია.

ადამიანებში კლიტორი ქალის ყველაზე მგრძნობიარე ეროგენული ზონაა და, როგორც წესი, მთავარი ანატომიური წყარო სექსუალური სიამოვნებისთვის. კლიტორი საკმაოდ კომპლექსური სტრუქტურაა და მისი ზომა და მგრძნობალობა სხვადასხვაგვარია. ადამიანის კლიტორის თავი დაახლოებით ბარდის ზომისა და ფორმისაა და 8000-მდე სენსორულ ნერვულ დაბოლოებას შეიცავს.

კლიტორის გარშემო არაერთი სექსოლოგიური, სამედიცინო და ფსიქოლოგიური დებატი მიმდინარეობს და ის სოციალური კონსტრუქციონიზმის მრავალი ანალიზისა და კვლევის საგანი გამხდარა. ასეთ განხილვებს შორისაა ანატომიური სიზუსტე, გენდერული თანასწორობა, ქალის გენიტალიის დასახიჩრება, ასევე ორგაზმთან დაკავშირებული ფაქტორები და მათი ფიზიოლოგიური კავშირი G წერტილთან. ადამიანებში კლიტორის ერთადერთი ჩვენთვის ცნობილი დანიშნულება სექსუალური სიამოვნების მინიჭებაა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კლიტორი და მისი აგებულება
* *კლიტორი — დოკუმენტური ანიმაცია* (ვიდეო)

სქოლიო
------

1. ↑  Rodgers 2003, p. 92–93;
O'Connell, Sanjeevan და Hutson 2005, p. 1189–1195;Greenberg, Bruess და Conklin 2010, p. 95;Weiten, Dunn და Hammer 2011, p. 386;Carroll 2012, p. 110–111, 252
2. ↑  Carroll 2012, p. 110–111, 252;Di Marino 2014, p. 81
3. ↑  Moore და Clarke 1995;Shrage და Stewart 2015, p. 225–229;Blechner 2017
4. ↑  Moore და Clarke 1995;Wade, Kremer და Brown 2005, p. 117–138;Labuski 2015, p. 19
5. ↑  Shrage და Stewart 2015, p. 225–229;Schwartz და Kempner 2015, p. 24;Wood 2017, p. 68–69;Blechner 2017
წმინდა იულია ქალწული
**იულია ქალწული**, *იულია კორსიკელი* – მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 16 ივლისი, ახალი სტილით - 29 ივლისი.

ცხოვრება
--------

წმინდა მოწამე იულია ქალწული კართაგენში დაიბადა, ღვთისმოშიში ქრისტიანების ოჯახში. ის ჯერ კიდევ ყრმა იყო, როდესაც მომხდურმა სპარსელებმა ტყვედ ჩაიგდეს, სირიაში წაიყვანეს და ერთ ვაჭარს მონად მიჰყიდეს. წარმართთა გარემოცვაში მყოფი იულია იცავდა ქრისტეს მცნებებს, ბატონს ერთგულად ემსახურებოდა, მარხვებს ინახავდა, ბევრს ლოცულობდა... წარმართმა მეპატრონემ ვერც დაპირებებით, ვერც მუქარით ვერ შეძლო მისი გადაბირება კერპთაყვანისმცემლობაზე.

ერთხელ იულიას ბატონი გალიაში გაემგზავრა სავაჭროდ და წმინდა ქალწულიც თან გაიყოლა. როდესაც ხომალდი კუნძულ კორსიკას მიადგა, ვაჭარი წარმართულ დღესასწაულში მონაწილეობის მისაღებად ნაპირზე გადავიდა, იულია კი გემზე დარჩა. კორსიკელებმა შეიტყვეს, რომ სტუმრებს ქრისტიანი ქალწული ახლდა თან და მისი შესყიდვა ისურვეს, მაგრამ ბატონმა ვერ დათმო ერთგული მხევალი. მაშინ უღმრთოებმა დაათვრეს ვაჭარი და მისი მხლებლები. როდესაც მათ ჩაეძინათ, იულია გემიდან ჩაიყვანეს და კერპებისათვის მსხვერპლის შეწირვა უბრძანეს. ნეტარმა უსჯულოთა მოთხოვნის შესრულებაზე მტკიცე უარი განაცხადა. მაშინ გამხეცებულმა წარმართებმა სასტიკად აწამეს იგი: გვემდნენ, თმებს გლეჯდნენ, სხეულს უსერავდნენ... ბოლოს კი ჯვარზე მიამსჭვალეს. როდესაც იულიას წმინდა სული ნაწამებ სხეულს გაეყარა, ბრბოს ნაწილმა შენიშნა, თუ როგორ მოსწყდა თოვლივით სპეტაკი მტრედი მის ბაგეებს, სხვებმა კი ნეტარის სხეულს გარშემორტყმული ნათლის ანგელოზები იხილეს ცხადად... საკვირველი ჩვენებებით დამფრთხალი უღმრთოები სწრაფად განერიდნენ იქაურობას, მარტვილის ცხედარი კი ჯვარზე დატოვეს. იმავე ღამეს მეზობელ კუნძულზე მდებარე მონასტრის ბერებს ღვთაებრივი გამოცხადებით ებრძანათ, თავიანთ სავანეში დაეკრძალათ უფლის სათნომყოფლის ნეშტი. ძმები ასეც მოიქცნენ.

763 წელს წმინდა იულიას უხრწნელი, სასწაულთმოქმედი ნაწილები ქალაქ ბრესჩიის დედათა მონასტერში გადააბრძანეს (ნეტარის მიცვალების თარიღი დანამდვილებით არაა ცნობილი: ერთი ცნობით ის 440 წელს აღესრულა, სხვა წყაროთა მოწმობით კი - 626 წელს).

ლიტერატურა
----------

* „წმიდანთა ცხოვრება", ტომი III, თბილისი, 2001 წ.