**Cataglyphis nigripes** (Arnol'di, 1964)
=========================================

**Cataglyphis nigripes** არის უდაბნოს ჭიანჭველების სახეობა, რომელიც მიეკუთვნება **Cataglyphis** გვარს. მისი ყველაზე ცნობილი სახეობაა C. bicolor, საჰარის უდაბნოს ჭიანჭველა, რომელიც დადის ცხელ ქვიშაზე, რათა აღმოაჩინოს მწერები, რომლებიც დაიღუპნენ სითბური დაღლილობისგან და შეუძლია, კატაგლიფის სხვა რამდენიმე სახეობის მსგავსად, შეინარჩუნოს სხეულის ტემპერატურა 50°C-მდე. **Cataglyphis** ასევე არის ავტონომიური როვერის სახელი, რომელმაც მოიგო NASA Sample Return Robot Centennial Challenge, რომელიც შთაგონებულია უდაბნოს ჭიანჭველების მიერ გამოყენებული ნავიგაციის მიდგომებით. **Cataglyphis nigripes** ცნობილები არიან მათი შესანიშნავი ადაპტაციით ცხელ და მშრალ გარემოში. ისინი ძირითადად გვხვდება საქართველოში, სასომხეთში და ირანში. **Cataglyphis** სახეობა სულ 93 არის აქედან მხოლოდ 3 ბინადრობს საქართველოში ესენია: ***Cataglyphis nodus**-ი* ***Cataglyphis aenescens**-ი* და **Cataglyphis nigripes**-ი

**Cataglyphis nigripes**-ის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული თვისება არის მისი უნარი მოითმინოს უკიდურესად მაღალი ტემპერატურა. ისინი ხშირად არიან შემჩნეულები, რომ ეძებენ საკვებს დღის სიცხეში, როდესაც სხვა ცხოველები ჩრდილს ეძებენ. ამ უნარს ხელს უწყობს მათი უნიკალური ფიზიოლოგია, მათ შორის სპეციალიზებული თმები, რომლებიც ხელს უწყობენ მზის სინათლის არეკვლას და სითბოს შეწოვის შემცირებას.

**Cataglyphis nigripes-**ი ასევე ცნობილია თავისი შთამბეჭდავი ნავიგაციის შესაძლებლობებით. ამ ჭიანჭველებს შეუძლიათ უდაბნოში შორ მანძილზე ნავიგაცია, ხშირად შეუცდომლად ბრუნდებიან ბუდეში გრძელი ზოგჯერ რამდენიმე ასეული მეტრიანი მოგზაურობის შემდეგაც კი. ისინი იყენებენ ვიზუალური ნიშნების, ციური ღირშესანიშნაობების და შიდა „ბილიკების ინტეგრატორის" კომბინაციას, რომელიც საშუალებას აძლევს მათ თვალყური ადევნონ თავიანთ მოძრაობებს და გამოთვალონ ყველაზე პირდაპირი მარშრუტი ბუდემდე.

გარდა სიცხის ტოლერანტობისა და გასაოცარი ნავიგაციისაა, **Cataglyphis nigripes**-მა, ისევე როგორც უდაბნოს ჭიანჭველების სხვა სახეობებმა, შეიმუშავეს სტრატეგიები საკვების საპოვნელად და წყლის შესანარჩუნებლად მათ მკაცრ გარემოში. ისინი არიან შანსის გამომყენებელი მოგზაურები, იკვებებიან სხვადასხვა მცირე მწერებით და სხვა ორგანული ნივთიერებებით და აქვთ წყლის შენახვის ეფექტური მექანიზმები დეჰიდრატაციის შესამცირებლად.

**საკვების მოპოვება**
---------------------

**Cataglyphis nigripes**-ი ცნობილია თავისი ეფექტური საკვების მოპოვების ქცევით. ისინი ხშირად ეძებენ საკვებს ინდივიდუალურად და არა დიდ ჯგუფებად, რაც მათ ეხმარება მეტი ტერიტორიის დაფარვაში და რესურსების უფრო ეფექტურად მოძიებაში უდაბნოში. ეს ჭიანჭველები ასევე არიან მკვდარი მწერების და სხვა ორგანული ნივთიერებების მომპოვებლები, რაც მათ ეკოსისტემაში მნიშვნელოვან გადამამუშავებლებად აქცევს.

**სითბოს მიმართ წინააღმდეგობა**
-------------------------------

**Cataglyphis nigripes**-ის უნარი გაუძლოს მაღალ ტემპერატურას, ხელს უწყობს მათი უნიკალური კუტიკულის სტრუქტურა და ქცევითი ადაპტაცია. მათ აქვთ სქელი კუტიკულა, რომელიც ხელს უშლის ორგანიზმიდან წყლის დაკარგვას და სპეციალიზებული თმა, რომელიც ირეკლავს მზის შუქს და ამცირებს სითბოს შეწოვას. გარდა ამისა, მათ შეუძლიათ შეცვალონ საკვების მოძიების მარშუტები ტემპერატურის მიხედვით,ისინი ხშირად ეძებენ და იკვებებიან საკვებით დღის ყველაზე ცხელ დროს, როდესაც სხვა ცხოველები ნაკლებად აქტიურები არიან.

გარდა სითბოს ტოლერანტობის ფიზიკური ადაპტაციისა, **Cataglyphis nigripes**-ი ასევე იყენებს ქცევითი თერმორეგულაციის სტრატეგიებს სხეულის ტემპერატურის დასარეგულირებლად. მაგალითად, მათ შეუძლიათ შეცვალონ თავიანთი აქტივობის დონე ან მოძებნონ უფრო გრილი მიკროჰაბიტატები ბუდეში ან მიმდებარე გარემოში, რათა თავიდან აიცილონ გადახურება.

**ნავიგაცია**
-------------

უდაბნოში ჭიანჭველები ცხოვრობენ იქ, სადაც არ არის ხელმისაწვდომი ბუჩქები ან ბალახის გროვა მათ დასაცავად და სადაც შუადღის მზე იმდენად ცხელია, რომ მუდმივ მცხოვრებლებსაც კი, ქვიშის ხვლიკებს, მწერებს და რამდენიმე ფრინველს, უწევთ თავშესაფარი, მაგრამ ეს ის შემთხვევაა, როდესაც, **Cataglyphis nigripes**-ის კოლონიის წვრები უნდა გამოვიდნენ მიწისქვეშა ბუდეებიდან და საკვები მოძებნონ. მათ შეუძლიათ გაუძლონ უფრო მაღალ ტემპერატურას, ვიდრე ნებისმიერ სხვა მწერს. თითოეული ჭიანჭველა ზიგზაგისებურად მოძრაობს, მაგრამ როგორც კი გაუმართლებს და იპოვის პატარა მწერის გვამს, ის სწრაფად უნდა დააბრუნოს ბუდეში, სანამ ჭიანჭველა სიცხისგან მოკვდება. ის არ აგრძელებს თავისი გარე მოგზაურობის ზიგზაგის გზას; მაშინაც კი, თუ სურნელის ბილიკმა ეს შესაძლებელი გახადა, ასეთი მარშრუტი დროის კარგვა იქნებოდა. სამაგიეროდ, ის გადის სწორი ხაზით, პირდაპირ უკან ბუდის ხვრელთან.

მოგზაურობისას ის ზიგზაგდება მარჯვნივ და მარცხნივ. ყოველ ჯერზე, როცა ის მიმართულებას იცვლის, ის თავს მაღლა წევს და ფეხებს ირგვლივ , რათა მზის მდებარეობა გაიგოს და მზის სიცხისგან ცოტახნით შეისვენოს. გარდა ამისა, მას უნდა ახსოვდეს, რამდენად შორს წავიდა იგი ყოველ პირდაპირ გარბენზე. როდესაც სახლში წასვილის დროა, მან უნდა შეაჯამოს ყველა ეს მონაცემი და გამოავლინოს ზუსტი მიმართულება, რომელიც საჭიროა. ზოგიერთ გარე მოგზაურობა ჭიანჭველას საათის მეოთხედი სჭირდება, მზის შემოწმების ჩათვლით ყოველ რამდენიმე წამში ერთხელ.

ექსპერიმენტში, ინდივიდუალურ ჭიანჭველებს დაუმონტაჟეს აპარატი, რომელიც ბლოკავდა მზის პირდაპირ ხილვას, ხოლო სარკის გამოყენებით აძლევდა ცრუ შთაბეჭდილებას, სად იყო მზე. როდესაც ეს ჭიანჭველები სახლისკენ გაემართნენ, ისინი უდაბნოში ზუსტად იმ მიმართულებით დაიძრნენ, რომელიც სარკემ შეცვალა მზის მიმართულების შეცვლით.

**ბუდე**
--------

**Cataglyphis nigripes**-ი როგორც წესი, ბუდეებს აშენებენ ქვიშიან ნიადაგში ან ქვების ქვეშ, სადაც მათ შეუძლიათ ისარგებლონ დაბალი ტემპერატურისა და მტაცებლებისგან დაცვით. ეს ბუდეები შეიძლება შედგებოდეს რთული გვირაბის სისტემებისგან, კვერცხების და საკვების შესანახი კამერებით. მათი ბუდეების შესასვლელები ხშირად მონიშნულია გამორჩეული ღირშესანიშნაობებით ან ფერომონის ბილიკებით, რათა უკან დაბრუნებულმა მუშებმა შესასვლელი მარტივად იპოვნონ.

**კომუნიკაცია**
---------------

ჭიანჭველების სხვა სახეობების მსგავსად, **Cataglyphis nigripes**-ი იყენებს ქიმიურ სიგნალებს, ანუ ფერომონებს, ბუდემოყვარეებთან კომუნიკაციისთვის და საკვების მოძიების საქმიანობის კოორდინაციისთვის. ეს ქიმიური მინიშნებები გადამწყვეტ როლს თამაშობს კოლონიაში ამოცანების ორგანიზებაში და სოციალური ერთობის შენარჩუნებაში.

**მტაცებლები და თავდაცვა**
--------------------------

მიუხედავად იმისა, რომ **Cataglyphis nigripes**-მა შეიმუშავა სხვადასხვა ადაპტაცია მის გარემოში აყვავებისთვის, ის მაინც საფრთხის ქვეშა არის მტაცებლებისგან, როგორიცაა ფრინველები, ხვლიკები და სხვა მწერები. საკუთარი თავისა და ბუდეების დასაცავად, ამ ჭიანჭველებმა შეიძლება გამოიჩინონ აგრესიული ქცევა, დანესტრონ და დაკბინონ ან უკან დაიხიონ თავიანთი ბუდეების გვირაბებში.

**სისწრაფე**
------------

**Cataglyphis nigripes**-ი ცნობილია თავისი განსაკუთრებული სიჩქარითა და მოხერხებულობით. ამ ჭიანჭველებს შეუძლიათ შთამბეჭდავი სიჩქარით სირბილი უდაბნოს რელიეფზე, რაც ხელს უწყობს საკვების მოძიებას და მტაცებლების თავიდან აცილებას. ზოგიერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მათ შეუძლიათ მიაღწიონ სიჩქარეს 1 მეტრამდე წამში, რაც მათ ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფ ცნობილ სახეობად აქცევს.

**აქტიურობა**
-------------

**Cataglyphis nigripes**-ის ქცევა და აქტივობა შეიძლება განსხვავდებოდეს სეზონურად გარემო პირობების ცვლილების საპასუხოდ. წლის ყველაზე ცხელ თვეებში ისინი შეიძლება უფრო ღამისთევები გახდნენ, ძირითადად ღამის გრილ საათებში დაიწყონ საკვებს ძებნა. ამის საპირისპიროდ, უფრო რბილ სეზონზე, ისინი შეიძლება უფრო აქტიურები იყვნენ დღის განმავლობაში.

**კოლონიური ორგანიზაცია**
-------------------------

**Cataglyphis nigripes**, ისევე როგორც ჭიანჭველების მრავალი სახეობა, ავლენს რთულ სოციალურ სტრუქტურას, რომელიც ხასიათდება შრომის დანაწილებით კოლონიის წევრებს შორის. კოლონიაში, ინდივიდები შეიძლება სპეციალიზირდნენ ისეთ ამოცანებში, როგორიცაა საკვების მოძიება, ჯერ არ დაბადებულ ნათესავზე ზრუნვა ან ბუდის დაცვა. შრომის ეს დანაწილება ხელს უწყობს კოლონიების ეფექტურობისა და პროდუქტიულობის ოპტიმიზაციას.

**გენეტიკური მრავალფეროვნება**
------------------------------

**Cataglyphis nigripes** პოპულაციების კვლევებმა გამოავლინა მნიშვნელოვანი გენეტიკური მრავალფეროვნება კოლონიებში და კპ;პნიებს შორის. ამ გენეტიკურ ცვალებადობას შეუძლია გავლენა მოახდინოს ისეთ მახასიათებლებზე, როგორიცაა საკვების მოპოვების ქცევა, აგრესიის დონე და წინააღმდეგობა გარემოს სტრესის მიმართ, რაც ხელს უწყობს სახეობების საერთო გამძლეობასა და ადაპტირებას.

**კვლევის მნიშვნელობა**
-----------------------

**Cataglyphis nigripes** საინტერესოა მეცნიერებისთვის, რომლებიც სწავლობენ ცხოველების ქცევას, ეკოლოგიას და ექსტრემალურ გარემოში ადაპტაციას. იმ მექანიზმების გაგებით, რომლებიც ამ ჭიანჭველებს უდაბნოში გადარჩენისა და აყვავების საშუალებას აძლევს, მკვლევარებს შეუძლიათ მიიღონ ინფორმაცია ადაპტაციის, ევოლუციისა და ეკოსისტემის დინამიკის შესახებ უფრო ფართო კითხვებზე.

|  |  |
| --- | --- |
| პეპელა | *ეს სტატია ბიოლოგიის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |