recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**მიხეილ მუსხელიშვილი**, საფრანგეთში ცნობილი, როგორც **მიშელ მუსხელი** (ფრანგ. Michel Mouskhély; დ. 8 ივლისი, 1903, თბილისი, რუსეთის იმპერია — გ. 11 ივლისი, 1964, ვალე-დ’აოსტა, იტალია) — ქართული წარმოშობის ფრანგი პოლიტიკოსი, მეცნიერი და იურისტი.

ბიოგრაფია
---------

მიხეილ მუსხელიშვილი დაიბადა 1903 წელს, თბილისში, მაშინდელი რუსეთის იმპერიის ნაწილში. მიხელ მუსხელიშვილი მამამ 1918 წელს უმაღლესი განათლების მისაღებად გერმანიაში გააგზავნა. ახალგაზრდა მუსხელიშვილმა განათლება გიოტინგენის, მიუნხენის, ლიონისა და პარიზის უნივერსიტეტებში მიიღო. მუსხელიშვილი ემიგრაციაში წავიდა დასავლეთ ევროპაში, საქართველოში წითელი არმიის შეჭრის შემდეგ, 1921 წელს. 

მიშელ მუსხელს იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი 1931 წელს მიენიჭა და პარიზის უნივერსიტეტის უმაღლესი საერთაშორისო ურთიერთობების კვლევითი ინსტიტუტის პროფესორად მუშაობდა.

1940–1945 წლებში მიშელ მუსხელი ეგვიპტეში ცხოვრობდა და ლექციებს კაიროს ფუადის უნივერსიტეტში კითხულობდა. 1948 წლიდან სტრასბურგის უნივერსიტეტის სამართლის, პოლიტიკური და ეკონომიკური მეცნიერებების ფაკულტეტის პროფესორი იყო. 1959 წელს საბჭოთა კავშირისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების კვლევითი ცენტრი დააარსა და ამ ცენტრს ხელმძღვანელობდა სიცოცხლის ბოლომდე .

1953–1964 წლებში მიწვეული პროფესორის სტატუსით აშშ–ის უნივერსიტეტებში ლექციებს კითხულობდა. მას გერმანიაში, შვეიცარიასა და სკანდინავიის ქვეყნებშიც იწვევდნენ.

მიშელ მუსხელი, რომელიც ამავე დროს ალპინიზმით იყო გატაცებული, 1964 წლის 11 ივლისს ვალე-დ’აოსტში უბედური შემთხვევის შედეგად გარდაიცვალა. მუსხელი ფედერალისტური კვლევების საუნივერსიტეტო კოლეჯის სტუდენტების ექსპედიციას გაჰყვა მთაში, სადაც ფეხის დაცურების გამო რამდენიმე ათეული მეტრის სიღრმის ხევში გადაიჩეხა. დაჯილდოებულია ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენით (2022, სიკვდილის შემდეგ).

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  მიშელ მუსხელი – ქართველი იურისტი, რომელიც ევროკავშირამდე ევროგაერთიანებისთვის იბრძოდა, ნეტგაზეთი, 16 აპრილი, 2018
2. ↑  Alfred William Brian Simpson (2001), *Human Rights and the End of Empire: Britain and the Genesis of the European Convention*, p. 609. Oxford University Press, ISBN 0-19-926789-8.
3. ↑  Ronald Hilton. Russian and Soviet Studies in France: Teaching, Research, Libraries, Archives, and Publications. *Russian Review*, Vol. 38, No. 1 (Jan. 1979), pp. 52-79.
4. ↑  პრეზიდენტმა სტრასბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი მიხეილ მუსხელიშვილი (სიკვდილის შემდეგ) ბრწყინვალების ორდენით დააჯილდოვა, საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაცია. 13 დეკემბერი, 2022.
**მიხეილ (მიშა) ოკუჯავა** (დ. 1883, ქუთაისი ― გ. 10 ივლისი 1937) ― რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი, ბოლშევიკთა ფრაქციის ერთ-ერთი ლიდერი საქართველოში.

ბიოგრაფია
---------

მიხეილ უკუჯავა დაიბადა 1883 წელს ქუთაისში, ღარიბ, მრავალშვილიან ოჯახში. დაამთავრა ქუთაისის გიმნაზია. უმაღლესი განათლება მიიღო მოსკოვის უნივერსიტეტში, სადაც სწავლობდა იურიდიულ ფაკულტეტზე. 

მიხეილ ოკუჯავა 1903 წლიდან იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი, შემდეგ ბოლშევიკთა ფრაქციის ერთ-ერთი ლიდერი საქართველოში. 1905, 1908, და 1914 წლებში დაპატიმრებული იყო პოლიტიკური საბაბით. 1918-1921 წლებში მუშაობდა ამიერკავკასიის მომხმარებელთა კავშირში და პარალელურად ჩაბმული იყო ბოლშევიკური იატაკქვეშეთის საქმიანობაში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ. 1921 წელს, საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპირების შემდეგ, იყო საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი. 1922 წლისთვის „ნაციონალ-უკლონისტთა" ერთ-ერთი ლიდერი. პროტესტის ნიშნად გადადგა ცეკას შემადგენლობასთან ერთად. 1923 წლიდან იყო ამიერკავკასიის კომუნისტური უნივერსიტეტის რექტორი. 1924 წლიდან მუშაობდა ამიერკავკასიის სფსრ-ის მუშათა და გლეხთა ინსპექციის სახალხო კომისრად. 1926 წლიდან, კომპარტიაში შიდაპრტიული ბრძოლისას, იყო „ტროცკისტული ოპოზიციის" ერთ-ერთი ლიდერი საქართველოში, რის გამოც 1927 წელს პარტიიდან გარიცხეს და დააპატიმრეს. 1928 წლის 12 აპრილს საქართველოს სსრ სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს განსაკუთრებულმა სათათბირომ მას 3 წლით გადასახლება მიუსაჯა შუა აზიაში, კოკანდში, უზბეკეთის სსრ-ში. 1930 წელს, „მონანიების" განცხადების დაწერის შემდეგ, გაანთავისუფლეს და აღადგენს პარტიაში. იყო სახკინმრეწვის დირექტორი, ამიერკავკასიის სახელმწიფო საგეგმო კომისიის დირექტორის მოადგილე. ბოლოს მუშაობდა საკონსერვო მრეწველობის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორად. 1936 წლის 29 სექტემბერს კვლავ გარიცხეს კომპარტიიდან და დააპატიმრეს. 1937 წლის 9 ივლისს საქართველოს სსრ უზენაესი სასამართლოს სპეცკოლეგიამ დახვრეტა მიუსაჯა საქართველოს „ტროცკისტული კონტრრევოლუციური ცენტრის" წევრობის ბრალდებით. დახვრიტეს 10 ივლისს.

ლიტერატურა
----------

* პირისპირ : ზეპირი ისტორიები საბჭოთა ტერორზე, თბ. 2019. — გვ. 274–301.
**მიხეილ რევია** (დ. 18 ივლისი, 1919, ხუნწი, მარტვილის რაიონი) — ქართველი თანამდებობის პირი, ინჟინერი. სამთო ინჟინერი.

ბიოგრაფია
---------

1938 წელს სწავლა დაიწყო საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამთო ფაკულტეტზე. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, გაიწვიეს საბჭოთა არმიის რიგებში. მონაწილეობდა ყირიმისა და ჩრდილოეთ კავკასიის ფრონტების საბრძოლო ოპერაციებში. მსახურობდა მოსკოვის სამხედრო ოლქში. სწავლა განაგრძო ინსტიტუტში 1946 წლიდან, რომელიც 1948 წელს დაამთავრა.

იგი სამუშაოდ გაანაწილეს ძერჟინსკში. 1948-1958 წლებში მუშაობდა ტრესტ "ძერჟინსკუგოლის" შახტებში სხვადასხვა თანამდებობებზე - უბნის უფროსად, მთავარ ინჟინრად და შახტის დირექტორად. ნახშირის მრეწველობის მინისტრის ბრძანებით გადაყვანილ იქნა "ახალციხნახშირის" N3 შახტის უფროსად 1958 წელს, 1959 წელს კი ტრესტ "საქშახტმშენის", "ახალციხეშახტმშენის" სამმართველოს მთავარ ინჟინრად. 1959-1963 წლებში ტრესტ "ტყვარჩელნახშირის" N2 შახტის უფროს იყო. ჩორდის ბარიტის მაღაროს უფროსად კი 1963-1971 წლებში. ასევე საქართველოს ტექზედამხედველობის სისტემაში მუშაობდა სხვადასხვა თანამდებობებზე 1969-1995 წლებში. "საქტექზედამხედველობაში" მუშაობისას დიდი წვლილი შეიტანა რესპუბლიკის სამთომომპოვებელ საწარმოებში უსაფრთხოების ტექნიკის მდგომარეობის გაუმჯობესების, საწარმოო ტრავმატიზმისა და ავარიის შემცირების საქმეში. აქტიურად მონაწილეობდა სამთო-ტექნიკური საზოგადოების საქმიანობაში, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სტუდენტთა საკვალიფიკაციო გამოცდებში. დაჯილდოებულია მრავალი საბრძოლო და შრომითი ორდენით და მედლით.

ჯილდოები
--------

* საქართველოს დამსახურებული ინჟინერი

ლიტერატურა
----------

* გამოჩენილი ინჟინრები და მეცნიერები: მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე, თბ. 2012, გვ. 121

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მიხეილ რევია — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**მაჩხაურის სასახლე** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლეთით 2,5 კმ-ზე მდინარე ლოპოტის მარჯვენა შენაკადის მაჩხაურისხევის ხეობაში, ტყეში. ესაა მოზრდილი ნაგებობის ნანგრევები, რომელსაც ადგილობრივები „სასახლეს" უწოდებენ. სავარუდოდ თარიღდება IX-X საუკუნეებით.

შენობის შემორჩენილი კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი მიწითა და მცენარეულობებით ისეა დაფარული, რომ მისი გეგმის ზუსტად დადგენა გასუფთავების გარეშე შეუძლებელია. ნაგებობა ორი სხვადასხვა ზომის, ოთკუთხა ნაწილისგან შედგება. მათ შორის ერთი აღმოსავლეთით მდებარე შედარებით დიდია იგი აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული და გრძივი კედლით გამიჯნულ სხვადასხვა სიგანის, ორ სადგომს შეიცავს. ამ ნაწილს დასავლეთიდან ეკვრის ოდნავ უფრო მოკლე, მაგრამ შედარებით განიერი ნაწილი რომელიც ორსართულიანია.

შენობა ნაგებია დიდი ზომის, რიყის ქვით. ზომისა და ფორმის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. აღმოსავლეთ ნაწილის სადგომებიდან, სამხრეთით მდებარე, თითქმის 2-ჯერ ვიწროა მეორეზე და გარეთკენ სწორკუთხა ბურჯებზე გადაყვანილი თაღებით იყო გახსნილი. შემორჩენილია აღმოსავლეთ განაპირა თაღის ერთი გვერდი - შესაბამისს წირთხრილთან ერთად და ორი ბურჯის ნაშთი. ჩრდილოეთ სადგომიდან კი, მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილიღა დგას. დანარჩენი კედლებისა მხოლოდ კვალი იკითხება.

ნაგებობის დასავლეთ ნაწილის ორივე სართული შედგება ერთმანეთთან თაღოვანი გასასვლელებით დაკავშირებული, სამ-სამი კვადრ. ოთახისგან. ქვემოთა სართულის ოთახებიდან ორი ნანგრევებითაა სავსე და მათი არქიტექტორული გადაწყვეტა არ ირკვევა. მესამე, სამხრეთით მდებარე ოთახი, კამაროვანია. ოთახის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშა. მეორე სართულის დიდი ნაწილი დანგრეულია. ოთახების გამმიჯნავ ორივე კედელს თაღოვანი გასასვლელის წირთხრილები და თაღაღის ქუსლების ნაწილები შემორჩა. ჩრდ-ის განაპირა ოთახში ადსიდის მსგავსი. აღმოსავლეთით ორნამენტული მომრგვალებაა.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 310.
**კოსმოსური გაფრენა** — ბალისტიკური გაფრენა კოსმოსში. განასხვავებენ ორბიტალურ და სუბორბიტალურ კოსმოსურ გაფრენას. დედამიწასა და კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. საერთაშორისო საავიაციო ფედერაციის თანახმად, საზღვარი იწყება დედამიწის ზედაპირიდან 100 კმ-ში. იმისათვის, რომ ასეთ სიმაღლეზე საფრენმა აპარატმა იფრინოს აეროდინამიკური ძალის მოქმედების წყალობით საჭიროა პირველი კოსმოსური სიჩქარის ქონა. კოსმოსური გაფრენის პირველი თეორიული ასპექტები გამოიკვლია ცნობილმა რუსმა მეცნიერმა კონსტანტინე ციოლკოვსკიმ. მან პირველმა გადაწყვიტა უჰაერო პლანეტებზე კოსმოსური საფრენი აპარატის დაჯდომის პრობლემა. პირველმა გადაწყვიტა აგრეთვე რაკეტის მოძრაობის ამოცანა მიზიდულობის არაერთგვაროვან ველში და განიხილა (მიახლოებით) ატმოსფეროს გავლენა რაკეტის მოძრაობაზე. ციოლკოვსკი პლანეტათაშორისი მოგზაურობის თეორიის ფუძემდებელია. რობერტ გოდარდმა 1910 წელს შეიმუშავა პატარა სარაკეტო ძრავა და იყო სარაკეტო ტექნიკის ერთ-ერთი პიონერი. მანვე 1926 წელს გაუშვა თხევადი სარაკეტო ძრავა. სარაკეტო ტექნიკით დაკავებული იყო აგრეთვე მეცნიერი მაქს ვალიე. 

1961 წლის 12 აპრილს იური გაგარინმა განხორციელდა ადამიანის პირველი კოსმოსური გაფრენა კოსმოსურ სივრცეში კოსმოსურ ხომალდ-თანამგზავრ „ვოსტოკით" და 1 სთ და 48 წთ-ში დედამიწას შემოუარა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კოსმოსური გაფრენის საფუძვლები დაარქივებული 2015-05-06 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)

  


|  |  |
| --- | --- |
| wikistub |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
**მორავა** (ჩეხ. Morava; გერმ. March; უნგრ. Morva) — მდინარე ცენტრალურ ევროპაში, მორავიის ყველაზე მნიშვნელოვანი მდინარე. სათავეს იღებს ჩეხეთისა და პოლონეთის საზღვრის სიახლოვეს, პარადუბიცეს მხარეში, კრალიცკი-სნეჟნიკის მთებში და შემდეგ სამხრეთის მიმართულებით მიედინება. მდინარის ქვემოწელზე გაივლის სახელმწიფო საზღვარი ჩეხეთსა და სლოვაკეთს, ასევე ავსტრიასა და სლოვაკეთს შორის. 

მორავაზე გაშენებული მნიშვნელოვანი ქალაქებია ოლომოუცი (ჩეხეთი) და სლოვაკეთის დედაქალაქი ბრატისლავა. სათავიდან დაახლოებით 354 კმ დინების შემდეგ, სლოვაკეთში, ქალაქ დევინის სიახლოვეს დუნაის ერწყმის. მორავა ევროპის მდინარეებს შორის არადამახასიათებელი შავი წყლით გამოირჩევა. 

მდინარის მთავარი შენაკადია დიე, რომელიც მას ქვემო ავსტრიისა და მორავიის საზღვართან უერთდება.

გალერეა
-------

* მორავის სათავემორავის სათავე
* მორავა ავსტრიასა და სლოვაკეთს შორისმორავა ავსტრიასა და სლოვაკეთს შორის
* ადიდებული მორავა ბრატისლავის სიახლოვესადიდებული მორავა ბრატისლავის სიახლოვეს
* 
* დიე — მორავის  მთავარი შენაკადიდიე — მორავის მთავარი შენაკადი
* დატბორილი ტყედატბორილი ტყე

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მორავა (ჩეხეთი)***

* ČHMÚ Brno, Ostrava, Magistrát města Olomouce - Hlásné profily povodňové služby
* VÚV T.G.Masaryka - Oddělení GIS - Charakteristiky toků a povodí ČR დაარქივებული 2008-12-28 საიტზე Wayback Machine.
მაცხოვრის ტაძარი დღეს.
**მაცხოვრის საკათედრო ტაძარი** (რუს. Храм Христа́ Спаси́теля) — გრანდიოზული მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვში, აგებული არქიტექტორ კონსტანტინე ტონის პროექტით, როგორც რუსი ხალხის 1812 წელს ნაპოლეონის წინააღმდეგ გმირული ბრძოლის მონუმენტი.

ტაძარი მდებარეობს მოსკოვის ცენტრში კრემლთან მდინარე მოსკოვის პირას. მას თითქმის 44 წელი აგებდნენ და ღვთისმსახურებისთვის 1883 წელს გაიხსნა. 1931 წლის 5 დეკემბერს ტაძარი კომუნისტებმა ააფეთქეს, რის შედეგადაც ის საძირკვლამდე განადგურდა. ტაძარი XX საუკუნის 90-იან წლებში აღადგინეს და 2000 წლიდან ხელახლა ფუნქიონერებს.
განახლებული მაცხოვრის ტაძარი მსოფლიოში უდიდესი მართლმადიდებლური ტაძარია. ის 103 მ. სიმაღლისაა და 10 000 მლოცველზეა გათვლილი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მოსკოვის მაცხოვრის ტაძარი***

* Official website, with full details of the construction and reconstruction history. დაარქივებული 2015-04-01 საიტზე Wayback Machine.
* Cathedral of Christ the Savior in Moscow: A Russian Allegory
* Churches Around the World Archive


|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია არქიტექტურის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**მოსკოვის მოწყალე მაცხოვრის ეკლესია** (რუს. Церковь Спаса Всемилостивого) — მართლმადიდებლური სამრევლო ეკლესია მოსკოვში. ასევე ცნობილია უფლის პატიოსანთა ძელთა ცხოველმყოფელი ჯვარის შემოყვანების ეკლესიის სახელით. ეკლესია დაარსებულია XVII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის აღმოსავლეთი ადმინისტრაციული ოლქის ვეშნიაკის რაიონში. ეკლესიას აქვს რუსეთის ფედერალური მნიშვნელობის ძეგლის სტატუსი და წარმოადგენს კუსკოვოს არქიტექტურული ანსამბლის ნაწილს. 

ტაძარი აგებულია 1737-1739 წლებში. მთავარი და ერთადერთი საკურთხეველი ნაკურთხია უფლის პატიოსანთა ძელთა ცხოველმყოფელი ჯვარის შემოყვანების სახელზე. 

ტაძარი მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

ისტორიულ წყაროებში კუსკოვო პირველად მოიხსენიება XVI საუკუნეში და უკვე როგორც შერემეტიევების საგვარეულოს სამფლობელო. შერემეტიევების საგვარეულო იყო რუსეთის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი საგვარეულო. ხის სამრევლო ეკლესია კი ცნობილია 1624 წლიდან, ასევე აქ ააშენეს თავადთა სახლი და ციხესიმაგრის ხალხის ციხესიმაგრე. დაახლოებით ამავე პერიოდში, 1646 წელს ფიოდორ ივანეს ძე შერემეტიევმა მეზობელ სოფელში ვეშნიაკოვოში ააგო ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია.

1697-1699 წლებში ბორის პეტრეს ძე შერემეტიევმა პეტრე I-ის დიპლომატიურ მოღვაწე ივანე პაშკოვსკისთან ერთად, მოაწყო მოგზაურობა დასავლეთ ევროპაში. გადმოცემის თანახმად, რომის პაპმა მას აჩუქა ოქროს ჯვარი, რომელშიც შენახული იყო უფლის ჯვრის ნაწილები. ეს სიწმინდე გავავიდა მისი შვილის პეტრე ბორისის ძე შერემეტიევის ხელში. 

პეტრე ბორისის ძემ, რომელმაც მამის გარდაცვალების შემდეგ მემკვიდრრეობით მიიღო კუსკოვოს მამული, მიიღო გადაწყვეტილება იგი მდიდრულად შეემკო. მშენებლობა დაიწყო 1737 წელს და დასრულდა 1739 წელს. ეკლესიის მთავარი და ერთადერთი საკურთხეველი ნაკურთხია უფლის პატიოსანთა ძელთა ცხოველმყოფელი ჯვარის შემოყვანების სახელზე.

დროთა განმავლობაში ეკლესია არ გადაუკეთებიათ და დღევანდელ დღემდე მოაღწია თავისი პირვენდელი სახით. იგი ითვლება მოსკოვის არქიტექტურული ძეგლების იშვიათ სახეობად, რომელიც აგებულია ანასეული ბაროკოს სტილში. ეს სტილი რუსეთში დამკვიდრდა ანა იოანეს ასულის მმართველობის პერიოდში.

1919 წელს კუსკოვოს მამულმა მიიღო სახელმწიფო მუზეუმის სტატუსი. ეკლესიის შენობა გადააკეთეს სამუზეუმო ნაგებობად.

მოწყალე მაცხოვრის ეკლესია აღადგინეს და ხელახლა აკურთხეს 1991 წელს. 2010 წელს დაიწყო დაცული ტერიტორიის - XVIII საუკუნის არქიტექტურის ძეგლის სტატუსი.

გალერეა
-------

* მოწყალე მაცხოვრის ეკლესიამოწყალე მაცხოვრის ეკლესია
* ეკლესიის სამრეკლოეკლესიის სამრეკლო

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* История церкви Спаса Всемилостивого на *pravoslavie.ru*
* Церковь Спаса Всемилостивого на *russian-church.ru*
* Церковь Спаса Всемилостивого на *sobory.ru*
* Убит настоятель храма Всемилостивого Спаса в Кускове *lenta.ru* დაარქივებული 2016-03-12 საიტზე Wayback Machine.
**მოსკოვის იოანე მხედრის ეკლესია** (რუს. Церковь Иоанна Воина) — მართლმადიდებლური ეკლესია მოსკოვში. ტაძარი დაარსებულია XVII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის ცენტრალური ადმინისტრაციული ოლქის იაკიმინკის რაიონში. ეკლესიის შენობა ააგეს 1704-1713 წლებში, პეტრე I დიდის მეფობის პერიოდში. პროექტის ავტორია ივან ზარუდნი. 

ეკლესიის მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია ალექსი მხედრის სახელზე. 

ეკლესია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

ბოლშაია იაკიმინკისა და მდინარე მოსკოვს შორის მდებარე დაბლობი გაზაფხულობით რეგულარულად იტბორებოდა. აქ განთავსებული იყო დასახლება, რომელშიც ცხოვრობდნენ სტრელცები, პოლონელები და სხვა. 

1709 წელს, პეტრე I-მა, წყალდიდობის შედეგად მიყენებული ზარალის შესწავლის შემდეგ, გადაწყვიტა 1625 წელს აგებული წმინდა იოანეს სახელობის ეკლესიის დანგრევა, რომელიც მდებარეობდა მდინარესთან ახლოს და აეშენებინა ახალი ტაძარი ბევრად უფრო უსაფრთხო ადგილზე. ეკლესიას ააგებდნენ პოლტავის ბრძოლაში გამარჯვების აღსანიშნავად. გადმოცემის თანახმად ახალი ეკლესია ააგეს თავად მეფის ნახაზების მიხედვით. 

1711 წელს დასრულდა სატრაპეზოს მშენებლობა სამხრეთის ეგვტერთან ერთად. მთლიანი ტაძრის კურთხევა კი შესრულდა 1717 წლის 12 ივნისს რიაზანის ეგზარქოს, მიტროპოლიტ სტეფან იავორსკის მიერ. 1759 წელს ააშენეს ჩრდილოეთის ეგვტერიც. 

1754-1758 წლებში შემაოვლეს აგურის ფუნდამენტზე დაფუძნებული ღობე. 1785-1796 წლებში ტაძარში მსახურობდა მატვეი დესნიცკი - ნოვგოროდისა და სანქტ-პეტერბურგის მომავალი მიტროპოლიტი, რომელმაც ახალგაზრდობის წლებშივე გაითქვა სახელი, როგორც საუკეთესო მოქადაგემ. 

1779-1791 წლებში ეკლესია გააფორმეს გავრილ დომოჟიროვმა (ფრესკები) და ვასილი ბაჟენოვმა (კანკელი). მათი ნამუშევრები დაიკარგა 1860-იან წლებში. 1928 წელს ეკლესიაში დააყენეს ახალი კანკელი, რომელიც მოიტანეს წითელ ჭიშკართან მდებარე დანგრეული ეკლესიიდან. 

1906 წლიდან გარდაცვალებამდე, 1922 წლამდე, ტაძრის წანამძღვარი იყო ქრისტეფორე ნადეჟდინი. მის დროს ტაძარმა აღნიშნა დაარსებიდან 200 წლისთავი, რომლის დროსაც საზეიმო ლიტურგია აღავლინა მოსკოვისა და კოლომენსკის მიტროპოლიტმა ვლადიმერ ბოგოიავლენსკმა. 1922 წელს წინამძღვარი ქრისტეფორე დაადანაშაულეს საეკლესიო ფასეულობების დატაცების საწინააღმდეგო ქმედებაში და დახვრიტეს მოსკოვის რევოლუციური ტრიბუნალის განაჩენის შესაბამისად რამდენიმე სხვა ბერთან ერთად (მათი კანონიზაცია მოხდა 2000 წელს რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ). 

ტაძარი ღვთისმსახურებისთვის არასოდეს არ დახურულა და არ ყოფილა ობნოვლენცების ხელში. 1930-იან წლებში რამდენიმე სიწმინდე დახურული ეკლესიებიდან გადმოიტანეს აღნიშნულ ტაძარში. ერთ-ერთი მსგავსი ტაძარი იყო მირონ მეუდაბნოეს სახელობის დაკეტილი ტაძარი, რომლის წინამძღვარი ალექსანდრე ვოსკრესენსკი შემდეგ გახდა იოანე მხედრის სახელობის ტაძრის წინამძღვარი (გ. 1950 წ.).

არქიტექტურა
-----------

ტაძრის არქიტექტურა აერთიანებს მოსკოვური და უკრაინული ბაროკოს სტილებს, რომელზეც შეიმჩნევა ევროპული გავლენა. ტაძრის არქიტექტორები უცნობები არიან.

ლიტერატურა
----------

* Протоиерей Владимир Рожков. Церковь святого Иоанна Воина на Якиманке в Москве. // ЖМП. 1968, № 4, стр. 8—14.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Сайт храма დაარქივებული 2018-03-04 საიტზე Wayback Machine.
* Страница храма на портале Православие.ru
* Храм Иоанна Воина на *sobory.ru*
**მოსკოვის იოანე ნათლისმცემლის შობის ტაძარი** (რუს. Храм Рождества Иоанна Предтечи) — მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვში. ტაძარი დაარსებულია XVII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის ცენტრალური ადმინისტრაციული ოლქის პრესნენის რაიონში.

ტაძრის მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია იოანე ნათლისმცემლის შობის სახელზე, ხოლო ეგვტერები წმინდა სოფიასა და ალექსი მხედრის, სახელზე. 

ტაძარი მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

მოსკოვის იოანე ნათლისმცემლის შობის ტაძრის მშენებლობის დაწყებისა და ასევე დასრულების თარიღად უნდა ჩაითვალოს 1685 წელი. ეს ვარაუდი არ ეწინააღმდეგება იმ ფაქტს, რომ ტაძარში შენახული ხატი წმინდა იოანე ნათლისმცემლის შობა, დათარიღებულია 1686 წლით.

ხის ეკლესიის აგების შემდეგ იწყება ეკლესიის ზრდა ვა განვითარება. 1696 წლის ჩანაწერთა წიგნის მიხედვით სლობოდაში ირიცხებოდა 330 კომლი, რომლის ნაწილიც წმინდა ნიკოლოზის მრევლი იყო. ისტორიულ წყაროებში ნათლისმცემლის ეკლესიის მრევლის შესახებ მოთხრობილია 1693 წელს. ამ დროისათვის მასში გაერთიანებული იყო 196 კომლი, რომლის რიცხვიც 1702 წლისთვის 240-მდე გაიზარდა. 

1714 წლისათვის მრევლმა მოითხოვა ახალი ქვის ეკლესიის მშენებლობა. როგორც ჩანს, მშენებლობა დაიწყო, მაგრამ ძალიან მალე ქვეყანაში ქვის შენობების აგება აკრძალეს, რადგან იმპერია სანქტ-პეტერბურგის ასაშენებლად ემზადებოდა. 1728 წელს აკრძალვა შეიცვალა და ეკლესიის მშენებლობაც აღსდგა. დასრულებული ეკლესიის კურთხევა კი მოხდა 1734 წელს.

1804 წელს დაიწვა ეკლესიის ხის სამრეკლო, ახლადაგებული სამრეკლოს სიმაღლე 25 მეტრი იყო ჯვრის ჩათვლით. იგი კლასიციზმის სტილში იყო აგებული. მშენებლობას ხელმძღვანელობდა ვაჭარი ფიოდორ რეზანოვი. სამრეკლოს ქვედა იარუსი სწორკუთხა იყო, რუსტირებული კუთხეებით. 

1843 წლის იანვარში აკურთხეს სამხრეთი ეგვტერი წმინდა სოფიას სახელზე. 

1922 წლის მარტში ხელისუფლებამ დაიწყო კრემლისა და მოსკოვის ეკლესია-მონასტრების ძვირფასეულობის ძარცვა. 31 მარტს გაძარცვეს იოანე ნათლისმცემლის შობის ეკლესიაც. 

1930 წელს ეკლესიას აეკრძალა ზარების რეკვა. ომის შემდეგ წლებში, საეკლესიო ცხოვრების გამოცოცხლებამ შესაძლებელი გახადა ტაძრის გარემონტება. ძირითადი სარემონტო სამუშაოები მიმდინარეობდა 1960-იან წლებში. აღადგინეს მხატვრობა, მოაოქროვეს აღსავლის კარი, აღადგინეს ქორკანდელი. ეკლესია გადახურეს მეტალის ფირფიტებით. ამ სახით ეკლესიამ მოაღწია ჩვენამდე. 

საბჭოთა პერიოდის შემდეგ შესაძლებელი გახდა მრევლისთვის განსხვავებული აქტივობების განხორციელება. 1990-იან წლებში დაიწყო აქტიური სარემონტო სამუშაოები. ეკლესიასთან მოქმედებს საკვირაო სკოლა.

გალერეა
-------

* ტაძრის ხედი ტაძრის ხედი
* ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ფრესკანიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ფრესკა
* იოანე ნათლისმცემლის ფრესკაიოანე ნათლისმცემლის ფრესკა

ლიტერატურა
----------

* Михайлов Б. Б. Храм на Пресне. История прихода и храма Рождества св. Иоанна Предтечи на Пресне. М. 1997, 200 с.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Официальный сайт храма Рождества Иоанна Предтечи на Пресне
* Храм Рождества Иоанна Предтечи на *sobory.ru*
**მოსკოვის ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ტაძარი** (რუს. Храм Николая Чудотворца) — მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვში. ტაძარი დაარსებულია XVIII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის აღმოსავლეთის ადმინისტრაციული ოლქის პრეობრაჟენსკოეს რაიონში.

ტაძარს აქვს ორი საკურთხეველი. ტაძრის მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე, ხოლო ეგვტერი ღვთისმშობლის მიძინების სახელზე. 

ეკლესია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

თავდაპირველად ტაძარი ააგეს 1784-1790 წლებში, ფსევდოგოთიკურ სტილში. ტაძრის არქიტექტორად ითვლებოდა ვასილი ბაჟენოვი, მაგრამ უკანასკნელი კვლევების მიხედვით პროექტის ავტორია ფიოდორ სოკოლოვი. 

1850-იან წლებში იმპერატორმა ნიკოლოზ I-მა აქტიურად დაიწყო ბრძოლა სექტანტების წინააღმდეგ. ამ პერიოდში სტარობრიადელების თემი პრეობრაჟენის სასაფლაოზე შერისხეს. დაიწყო გამოძიება, რის შედეგადაც სტაროობრიადელები დაადანაშაულეს სამშობლოს ღალატში, რადგან ისინი სიხარულით შეხვდნენ ნაპოლეონის ჯარებს და რადგან პრეობრაჟენის სათნოების სახლში აღმოაჩინეს რუსეთის იმპერატორის კარიკატურული ნახატი. სექტის ზოგიერთი ლიდერი მოსკოვიდან გაასახლეს.

1854-1857 წლებში ეკლესია გადააკეთეს არქიტექტორ ალექსანდრე ვივენის პროექტის მიხედვით. სატრაპეზოში შექმნეს ეგვტერი ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე. 1854 წლის 3 აპრილს პატრიარქმა ფილარეტმა არასრულა წმინდა ნიკოლოზის სახელობის საკურთხევლის კურთხევის ცერემონიალი. ეს დღე ითვლება ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ტაძრის დაბადების დღედ.

საკურთხეველი მიაშენეს 1857 წელს. აფსიდის მიშენების შემდეგ 1857 წლის 2 ივნისს მიტროპოლიტმა ფილარეტმა მთავარი საკურთხეველი აკურთხა ღვთისმშობლის მიზინების სახელზე. 

1866 წელს ტაძარი გახდა სტაროობრიადცების მონასტრის ერთ-ერთი ნაგებობა. 

1923 წელს მონასტერი დახურეს და მონასტრს დიდი ნაწილი კომუნალურ ბინებად გადააკეთეს. 

1920-იან წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ ტაძარი ობნოვლენცებს გადასცა, მაგრამ სტაროობრიადცების მიმდინარეობამ მონასტრის ნაწილი არ დაუთმო ობნოვლენცებს. ეკლესია ორ ნაწლად გაყვეს აგურის კედლით. 1940-იან წლებში ობნოვლენცების ნაწილი დაუბრუნდა რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Сайт храма святителя Николая на Преображенском кладбище
* История храма Николая Чудотворца დაარქივებული 2018-03-23 საიტზე Wayback Machine.
* История Успенской старообрядческой церкви დაარქივებული 2018-04-13 საიტზე Wayback Machine.
* Храм свт. Николая на Преображенском кладбище на *Православие.ru*
* Церковь Николая Чудотворца на *Sobory.ru*
* Церковь Николая Чудотворца на *Russian-church.ru*
* Церковь Николая Чудотворца на *Temples.ru*
**მოსკოვის ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ეკლესია** (რუს. Церковь Николая Чудотворца) — მართლმადიდებლური ეკლესია მოსკოვში. ეკლესია დაარსებულია XVII საუკუნის დასაწყისში. მდებარეობს მოსკოვის ცენტრალური ადმინისტრაციული ოლქის არბატის რაიონში.

ეკლესია აგებულია 1686 წელს. მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე, ხოლო ეგვტერები სვიმეონ ღვთისმიმრქმელისა და ანა წინასწარმეტყველის სახელზე. 

ეკლესია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

ტაძრის ისტორია სათავეს იღებს 1649 წლიდან, როდესაც ამ ადგილზე ააშენეს ხის ეკლესია, რომელიც აკურთხეს ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე. ამავე საუკუნეში ხის ეკლესია დაიწვა, ხოლო მის ადგილზე მრევლის თანხებით 1686 წელს ააგეს ახალი ქვის ტაძარი. 1773 წელს წმინდა ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ეკლესიის ძირითად საკურთხეველს მიაშენეს სვიმეონ ღვთისმიმრქმელისა და ანა წინასწარმეტყველის ეგვტერები.

1812 წლის მოსკოვის ხანძრის დროს ეკლესია მნიშვნელოვნად დაზარალდა, მოგვიანებით იგი აღადგინეს მოსახლეობის სახსრებით. ამ პერიოდში მიაშენეს მოციქულ პეტრესა და პავლეს სახელობის ეგვტერი. გარდა ამისა, 1813 წელს ააშენეს სამრეკლოც. 1882 წელს არქიტექტორ ნიკოლაი ფინისოვის პროექტის მიხედვით მიაშენეს ჩრდილოეთის ეგვტერი. 

1934 წელს ეკლესია დახურეს ღვთისმსახურებისათვის. ეკლესიის შიდა ინტერიერი გადააკეთეს საამქროს ფორმატში, სადაც დიდი სამამულო ომის დროს საბრძოლო მასალებს ამზადებდნენ. მშვიდობიანობის დროს კი 1990-იან წლებამდე განთავსებული იყო გაერთიანება „სამხატვრო გრავიურა". 

1993 წელს შენობა დაუბრუნდა რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას. ღვთისმსახურება აღსდგა 1994 წელს, ხოლო 1999-2002 წელს მიმდინარეობდა მასშტაბური რეკონსტრუქცია. აღადგინეს კოშკი, გუმბათი და სამრეკლო. 2008 წელს დასრულდა კანკელის აღდგენის სამუშაოები. ტაძარი აკურთხეს 2008 წლის 22 აპრილს.

ლიტერატურა
----------

* Храмы Москвы. Энциклопедия шедевров православия. Эксмо, Москва 2010. ISBN 978-5-699-36796-2

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Официальный сайт храма святителя Николая на Щепах г. Москвы
**მოსკოვის ივერიის ღვთისმშობლის ხატის ტაძარი** (რუს. Храм Иверской иконы Божией Матери) — მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვში. ტაძარი დაარსებულია XVII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის ცენტრალური ადმინისტრაციული ოლქის ზამოსკვარეჩიეს რაიონში, მისამართზე ბოლშაია ორდინკის ქუჩა № 39/22.

ტაძრის მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია ივერიის ღვთისმშობლის ხატის სახელზე, ხოლო ეგვტერები წმინდა გიორგისა და იოანე მხედრის სახელზე. ტაძარი არის XVIII საუკუნის არქიტექტურის ძეგლი, პროექტის ავტორია ივაენ ეგოტოვი.

მონასტერი მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

წმინდა გიორგის სახელობის პირველი ქვის ეკლესია ამ ადგილზე ააგეს არა უგვიანეს 1673 წლისა, ვაჭარ ი. ს. პოტაპოვის ფინანსური მხარდაჭერით. დღეს არსებული ეკლესია აგებულია 1791-1802 წლებში ვაჭარ ი. ი. სავინის ფინანსებით. ტაძარი მუდმივად ახლდებოდა XIX საუკუნის განმავლობაში მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ცვლილებების გარეშე. 

ივანე ვასილის ძე ეგოტოვის ავტორობა დოკუმენტალური მასალებით არ დასტურდება, მაგრამ სავარაუდოა, მშრალი, გამარტივებული კლასიკური ფორმების გათვალისწინებით. ტაძრის საერთო ტიპი ცილინდრია, რომელიც გადახურულია ნახევარსფერული ერთადერთი გუმბათით, რომელიც ტიპიურია XVIII საუკუნის მოსკოვური კლასიციზმის არქიტექტურისათვის. ფართო სატრაპეზო იყოფა სამ ნაწილად, ცენტრალური კვადრატული და ორი კუთხის, ოვალური. ეგვტერის საკურთხევლები არიან წმინდა გიორგისა და წმინდა ალექსი მხედრის სახელობისა. ტაძრის სამრეკლო დაშენებულია შესასვლელზე.

1930 წელს ტაძარი დახურეს. შენობაში კი განათავსეს ვაგონსარემონტო ქარხნის კლუბი და თანამედროვე ხელოვნების გალერეა. საბჭოთა პერიოდში გუმბათის ქვეშ სამსართულიანი სათავსოები მოაწყვეს, დაანგრიეს სამრეკლო (იგი ხელახლა ააგეს რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ტაძრის დაბრუნების შემდეგ, 1994 წელს). მთლიანად მოხსნეს იონიური კაპიტელი და მთავარი შესასვლელის პორტიკი. 

ტაძრის ტერიტორიის სამხრეთით მდებარეობს სხვა არქიტექტურული ძეგლი კირეევსკ-კარპოვის კარმიდამო, რომელიც აგებულია 1817-1821 წლებში. ეკლესიასა და აღნიშნულ კარმიდამოს შორის მდებარეობს თანამედროვე მოქანდაკის ერნსტ ნეიზვესტნის ქანდაკება „აღორძინება".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Официальный сайт храма Иверской иконы Божией Матери на Всполье
* Храма Иверской иконы на *sobory.ru*
* Фото 1972 года

სქოლიო
------

1. ↑  Памятники архитектуры Москвы. Замоскворечье — М.: Искусство, 1994, ISBN 5-210-02548-9 (в.4), c.208
**მოსკოვის მაცხოვრის კვართის ტაძარი**  (რუს. Храм Ризоположения) — მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვში. ტაძარი დაარსებულია XVIII საუკუნეში. მდებარეობს მოსკოვის სამხრეთის ადმინისტრაციული ოლქის დონის რაიონში.

ტაძრის მთავარი საკურთხეველი ნაკურთხია მაცხოვრის კვართის სახელზე, ეგვტერები კი იაკობ ალფესისა და წმინდა ბარბარეს სახელზე. 

ტაძარი მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს მოსკოვის ეპარქიას.

ისტორია
-------

ხის ეკლესია ააგეს ჯერ კიდევ 1690 წელს, იმ ადგილზე სადაც ერთმანეთს შეხვდნენ 1625 წელს სპარსეთის შაჰის აბას I-ის ელჩობა და რუსეთის სასულიერო საზოგადოება, რომელთაც მეფე მიხეილ თევდორეს ძესა და პატრიარქ ფილარეტს გადასცეს, ქისტიანული სამყაროს სიწმინდე ქრისტეს კვართი, იმ ტანსაცმლის ნაწილი, რომელიც ქრისტეს გოლგოთისკენ მიმავალ გზაზე ეცვა. ქრისტეს კვართი დააბრძანეს კრემლის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში. შეხვედრის ადგილზე ააგეს ხის ტაძარი, მოგვიანებით - ობელისკი, რომელიც შემონახულია დღემდე. ამ პერიოდიდან საეკლესიო კალენდარში გაჩნდა ახალი ჩანაწერი: „მაცხოვრის წმინდა კვართის მდებარეობა მოსკოვში (1625)". ამ დრესასწაულს მხოლოდ ერთი, რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია აღნიშნავს.

ქვის ეკლესია ააგეს ძველი ხის ეკლესიის ადგილზე 1701-1716 წლებში მოსკოვური ბაროკოს სტილში. 1886-1889 წლებში ააგეს მოციქულ იაკობ ალფესის სახელობის ეგვტერი, ხოლო დაახლოებით 1894 წელს ზემოდან დააშენეს სამრეკლო. ეკლესიის ინტერიერში შემნახულია XVIII საუკუნის პერიოდის გაფორმება, ამავე პერიოდს მიეკუთვნება ბაროკოს სტილის საუკეთესო ნიმუში, ეკლესიის კანკელი. 

XX საუკუნეში ეკლესია არ დაუხურავთ. 1930-იან წლებში მისი წინამძღვარი იყო მღვდელმოწამე ალექსანდრე ხოტოვიცკი. 1944-1960 წლებში ეკლესიაში მდებარეობდა მოჟაისკის მთავარეპისკოპოსის მაკარი დაევის კათედრა. 1949-1963 წლებში ეკლესიაში მსახურობდა წინამძღვარი ნიკოლა გოლუბცოვი. 2011 წლიდან ტაძრის საპატიო წინამძღვარია მიტროპოლიტი იობ ტივონიუკი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Виртуальный тур по храму Положения Ризы Господней на Донской в Москве დაარქივებული 2018-04-12 საიტზე Wayback Machine.
* Официальный сайт
* Официальная страница на сайте Донского Благочиния
**ნახიჩევანის ხანების სასახლე** — წარმოადგენს XVIII საუკუნის ისტორიულ-არქიტექტურულ ძეგლს ქალაქ ნახიჩევანში. XX საუკუნის დასაწყისამდე იგი ნახიჩევანელი ხანების საცხოვრებელს წარმოადგენდა. XVIII საუკუნის ბოლოს სასახლე ააშენა ქელბალი-ხან კენგერლიმ, ნახიჩევანის ბოლო ხანის ეხსან ხანის მამამ. ისტორიული ცნობებით ეს სასახლე აშენდა 1780 წელს, იგი მიეკუთვნება აზერბაიჯანული ხუროთმოზღვრების მარგალიტებს. ამ სასახლის კომპლექსის ზოგიერთი ნაწილი ჩვენ დრომდე შემორჩა. ხანები და ხანების შთამომავლები ცხოვრობდნენ აქ 1920 წლამდე. სასახლე ორსართულიანია. თავის დროს სასახლე შედგებოდა ორი ნაწილიდან. სამხრეთ ნაწილს ადმინისტრაციული დატვირთვა ჰქონდა, მიმდინარეობდა კრებები და ხდებოდა სტუმრების მიღება, ხოლო ჩრდილო ნაწილში ცხოვრობდა ხანის ოჯახი.

ნახიჩევანის ხანების სასახლე ძველი დროიდან იზიდავდა მოგზაურებისა და დიპლომატების ყურადღებას. იგი მოიხსენიება აღმოსავლეთმცოდნეების, სამხედროებისა და დიპლომატების დღიურებში და მემუარებში, რომლებიც სტუმრობდნენ ნახიჩევანს XIX საუკუნეში.

1989 წელს ნახიჩევანის ხანების სასახლე გადაკეთდა ხალიჩის მუზეუმად.

ფოტოები
-------

* 
* 
*
**ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის სახელობის სტადიონი** (აზერბ. Naxçıvan Muxtar Respublikası adına stadion) — აზერბაიჯანის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის უდიდესი სპორტული სტადიონი, რომელიც მდებარეობს ავტონომიის დედაქალაქში, ქალაქ ნახიჩევანში. ზოგადი რეკონსტრუქციის შემდეგ სტადიონის ოფიციალური გახსნა მოხდა 2013 წლის 13 აგვისტოს. ამ დროისთვის აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგაში მონაწილე კლუბ „არაზ-ნახიჩევანის" მთავარი საშინაო სტადიონი. სტადიონი განკუთვნილია 12800 მაყურებელზე, აღნიშნულ სტადიონზე გამართაულ პირველ მატჩს 4000-მდე მაყურებელი დაეწსრო.

ისტორია
-------

ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის სახელობის სტადიონი აშენდა 1964 წელს, რეკონსტრუქციამდე და ოფიციალურ გახსნამდე, სტადიონს იბრაჰიმ ხალილ ახუნდლუს სახელი მიენიჭა და 10 000 მაყურებელს იტევდა. 

2000 წელს სტადიონის რეკონსტრუქცია მოხდა და მისი ტევადობა 12 800 მაყურებელს მიაღწია. ამასთან, ექსპლუატაციის წლების განმავლობაში გაჩნდა რეკონსტრუქციისა და შეკეთების ახალი საკითხი, რომელიც 2013 წლის მაისში დაიწყო. ამ ხნის განმავლობაში სტადიონი ატარებს ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის სახელს .

გახსნა
------

2013 წლის 13 აგვისტოს, ტექნიკური შენობების რეკონსტრუქციისა და შეკეთების შემდეგ, ოფიციალურად გაიხსნა აზერბაიჯანის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის იბრაჰიმხალილ ახუნდლუს სახელობის სტადიონი. გახსნის ცერემონიალს ესწრებოდას უმაღლესი ასამბლეის თავმჯდომარე ვასიფ ტალიბოვი, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ახალგაზრდობისა და სპორტის მინისტრი - აზად რაჰიმოვი, აგრეთვე ავტონომიური რესპუბლიკის სპორტული ფედერაციების საზოგადოებრივი და ოფიციალური სახეების წარმომადგენლები. 

პირველი ოფიციალური თამაში, რეკონსტრუქციის შემდეგ, შედგა 2013 წლის 14 აგვისტოს და სტადიონზე 4000 მაყურებელი შეიკრიბა. ამხანაგური მატჩი პირველი დივიზიონის კლუბებს „არაზ-ნახიჩევანსა" და „ნეფჩალას" შორის. აღნიშნული მატჩი, ფრედ დასრულდა 1:1.

სტადიონის მახასიათებლები
------------------------

სტადიონისა და ადმინისტრაციული შენობების საერთო ფართი შეადგენს 17 700 კვადრატული მეტრს. კონკრეტულად ადმინისტრაციული შენობის პირველ სართულზე განთავსებულია გასახდელები, რადიოსადგური, ექიმისა და სამწვრთნელო ოთახები და ასევე კაფეტერია. 

მეორე სართულზე განთავსებულია სპორტული დარბაზი და სამუშაო ოთახები, ასევე საკონფერენციო დარბაზი 25 ადამიანისთვის. სრულად გარემონტდა სანტექნიკა, კანალიზაცია და გათბობის სისტემები, შეცვალა ბალახის საფარი, შეიცვალა სავარძლები და ბილბორდები, შეკეთდა განათების ბოძები და სტადიონის სარბენი ბილიკები .

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* İbrahimxəlil Axundlu adına Naxçıvan şəhər stadionu — Naxçıvan (Nakchivan)/ სტადიონი

სქოლიო
------

1. ↑  Azerbaijan Araz FK(ინგლისური)
2. ↑  Naxçıvanın peşəkar futbolu özünə qaytarılır დაარქივებული 2013-12-19 საიტზე Wayback Machine. (აზერბაიჯანული)
3. 1 2  Naxçıvan Muxtar Respublika Stadionu yenidənqurma işlərindən sonra istifadəyə verilmişdir.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-08. ციტირების თარიღი: 2020-10-23.
4. ↑  I Divizion: «Araz Naxçıvan» və «Qaradağ Lökbatan» rəqib tanımır(აზერბაიჯანული)
**ნაზიროვა ნაილია მამედის ასული** (აზერ. Nelya (Nailə) Məhəmməd qızı Nəzirova) — ბალეტმეისტერი, ქორეოგრაფი, აზერბაიჯანის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, აზერბაიჯანის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

დაიბადა ბაქოში 1936 წლის 4 აპრილს.

1956 წელს დაამთავრა ბაქოს ქორეოგრაფიული სასწავლებელი.

1960 წელს ბაქოს ქორეოგრაფიულ სასწავლებელში დაიწყო პედაგოგიური მოღვაწეობა.

1969 წელს დაამთავრა მოსკოვის თეატრალური ხელოვნების სახელმწიფო ინსტიტუტი, ბალეტმეისტერის ფაკულტეტი 

1969 წელს გახდა დამდგმელი-ბალეტმეისტერი ქალაქ ბაქოს აზერბაიჯანული ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრში.

1987 წელს გახდა მთავარი ბალეტმეისტერი ქალაქ ბაქოს აზერბაიჯანული ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრში. 

1990 წლიდან ცხოვრობს საფრანგეთში.

სქოლიო
------

1. ↑  Ədəbiyyat, incəsənət və arxitektura sahəsində 1974-cü il Azərbaycan SSR Dövlət mükafatlarının verilməsi haqqında Azərbaycan KP MK-nın və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 1974-cü il tarixli **Qərarı** — **anl.az** saytı
2. ↑  Balet Ensiklopediyası - Nela Nazirova
3. ↑  Анар - Постижение доступности. "Musiqi Dünyası" jurnalı.
4. ↑  Это будет ее последний спектакль?
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **მოონზუნდის ოპერაცია**. |

**მოონზუნდის თავდაცვითი ოპერაცია** — საბჭოთა ჯარების მიერ მოონზუნდის არქიპელაგის კუნძულების დაცვა 1941 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში, დიდი სამამულო ომის (1941-1945) დროს. ტალინის დატოვების შემდეგ მოონზუნდის არქიპელაგების კუნძულების გარნიზონი გერმანელთა ღრმა ზურგში აღმოჩნდა. კუნძულებს იცავდნენ მე-8 არმიისა და ბალტიის ფლოტის ცალკეული ნაწილები. თავდაცვას ხელმძღვანელობდა გენერალი ა. ელისეევი. კუნძულების ხელში ჩასაგდებად იბრძოდა გერმანელთა 2 ქვეითი დივიზია. 11 სექტემბერს გერმანელებმა კ. ვორმსი დაიკავა. 14 სექტემბერს დაიწყო დესანტის გადასხმა ერთდროულად კ. მუჰუსა და კ. საარემააზე, ლიუსა და კიიგუსტეს ყურეებში გერმანელთა დესანტი უკუგდებულ იქნა. 17 სექტემბერს საბჭოთა ჯარებმა დატოვეს კ. მუჰუ და კ. საარემააზე გადავიდნენ. იმავე დღეს გერმანელებმა ორისაარის პოზიცია გაარღვია, 23 სექტემბერს საბჭოთა ჯარებმა ნახევარკუნძულ სირვესკენ დაიხიეს. 4 სექტემბერს გარნიზონის მცირე ნაწილი ევაკუირებულ იქნა კ. ჰიიუმააზე. 12 ოქტომბერს გერმანელებმა დაიწყეს კ. ჰიიუმააზე დესანტის გადასხმა და გააფთრებული ბრძოლების შემდეგ მხოლოდ 2 პლაცდარმის დაკავება მოახერხა. კუნძულის გარნიზონი 6 დღე-ღამის განმავლობაში ებრძოდა გერმანელებს. 18 ოქტომბერს დაიწყო კუნძულის გარნიზონის ევაკუაცია. ნახევარკუნძულ ჰანკოსა და კ. ოსმუსაარზე საბჭოთა ჯარებმა მოონზუნდის თავდაცვით ოპერაციაში გერმანელთა 50 ათასზე მეტი ჯარისკაცი მიიზიდეს და ამით მნიშვნელოვნად დაასუსტეს მათი დაჯგუფება, რომელიც ლენინგრადს უტევდა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 15.
**ლაფანყურის სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის ჩრდილოეთით. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის I ნახევრის დასასრულით. აღმოჩნდა 1966 წელს, თელავის კირქვა-მარმარილოს კომბინატის კარიერის მიმართულებით გზის გაყვანის დროს. ძეგლი იმავე წელს შეისწავლა ისტრიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). 

სამარხში აღმოჩნდა ოდნავ ჩაზნექილპირიანი და მომრგვალებულძირიანი ქვის ჯამი, ხელით ნაძერწი, ხუთი ჭურჭელი, რომლებიც დამზადებულია ქვიშის, თეთრი, ზოგჯერ ბრწყინავი მინარევისა და წვრილი კენჭების შემცველი თიხით; ამოკაწრული, კონცენტრული ხაზითა და კოპებით შემკული, შავპრიალა ქილა; ასიმეტრიული ფორმის ორი ქოთანი. მათგან ერთი მორუხო-მოყავისფროა, მეორე მოწითალო-მორუხოდ გამომწვარი, ცალყურა, შვერილისებრი ორი კოპით; მორუხო-მოყავისფრო ბადია და კათხა, რომლებსაც სწორი, ბრტყელბაკოიანი პირი და ბრტყელი, ღარიანი ყური აქვს. ბადიას პირს, ზემოდან, გარშემოუყვება ამოღარული ხაზი. კათხას მსგავსი ხაზი პირს ქვემოთ აქვს შემოვლებული.

ძეგლი მიეკუთვნება თრიალეთურ კულტურას. არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის მხარეთმცოდნების მუზეუმში. სოფლის მიდამოებში, ძირითადად მდინარე ლოპოტის ხეობაში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ, აღმოჩენილია სხვადასხვა არქეოლოგიური მასალა, რომელიც დაცულია სოფლის სკოლის მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 310-311.
ოქტანი — ნახშირწყალბადი, რომელიც გვხვდება ნავთობში; სურათზე შავი სფეროები გამოსახავენ ნახშირბადის ატომებს, ხოლო თეთრები — წყალბადისას.
**ნახშირწყალბადები** (HC) ეწოდება ქიმიურ ნაერთებს, რომლებიც მხოლოდ ნახშირბადისა (**C**) და წყალბადის (**H**) ატომებისაგან შედგებიან. ნახშირწყალბადების ემპირიული ფორმულაა CnHm, სადაც n და m მთელი ნატურალური რიცხვებია.

კლასიფიკაცია
------------

ნახშირწყალბადების დასახარისხებლად გამოიყენება მათი განდასება *აღნაგობისა* და *შედგენილობის* მიხედვით.
შედგენილობის მიხედვით ნახშირყალბადები ორ დიდ ჯგუფად იყოფიან : 

* ნაჯერი ნახშირწყალბადები — მათი ნახშირბადოვანი ჯაჭვი მხოლოდ მარტივი ბმებისაგან შედგება. ნაჯერი ნახშირწყალბადების წარმომადგენლებია ალკანები;
* უჯერი ნახშირწყალბადები — მათი ნახშირბადოვანი ჯაჭვი შეიცავს ერთ ან მეტ ჯერად (ორმაგ ან სამმაგ) ბმას. უჯერ ნახშირწყალბადებს მიეკუთვნებიან ალკენები, ალკინები, არომატული ნაერთები და ა.შ.

აღნაგობის მიხედვით გამოყოფენ ნახშირწყალბადების შემდეგ ჯგუფებს:

* წრფივი ნახშირყალბადები — წრფივ ნახშირწყალბადებში ნახშირბადის არც ერთი ატომი არაა დაკავშირებული ნახშირბადის ორზე მეტ სხვა ატომთან (მაგ.: ალენები);
* განტოტვილი ნახშირწყალბადები —  განტოტვილ ნახშირწყალბადებში ნახშირბადის თუნდაც ერთ ატომს დამყარებული აქვს ბმა ორზე მეტ ნახშირბადის სხვა ატომთან (მაგ.: იზოოქტანი);
* ციკლური ნახშირწყალბადები — ციკლურ ნახშირწყალბადებში ნახშირბადოვანი ჯაჭვი იხშვება საკუთარ თავთან და წარმოქმნის რგოლს (მაგ.: ციკლოჰექსანი).

ემპირიული ფორმულები
-------------------

ნაჯერი **წრფივი** და **განტოტვილი** ნახშირწყალბადების ემპირიული ფორმულაა CnH(2n+2), სადაც n ნულისაგან განსხვავებული მთელი ნატურალური რიცხვია.

**ნაჯერ ციკლურ** ნახშირწყალბადებს არ აქვთ საერთო ემპირიული ფორმულა ვინაიდან მათში წყალბადის ატომების რაოდენობის თანაფარდობა ნახშირბადის ატომების რაოდენობასთან დამოკიდებულია მოლეკულაში ციკლების რაოდენობაზე. ერთციკლიანი ნაჯერი ციკლური ნახშირწყალბადების ემპირიული ფორმულაა CnH2n, ორციკლიანებისა — CnH(2n-2). 

შეიძლება ითქვას, რომ ნაჯერი ციკლური ნახშირწყალბადების ზოგადი ემპირიული ფორმულაა
CnH(2(n-c)+2), სადა c ციკლების რაოდენობას უდრის.

უჯერი **წრფივი** და **განტოტვილი** ნახშირწყალბადების ემპირიული ფორმულაა CnH(2(n-i)+2), სადაც i უჯერობის რიცხვია.

უჯერი **ციკლური** ნახშირწყალბადების ემპირიული ფორმულაა CnH(2(n-i-c)+2), სადაც i უჯერობის რიცხვია, ხოლო c კი — ციკლების რაოდენობა.

მოკლე დახასიათება
-----------------

ნახშირწყალბადები, როგორც წესი წყალში არ იხსნებიან და მას არ ერევიან. ეს განპირობებულია ნახშირწყალბადებში ბმების დაბალი პოლარულობით, რაც თავის მხრივ გამოწვეულია ნახშირბადისა და წყალბადის დაბალი ელექტროუარყოფითობით.

ბუნებაში გავრცელება და გამოყენება
---------------------------------

ნახშირწყალბადები ბუნებაში ფართოდაა გავრცელებული. ნახშირწყალბადებისაგან შედგება ისეთი წიაღისეული როგორიცაა ნავთობი, ბუნებრივი აირი, ასფალტი და ა.შ.

ნახშირწყალბადები ყველაზე უფრო გავრცელებული და ხელმისაწვდომი ენერგიის წყაროა, ამიტომ ნახშირწყალბადები ფართოდ გამოიყენება საწვავად.

მათ ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვთ ქიმიურ მრეწველობაშიც, რადგანაც მრავალი ქიმიური ნაწარმის საწყის ნედლეულად გამოიყენებიან.

ლიტერატურა
----------

* Silberberg, Martin. *Chemistry: The Molecular Nature Of Matter and Change*. New York: McGraw-Hill Companies, 2004. ISBN 0-07-310169-9
**ნახიდის ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნახიდში. ეკლესია აგებულია გარდამავალ ხანაში.

კუდუხაანთ უბანში მდებარე ნაგებობამ ჩვენამდე დაზიანებული სახით მოაღწია. დარბაზული ტიპის ეკლესიას სამივე მხრიდან გარშემოსავლელი აქვს. მისი აბსიდის მხოლოდ სამხრეთი ნაწილია შემორჩენილი. აქ კუთხის პილასტრები ორსაფეხურიანია. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილ ღიობს გავყავართ გარშემოსავლელში, რომელიც ასიმეტრიული ფორმის აბსიდითაა დასრულებული. ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი; სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. აქვეა მცირე ზომის ბუნის ქვა. ჩრდილოეთით შეისრულთაღიანი ნიშაა. კონქი სფერულია, სატრიუმფო თაღი გადაყვანილია სოლისებრი ქვებით და ეყრდნობა თაროს ფორმის კაპიტელებს. ჩრდილოეთი და დასავლეთი დერეფნები ერთმანეთს უკავშირდება თაღოვანი გასასვლელებით; თაღები ნალისებრია. გარშემოსავლელის დასავლეთი კედელი დაყოფილია მასიური პილასტრებით. მათზე კედლის თაღები გადადის. მალებში მოწყობილია ნიშები. გადახურვა კამაროვანია. სამხრეთ კედელში მოთავსებულია არქიტრავული კარი \_ ასეთივე კარით უკავშირდებიან ერთმანეთს სამხრეთი და დასავლეთი გარშემოსავლელები.

ეკლესია მთლიანად ჩახერგილია ჩამონაშალი ქვით. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვა. მარკანტულ ნაწილებში გამოყენებულია შირიმი და თლილი ქვა.

ძეგლის ირგვლივ უამრავი ნაგებობის ნაშთია, რომელთა სახეობის დადგენა გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 150-151
ნახევარკუნძულის მალაიზიის რუკა.
**ნახევარკუნძულის მალაიზია** (მალ. Semenanjung Malaysia), ასევე: **დასავლეთი მალაიზია**, ყოფილი **მალაია** — მალაიზიის ნაწილი, რომელიც მდებარეობს მალაკის ნახევარკუნძულზე. მისი ფართობია 130,598 კმ². ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება ტაილანდი, ხოლო სამხრეთით არის სინგაპურის კუნძული. ის მალაკის სრუტით ამოყოფილია ინდონეზიის კუნძულ სუმატრასგან. მალაიზიის მეორე ნაწილი - აღმოსავლეთი მალაიზია მდებარეობს სამხრეთ ჩინეთის ზღვის აღმოსავლეთით კუნძულ კალიმანტანზე. 

ნახევარკუნძულის მალაიზია მოიცავს მთელი ქვეყნის მოსახლეობის და ეკონომიკის დაახლოებით 80%-ს. 2015 წლის მონაცემებით მისი მოსახლეობა დაახლოებით 25 მილიონს შეადგენდა.

შტატები და ტერიტორიები
----------------------

ნახევარკუნძულის მალაიზიაზე მდებარეობს შემდეგი 11 შტატი და ორი ფედერალური ტერიტორია (ჩრდილოეთიდან სამხრეთით):

* *ჩრდილოეთი რეგიონი*: პერლისი, კედაჰი, პენანგი, პერაკი.
* *აღმოსავლეთი სანაპიროს რეგიონი*: კელანტანი, ტერენგანუ, პაჰანგი.
* *ცენტრალური რეგიონი*: სალანგორი, ნეგერი-სემბილანი, ფედერალური ტერიტორიები: კუალა-ლუმპური და პუტრაჯაია.
* *სამხრეთი რეგიონი*: მალაკა, ჯოჰორი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Malaysia, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე

სქოლიო
------

1. ↑  „Peninsular Malaysia". დამოწმება journal საჭიროებს `|journal=`-ს (დახმარება)
2. ↑  „Malaysia Regions". დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-10-25. ციტირების თარიღი: 2017-04-06. დამოწმება journal საჭიროებს `|journal=`-ს (დახმარება)
**მრავალწყლის გორასამარხები** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოდან 8 კილომეტრის მოშრებით, მრავალწყლის ხეობაში, რუსთავისაკენ მიმავალ გზაზე. განეკუთხვნება ძვ. წ. II ათასწლეულის პირველ ნახევარს.

ძეგლი 1984 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ძეგლზე გამოვლინდა თორმეტი გორასამარხი.

გაითხარა მეთორმეტე სამარხი, დიამეტრი 12 მეტრი, ყრილის სიმაღლე 70 სანტიმეტრი. სამარხი ორმო დაფიქსირდა სამარხის ყრილის ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში. სამარხის ჩრდილოეთ ნაწილში აღმოჩნდა მიცვალებულის ძლიერ დაზიანებული ჩონჩხი, რომელიც დასვენებული იყო მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. თავთან გამოჩნდა ცხვრის მთლიანი ჩონჩხი, ზედა და ქვედა კიდურებთან კი მსხვილფეხა საქონლის ძვლები. მიცვალებულის მენჯთან იდო ბრინჯაოს რაპირა, აქვე აღმოჩნდა ბრინჯაოს დანა. თავის ქალის სამხრეთით, დანახშირებულ ფენაზე გამოჩნდა სადა და მორთული ოქროს ფირფიტები და ვერცხლის ოთხი საკინძი. სამარხის ორმოს იატაკზე მიმოფანტული იყო ოქროს ფირფიტების პატარა მილაკები, წერტილოვანი ორნამენტებით შერთული ოქროს სფერული მძივები, ობსიდიანის ოთხი იხრისპირი და ბრინჯაოს საკიდები. სამარხის სამხრეთ კედელთან იყო სამი შავპრიალა დერგი. პირველი დერგი შემკულია წეტილოვანი და ისრისებრი ორნამენტებით. ასევე მსგავსადაა შემკული მეორე დერგიც, მესამე დერგი კი წვრილი, თეთრი მინარევების შემცველი თიხითაა ნაძერწი. 

სამარხის ორმოს დასავლეთ კედლიდან 50 მეტრის სიმაღლეზე, აღმოჩნდა ქვის მოწითალო ჯამი. 

ძეგლიდან მოპოვებული მასალა ნახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, სიმონ ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმსა და სიღნაღის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* *რუსიშვილი რ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 311-312.
გეორგინა. მრავალწლოვანი მცენარე.
**მრავალწლოვანი მცენარეები** — ბალახოვანი მცენარეები ან ბუჩქბალახები, რომლებიც ცოცხლობენ 2 წელზე მეტს, ზოგიერთი რამდენიმე წელს, ზოგი 20-30 და 100 წელსაც კი. მრავალწლოვანი მცენარეებთა უმეტესობა ყვავილობს და ნაყოფმსხმოიარობს ყოველ წელს (პოლიკარპული მცენარეები), ნაწილი ფოთლებს მთელი წლის მანძილზე ინარჩუნებს (მარადმწვანე მცენარეები), უმეტესობას მიწისზედა ორგანოები კი არახელსაყრელ პირობებში კვდება და სიცოცხლისუნარიანობას მხოლოდ მიწისქვეშა ნაწილები (ფესურა, გორგლი, ბოლქვი, ფესვი) ინარჩუნებს. მიწისზედა ორგანოები შესაძლოა ნაწილობრივ გადარჩეს განახლების კვირტებით (როზეტი, მხოხავი ყლორტი და სხვა). ზოგ შემთხვევაში მცენარეთა დაყოფა ერთ-, ორ- და მარავალწლოვნებად პირობითია. მაგ. ტროპიკული მრავალწლოვანი მცენარეები აბუსალათინი (ლათ. Ricinus communis) ზომიერი ჰავის პირობებში ერთწლოვანია, დაბლობების ერთწლოვანი თივაქასრა (ლათ. Poa annua) კი მთამაღალის პირობებში — მრავალწლოვანი. იშვიათად მრავალწლოვანი მცენარეებს ხეებსა და ბუჩქებსაც აკუთვნებენ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 165.