recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**კაიმაღი** — რძის პროდუქტი, რომელიც კრემის მსგავსია. დამზადებულია კამეჩის, ძროხის, ცხვრის, ან თხის რძისგან. გავრცელებულია ცენტრალურ აზიაში, ბალკანეთის ზოგიერთ ქვეყანაში, ზოგიერთ კავკასიის ქვეყნებში, თურქულ რეგიონებში, ირანსა და ავღანეთში. კაიმაღის დამზადების ტრადიციული მეთოდია: რძე ნელ-ნელა მოადუღოთ, შემდეგ კი ორი საათით გააჩეროთ ძალიან დაბალ სითბოზე. სითბოს წყაროს გათიშვის შემდეგ, კრემი ურიეთ და რჩება გასაცივებლად, რამდენიმე საათის ან ზოგჯერ დღის განმავლობაში. კაიმაღს აქვს რძის ცხიმის მაღალი პროცენტი, ჩვეულებრივ იგი, დაახლოებით 60%-მდეა. მას აქვს სქელი, ნაღების თანმიმდევრულობა (არა მთლიანად კომპაქტური რძის ცილის ბოჭკოების გამო) და საკმაოდ მდიდარი და გამორჩეული გემო.

ეტიმოლოგია
----------

სიტყვა კაიმაღს აქვს შუა აზიის, თურქული წარმოშობა. შესაძლოა აღნიშნული სიტყვა წარმოიქმნა ზმნიდან კაიმაკიდან, რაც ნიშნავს მეტალის დნობასა და ჩამოსხმას თურქულ ენაზე. კაიმაკის სიტყვის პირველი წერილობითი ჩანაწერები ცნობილია მაჰმუდ ალ-კაშგარის ცნობილ წიგნში. აღნიშნული სიტყვა სხვა ენებშიც გვხვდება მონღოლური კაილგმაკი, ხოლო თურქული ენების მცირე ცვალებადობებით, როგორც ქაიმაკი აზერბაიჯანში, ყაიმაკი უზბეკური, გაიმაყ თურქმენულ, კაიმაღი ქართულში.

თურქეთი
-------

თურქეთში მდებარე მაღაზიები საუკუნეების განმავლობაში ეძღვნებოდა სწორედ კაიმაკის წარმოებასა და მოხმარებას. დღეს კაიმაკს ძირითადად, საუზმეზე იყენებენ ტრადიციულ თურქულ ოჯახში. კაიმაკის ერთი ტიპი გვხვდება აფროკარაჰიზარის რეგიონში, სადაც კამეჩი იკვებება ყაყაჩოს თესლის ნარჩენებისგან. კაიმაკს ასევე „შავ" თურქული ყავაში იყენებენ. კაიმაკი ტრადიციულად მიირთმევა ბაკლავასთან და სხვა თურქულ დესერტთან, ხილის მურაბასთან, ჯემთან და ასევე თაფლიან ბლინებთან.

ერაყი
-----

ერაყში მას უწოდებენ გაიმარს, გეიმარს ან ქაიმარს და საკმაოდ პოპულარულია. აღნიშნული სახელწოდება სავარაუდოდ გამომდინარეობს ძველი შუმერული სიტყვიდან „გამური" ან გა'არ, რომელიც ყველს ნიშნავს. ჩვეულებრივ, ერაყის გაიმარი მზადდება კამეჩის მდიდარი, ცხიმოვანი რძისგან, რომელიც გავრცელებულია სამხრეთ ერაყის ჭაობებში. ის ხელმისაწვდომია როგორც წარმოებული ქარხნული, ასევე ადგილობრივი მეწარმეების (ფერმერების) დამზადებული. მათ ფერმერებს, ვინც ქაიმარის წარმოებით არიან დაკავებულნი, აბანები ან მადანებით მოიხსენიებენ. ერაყელებს უყვართ გაიმარი საუზმეზე და ძირითადად მიირთმევენ თაფლთან, ჯემთან და ტრადიციულ პურთან ერთად.

საქართველო
----------

საქართველოში აჭარის რეგიონს, ესაზღვრება თურქეთი. სწორედ თურქებისგან გავრცელდა ეს საკვები საქართველში. კაიმაღი ან კაიმაგი, ძროხის რძისაგან მზადდება ქედის, შუახევისა და ხულოს მთიან მუნიციპალიტეტებში მდებარე სახლებში. ის ერთ-ერთ პოპულარულ საკვებად მიიჩნევა გურიასა და აჭარაში. საკმაოდ პოპულარულია ბახმაროსა და გომისმთაზე დამსვენებელთა შორის. მას ვინც ახდენს აღნიშნული პროდუქტის რეალიზაციას დოსტი ეწოდება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* The famous kaymak breakfast of "Pando Usta" at Beşiktaş, Istanbul
* Kaymak recipe
**კოლხური ტობი** (ლათ. Chondrostoma colchicum) — თევზი კობრისებრთა ოჯახისა. ზომიერად წაგრძელებული სხეული აქვს. მისი სხეულის სიგრძეა 20–30 სმ. მდინარე ყუბანში, სტავროპოლის ტერიტორიაზე გვხვდება სიგრძით 40 სმ-მდე. წონა 200 გრ. გვხვდება რუსეთის, საქართველოს, სომხეთის, აზერბაიჯანისა და თურქეთის ტერიტორიაზე. მტკნარი წყლის თევზია. ზურგის მხარე მუქია, მუცლის მხარე ღია მოთეთრო. ზურგისა და კუდის ფარფლების ბოლოები მუქი. დანარჩენი ფარფლები ნარინჯისფერი. ზურგის ფარფლში 8–9 რბილი სხივია, ანალურში 9–10. სქესობრივ სიმწიფეს 3-4 წლისა აღწევს. უმეტესწილად იკვებება წყალმცენარეებითა და დეტრიტით. ტოფობას იწყებს ადრე გაზაფხულზე, მარტიდან და გრძელდება ზაფხულის ბოლომდე. ქვირითს ყრის ქვიან გრუნტზე. ნაყოფიერება 2–13 ქვირითი. ბინადრობს დასავლეთ საქართველოს მდინარეებში: ჭოროხში, ჩაქვში, კინტრიშში, ნატანებში, სუფსაში, რიონში, ხობში, ენგურში, კოდორში, ბესლეთში, გუმისთაში, მჭიშთაში, ბზიფში და ამტყელის ტბაში. სარეწაო მნიშვნელობა არ აქვს. სამოყვარულო თევზჭერის ობიექტია.

სქოლიო
------

1. ↑  Chondrostoma colchicum, Colchic nase - FishBase
2. ↑  Chondrostoma colchicum (Колхидский подуст)
3. ↑  Колхидский подуст - Дирекция особо охраняемых....  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-13. ციტირების თარიღი: 2020-05-18.
4. ↑  საქართველოს რეგიონული განვითარების და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს...
**ჯგუფი** — ეწოდება არაცარიელ სიმრავლეს, რომელშიც განმარტებულია ბინარული ოპერაცია და რომელიც აკმაყოფილებს აქსიომებს (იხ. ქვემოთ).

ჯგუფი ალგებრაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცნებაა, რომელიც ძირითადად სიმრავლეების კლასიფიკაციისათვის არის შემოტანილი. ალგებრაში შესწავლილია ჯგუფის თვისებები, შესაბამისად ყველა იმ სიმრავლესთან მუშაობა რომელიც იქნება ჯგუფი უკვე ხდება ადვილი და გასაგები. ამის შესწავლას დიდი მნიშვნელობა აქვს, ის აგრეთვე გამოიყენება ისეთი ამოცანების დამტკიცებაში როგორიცაა: ტრისექტრისის გავლება შეუძლებელია ფარგლითა და სახაზავის მეშვეობით, ხუთის ტოლი ან უფრო მეტი ხარისხიანი განტოლებები რადიკალებში არ იხსნება, ზოგიერთი ფუნქციის პირველადები არ გამოისახება ელემენტარულ ფუნქციებში, ეს ყველაფერი პირდაპირ კავშირშია გალუას თეორიასთან.

მათემატიკური განმარტება
-----------------------

არაცარიელ სიმრავლეს {\displaystyle G} რომელშიც განმარტებულია ბინარული ოპერაცია {\displaystyle \,\*\,\colon G\times G\to G} ეწოდება ჯგუფი {\displaystyle (G,\*)} თუ ის აკმაყოფილებს შემდეგ აქსიომებს:

* {\displaystyle \forall (a,b,c\in G):(a\*b)\*c=a\*(b\*c)} ასოციატურობა
* ნეიტრალური ელემენტის არსებობა: {\displaystyle \exists e\in G\quad \forall a\in G:(e\*a=a\*e=a)};
* შებრუნებული ელემენტის არსებობა : {\displaystyle \forall a\in G\quad \exists a^{-1}\in G:(a\*a^{-1}=a^{-1}\*a=e)}

### შენიშვნები

ხანდახან ითხოვენ მხოლოდ მარჯვენა ან მარცხენა ნეიტრალური ელემენტის არსებობას. მარტივი დასანახია რომ შებრუნებული ელემენტი ყოველთვი ერთადერთია.

მსგავსი განმარტებები
--------------------

* კომუტატიურობა, აბელის ჯგუფი
* ჯგუფის ცენტრი
* ქვეჯგუფი
* ნორმალური ქვეჯგუფი
* ჯგუფის რიგი, სიმძლავრე
* რგოლი
* ველი
* იდეალი

### მაგალითები

* მთელ რიცხვთა სიმრავლე ბინარული ოპერაცია შეკრების მიმართ ადგენს ჯგუფს, და რადგანაც კომუტატიურია, შესაბამისად ადგენს აბელის ჯგუფს.
* ნამდვილ რიცხვთა სიმრავლე ნულის გარეშე ადგენს ჯგუფს გამრავლების მიმართ.
* რაციონალურ რიცხვთა სიმრავლე ნულის გარეშე ადგეს ჯგუფს გამრავლების მიმართ
კონვენციის ლოგო
**გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კონვენცია კლიმატის ცვლილების შესახებ** — საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომლის მიზანია ატმოსფეროში სათბურის აირების კონცენტრაციის ზრდის და ამით გამოწვეული გლობალური დათბობის შეჩერება. კონვენციას ხელი მოეწერა 1992 წელს, რიო დე ჟანეიროში, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კონფერენციაზე „გარემო და განვითარება".

ხელშეკრულების საწყისი ვარიანტი (საკუთრივ ჩარჩო-კონვენცია) სათბური არიების გაფრქვევის რაიმე კონკრეტულ ზღვრებს არ ადგენდა. ასეთი ზღვრები დგინდება ქვე–ხელშეკრულებებით, ე.წ. „ოქმებით" („პროტოკოლებით"). ჯერჯერობით მიღებულია ერთი ასეთი ოქმი — კიოტოს ოქმი, თუმცა უახლოეს წლებში დაგეგმილია შემდეგი ოქმის მომზადება და მიღება.

კონვენციის წევრი სახელმწიფოები აღნიშნულია მწვანედ
1992 წლიდან კლიმატის ცვლილების კონვენციას მსოფლიოს პრაქტიკულად ყველა ქვეყანა შეუერთდა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კონვენციის ოფიციალური ინტერნეტ–გვერდი
* კონვენციის ინგლისური ტექსტი pdf ფაილის სახით
* კონვენციის ინგლისური ტექსტი html ფაილის სახით
* საქართველოს გარემოს დაცვის სამინისტროს კლიმატის ცვლილების სამმართველოს ძველი ინტერნეტ-გვერდი[*მკვდარი ბმული*]
* საქართველოს გარემოს დაცვის სამინისტროს კლიმატის ცვლილების სამმართველოს ახალი ინტერნეტ-გვერდი[*მკვდარი ბმული*]
**კოლხური დაფნა**, *კეთილშობილი დაფნა* (Laurus nobilis) — დაფნის ერთ-ერთი სახეობა, რომელიც კოლხეთის დაბლობის მკვიდრია. ამჟამად მას აწარმოებენ სამეგრელოში, ხობისა და სენაკის მუნიციპალიტეტში; იმერეთში — ქუთაისში, სამტრედიის, ვანისა და თერჯოლის მუნიციპალიტეტებში; გურიაში — ოზურგეთის, ლანჩხუთისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტებში. 

რეგიონისთვის დამახასიათებელ ზომიერ, ნოტიო კლიმატის პირობებში დაფნის ხეები უძველესი დროიდან ბუნებრივ ტყებშიც იზრდება და კულტურული ფორმით აშენებდნენ. დაფნის ფოთოლს ორ წელიწადში ერთხელ კრეფენ. საბჭოთა პერიოდში მრავლად იყო დაფნის ბაღები; დაფნის მშრალი ფოთოლი ექსპორტზე გაქონდათ საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა ქვეყნებში, უმეტესად რუსეთში. 

მცენარე მეტად ფასეულია, რადგან მისი მდიდარი არომატების ნაზავი განსაკუთრებულ გემოს და სურნელს ანიჭებს არაერთ ტრადიციულ კერძს. სპეციფიკური არომატისა და სურნელის გამო დაფნის ნედლი და გამხმარი ფოთოლი გამოიყენება კულინარიაში. მას იყენებენ წვნიანი კერძების, სტეიკისა და მწვანილების შესაკაზმად. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, გაყიდვები შემცირდა და დაფნის ფოთლის წარმოება მრავალმა ფერმერმა შეწყვიტა. ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, დაფნის ფოთლის მზარდი საექსპორტო ნოტენციალის გამო, მისი წარმოება კვლავ იზრდება. ექსპორტის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად, დაფნის ფოთოლის გარდა, დაფნის ზეთის წარმოებაც დაიწყეს..

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ადგილწარმოშობასთან დაკავშირებული სასურსათო პროდუქტების ატლასი, რომი, 2019 გვ. 84[*მკვდარი ბმული*]

სქოლიო
------

1. ↑  კეთილშობილი დაფნა
**ხაიმე II სამართლიანი** (ესპ. Jaime II el Justo; დ. 10 აგვისტო, 1267 — გ. 2 ნოემბერი, 1327) — სიცილიის მეფე (როგორც ხაიმე I) 1285 წლიდან 1296 წლამდე, არაგონისა და ვალენსიის მეფე, ბარსელონის გრაფი 1291 წლიდან 1327 წლამდე. 1297 წლიდან სარდინიისა და კორსიკის სამეფოს მეფე. იგი იყო არაგონიის მეფე პედრო III-ისა და კონსტანცია ჰოჰენშტაუფენის მეორე ვაჟი.

ბიოგრაფია
---------

ხაიმე დაიბადა ვალენსიაში, არაგონიის მეფე პედრო III-ის და სიცილიის დედოფლის კონსტანციას ვაჟი.

1285 წლიდან მამის მემკვიდრეა სიცილიის სამეფოში. მისი ძმის, ალფონსო III-ის სიკვდილის შემდეგ 1291 წელს, იგი ადის არაგონიის სამეფო ტახტზე. 1296 წელს მან გააფორმა მშვიდობიანი ხელშეკრულება ნეაპოლის მეფე კარლ II ანჟუელთან, ის დათანხმდა სიცილიის მისთვის მიცემაზე, მაგრამ სიცილიის ნაცვლად ტახტზე თავისი ძმა, ფრედერიგო უნდა ასულიყო.

იმ ფაქტის გამო, რომ ფრედერიკმა უკან არ დაიხია კუნძულიდან, პაპმა ბონიფაციუს VIII-მ მოითხოვა კარლ II-თან ერთად მისი გადაყენება სიცილიის ტახტიდან. 
1295 წელს ანანიის ხელშეკრულებით იგი დაბრუნდა ბალეარის კუნძულებიდან ბიძასთან, ხაიმე II მაიორკელთან. ხაიმე II მეფობის დროს არაგონი აკონტროლებდა მაიორკის სამეფოს კონტინენტურ ნაწილზე - მონპელიესა და რუსილიონზე. 1298 წელს, არხილერსის ხელშეკრულებით ხაიმე II მაიორკელმა ცნო არაგონის მეფე ხაიმე II-ს პროტექტორატი.

იმ პერიოდის განმავლობაში, როცა მას დაბრუნების უფლება მისცეს, ხაიმე მეორეს უნდოდა მოეპოვებინა მუსლიმური სამყაროს სამხრეთში. იმ მიზნით რომ მიერჭია მას დასახული მიზნისათვის, ადმირალ დონ ბერნატ სარიასა და პოლოპის ბარონის დახმარებით, მან ჩამოაყალიბა ალიანსი კასტილიის ყმაწვილი მეფის ფერდინანდ IV-ის წინააღმდეგ. ხაიმე II უნდოდა ტაიფა მურსიის ხელჩი ჩაგდება, იმ მიზნით რომ ჰქონოდა შესაძლებლობა ხელი მიეწვდინა გრანადის სახელმწიფოსთვის. მოკავშირეები შევიდნენ მურსიაში ყველა მიმართულებიდან 1296 წელს და ხაიმე II-მ მოახდინა მისი კაპიტულაცია და ხელში ჩაიგდო 1304 წლამდე.

ხაიმე II ჩაერთო 1321 წლის კეთროვანთა დევნაში. მან ბრძანა დაეჭირათ და ეწამებინათ ფრანგი კეთროვნები რომლებიც ცდილობდნენ კეთრის გავრცელებას.

ხაიმე II დაქორწინებული იყო 4-ჯერ და ჰყავდა 13 შვილი.

ლიტერატურა
----------

* VanLandingham, Marta. *Transforming the State: King, Court and Political Culture in the Realms of Aragon (1213-1387)*. Leiden [Netherlands]: Brill, 2002. ISBN 9004127437

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
არაგონის  მეფეები |
| --- |
|  |
| ხიმენესების დინასტია | 
* რამირო I
* სანჩო I
* პედრო I
* ალფონსო I
* რამირო II
* პეტრონილა არაგონელი
 |  |
|  |
| ბარსელონის დინასტია | 
* ალფონსო II
* პედრო II
* ხაიმე I
* პედრო III
* ალფონსო III
* ხაიმე II
* ალფონსო IV
* პედრო IV
* ხუან I
* მარტინი
 |
|  |
| ტრასტამარის დინასტია | 
* ფერდინანდ I
* ალფონსო V
* ხუან II
* ფერდინანდ II
* ხუანა I
 |
|  |
| ჰაბსბურგები | 
* ფილიპე I
* კარლოს I
* ფილიპე II
* ფილიპე III
* კარლ II
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* BNF: cb137407325 (data)
* CANTIC: a10991670
* GND: 118711520
* ISNI: 0000 0001 1557 0768
* LCCN: n83032210
* NLP: A33662848
* NTA: 329793306
* RERO: 02-A013680867
* The SBN id CFIV133508 is not valid.
* SUDOC: 078387795
* VIAF: 70299199
* WorldCat Identities (VIAF-ის მეშვეობით): 70299199

 |
**ჰელიოტროპი** (ლათ. Heliotropium ; ბერძ. ἥλιος, hēlios — მზე და τρὀπειν, tropein — ბრუნვა) — მცენარეთა გვარი ლაშქარასებრთა ოჯახისა. ბუჩქები, ნახევრად ბუჩქები და ბალახებია. ხვეულა ყვავილედში თავმოყრილი წვრილი თეთრი ან იისფერი ყვავილები აქვთ. 

220-მდე სახეობა ძირითადად გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ზონებში. საქართველოში ჰელიოტროპის მხოლოდ 3 სახეობა იზრდება. გვხვდება მთის შუა სარტყლამდე მშრალ ქვიშნარ და ქვიან ადგილებზე. ხშირად როგორც სარეველა გზის პირას, ნათესში, ბაღსა და ბოსტანში. ზოგიერთი სახეობა (ლათ. Heliotropium europaeum და სხვ.) 

შეიცავს შხამიან ალკალოიდ ცინოგლოსინს. კულტურაში განსაკუთრებით ცნობილია ჰელიოტროპის სურნელოვანი და დეკორატიული ჯიშები, რომლებიც წარმოშობილნი არიან პერუში ველურად მზარდი სახეობებისაგან (ლათ. Heliotropium peruvianum და Heliotropium corymbosum).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 616.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* A Heliotrope at Gardener's Path
* Picture of Heliotropium chenopodiaceum at Chileflora
**კაინჯი** (ინგლ. Kainji Lake) — წყალსაცავი დასავლეთ ნიგერიაში, მდინარე ნიგერზე, რომელიც შეიქმნა კაინჯის კაშხლის მშენებლობის შედეგად. აშენდა 1968 წელს. ტბის ირგვლივ მდებარეობს 1976 წელს შექმნილი კაინჯის ტბის ეროვნული პარკი.

გამოყენება
----------

ნიგერის შტატის სამხრეთში მდებარე კაინჯის კაშხალი გამოიმუშავებს ელექტროენერგიას ნიგერიის ქალაქების უმრავლესობისთვის. ამ კაშხლის მშენებლობა გრძელდებოდა 1964 წლიდან 1968 წლის ჩათვლით და დაჯდა 209 მილიონი ამერიკული დოლარი, რომლის მეოთხედიც გამოყენებული იქნა ადგილობრივი მოსახლეობის ევაკუაციისათვის. კაშხალს აქვს 8 ტურბინა, რომლებიც საერთო ჯამში გამოიმუშავებენ 760 მვტ ელექტროენერგიას წელიწადში. პროდუქციის ნაწილი მიეყიდება მეზობელ ნიგერს.

დაცვა
-----

მიუხედავად იმისა, რომ ტბის ირგვლივ მდებარე რაიონს აქვს მოსახლეობის დაბალი სიმჭიდროვე, ადამიანის მოღვაწეობა უარყოფითად მოქმედებს კაინჯის ტბის ეროვნულ პარკზე. მთავარ საფრთხეს წარმოადგენს ტყის გაჩეხვა, პირუტყვის საძოვრებად მისი უკონტროლო გამოყენება და უკანონო ნადირობა, რაც განსაკუთრებულად ძლიერ შეიმჩნევა ზუგურმის სექტორში. კაინჯის წყალსაცავში შეიმჩნევა თევზის რაოდენობის შემცირება გადაჭარბებული თევზჭერის გამო. თევზის მარაგის შენარჩუნებისთვის გამოიყენება კონტროლი თევზჭერაზე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Kainji (barrage)[*მკვდარი ბმული*] sur l’Encyclopédie Universalis (ფრანგული)

სქოლიო
------

1. ↑  Kainji Lake. Encyclopædia Britannica. ციტირების თარიღი: July 21, 2012.
2. ↑  Kainji Lake National Park. Bird Life International.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — ივლისი 14, 2015. ციტირების თარიღი: July 18, 2012.
3. ↑  An inside look at Kainji Dam. Daily Trust Online.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — ოქტომბერი 14, 2012. ციტირების თარიღი: July 21, 2012.
**ლავრაკი**, **სიბასი** (ლათ. Dicentrarchus labrax) — თევზი ლავრაკისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის მაქსიმალური სიგრძეა 103 სმ, ჩვეულებრივ 50 სმ, წონა 12 კგ-მდე. ბინადრობს სანაპირო წყლებში 10–100 მ სიღრმეზე. შედის გამტკნარებულ წყლებსა და მდინარეთა შესართავებშიც კი. წაგრძელებული სხეული აქვს, გვერდები რამდენადმე შებრტყელებულია. თავი კონუსური ფორმისაა, პირი სასრული. ზურგის ფარფლი ორია. ანალურ ფარფლში 3 სუსხიანი და 10–13 რბილი სხივია.

გვერდით ხაზში 62–74 ქერცლია. მოვერცხლისფრო-რუხი ფერისაა, ზურგზე მოლურჯო ელფერი დაჰკრავს; გვერდები ვერცხლისფერია; მუცელი და მუცლის ფარფლი ზოგჯერ მოყვითალო. ზღვის პელაგიური თევზია. იკვებება კიბოსნაირებითა და მოლუსკებით, იშვიათად თევზით. ტოფობს ნაპირებიდან შორს ღია ადგილებში. ქვირითი პელაგიურია. სიცოცხლის ხანგრძლივობა 20 წელი, ხოლო სხვა ცნობებით 30 წელი.

გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილში ნორვეგიიდან მაროკომდე და სენეგალამდე, კანარის კუნძულების ჩათვლით. მრავალრიცხოვანია ხმელთაშუა და მარმარილოს ზღვებში. შავ ზღვაში იშვიათია, თუმცა გვხვდება ყირიმთან, ნოვოროსიისკთან, გელენჯიკთან, ბულგარეთში, რუმინეთში, თურქეთში და ქერჩის სრუტეში. აღმოჩენილია აგრეთვე ბალტიის ზღვაში. ლავრაკი გვხვდება აგრეთვე საქართველოს შავიზღვისპირა ზოლში, კერძოდ, ბათუმთან.

ძვირფასი სარეწაო თევზია. სახეობა პირველად აღწერა კარლ ლინემ ლათინური ბინომენით Perca labrax თავის ნაშრომში „ბუნების სისტემა". ჩრდილოეთ ამერიკაში ცნობილია იტალიური სახელწოდებით ბრანძინო.

სქოლიო
------

1. ↑  მდინარე ჭოროხი‐აჭარისწყლის აუზის მართვის გეგმა სანაპირო და გარდამავალი წყლები, თბილისი, 2016
2. ↑  საქართველოს თევზები. კრებული. გვერდები 182, წელი 2014
3. ↑  Heemstra P. C. MORONIDAE Temperate basses // The living marine resources of the Eastern Central Atlantic. Volume 4: 2016
4. ↑  Dicentrarchus labrax | The IUCN Red List of Threatened Species
5. ↑  Bagdonas, K. N. Nika, G. Bristow, R. Jankauskiené, A. Salyté and A. Kontautas. First record of Dicentrarchus labrax (Linnaeus 1758) from the southeastern Baltic Sea (Lithuania) (англ.) // J. Appl. Ichthyol.. — 2011. — Vol. 27, no. 6. — P. 1390—1391.
6. ↑  Definition: Branzino. Popsugr Food. Retrieved 2017-12-02.
**ხაიმე დე ბურბონი** (ესპ. Jaime de Borbón, ფრანგ. Jacques de Bourbon; დ. 7 ივნისი, 1870 — გ. 2 ოქტომბერი, 1931) — ბურბონთა დინასტიის წარმომადგენელი. მადრიდისა და ანჟუს ჰერცოგი. კარლისტთა პარტიის ესპანეთის მეფობის კანდიდატი **ხაიმე III**-ის სახელით. საფრანგეთისა და ნავარის ლეგიტიმური ტახტის მემკვიდრე **ჟაკ I**-ის სახელით.

ბიოგრაფია
---------

ხაიმე დაიბადა 1870 წლის 7 ივნისს, შვეიცარიის ქალაქ ვევეში. იგი იყო მადრიდის ჰერცოგ კარლოს მარია დე ბურბონისა და მისი მეუღლის, მარგერიტა დე ბურბონ-პარმელის მეორე შვილი და პირველი ვაჟი. მან განათლება პარიზის იეზუიტურ სასწავლებელში მიიღო, რის შემდეგაც სწავლა უინძორის უნივერსიტეტში გააგრძელა. 1896 წელს იგი ვინერ-ნოიშტადტში ჩავიდა, სადაც რუსეთის არმიაში მცირე ხნით გაწევრიანდა, როგორც ლეიტენანტი. 1904-05 წლებში რუსეთის არმიაში მსახურობისას იბრძოდა რუსეთ-იაპონიის ომში. 

1909 წლის 18 ივლისს მამამისის გარდაცვალების შემდეგ სწორედ ხაიმე გახდა მადრიდისა და ანჟუს ჰერცოგი, კარლისტთა პარტიის ესპანეთის მეფობის კანდიდატი და საფრანგეთ-ნავარის ლეგიტიმური ტახტის მემკვიდრე. მისი წინამორბედებისაგან განსხვავებით, მან ესპანეთში დიდი მხარდაჭერა მოიპოვა და ცოტა ხნით კასტილიაში, ლეონსა და არაგონში მართლაც მმართველობდა, თუმცა იგი მთელი ცხოვრების მანძილზე ცნობილი იყო, როგორც მადრიდის ჰერცოგი. რაც შეეხება მის მემკვიდრეობას საფრანგეთის ტახტზე, იგი საერთოდ არ იყო დაინტერესებული ამით და მხოლოდ ანჟუს ჰერცოგობას სჯერდებოდა. 

ხაიმემ საბოლოოდ დატოვა რუსული არმია და ფროშდორფის სასახლეში, ავსტრიაში დასახლდა, ამის შემდეგ კი პარიზში, ბურბონის სასახლეში, რომელიც მას მემკვიდრეობით დედისგან ერგო. ამ წლების მანძილზე, იგი რამდენჯერმე, ფარულად ესტუმრა ესპანეთს. პირველი მსოფლიო ომის დროს (1914-18), იგი ფროშდორფის სასახლეში ყოფნისას გერმანელებმა დააკავეს. 

1923 წლის 16 აპრილს ესპანეთის ელჩისა და კარლისტური პარტიის გულმოდგინე მუშაობის შედეგად ხაიმე გაანთავისუფლეს. 1931 წლის აპრილში ესპანეთის მეფე ალფონსო XIII სამხედრო გადატრიალების შედეგად ტახტიდან ჩამოადგეს და ოჯახთან ერთად გააძევეს, რის შედეგადაც დამყარდა ესპანეთის მეორე რესპუბლიკა, რომლის სათავეშიც ფრანსისკო ფრანკო იყო. ამ დროს ხაიმემ მანიფესტი გამოაქვეყნა, იმის თაობაზე, რომ იგი პრეტენზიას აცხადებდა ესპანეთის ტახტზე. აღსანიშნავია, რომ მას პარიზში ორჯერ ეწვივნენ მეფე ალფონსო XIII და მისი ცოლი, დედოფალი ვიქტორია ევგენია ბატენბერგელი. ამ შეხვედრების შემდეგ ალფონსო და ხაიმე შერიგდნენ, საფრანგეთის ტახტის სანაცვლოდ ხაიმემ უარი თქვა ესპანურ მემკვიდრეობაზე, რაც საბოლოოდ გახდა კარლისტული და მონარქისტული პარტიების შერიგების მიზეზი. 

ამ ამბიდან სულ ერთ კვირაში, 1931 წლის 2 ოქტომბერს, 61 წლის ხაიმე გარდაიცვალა, პარიზში. ვინაიდან მას ცოლი და შვილები არ ჰყავდა, მისი მემკვიდრეობა ბიძამის ალფონსოს დარჩა, რომელმაც კვლავ განაცხადა ესპანეთის ტახტზე პრეტენზია და კვლავ განახლდა ძველი დაპირისპირება.

ლიტერატურა
----------

* Arnold McNaughton: The Book of Kings. A Royal Genealogy. Garnstone Press, London 1973, ISBN 0-900391-19-7.
* Gerald Brenan: Die Geschichte Spaniens. Über die sozialen und politischen Hintergründe des Spanischen Bürgerkrieges. Karin Kramer, Berlin 1978, ISBN 3-87956-034-X.
**კლიონი**, *ზღვის ანგელოზი* (ლათ. Clione limacina) — ზღვის ბოლოლაყუჩიანი მოლუსკი ფრთაფეხიანების რიგისა. სხეულის სიგრძე 5 სმ-მდეა, წაგრძელებულ-თითისტარასებრი, ნახევრად გამჭვირვალე, მოვარდისფრო. თავზე, რომელიც ტანისაგან გამოკვეთილია, განლაგებულია პირი და მწებვარე სეკრეტის გამომყოფი საცეცების წყვილი (ეხმარება ნადავლის დაჭერასა და დაკავებაში). ფეხები შედგება სამი ნაწილისგან — შუა და ორი სამკუთხა გვერდითი ლაპოტისგან (ფარფლისგან). ნიჟარა არ აქვს. განგლიონები კონცენტრირებულია თავის განყოფილებაში. ჰერმაფროდიტია. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს გრილ და ცივ წყლებში; პელაგიური სახეობაა, შეუძლია დიდი თავმოყრების წარმოქმნა. მრავლდება ზაფხულში; წამწამებით დაფარულ ლარვებს დროებითი კონუსური ნიჟარა აქვთ. გაუმაძღარი სპეციალიზებული მტაცებელია: იკვებება მხოლოდ *Limacina*-ს გვარის პლანქტონური მოლუსკებით; თვითონ უკბილო ვეშაპების საკვებს წარმოადგენს.

ცნობილია ორი ქვესახეობა:

* Clione limacina australis (Bruguière, 1792)
* Clione limacina limacina (Phipps, 1774)

სქოლიო
------

1. ↑  Phipps, C.J. 1774. *A voyage towards the North Pole undertaken by His Majesty's Command 1773* : i–viii, 1–253
2. ↑  *Чесунов А. В.* Клионе // Большая российская энциклопедия. т. 14. — М. 2009. — стр. 302.
3. ↑  *Clione limacina* (Phipps, 1774). *WoRMS - World Register of Marine Species*. ციტირების თარიღი: 3 ივლისი, 2022
**ციცინო** (ლათ. Ageratum) — ერთ- ან მრავალწლოვანი ბალახების, იშვიათად ნახევრად ბუჩქების გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. ცნობილია 40-მდე სახეობა. გავრცელებული არიან სამხრეთ და ცენტრალური ამერიკის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. ფოთლები მოპირისპირედაა განლაგებული. ყვავილები შეკრებილია მცირე კალათებად, რომლებიც წარმოქმნის ფარისებრ ან საგველასებრ საერთო ყვავილედებს. ნაყოფი თესლურაა. მეყვავილეობაში განსაკუთრებით პოპულარულია ლამაზად მოყვავილე ერთწლოვანი სახეობა — საკუთრივ ციცინო (*A. houstonianum*, ან *A. mexicanum*), რომელიც საქართველოშიც გვხვდება. მრავალრიცხოვანი სწორმდგომი შეფოთლილი ღეროები (სიმაღლე 15–40 სმ) წარმოქმნის კომპაქტურ პატარა ბუჩქებს. ყვავილები წვრილი და ნაირგვარი შეფერილობისაა (ცისფერი, იისფერი, თეთრი, ვარდისფერი და სხვ.). ყვავილედის დიამეტრი 3–8 სმ-ია. უხვად ყვავის ივნისიდან გვიან შემოდგომამდე. სინათლისა და სითბოს მოყვარული მცენარეა.

სქოლიო
------

1. 1 2  *Карписонова Р. А.* Агератум // Большая российская энциклопедия. т. 1. — М. 2005. — стр. 181.
2. ↑  *დავლიანიძე მ.*, *ღვინიაშვილი ც.*, *მუყბანიანი მ.* და სხვ. საქართველოს ფლორის ნომენკლატურული ნუსხა, თბ.: „უნივერსალი", 2018. — გვ. 54, ISBN 978-9941-26-391-0.
**ხურსისძენი** (XVI საუკუნიდან - ხ უ რ ც ი ძ ე ნ ი) — სამხრეთ საქართველოს (სამცხის) წარჩინებული ფეოდალური საგვარეულო XI-XVI საუკუნეებში.გვარის ფუძემდებელი, როგორც ჩანს, XI საუკუნის მოღვაწე ხურსი იყო. ხურსისძენი წარმოადგენდნენ ახალი ჩორჩანელების გვარის განშტოებას. XI საუკუნის შემდეგ ახალი ჩორჩანელები წყაროებში აღარ იხსენიებიან. მათი სამფლობელოს ნაწილს, ჩანს ხურსისძენი დაეპატრონენ (ნაწილი ამ სამფლობელოსი გადაეცა ციხისჯვარელებს, ჯაყელებსა და ლაკლაკთა - ახალი ჩორჩანელების სხვა განშტოებებს). XVI საუკუნის დოკუმენტი „სამცხე-საათაბაგოს თავადთა ნუსხა" გვამცნობს, რომ ერისთავთერისთავ ჩორჩანელის მამული ეკუთვნოდა ხურსისძეს. ხურსისძეთა გვარში გადმოვიდა ახალ ჩორჩანელებში გავრცელებული საგვარეულო სახელები: სულა, გიორგი, ფარსმან და სხვა. ხურსისძენი იყვნენ სამცხის ერისთავ-სპასალარებისა და შემდგომში მთავარ-ათაბაგების ჯაყელების ვასალი ფეოდალები და წყაროებში XV საუკუნემდე არ იხსენიებიან. XVI საუკუნეში ხურსისძეთა საგვარეულო მონასტერი და სამარხი ყოფილა ზარზმა. აქ ჩაუტარებიათ მათ საამშენებლო მუშაობა, მონასტრისათვის შეუწირავთ სხვადასხვა ნივთი და ალბათ ყმა-მამულიც, რაზეც მიუთითებს ეპიგრაფიკული მასალა. მონასტრის წინამძღვრები, ისევე როგორც მაწყვერელები ხშირად ხურსისძენი იყვნენ. მზეჭაბუკ ციხისჯვარელ-ჯაყელმა XVI საუკუნეში ზარზმის მონასტერი თავისი ყმა-მამულით აწყურის მონასტერს შესწირა. გამოთქმულია მოსაზრება (ვ. ბერიძე), რომ სწორედ XVI საუკუნეში, როდესაც აწყურის ეპისკოპოსი ხურციძე გახდა, ზარზმის მონასტერიც ხურციძეებს გადაეცათ. იმავე მოსაზრების მიხედვით, ზარზმის საყდარში გამოსახული მამა სერაპიონი არის არა მონასტრის დამაარსებელი სერაპიონ ზარზმელი, არამედ XVI საუკუნის ზარზმის წინამძღვარი სერაპიონ ხურციძე. ზოგი მკვლევარი, ზარზმის წარწერაში მოხსენიებულ ხურციძე შოთაყოფილ შიოს შოთა რუსთაველად მიიჩნევს და ამდენად შოთა რუსთაველს ხურციძეთა საგვარეულოს უკავშირებს.

თურქების მიერ სამცხე-საათაბაგოს დაპყრობის შემდეგ, XVI საუკუნის ბოლოს ხურსისძენი სამცხიდან დასავლეთ საქართველოში გადასახლდნენ. ზარზმის მონასტრის სიძველეები შემოქმედში (გურია) გადაიტანეს და იქ ააგეს ახალი ზარზმა. 

შესაძლოა ქორეთის, სავანისა და დარკვეთის ეკლესიების XI საუკუნის წარწერებში მოხსენიებული ძმები: ერისთავთერისთავი გიორგი და ერისთავი ხურსი (მშობლებითა და შვილებით) ხურსისძეთა საგვარეულოს წარმომადგენლები იყვნენ. ასეთ შემთხვევაში უნდა დავასკვნათ, რომ XI საუკუნეში ხურსისძეთა სამფლობელოები ჰქონდათ არა მარტო სამცხეში, არამედ ლიხთიმერეთშიც.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* შემოქმედის ეკლესია
* სავანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ლიტერატურა
----------

* *შოშიაშვილი ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 518.
**ჩრდილო-დასავლეთის პროვინცია** (ინგლ. Northwestern Province) — ზამბიის 10 პროვინციიდან ერთ-ერთი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი სოლვეზი.

გეოგრაფია
---------

ჩრდილო-დასავლეთის პროვინციის გავლით მიედინება 3 დიდი მდინარე: ზამბეზი, კაფუე და კაბომპო.

გვალვის პერიოდში, რომელიც გრძელდება მაისიდან ივლისის ჩათვლით, ამინდი მშრალი და გრილია, ღამის ტემპერატურაა 0-10 °C, დღის 15-25 °C. აგვისტოდან თბება 30 °C-მდე და ჰაერი ხდება უფრო ნოტიო. თავსხმა წვიმები მოდის დეკემბრიდან აპრილის ჩათვლით, დგება სიცხე და ნოტიო ამინდი. ამ პერიოდში წვიმა მოდის თითქმის ყოველდღე.

მოსახლეობა
----------

2010 წლის მონაცემებით პროვინციის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 727 044 ადამიანს. ეს ყველაზე მცირედ დასახლებული და ყველაზე ნაკლებად განვითარებული პროვინციაა ზამბიაში. მოსახლეობის დაახლოებით 87 % ეწევა ნახევრადმომთაბარე ცხოვრებას. აქ ფული თითქმის არ გამოიყენება.

ადმინისტრაციული დაყოფა
----------------------

ჩრდილო-დასავლეთის პროვინციის რაიონები
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ჩრდილო-დასავლეთის პროვინცია დაყოფილია 8 რაიონად:

* ჩავუმა
* იკელენგე
* კაბომპო
* კასემპა
* მუფუმბვე
* მვინილუნგა
* სოლვეზი
* ზამბეზი

სქოლიო
------

1. ↑  Statoids.com

|  |  |
| --- | --- |
| ზამბია | *ეს სტატია ზამბიისა და ზამბიელების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ზამბიის პროვინციები |
| --- |
|  |
| 
აღმოსავლეთის პროვინცია **·**  დასავლეთის პროვინცია **·**  კოპერბელტის პროვინცია **·**  ლუაპულის პროვინცია **·**  ლუსაკის პროვინცია **·**  მუჩინგის პროვინცია **·**  სამხრეთის პროვინცია **·**  ცენტრალური პროვინცია **·**  ჩრდილო-დასავლეთის პროვინცია **·**  ჩრდილოეთის პროვინცია |  |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **თავხელიძე**. |

**ციცი თავხელიძე** (დ. 21 ოქტომბერი, 1940, თბილისი — გ. 25 თებერვალი, 2022) — ქართველი მუსიკოსი, პედაგოგი, ხელოვნებათმცოდნე, პიანისტი.

1964 წელს დაამთავრა ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (საფორტეპიანო), პარალელურად ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (ინგლისური ენა).

1962 წლიდან იყო ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის პედაგოგი (სავალდებულო ფორტეპიანო), 2004 წლიდან პროფესორი, ხელოვნებათმცოდნეობის აკადემიკოსი, დოქტორი. ქართული რეპერტუარი: ანდრია ბალანჩივაძის, ნოდარ გაბუნიას, ნოდარ გიგაურის, ოთარ თაქთაქიშვილის, რევაზ კემულარიას, შალვა მშველიძის, ს. ჟვანიას, რამაზ ქარუხნიშვილის, გია ყანჩელის, კ. ჩუხრუკიძის, ზ. ხაბალოვას საფორტეპიანო ნაწარმოებები. 

სადოქტორო დისერტაციის თემა — „მუსიკის აღქმის პრობლემები. სტილის გრძნობის თავისებურებანი", დაიცვა 1989 წელს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ციცი თავხელიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ჯეიმზ ჰარდენი** — ამერიკელი პროფესიონალი კალათბურთელი, ამჟამად თამაშობს ფილადელფია სიქსერსი-ში. ჰარდენი 2009 წლის დრაფტზე მე-3 ნომრად აირჩიეს.

კარიერა
-------

### სკოლა

ჰარდენი სწავლობდა სკოლა "არტეზიაში", "ლეიკვუდში", კალიფორნიის შტატში. ორი წლის განმავლობაში ის საშუალოდ ერთ მატჩში აგროვებდა 13.2 ქულას, როდესაზ "არტეზიის" სკოლის გუნდში თამაშობდა მისი საშუალო მონაგარი 28,5 ქულა იყო. მომდევნო წელს კი მისი მაჩვენებელი გაცილებით დაბალი იყო, საშუალოდ 18.8 ქულა და 3.5 გადაცემა. "არტეზიის" გუნდში კი მან კალიფორნიის ჩემპიონატი მოიგო. 

### კოლეჯი

|  |  |
| --- | --- |
| ჰარდენი ცდილობს ხელი შეუშალოს მეტოქე "არიზონას" კალათბურთელს | ჰარდენი ბურთს ათავსებს "არიზონას" კალათში |
|  |  |

კოლეჯში ჰარდენი თამაშობდა არიზონა სტეიტ სან დევილსში, 2 წლის განმავლობაში.

2007/2008 წლის სეზონში მან ითამაშა 34 მატჩი. ის საშუალოდ მოედანზე 34,1 წუთს ატარებდა, აგროვებდა 17,8 ქულას, 5,3 მოხსნას, 2,1-ხელ კარგავდა ბურთს და აკეთებდა 0,6 ბლოკშოტს.

2008/2009 წლის სეზონში, მან 35 მატჩში მიიღო მონაწილეობა. ის მოედანზე საშუალოდ 35,8 წუთს ატარებდა, აგროვებდა 20,1 ქულას, ჰქონდა საშუალოდ 5,6 მოხსნა, 1,7 ჩაჭრა, 0,3 ბლოკშოტი, 3,4 დაკარგვა და 4,2 შედეგიანი გადაცემა.

ნბა
---

### ოკლაჰომა სიტი თანდერი

ჰარდენი 2009 წლის დრაფტზე მე-3 ნომრად ოკლაჰომა სიტი თანდერმა აირჩია.ის გახდა პირველი კალათბურთელი, რომელიც დრაფტზე აირჩია ოკლაჰომამ, მას შემდეგ რაც ეს გუნდი ოკლაჰომაში გადაბარგდა სიეტლიდან. ჰარდენმა კლუბთან კონტრაქტს ხელი 2009 წლის 12 ივლისს მოაწერა. 

### ჰიუსტონ როკეტსი

ჰარდენმა უარი განაცხადა ოკლაჰომასთან კონტრაქტის გახანგრძლივებაზე და ის ჰიუსტონ როკეტსში წავიდა კუკ დეკუანთან, კოულ ოლდრიჩთან და ლაზარ ხეიუორდთან ერთად, მათ ნაცვლად კი გუნდში ჰიუსტონიდან ჯერემი ლემბი და კევინ მარტინი მივიდა.
**ჩრდილოეთ ამერიკისა და კანადის ეპარქია** — საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქია ჩრდილოეთ ამერიკაში.

ისტორია
-------

ქართველი ემიგრანტები ჩრდილოეთ ამერიკაში გამოჩდნენ 1920-იან წლებში, მას შემდეგ, რაც საქართველო დემოკრატიული რესპუბლიკის ბოლშევიკური რუსეთის მიერ ოკუპაცია მოხდა, ნაწილი კი 1924 წლის აჯანყების შემდეგ.

2009 წლის 30 აპრილს საქართველოს მართლმადიდებელური ეკლესიის, წმინდა სინოდის გადაწყვეტილებით, ჩრდილოეთ ამერიკაში ქართული მრევლის მმართველად დაინიშნა ეპისკოპოსი დიმიტრი (შიოლაშვილი). ხოლო 2014 წლის 22 ივნისიდან ეპისკოპოსი საბა(ინწკირველი).

2014 წლის, 3 ივნისს საქართველოს მართლმადიდებლური ეკელსიის გადაწყვეტილებით წარმოიქმან, დამოუკიდებელი, ჩრდილოეთ ამერიკის ეპარქია. ერთდროულად, სინოდმა დაადგინა ყველა ქართულ უცხოურ სამრევლოში დაეარსებინათ კულტურული დასასულიერო ცენტრები, აგრეთვე საკვირაო სკოლებიც.

2014 წლის 3 ივნისს საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის, წმ.სინოდის გადაწყვეტილებით, ჩამოყალიბდა ჩრდ.ამერიკის ეპარქია, ამასთანავე გადაწყდა დაარსებულიყო საქართველოს უცხოურ სამრევლოებში სასულიერო და კულტურის ცენტრები და საკვირაო სკოლები.

ეპისკოპოსები
------------

* დიმიტრი (შიოლაშვილი) (2009 წლის 30 აპრილი - 2014 წლის 3 ივნისი)
* საბა (ინწკირველი) (2014 წლის 22 ივნისიდან)

სქოლიო
------

1. ↑  სინოდის სხდომა - 4 ახალი ეპისკოპოსი, ერთი წმინდანი და მოთხოვნები კეისარს • ტაბულა.
2. ↑  EKLESIA - About us.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-02-16. ციტირების თარიღი: 2016-02-09.
3. ↑  სინოდის სხდომა - 4 ახალი ეპისკოპოსი, ერთი წმინდანი და მოთხოვნები კეისარს • ტაბულა.
4. ↑  Обнародовано постановление Священного Синода Грузинской Православной Церкви — Новости — Церковно-Научный Центр "Православная Энциклопедия".
**კელიმანე**, ძველად *სან-მარტინიო-დე-კელიმანე* (პორტ. Quelimane) — ქალაქი მოზამბიკში. შედის ზამბეზიის პროვინციაში. მოსახლეობა — 192 876 ადამიანი (2007 წლის აღწერის მონაცემები).

გეოგრაფია
---------

ქალაქი კელიმანე მდებარეობს ინდოეთის ოკეანის მოზამბიკის სანაპიროების ცენტრალურ ნაწილში, ზამბეზიის პროვინციაში. კელიმანე ზამბეზიის პროვინციის მთავარი ქალაქია. ეს არის ოკეანური და სამდინარო პორტი, მსხვილი ინდუსტრიული ცენტრი. ქალაქის მიდამოებში მდებარეობს მრავალრიცხოვანი პლანტაციები, რომლებზეც მოჰყავთ ქოქოსის პალმები (პალმის ზეთი ერთ-ერთი უმთავრესი საექსპორტო ნაწარმია), სიზალი და ჩაი. ქალაქის ეკონომიკაში უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს მეთევზეობა და კონსერვირებული თევზების მრეწველობა. კელიმანე წარმოადგენს ბოლო სადგურს რკინიგზისა, რომელიც აკავშირებს მოზამბიკის ღრმა რაიონებს ოკეანის სანაპიროებთა. 1954 წლიდან კელიმანე კათოლიკობის ეპისკოპალური ცენტრია.

ქალაქის მოსახლეობა სწრაფი ტემპით იზრდება. თუ 1970 წელს აქ ცხოვრობდა 71 786 ადამიანი, მაშინ 2008 წლისთვის ამ მაჩვენებელმა 192 876-ს მიაღწია.

ისტორია
-------

კელიმანე შუა საუკუნეებში დაარსდა არაბი ვაჭრების მიერ, რომლებიც წარმოშობით ომანიდან და ზანზიბარიდან იყვნენ. 1498 წელს ქალაქი ინდოეთისკენ მიმავალმა პორტუგალიელმა მოგზაურმა ვასკო და გამამ მოინახულა. 1530 წელს კელიმანე დაიპყრო პორტუგალიამ. 1761 წელს მან მიიღო ქალაქის სტატუსი, 1763 წელს კი კელიმანეში ირჩევა პირველი საქალაქო პარლამენტი.

XVIII-XIX საუკუნეებში კელიმანეს პორტის გავლით ხორციელდებოდა აფრიკიდან შავკანიანი მონების მასობრივი გაყვანა. 1862 წელს ქალაქში დაინიშნა ინგლისელი კონსული დავიდ ლივინგსტონი.

ქალაქი კელიმანე საინტერესოა ტურისტებისთვის XVIII-XIX საუკუნეების კარგად შემონახული კოლონიალური არქიტექტურით (მაგალითად, *ნოს-სენიორ-დო-ვიბრამენტოს კათედრალური ტაძარი*).

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მოზამბიკის ქალაქები

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მოზამბიკის პროვინციების დედაქალაქები |
| --- |
|  |
| 
* მაპუტუ
* მატოლა
* კაბუ-დელგადუ
* გაზა
* ინიამბანე
* მანიკა
* ნამპულა
* ნიასა
* სოფალა
* ტეტე
* ზამბეზია
 | მოზამბიკის დროშა |

 |
**კუმჟა** (ლათ. Salmo trutta) — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. ჩრდილოეთის ორაგულის უახლოესი ნათესავი. ქმნის გამსვლელ და მტკნარწყლიან ცოცხალ (კალმახი) ფორმას; უკანასკნელი ცხოვრობს მდინარეებსა და ტბებში. გამსვლელი კუმჟას სხეულის სიგრძე 1 მ-მდე აღწევს, წონა 51 კგ-ს, ცოცხალი ფორმისა 25–30 სმ, ხოლო წონა დაახლოებით 500 გრ. სხეული დაფარულია მრავალრიცხოვანი მუქი ლაქებით; მდინარეებში ზურგი მოყავისფროა, ხოლო გვერდები ვერცხლისფერი, დიდ ტბებსა და მდინარეთა შესართავებში ვერცხლისფერია. კუმჟა გავრცელებულია ევროპის სანაპიროების ზღვების აუზებში, გვხვდება შავი და კასპიის ზღვების აუზშიც. ბალტიის ზღვაზე ეწოდება ორაგული-ტაიმენი. მისი ბუნებრივი გავრცელების უკიდურესი დასავლეთი პუნქტია ისლანდია. იკვებება თევზითა და კიბოსნაირებით; ტიპური კუმჟა — გამსვლელი ფორმა ზღვაში 4 წელიწადს ცხოვრობს. ქვირითის დასაყრელად მდინარეთა ზემო და შუა დინებაში შედის; ტოფობს ოქტომბერ-ნოემბერში, ახალგაზრდა თევზი მდინარეებში 2-იდან 7 წლამდე ცხოვრობს, რის შემდეგაც ზღვაში მიგრირებს. ქმნის რამდენიმე ქვესახეობას, რომელთაგან მნიშვნელოვანია მდინარის კალმახი (ლათ. Salmo trutta fario), არალის კუმჟა (ლათ. Salmo trutta aralensis) და კეზენოიამის ტბაში მობინადრე ეიზენამის კალმახი (ლათ. Salmo trutta ezenami), რომელიც ზოგჯერ დამოუკიდებელ სახეობად გამოიყოფა. კუმჟას ქვესახეობად ზოგჯერ განიხილავენ შავი ზღვის ორაგულს. სიცოცხლის განმავლობაში ტოფობს 4-11-ჯერ. ნაყოფიერება 3–30 ათ. ქვირითი. ქვირითს ყრის კენჭნარ გრუტზე ბუდეებში. სპორტული თევზჭერისა და მეთევზეობას ძვირფასი ობიექტია. ადამიანის მიერ ფართოდაა გავრცელებული. აკლიმატიზებულია მათ შორის ამერიკაშიც. სახელწოდება „კუმჟა" (ან კემჟა) მომდინარეობს საამური „kuu︢dz︣a"-დან, ფინური „kumsi"-ის მეშვეობით.

სქოლიო
------

1. ↑  *სტატიიდან ორაგული, დემეტრაშვილი მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 551.
2. ↑  Расс Т.С. Жизнь животных. Том 4, часть 1. Рыбы. Под ред. проф. Т. С. Расса. - М.: Просвещение, 1971
3. ↑  Кумжа // Большая советская энциклопедия (რუსული)
4. ↑  Кумжа // Большая российская энциклопедия დაარქივებული 2021-05-06 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
5. ↑  Словарь иностранных слов. Под ред. академика АН УРСР А. С. Мельничука, Второе издание, Главная редакция УРЭ, Киев, 1985
**ხევსურული ხმალი** — ქართული ხმლის ერთ-ერთი სახეობა. 

მთლიანი სიგრძე - 91.5 სმ. პირის - 80 სმ. ხმლის პირი დამზადებულია ფოლადისაგან, ცალლესულია, ორღარიანი, ოდნავ გახრილი, აქვს 15 სმ სიგრძის შაშარი (ორლესული წვერი). ყუასთან ახლოს წარმოდგენილია ორი ვიწრო ღარი, რომელიც ვადიდან შაშარამდე მიჰყვება. ტართან ახლოს, ორივე მხარეს ღარებში გამოსახულებები მოჩანს: ერთ მხარეს ზედა ღარში ლათინური ასოებია - INN, MINI, ხოლო ქვედა ღარში X-ის მსგავსი რვა ფიგურა. მეორე მხარეს ზედა ღარში - IEN, MINI და ქვედა ღარში X-ის ფორმის ფიგურა. ტარზე დაგებულია ვადაჯვარი, რომელიც მორთულია თითბრის ზარნიშით. ვადაჯვრის ზედაპირზე გამოსახულია კუდაწეული `ლომის~ ფიგურა, რომელიც გეომეტრიული ორნამენტებით მორთულ სივრცეშია ჩასმული. ვადაჯვრის უკანა მხარეც მორთულია თითბრის ზარნიშიანი ხაზებით. ტარი დამზადებულია ხისაგან, რომელზეც გადაკრულია შავი ფერის ტყავი. ტყავზე შეჭედილია ორი ვერცხლის სალტე, ოთხი ორნამენტირებული გობაკი, ტარის მოხრილ ადგილზე (ვაშლზე) გადაჭიმულია ვერცხლის ფირფიტა. ტარის ტყავი დაზიანებულია. 

ქარქაში დამზადებულია ხისაგან და მასზე გადაკრულია მოყვითალო ფერის ტყავი (ტყავი დაზიანებულია). ქარქაში შეჭედილია თითბრის სალტეებით, საცვეთებით და 16 სმ. სიგრძის ბუნიკით. ექვს სალტეზე გამოსახულია რელიეფურად შესრულებული ვარდულები. ორ ბრტყელ სალტეზე (ერთი ქარქაშის თავში, მეორე თითქმის შუა წელზე) მიმაგრებულია ტყავის სამხარიღლიე („ყაწიმი"), რომლის მთლიანი ზედაპირი მორთულია ხევსურული იარაღისთვის დამახასიათებელი ორნამენტირებული დეტალებით. ცალკე აღებულ ერთ დეტალს „ჯიხვის რქების" ფორმა აქვს, რომლებიც ერთმანეთზე მიჯრითაა მიწყობილი და მთლიანობაში სამხარიღლიეს მორთულობასა და ჯავშანს წარმოადგენს. აღწერილი ხმალი ტიპური ხევსურული ხმალია, რომლის მსგავსი ნიმუშები საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში მრავლადაა დაცული.

ლიტერატურა
----------

* ქაფიანიძე მ. ქართული ხმლების ტიპოლოგიისათვის, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის მოამბე, N 1, 2010
* Аствацатурян Э. Г. Оружие народов кавказа, Санкт-Петербург, 2004
* სულხან-საბა ორბელიანი, ლექსიკონი ქართული ტ. I თბ. 1991
**კიკიბოს ციხე** — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ადიგენის მუნიციპალიტეტის დერცელის თემის სოფელ კიკიბოში. ციხე დათარიღებულია X-XI საუკუნეებით. მდებარეობს სამცხის უკიდურეს დასავლეთით, აჭარის საზღვართან, ღაღვისწყლის ხეობაში, სოფლის გარეთ, ტყით დაბურულ მთაზე, მიწური გზის ახლოს.

ციხე ნაგებია თითქმის თანაბარი ზომის, პირმოსწორებული მოზრდილი ქვით. კომპლექსში უკეთ ციხე-კოშკია შემორჩენილი. მისი კუთხეები მოზრდილი ქვებითაა შეკრული, ძირითადი კედლები კი მათთან შედარებით პატარა კვადრებისაა. ზემოთ შევიწროვებული, 10 მ-მდე სიმაღლის კოშკი ინტერიერის მხრიდან ჩანგრეული სართულშუა გადახურვის ბუდეებითა და სათვალთვალო ხვრელობებითაა დანაწევრებული. ძალზე სპეციფიკურია, რომ მისი საკმაოდ სრულად (თითქმის მთელ სიმაღლეზე) შემორჩენილ კედლებზე არც ერთი სარკმელი და შესასვლელი კარი არაა დაყოლებული, რაც საფიქრებელს ხდის რომ კოშკში ხის მისადგმელი კიბით, ან მიწისქვეშა გვირაბით შეიძლებოდა შესვლა.

ციხის წინ სწორკუთხა ეზოს მომფარგვლელი გალავნის კედლები მის სამხრეთის კუთხეებთან იკვრება და ამით კოშკის კედელს გალავნის კედლის გაგრძელებად აქცევს. ეზოში შესასვლელი კარის წინ ამოყვანილია ვიწრო დერეფანივით კუთხე, რომელიც მომხვდურისათვის "წინაღობას" წარმოადგენდა, დამცველისათვის კი მცირე სივრცეში მოხვედრილების მოგერიების საუკეთესო საშუალებას.

ციხეს, 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

ლიტერატურა
----------

* *ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში, თბ. 1992, გვ. 86-87.*
* *სოფ.კიკიბოს ციხე, ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, საანგარიშო კრებული, თბ. 1998, გვ. 201*

სქოლიო
------

1. ↑  სოფ.კიკიბოს ციხე, ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, საანგარიშო კრებული, თბ. 1998, გვ. 201
2. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**კალენდარი** (სომხ. Օրացույց) — ათომ ეგოიანის 1993 წლის დრამა.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
ფილმის გმირი ფოტოგრაფი გაგზავნილია სომხეთში, რათა ფოტოები გადაუღოს სომხურ ტაძრებს, ახალი კალენდარისათვის. ის ნელ-ნელა ხვდება, რომ მის ცოლს შეუყვარდა მათივე მძღოლი და აროფიციალური ექსკურსიამძღოლი, აშოტი. მათ შორის მანძილი იზრდება, ბოლოს კი მთლიანად შორდებიან.

მოგვიანებით, ის შეხვედრების სააგენტოდან რამდენიმე ქალბატონს მიიყვაბს სახლში სადილად. ის ადამიანი, ვისი ხმაც და ვიზუალიც ფოტოგრაფს ყველაზე მეტად მოეწონება, მისი ცოლი აღმოჩნდება.

სტილი
-----

ფილმს ფოტოგრაფი ჰყვება. ურთიერთობები მას, მის ცოლსა და მძღოლს შორის გამოგონილია.

### მოქმედების არეალი

მოქმედება ძირითადად ვითარდება სომხეთში, ფოტოგრაფის სასადილო ოთახში (ტორონტო) და ფოტოგრაფის მანქანაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* „Calendar" — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* „Calendar" — Allmovie-ზე
* 

* „Calendar" — Rotten Tomatoes

სქოლიო
------

1. ↑  Sheley, Aaron (2007-01-18). „Art Film – Atom Egoyan's Calendar". Entertainment Today. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-07-23. ციტირების თარიღი: 2007-12-03.
ჯაფარ მუჰამედ ნიმეირი 1981 წელს
**ჯაფარ მუჰამედ ნიმეირი** (არაბ. جعفر محمد النميري; დ. 1 იანვარი, 1930, ომდურმანი — გ. 30 მაისი, 2009, ხართუმი) — სუდანის სახელმწიფო მოღვაწე. სუდანის სახელმწიფოს მეთაური 1969–1985 წლებში, სუდანის რევოლუციური საბჭოს თავმჯდომარე 1969–1971 წლებში. სუდანის პრეზიდენტი 1971–1985 წლებში მარშალი (1979). 

დაიბადა საშუალო ფენის წარმომადგენლის ოჯახში. 1952 წელს დაამთავრა სუდანის სამხედრო კოლეჯი. სწავლა განაგრძო გფრ-სა და აშშ-ში. 1969 წლის 25 მაისს ხელმძღვანელობდა სახელმწიფო გადატრიალებას. 1969–1971 წლებში რევოლუციური საბჭოს თავმჯდომარეა, შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალი. 1971–1985 ქვეყნის მეთაურია. 1972 წლიდან სუდანის სოციალური კავშირის თავმჯომარეა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სუდანის პრეზიდენტი

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 437.

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* GND: 119080435
* ISNI: 0000 0001 0222 6749
* LCCN: n82070535
* NARA: 10570169
* NTA: 131621769
* SELIBR: 80810
* SNAC: w6gx77m3
* SUDOC: 152370609
* VIAF: 152465600
* WorldCat Identities (VIAF-ის მეშვეობით): 152465600

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სუდანის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
* იბრაჰიმ აბუდი
* სირ ალ-ხათიმ ალ-ხალიფა
* ისმაილ ალ-აზჰარი
* ჯაფარ ნიმეირი
* აბდელ რაჰმან სვარ ალ-დაჰაბი
* აჰმედ ალ-მირგანი
* ომარ ალ-ბაშირი
 |

 |
**ლევან თუმანიშვილი** (დ. 4 ოქტომბერი, 1881 — გ. 27 ივლისი, 1948) — ქართველი სამხედრო პირი.

ბიოგრაფია
---------

ლევან (ლეო) თუმანიშვილი (თუმანოვი) რუსეთის საიმპერატორო არმიის ოფიცრების ოჯახიდან იყო. გენერალ-ლეიტენანტები იყვნენ მისი მამა კონსტანტინე და პაპა ალექსანდრე თუმანიშვილები, ბიძა — გიორგი თუმანიშვილი კი კავალერიის გენერალი გახლდათ. ლევან თუმანიშვილი დაიბადა 1881 წლის 4 ოქტომბერს, სანკტ-პეტერბურგში. დაწყებითი განათლება მიიღო რეალურ სასწავლებელში. 1902 წელს დაამთავრა მიხეილის საარტილერიო სასწავლებელი. მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიისა და პირველ მსოფლიო ომებში. 1909 წლის 1 იანვრისთვის შედგენილი რუსეთის საიმპერატორო არმიის ოფიცერთა საერთო სიიდან ვიგებთ, რომ ლევან თუმანიშვილი პორუჩიკის წოდებით მსახურობდა 37-ე საარტილერიო ბრიგადაში ნოვგოროდის გუბერნიაში; 1913-1915 წლებში მას ჰქონდა პოდპოლკოვნიკის წოდება და დასავლეთის ფრონტის 22-ე საარტილერიო დივიზიის მე-2 ბატარეას ხელმძღვანელობდა; 1916 წლიდან კი, უკვე, პოლკოვნიკია და უკავია დივიზიონის მეთაურის მოადგილის თანამდებობა. 1917 წლიდან ლევან თუმანიშვილი ატარებდა გენერალ-მაიორის წოდებას. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ იბრძოდა სამხრეთ რუსეთის შეიარაღებულ ძალებში. 1920 წლის 9 ივლისს მას მიანიჭეს რუსული თეთრი არმიის გენერალ-მაიორის ჩინი. ამავე წელს, ოჯახთან ერთად წავიდა ემიგრაციაში საფრანგეთში, 1928 წლიდან კი გადავიდა აშშ-ში, კემბრიჯში. ემიგრაციაში ის იყო ოფიცერ-არტილერისტთა და ყოფილი რუსი საზღვაო ოფიცრების საზოგადოებების წევრი. ბრძოლებში გამოჩენილი მამაცობისთვის ლევან თუმანიშვილი დაჯილდოებული იყო წმ. გიორგის IV ხარისხის ორდენითა და წმ. გიორგის იარაღით. ლევან თუმანიშვილი გარდაიცვალა 1948 წლის 27 ივლისს, კემბრიჯში. მისი ვაჟი, კირილ თუმანოვი იყო ცნობილი ამერიკელი მეცნიერი. ის ავტორია დასავლეთში აღიარებული შრომებისა შუა საუკუნეების კავკასიის ისტორიაზე, ქართული და სომხური არისტოკრატული საგვარეულოების გენეალოგიაზე.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", თბ.. ტ. 4. - თბილისი, 2018. - გვ. 123.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ლევან თუმანიშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**კილაუეა** (Kilauea) — მოქმედი ვულკანი კუნძულ ჰავაის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, წყნარ ოკეანეში. სიმაღლე 1247 მ. მდებარეობს ვულკან მაუნა-ლოას სიახლოვეს. კილაუეის დამრეცი ფარისებრი კონუსი ბოლოვდება 4 კმ სიგრძის, 3,2 კმ სიგანისა და 120 მ სიღრმის კალდერით, რომელშიც მდებარეობს ლავური ტბა ჰალემაუმაუ. დედამიწის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ვულკანია. ინტენსიური აქტივობის ფაზაში შევიდა 2011 წლის 6 მარტს. ტერიტორიის ნაწილი, რომელსაც იკავებს ვულკანი კილაუეა შედის ჰავაის ვულკანების ეროვნული პარკის შემადგენლობაში. აღსანიშნავია ვულკანური კრატერები: ჰალემაუმაუ და კილაუეა-იკი. 1965 წელს ლავურ ტბასთან ერთად შეიქმნა კრატერი მაკაპაჰი. კალდერის ირგვლივ კონცენტრულად არის განლაგებული რგოლისებრი ჰორსტები და გრაბენები. მისი ცენტრალური ნაწილი აზევებულია. ნამარხი ფლატეების სიმაღლეა 400 მ. კალდერიდან ვულკანის ფერდობებისაკენ გადაჭიმულია ორი რიფტული ზონა; სამხრეთ-აღმოსავლური 55 კმ სიგრძის ზონა კუმუკაჰის კონცხს აღწევს, რომელზედაც ათობით კონუსი და კრატერია. გრძელდება ოკეანის ფსკერზე აზიდული პუნის ზვინულის სახით. მეორე როფტული ზონა ვრცელდება სამხრეთ-დასავლეთისაკენ კალდერიდან ნაპირამდე. 

კილაუეა უწყვეტად იფრქვევა. უკანასკნელი მნიშვნელოვანი ამოფრქვევები მოხდა 1952, 1954 და 1955 წლებში. ლავური ქერქის ნაპრალებიდან იჭრება ძირითადი შედგენილობის თხევადი ლავის შადრევნები. არის ვულკანოლოგიური სადგური და გეოფიზიკური ობსერვატორია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კილაუეა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ვულკანები |
| --- |
|  |
| ტიპი | 
კალდერა **·** შლაკური კონუსი **·** რთული ვულკანი **·** კრიოვულკანი **·** ნაპრალის ვულკანი **·** ლავური კონუსი **·** ვულკანური გუმბათი **·** მაარი **·** ტალახის ვულკანი **·** პარაზიტული კონუსი **·** ვულკანური კონუსი **·** პიროკლასტური ფარი **·** ფსევდოკრატერი **·** ფარისებრი ვულკანი **·** სომა **·** სტრატოვულკანი **·** სუბგლაციალური ვულკანი **·** წყალქვეშა ვულკანი **·** სუპერვულკანი **·** ვულკანური კონუსი |  |
|  |
| ეფუზიური ქანები | 
აგლომერატი **·** ანდეზიტ-ბაზალტი **·** ბენმორეიტი **·** ბლაირმორიტი **·** დაციტი **·** ფელზიტი **·** კომატიტი **·** ლატიტი **·** ლეიციტიტი **·** ნეფელინიტი **·** ობსიდიანი **·** ფონოლიტი **·** ფონოტეფრიტი **·** რიოდაციტი **·** ლიპარიტი **·** ტეფრიფონოლიტი **·** ტრაქიანდეზიტი **·** ტრაქიბაზალტი **·** ტრაქიტი **·** ტუფი |
|  |
| სიები და ჯგუფები | 
ცხელი ლაქები **·** ვულკანების სია **·** დეკადური ვულკანები **·** ვულკანური თაღი **·** ვულკანური სარტყელი **·** ვულკანური მინდორი |
|  |
| 
 **კატეგორია** **·**  **კომონზი** **·**  **პორტალი** |

 |
**ხადის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყანჩავეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ვახუშტის მიხედვით: 

|  |  |
| --- | --- |
|  | „ჩრდილოეთ ყანჩიეთისა, ზებეყურის მთის ძირს, არს ხადის ციხე, მაგარი. ზებეყურის მთა არს თხემთა უტყეო და კალთათა ტყიანი." |
|  |  |

სოფლიდან დასავლეთით 1 კმ-ზე მდებარე ციხე სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. ციხის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში კოშკია, რომელიც შემორჩენილია ოთხი სართულის დონეზე. კოშკის ჩრდილოეთი და დასავლეთი კედლებში თაღოვანი ნიშებია — სათოფურებითურთ, რომელთაგან ერთი ჩრდილოეთითაა, ხოლო სამი დასავლეთით. კოშკის აღმოსავლეთით ორი სათავსია, რომლებიც გვერდიგვერდაა განლაგებული. პირველი სართული ამოვსებულია მიწით და ქვით. სათავსები ერთმანეთს უკავშირდება თაღოვანი გასასვლელით, რომელიც ამჟამად ჩამონგრეულია.

აღმოსავლეთ სათავსში, ჩრდილოეთით გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. აღმოსავლეთით სამი ნიშია, თითო-თითო სათოფურით. მთლიანობაში ციხე დანაწევრებულია პატარ-პატარა სათავსებით, რომელთა გეგმები ძნელად იკითხება.

ლიტერატურა
----------

* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ. 2008, გვ. 192-193
**ჯამბალის წმინდა გიორგის ეკლესია**— არქიტექტურული ძეგლი, დგას გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კარდანახის დასავლეთით 7 კილომეტრზე. ტყეში, მაღალ მთაზე, ჯამბალად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ნაგებია რიყის ქვის ლოდებითა და კირის დუღაბით. გარე კუთხეები ამოყვანილია დიდი ზომის ფოროვანი შირიმის გათლილი კვადრატებით. წყობა ირეგულარულია. ქვებს შორის დარჩენილი არეები წვრილი ქვით არის ამოვსებული. ინტერიერი კირითაა შელესილ-შეთეთრებული. ძლიერ დაზიანებულია: ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხის ზედა ნაწილი და გრძივი კედლების პერანგის ზედა ნაწილები ჩამოშლილია, სახურავზე აყრილია შირიმის საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე შემორჩენილია შირიმის თაროსებრი ლავგარდნის მხოლოდ რამდენიმე ქვა. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთი მხრიდანაა:კარი სწორკუთხააა, გარედან შირიმის ქვითაა გადახურული. მოგვიანებით ღიობში აგურის თაღი ჩაუშენებიათ და კარი რამდენადმე დაუწვრილებიათ. ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც ერთი მაღალი, გარეთკენ დავიწროებული ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშააა. ნიშებს ზემოთ თითო პატარა მრგვალი ხვრელია. სარკმლის ქვემოთ კედელზე, ქვითკირის ტრაპეზია მიშენებული. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომლის ნახევარწრიული, ოდნავ შემაღლებული პროპორციების თაღი მარტივი პროფილის თაროსებრ იმპოსტებს ეყრდნობა. აფსიდის მხრებთან და გრძივი კედლების დასავლეთ ნაწილში, კამარის ქუსლის დონეზე, თითო პატარა სწორკუთხა ხვრელია ხის ქარგილის ძელების ჩასამაგრებლად. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში შიგნიდან გარეთ დავიწროებული და ქვის ფილით თარაზულად გადახურული თითო სარკმელია გაჭრილი. დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით, რომლის სამხრეთ გვერდიც ოდნავ გაბრტყელებულია, კამარა ეყრდნობა გრძივ კედლებსა და კონქის თაღს, იატაკი კი მიწატკეპნილია.

ლიტერატურა
----------

* *მარკოზაშვილი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 174-175.