რადიოაქტიური დაშლა

  

რპდითბქტიურიბა (ლათ. ^ქ/0--გა-მოვასბივვბ და ქმედითი, მოქ-მედი). ქიმიური ელემვნტის არამდგრადი იზო^^იპის თავისთავადი (სპონტანური) გარდაქმნა სხვა იზოტიაად (ჩვვ.ელებრივ ^მა ელემენტის იზოტოპად1). რ-ის მოვ-ლენის არსი მდგომარეობს ძი.რითად ან დიდი სი(^ოცსლის სანგრძლივობის აგზნებ.ელ (მვტასტაბილურ) მ^ომარეობაში მმრ^ ატომური ბირთვის შედგენილობის თავის-
თამად ()მლილებაში. ბირთვების ასეთ გარ-დაქმნებს .თ^ სდევნ ელვმენტარ^ი ნა-წალაკეგის ან სხვა ბირთვეგის. მაგ. , რHe ბირთვების (ი-ნაწილაკებისზ გამოსხი-მება, მმელა ცნობილი რადიოა/^, გარდა^ მნა მიკროსამვაროსათვის დამაბასიათებე-

ლი ფუნდამენტური ურთიერთ1^მვდუეპის ^ დეგია. რლური .ურთიერთქმედებები (ბი^

თეული .^ები) იწვეეენ გახ^აქმნებს, რუბსაც თან სდე.ვს ბირთვ^ი ნაწ^ამვ-ბის. მაგ.. ,ონაწილაკვბის, პროტონების ან ბირთვის გახლვჩის პროდ:ექტების გამოს-ხივება, ს^სტი ურთიერთქმედება ვლინ-დება ბირთვების მ-დაშლის^, ელექტრო-მაგნ. ურთიერთქმედება ი^უვს ვვანტურ გადასვლებს ერთი და იმავე ბირთვის სხვა-დასხვა მ^ომარეობას შორის და განაპი-რობვბს .,-გამოსხივვგას. ვს გადასვლვბი .არ იწვ^ ბირთვვბის შვდგვნილობის ცვლი-ლვბას და ამიტომ, თანა^დროვვ ვლასიფი-კაციით, რადიაქტ. გარდაქმნებს არ მივკ.უ-თენებიან, რ-გსნ უნდა განვასბვავოთ გარ-დაქმნები შედგენილი ბირთვებისა, რ-ებიც მი^ება ბი^ვული რვა^ციემინ დროს ბი-რთვსამიზნეების მიერ მათ.ხე დაცემ^^ლი ბი-რთეული ნაწილაკ^ შთანთქმის შედეგად. რ.-ის .ადმოჩენის თარიდად ითვლება 1შ96, რძდესაც ა. ბუძურელშა ადმოაჩ^ ურანის მიერ უცნობი სახის გამ^ოლი სხი-ვების გამოსრივება. მალე აღმოჩვნილ იქნა თორიუმის რ. ხოლო 1მ^ ()ოლ-ქმარმა მ. მკლდდო^.კა-.კიურ^მ და პ. კი-ა^ინოა^^^^ნეს ორი ან. ^მადიოაქტ. ელე-

ე. და სოდინ რომ ი-ნაწილაკების გამოსხივებას სდევს ქიმ. ელვმენტის გარდაქმნა. მაგ.. რადიუმისა ^ რადონად. კ. ფაიამსმა და ფ. სოდიმ ვრთმანეთისაგან დამოუკიდებ-ლად ჩამო:.ვალიბვს (191მ) წანაცვლების წესი, რ-იც ახასიათებს იზოტოპების გადა-ნაცელებას ელემენ^ა პერიოდ^ სის^ მაში სხვადაეხვა რადიოაქტ. გარდაქმნის დროს. 1მეძ ი. ^თლიო.კიურიმ და ფ. ^

ლიო-ძიურიმ ადმოაჩინვს ბვლი^ვრი რ,-დიოაქტივრობა. რ-მაც შემდგომ^ უადრე-

სად დიდი როლი შეასრ.ელა. დღეისათვ^ (^ბილი რადიოაქტ. იზოტოპების სავრ^ რიცხვიდან (ი,, 20(10) მხოლოდთე0ე-ია ბუ. ნებრიეი, დანარჩენი ბირთეული რეაქციებ^ შედეგად ხელო^ურად იქნა მიდებული.

რ-ის ვეელა ცნობილი სახე შეიპლება ორ ე8გ.ეფად დაივოს, ელემენტარულ (ე^1.ა-ფეხ.ვრიან) და რთ^ლ (ორსაფუხ.^იან) გარდაქმნებად. პირველ ე^უუს მძეკუო.ვ-ნება^ 1. ალფა,-დამლა, 2. ბეტა-დამლიხ ვველა ვარიანტი (რ-ებსა^კ თან ახლავს ვლვქტრონის ან პოზიტრონის გამოსხი-ვ.ება .ან ორბიტ.^ლი ელექტრონის ჩა^ერა), მ. ბირთვების სპონტანური დაშლა, რ. პრო,^ნული რ,, ნაწინასწარმეტეველებია, მაგ^მ ^8ერ არ არ^ დამზვრილინ ორ-პროტონ(ლი რ. და ორნეიტრონ.ვლი რ ორსაფებურიან რა(ეიოაქტ. გარდაქმნებს

მიეკუთენება ვ.წ. დაგვიანვბული ნაწილ აკების, პროტონების, ნე-იტრონების, თ.ნაწილ.აკების. ტრიტიუმისა და ^He ბირთვების გამოსხივებისა და დაგ-ვიანებული სპონტან.ერი დაშლის პრო(^ნე-ბი. დ.გვიანებ.ული პროცესებ^ წინასწა^ სტადია აუცილებლად არის მ-დაშლა, რ-იც გაშ.პირობებს ბირთ^ი ნაწ^აკვბის შ^ მდგომი გამოსხივების დავოვნებას.

ა ლ ფ ა.დ ა შ ლ ა ბირთვების თავის-თავადი გარ^ქმნაა, რ-ის დროსაც გამოს-ხი^ეება ორი პროტონი და ორი ნეიტრონი ^He ბირთვის სახით. თდაშლის შედვგად ბირთვის მუხტი მცირდება 2, ხოლო ძა-სური რიცხვი ძ ერთეულით. თრადიოაქტ. ბირთვვბის ნახუვრად დაშლის პვრიოდი ექსპონვნციალურადაა დ^კიდებ.ული გა-მოსხივებული ც-ნაწილაკის ენერგიაზე. ()ნობილია 2მმ-ზემეტი (^რადიოაქტ. ბირ-თეი, რ-ებიც პერიოდულ სისტემაში 1აგ შემდეგ არიან განლაგებული.

ბ ე ტ ა5დ ა შ ლ ა პროტონებისა და ნეიტრონების თავისთავადი ურთიერთგარ-დაქმნაა, რ.იი ბირთვში მიმდინარეობს. მას თან სდევს ვლვქტრონის (e^) ან პოზიტრო-ნისა (8.1.) და ნვიტრინოს (9,,) ან ანტინე-იტრინოს (წ^) შთანთქმა ან გამო1^აივ.ება.

სპონტანური დაშლა მ^მე ბირთვეგის თავისთავადი დაშლაა ორ (იშ-ვიათად მ და ნამსხვრევად-პერიოდული სისტემის შუაში მოოაე)^1გ^ი ელემენ-ტების ბირთვებად.

ბირთვების თავისთავადი დაშლა და ი-დაშლა ზღუდა^ს ახ. ტრანსურანული ვლემენტებქს მიღვბის შესამლ.ებლობას.

პროტონული და ორპრო-ტ ო ნ უ ლ ი რ. დაკავშირებ^ია ნეიტ-რონდეფიციტ.ური გიროვების დაშლასთან, რას^ თან ახლავს 1^2 პროტონის გამოს-ხივება.

ბირთვვბისა და ვლვმენტარ:^ი ნაწი-ლაკვბის რადიოაქტ. დაშლის პროცესვბი-სათეის დამ^სიაი^ელია აქტ. ბირთვე-

ბის რი()ხვის ექსპი^/^ალური შემცი^ ბა ღროში. ეს კანონი ანარეკლია იმ ფაე-ტისა, რომ ცალპვ:^ი ბირთვის დაშლა ხდება სხვა ბირთვებისაგან დიმოუპბდებ-ლად. ნვეულებრივად რადიოაქტ. ბირთ-ვების სიცოც^ის ხანგრძლივობას ახ.ა-სიათებენ ნახევრად დაშლის პერიოდით -დროის შუალედით ^^/^, რ-ის განმავლობა-.შიც რადიოა^. ბირთვების რიცხვი საშუ-ალოდ ორე^ მცირდე^ (იხ, ნახ.).

რ-ის ერთე.ელებია - კიური, რეზვრ-და სხეა

რ-ის ადმონენამ უდიდესი გნვლენ^ მოახდინა მეცნ. და ტექ. გან^არე-ბაზე. ენერგეტ. მრ^ვ. დაადამიანის მოლ ვაწეობის სხვა დარგების მიდწევები და

ბერსბექტიმე^, რ-ებ^ დაძამშირე^ია ბირთვული ენვრგიის ათვისებასთან, გან-პირობეგ.^ია სწორედ ქიმ. ელემენტე^ თავისთავადი გარდაქმნების .ენარის აღმო-ნენით. რ-ის ადმოჩენასოან, შე^ავლასა და გამოვენებასთან დაკავშირებ^ი შრო-მებისათვის 10-.ხე მეტ ვეცნიერს მიენი^ ნობვლის პრვმია ფიზიკასა და ქიმიაში, მ. შ. ა. ბეპერვლს, პ. და მ. კიურებს, ვ. რეზერფორდს, ფ. დაი. ეოლიო-პიურებს, ე.^რმის, ო. პანს, გ. სიპორგბ და სხვ.