recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ბორსო დ’ესტე
**ბორსო დ’ესტე** (იტალ.: Borso d'Este) (დ. 1413 — გ. 20 აგვისტო, 1471) — ფერარას, მოდენასა და რეჯიო ემილიას მარკიზის ნიკოლო III დ’ესტეს უკანონო შვილი. მისი ძმის ლეონელო დ’ესტეს სიკვდილის შემდეგ 1450 წლის 1 ოქტომბერს ბორსო დ’ესტე მარკიზი გახდა.

1452 წლის 18 მაისს მან იმპერატორ ფრიდრიხ III-ისაგან ფერარა და მოდენა სამფლობელოდ, როგორც ვასალური მიწები და ჰერცოგის ტიტული მიიღო. 1471 წლის 14 აპრილს ამჯერად პაპისაგან მიიღო იგივე ფერარას ტერიტორია ვასალობის გარანტიით.

ბორსო დ’ესტეს კარი "ფერარას სამხატვრო სკოლის" ცენტრი იყო. აქ მოღვაწეობდნენ ცნობილი მხატვრები ფრანჩესკო დელ კოსა, ერკოლე დე’რობერტი და კოზიმო ტურა.

ბორსო დ’ესტე არ დაქორწინებულა და შთამომავალიც არ დაუტოვებია. მისი მემკვიდრე ნახევარძმა ერკოლე I დ’ესტე გახდა.

ლიტერატურა
----------

* Chiappini L. Borso d’Este, duca di Modena, Reggio e Ferrara. www.treccani.it. — Dizionario Biografico degli Italiani — Volume 13 (1971).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ენციკლოპედია „ბრიტანიკა"

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მოდენის ჰერცოგები |
| --- |
|  |
| 
* ბორსო *(1452–1471)*
* ერკოლე I *(1471–1505)*
* ალფონსო I *(1505–1534)*
* ერკოლე II *(1534–1559)*
* ალფონსო II *(1559–1597)*
* ჩეზარე *(1597–1628)*
* ალფონსო III *(1628–1629)*
* ფრანჩესკო I *(1629–1658)*
* ალფონსო IV *(1658–1662)*
* ფრანჩესკო II *(1662–1694)*
* რინალდო *(1694–1737)*
* ფრანჩესკო III *(1737–1780)*
* ერკოლე III *(1780–1796)*
* ფრანჩესკო IV *(1814–1846)*
* ფრანჩესკო V *(1846–1859)*
 |

 |
**არქტომესამეული ფლორა** — მესამეული პერიოდის ფლორა, რომელიც გავრცელებული იყო არქტიკის კუნძულებიდან სუბტროპიკული ტყეების საზღვრამდე ჩრდილოეთ ამერიკის, აზიისა და ნაწილობრივ ჩრდილოეთ ევროპის ტერიტორიაზე. არქტომესამეული ფლორასთვის, თანამედროვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი სარტყლის ტყეების ანალოგიურად, დამახასიათებელი იყო ფოთოლმცვივანი (მუხა, წიფელი, ვერხვი და სხვა). მარადმწვანე ფოთლოვანი (ევკალიპტი, ფიკუსი და სხვა) და მთავარი წიწვოვანი (ჭაობის კვიპაროსი, სეკვოია და სხვა) ტყის სახეობები.

არქტომესამეული ფლორას დასაბამი მისცა იმავე ტერიტორიაზე არსებულმა ზედა ცარცულმა ზომიერმა ფლორამ. ამჟამად არქტომესამეული ფლორის წარმომადგენლები გვხვდება იმ ფლორაში, რომელსაც მეოთხეული გამყინვარება არ შეხებია: სამხრეთ-აღმოსავლეთ ჩინეთში, იაპონიაში, ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ შტატებში, ნაკლებად ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ-დასავლეთ შტატებში, კავკასიაში და სამხრეთ-დასავლეთ ევროპაში. ტერმინი „არქტომესამეული ფლორა" შემოიღო ო. ჰეერმა XIX საუკუნის 70-იან წლებში, როდესაც მან არქტიკული ქვეყნების ფლორა შეისწავლა და მესამეულად დაათარიღა.

არქტომესამეული ფლორის შესწავლის დიდი მნიშვნელობა აქვს ჰოლარქტიკული ოლქის ფლორის წარმოშობისა, გავრცელების დასადგენად.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 611-612.
**აპენინის მთები** ან **აპენინები** (ბერძ. Ἀπέννινα Ὄρη; ლათ. Appenninus ან Apenninus Mons; იტალ. Appennini) — მთის მასივი აპენინის ნახევარკუნძულზე, გადაჭიმულია ნახევარკუნძულის გასწვრივ, მთელ სიგრძეზე, 1 200 კმ-ზე და ასევე მოიცავს მის პარალელურად მდებარე შედარებით პატარა მთაგრეხილებს. ჩრდილოეთით, ქალაქ ალტარესთან ის უერთდება ლიგურიის ალპებს. სამხრეთ-დასავლეთით კი მთავრდება ნახევარკუნძულის წვერზე მდებარე სანაპირო ქალაქ რეჯო-დი-კალაბრიასთან. 2000 წელს, იტალიის გარემოს სამინისტრომ, აპენინების პარკის ევროპული პროექტის რეკომენდაციის საფუძველზე აპენინების სისტემის ახლებური განსაზღვრება დაამკვიდრა და ის გააგრძელა ჩრდილოეთ სიცილიის მთებამდე, რის შედეგადაც მასივის სიგრძე 1 500 კმ-მდე გაიზარდა. სისტემა იღებს რკალის ფორმას, რომელიც შემოიწერება ლიგურიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროდან ტირენიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირომდე.

სახელი აპენინები მომდინარეობს კელტური სიტყვა "*Penn*"-ისგან, რაც „მთას, მწვერვალს" ნიშნავს. სახელწოდება *A-penn-inus* სავარაუდოდ ძვ. წ. IV საუკუნეში ან უფრო ადრე, ჩრდილოეთ იტალიაში კელტების მბრძანებლობისას დამკვიდრდა. თავდაპირველად ის მხოლოდ მთების ჩრდილოეთ ნაწილს აღნიშნავდა. 

ამ მთებისგან ეწოდა სახელი აპენინის ნახევარკუნძულს, რომელიც იტალიის ძირითად ნაწილს აყალიბებს. მთები თითქმის მთლიანად მწვანეა, მიუხედავად ამისა, უმაღლესი მწვერვალი კორნო-გრანდე ნაწილობრივ დაფარულია მყინვარ კალდერონეთი, რომელიც ევროპის ყველაზე სამხრეთით მდებარე და აპენინების ერთადერთი მყინვარია. მან 1794 წლიდან უკან დახევა დაიწყო. მთების სამხრეთი ნაწილი ნახევრად-მშრალია (სემი-არიდული). აღმოსავლეთი მწვერვალები ციცაბოდ ეშვება ადრიატიკის ზღვაზე, მაშინ როდესაც დასავლეთი მწვერვალები ავითარებს მთისწინეთს, სადაც განლაგებულია ნახევარკუნძულოვანი იტალიის ქალაქთა უმრავლესობა.

აპენინები სამ ნაწილად იყოფა: ჩრდილოეთი (იტალ. *Appennino settentrionale*), ცენტრალური (იტალ. *Appennino centrale*) და სამხრეთი (იტალ. *Appennino meridionale*).

მთებში მიიკლაკნება მრავალი საფეხმავლო გზა. მათ შორის აღსანანიშნავია ევროპის საფეხმავლო ბილიკი E1, რომელიც ჩრდილოეთ ევროპაში იწყება და კვეთს ჩრდილოეთ და ცენტრალურ აპენინებსაც.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***აპენინის მთები***

* აპენინები — ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* "Italy" Catholic Online
* "Ligurian Apennine". Summit Post.
* "Italian Cultural Landscapes: wood-pasture and wood-meadow in the Ligurian-Tuscan-Aemilian Apennines, Italy". დაარქივებული 2007-09-17 საიტზე Wayback Machine.
* "Appenine deciduous montane forests". World Wildlife Fund.
* "The Great Apennine Tunnel". Mike's Railway History.
* "10th Mountain Division - The Formative World War II Years".

სქოლიო
------

1. 1 2  Lewis, Charlton T.; Short, Charles (1879). „Apenninus". *A Latin Dictionary*. Oxford; Medford: Clarendon Press; Perseus Digital Library.
2. ↑  Gambino, Roberto; Romano, Bernardino (2000-2001). *Territorial strategies and environmental continuity in mountain systems: The case of the Apennines (Italy)*.  World Commission on Protected Areas.  დაარქივებული 2012-02-20 საიტზე Wayback Machine.
3. ↑  Pederotti 2003, p. 75
4. ↑  Martini 2001, p. 3.
**არქონტი** (ბერძ. ἄρχοντες <  ἄρχων — მმართველი, უფროსი) — ძველ საბერძნეთში ხელისუფლების მატარებელთა გავრცელებული საერთო აღნიშვნა. ათენში არქონტი უმაღლესი თანამდებობის ცხრა პირს ეწოდებოდა, რომელთაც ყოველწლიურად კენჭისყრის გზით ირჩევდნენ: არქონტი-ეპონიმოსი, არქონტი-ბასილევსი, არქონტი-პოლემარქოსი და ექვსი არქონტი-თესმოთეტესი. პირველის სახელით აღნიშნავდნენ წელიწადს, იგი აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაური იყო; ბასილევსი კულტს განაგებდა; პოლემარქოსი მხედართმთავარი იყო; თესმოთეტესები კი მართლმსაჯულებას განაგებდნენ. არქონტთა კოლეგიის გამგებლობაში შედიოდა სასამართლო საქმეთა აღძვრის შესახებ განცხადებების გადახედვა და მათი სასამართლოსთვის გადაცემა, ობოლთა ქონების მეურვეობა, წმინდა სავარგულების კონტროლი, მსხვერპლშეწირვა, რელიგიური პროცესიების, შეჯიბრებების ხელმძღვანელობა და სხვ. თანამდებობაზე ყოფნის ერთწლიანი ვადის ამოწურვის შემდეგ ისინი არეოპაგის შემადგენლობაში გადადიოდნენ, რომლის წევრებიც სიცოცხლის ბოლომდე რჩებოდნენ.

ათენის არქონტთა კოლეგია ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფო ორგანოა, იგი ძვ. წ. VIII საუკუნეში შეიქმნა. ყალიბდებოდა თანდათანობით, მეფისათვის მასთან ადრე განუყრელად დაკავშირებული უფლებამოსილებების ჩამორთმევასთან ერთად. არისტოტელეს თანახმად, უმნიშვნელოვანესი და ყველაზე ადრეული იყო პირველი სამი არქონტის თანამდებობა; პირველ ხანებში არქონტებად ირჩევდნენ წარჩინებულ და მდიდარ ევპატრიდებს, რომელთა კანდიდატურას აყენებდა არეოპაგი. თავდაპირველად თანამდებობა ეკავათ სიცოცხლის ბოლომდე, ძვ. წ. 753 წლიდან ვადა ათი წლით განუსაზღვრავთ, ხოლო ძვ. წ. VII საუკუნის I ნახევრიდან — ერთი წლით. თესმოთეტესების არჩევა მრავალი წლის შემდეგ დაიწყეს, როდესაც თანამდებობის პირებს უკვე ერთი წლით ირჩევდნენ. სოლონის რეფორმების შედეგად, არქონტებად ირჩევდნენ უმაღლესი ცენზის მქონე მოქალაქეებს. კლისთენეს რეფორმების შემდეგ (ძვ. წ. VI საუკუნე) არქონტთა თანამდებობამ თანდათან დაკარგა პოლიტიკური მნიშვნელობა. ათენის დემოკრატიული განვითარების ხანაში არქონტის თანამდებობაზე სხვა სოციალური ფენების წარმომადგენლებსაც ირჩევდნენ.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  *Маринович Л. П.* Архонты // Большая российская энциклопедия. т. 2. — М. 2005. — стр. 345–346.
2. 1 2 3   არქონტი // ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 609.
**არქტიკული ოლქი** — ზღვის ერთ-ერთი ზოოგეოგრაფიული ოლქი. არქტიკულ ოლქსა და ბორეალურ ოლქს შორის საზღვარი ატლანტის ოკეანის მხრიდან გადის ლაბრადორიდან გრენლანდიის კიდემდე და შემდეგ კოლის ნახევარკუნძულამდე, წყნარ ოკეანეში კი — ბერინგის სრუტის მიდამოში.

ფაუნა
-----

არქტიკული ოლქის ცხოველები
არქტიკული ოლქის ფაუნა მრავალფეროვანია, შეიცავს 3000-ზე მეტ სახეობას. მათ შორის აღსანიშნავია ფსკერის ფორამინიფერები (200-ზე მეტი სახეობა), ღრუბლები (150-მდე სახეობა), ჰიდროიდული პოლიპები და მედუზები (100-ზე მეტი სახეობა), მრავალჯაგრიანი ჭიები (300-მდე სახეობა), ხავსელები (300-მდე სახეობა), კიბოსნაირებიდან — ნიჩაბფეხიანები (100-მდე სახეობა), ტოლფეხიანები და ამფიპოდები (500-მდე სახეობა), მოლუსკები (300-მდე სახეობა), კანეკლიანები (80-მდე სახეობა).

თევზებიდან არქტიკული ოლქიდან ყველაზე დამახასიათებელია ორაგულისებრნი, სიგისებრნი, ვირთევზასებრთა ზოგიერთი წარმომადგენელი, კამბალისებრნი, აგრეთვე ფსკერის პატარა თევზები — ლიპარისები, ლიკოდები და სხვ. 

არქტიკულ ოლქში ბევრია ძუძუმწოვრებიც. ფარფლფეხიანებიდან საყურადღებოა გრენლანდიის ჩვეულებრივი და ქოჩორა სელაპები, მორჟი ანუ ლომვეშაპი, რომლებსაც სარეწაო მნიშვნელობა აქვთ. ვეშაპებიდან აღსანიშნავია გრენლანდიური ვეშაპი, რომლის სიგრძე 24 მ, ხოლო წონა 100 ტონას აღწევს.ფართოდაა გავრცელებული მარტოკბილა ანუ ნარვალი, თეთრი დელფინი. არქტიკული ოლქის ყინულებში მრავალგან გვხვდება თეთრი დათვი, ალაგ-ალაგ ყარსაღიც.

სანაპირო ზონაში მრავლად ბუდობენ ნაირგვარი ფრინველები, რომლებიც ქმნიან „ფრინველთა ბაზრებს". მათ შორის არიან ბატასინები, ალკევები, კაირები, თოლიები და სხვ.

შესწავლა
--------

არქტიკული ოლქის შესწავლა დაიწყო აკადემიკოსმა კ. ბერმა 1887 წელს, ხოლო მისი შესწავლა გაღრმავდა საბჭოთა პერიოდში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 611.
კლასიკური ორდერის ცხრილი: a. ტოსკანური, b. დორიული, c. იონური, d. თანამ. იონური e. კორინთული, f. კომპოზიტური.
**არქიტექტურული ორდერი**, *არქიტექტურული ორდენი* (ფრანგ. ordre, იტალ. ordine - წესი, რიგი) — დგარულ-კოჭოვანი სისტემის სტრუქტურა და მხატვრული დამუშავება. ფართო გაგებით ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ძველ ეგვიპტის, ბაბილონურ-ასურულ და ძვ. სპარსულ ხუროთმოძღვრებაში, კლასიკურ სისტემად კი მხოლოდ ძვ. ბერძნულ არქიტექტურაში ჩამოყალიბდა (ძვ. წ. V ს.). კლასიკური ბეძნული არქიტექტურული ორდერების დორიული, იონური და კორინთული (იმ ოლქებისა და ტომების სახელწოდების მიხედვით, სადაც ეს ორდერები შეიქმნა). ძვ. რომში ჩამოყალიბდა ტოსკანური ორდერი და კომპოზიტური ანუ რთული ორდერი. ორდერების მზიდი ნაწილებია სვეტი, კაპიტელთა (სვეტისთავი) და ბაზისითურთ, რომლებზედაც დაყრდნობილია ანტაბლემენტი. დორიულ ორდერს (კლასიკური ნიმუშებია პართეონი და პროპოლეონი ათენის აკროპოლისზე) ბაზისი არ აქვს.
სვეტი ზევით თანდათან ვიწროვდება და შვეული კანელურებით არის დაღარული, შუა ნაწილი კი გამსხვილებულია (ენტაზისი). სვეტს კაპიტელი ეყრდნობა, მას მოსდევს ქვის კოჭი - არქიტრავი, ტრიგლიფებითა და მეტოპებით დანაწევრებული ფრიზი და შემდეგ კარნიზი.

იონიურ ორდერს (კლასიკური ნიმუშია ერექთეონი ათენის აკროპოლისზე) აქვს ბაზისი, ზევით შევიწროებული კანელურებიანი სვეტი და ვოლუტებიანი კაპიტელი. არქიტრავი სამი ჰორიზონტალური ზოლისაგან შედგება. ფრიზი დანაწევრებულია და ზოგჯერ რელიეფით შემკული. კორინთული ორდერი ყველაზე დეკორაციულია ბერძნულ ორდერთა შორის. პირველად გამოყენებულია აპოლონის ტაძარში (ძვ. წ. 430). კაპიტელი შემკულია აკანთოს სტილიზებული ფოთლებითა და ხვიებით (ვოლუტებით). ტოსკანური ორდერი დორიულის სახესხვაობაა, ხოლო კომპოზიტური - კორინთუკუსა და იონიურისა.

არქიტექტურული ორდერის აგების წესები მოცემულია ვიტრუვიუსის ტრაქტატში, ორდერის სიმაღლისა და პროპორციების საზომად მიჩნეულია მოდული - სვეტის ფუძის დიამეტრის ნახევარი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 608.
**გამბარ აბდულ-ოღლუ ზულალოვი** (აზერ. Qəmbər Zülalov; დ. 1895, შუშა, ელიზავეტპოლის გუბერნია — გ. 1976, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მომღერალი-ჰანენდე და მსახიობი, აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული არტისტი (1958).

გამბარ ზულალოვი დაიბადა 1895 წელს, შუშის მაზრის ქალაქ შუშაში. 1898 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ გამბარზე და მის უფროს ძმა ალიზე მზრუნველობა ითავა მისმა ბიძამ აბდულბაგი ზულალოვმა (ბიულბიულჯანმა). რამდენიმე წლის განმავლობაში ისინი ცხოვრობდნენ აშხაბადში, თურქმენეთში, თავიანთი ბიძის გვერდით. გამბარ ზულალოვმა მომღერლის კარიერა 1917 წელს ქალაქ შუშაში დაიწყო. ჰქონდა სასიამოვნო ხმა, რბილი და საშუალო ტემბრი.

რაღაცა პერიოდის განმავლობაში შუშაში მღეროდა, ასევე ასრულებდა საოპერო პარტიებს რამდენიმე სამოყვარულო სპექტაკლში. 1919 წელს ბაქოში ჩავიდა.

1926–1975 წლებში გამბარი აზერბაიჯანის ოპერის თეატრის სოლისტი იყო. აქ მან შეასრულა მეჯნუნის, ფაშის, ნადირის პარტიები უზეირ ჰაჯიბეკოვის ოპერებში „ლეილა და მეჯნუნი", „ასლი და ქერემი", „ქოროღლი".

1958 წლის 26 აპრილს „ოპერის ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი წვლილისათვის" მიენიჭა აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული არტისტის წოდება.

სქოლიო
------

1. ↑  Bir nəslin hekayəti. Flora Xəlilzadə. «Azərbaycan», 14 avqust 2012
შეთანხმებული არქიტექტურული გეგმარი, 1937 წელი, ფინეთი.
**არქიტექტურული გეგმარი**, *არქიტექტურული პროექტი*, არის არქიტექტურული საქმიანობის შედეგად დოკუმენტურად დაფიქსირებული არქიტექტორის ჩანაფიქრი - არქიტექტურული ნახაზების ერთობლიობა, სადაც ჩამოყალიბებულია არქიტექტურული ობიექტის სტრუქტურა და მოცულობით-სივრცითი დაგეგმარების პრინციპი, რომელიც ნორმატიული და სახელმძღვანელო დოკუმენტების მოთხოვნათა შესაბამისად კომპლექსურად წყვეტს ქალაქთმშენებლობით, მხატვრულ-ესთეტიკურ, ფუნქციურ და ტექნიკურ საკითხებს. არქიტექტურული საქმიანობის შესახებ საქართველოს კანონის თანახმად, აღნიშნული წარმოადგენს საავტორო უფლების ობიექტს და არ საჭიროებს ლიცენზირებას.

არქიტექტურული გეგმარი არის შემადგენელი და საფუძველი სამშენებლო გეგმარისა და დოკუმენტისა, რომლის საფუძველზეც ხორციელდება მშენებლობა. არქიტექტურული გეგმარი არის ერთ-ერთი საფუძველი მშენებლობის ნებართვის გაცემისა. აღნიშნულ პროცესში ის შეიძლება საჭიროებდეს შეთანხმებას შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოებთან.

გეგმარი შეიძლება იყოს: ესკიზური და დეტალური (მუშა). როგორც წესი შედგება შემდეგი ნახაზებისგან:

* სიტუაციური გეგმა;
* გენერალური გეგმა;
* ყველა სართულის გეგმა;
* ფასადის გეგმა;
* ჭრილი;

კონცერტგებაუს პროექტი, ავტორი: ა. ლ. ვან გენდტი. ამსტერდამი 1888 წელი, ნიდერლანდები.
ასევე საჭიროებისამებრ შეიძლება შეიცავდეს: განმარტებით ბარათს, სხვადასხვა კვანძების ნახაზებს, შემადგენელი არქიტექტურული ელემენტების დეტალურ ნახაზებს, აქსონომეტრიულ ნახაზებს/ჩანახატებს და ა. შ. არქიტექტურული პროექტები იქმნება როგორც ხელით (ფანქრების, ტუშების, სახაზავების დახმარებით), ისე კომპიუტერული გრაფიკის მეშვეობით.

ლიტერატურა
----------

* **მოკლე ენციკლოპედიური ლექსიკონი საშენი მასალების, არქიტექტურისა და მშენებლობის დარგში** : 3000 სიტყვა / შემდგ.: მ. გუჯაბიძე, დ. ჯინჭარაძე ; სამეც. რედ.: მ. ნიკოლაიშვილი, გ. მეფარიშვილი ; არქიტ. და მშენ. საქმ. კომ-ტი. - თბ. 1995. - 192გვ. ; 20სმ.

სქოლიო
------

1. ↑  არქიტექტურული საქმიანობის შესახებ. *საქართველოს კანონი*. საქართველოს პარლამენტი (1998). ციტირების თარიღი: 2010-03-27.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***არქიტექტურული ნახაზები***
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **გურგენის აჯანყება**. |

**გურგენის აჯანყება** — ქართლის აჯანყება ირანელების წინააღმდეგ. აჯანყება გაიმართა 523 წელს. მის შესახებ ცნობები დაცული აქვს VI საუკუნის ბიზანტიელ ისტორიკოსს პროკოპი კესარიელს. აჯანყების მიზეზი გახდა შაჰის გადაწყვეტილება, საქართველოში ძალით გაევრცელებინა მაზდეანობა. ქართლის მეფე გურგენმა ფარული მოლაპარაკება გამართა იუსტინე კეისართან და მისი დახმარების იმედით აჯანყდა, მაგრამ ბიზანტიელები სათანადოდ ვერ დაეხმარნენ აჯანყებულებს, ქართლში კი ირანელების დიდძალი ჯარი შემოვიდა ვოის სარდლობით. გურგენმა დაინახა, რომ მისი და ბიზანტიის დამხმარე ძალები საკმაო არ იყო და ოჯახითა და აჯანყებაში მონაწილე დიდებულებითურთ ეგრისში გაიქცა, იქიდან კი ბიზანტიაში ჩავიდა. უმეთაუროდ დარჩენილი ქართველები დამარცხდნენ. ბევრი მათგანი ქართლიდან გადაიხვეწა. 532 წელს ირანელებსა და ბიზანტიელებს შორის დადებული ე. წ. „უვადო ზავის" თანახმად გაქცეულებს ნება დართეს სამშობლოში დაბრუნებულიყვნენ. ბევრი დაბრუნდა, მაგრამ ზოგი ბიზანტიაში დარჩა. აჯანყების დამარცხების მიუხედავად, ირანმა ხელი აიღო საქართველოში თავის სარწმუნოებრივ პოლიტიკაზე. მაგრამ, პროკოპი კესარიელის სიტყვით, ქართველებს ძალიან უჭირდათ ასეთ მდგომარეობაში ყოფნა და შესაფერის დროს ელოდნენ ახალი აჯანყებისათვის.

ლიტერატურა
----------

* *ბოგვერაძე ა.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 211-212.
**არღუთაშვილები** — ქვემო ქართლის წარჩინებული ქართული საგვარეულო. მხარგრძელების განშტოება. თავიდან აზნაურის ტიტულით სარგებლობდნენ. მათი მამულები ლორეს ხეობაში მდებარეობდა. მთავარი რეზიდენცია იყო ალავერდი. საგვარეულოს დამაარსებელი იყო ზაზა მხარგრძელის ძე შაჰანშა (არღუნი). 1783 წელს სანაინის აზნაური არღუთაშვილები „რომელ არიან მხარგრძელნი" თავადობის ხარისხში აიყვანა გვარად — არღუთაშვილ-მხარგრძელობა და საგვარეულო გერბი უბოძა. ამის გარდა ერეკლე II-მ ითხოვა „ყოვლისა როსსიისა საიმპერატოროსა კარისაგან, რათა ღეროლდსაცა შინა როსსიისა კეთილშობილთასა აღრიცხულ იქმნას მხარგრძელად". 1800 წლის 22 მარტს რუსეთის იმპერატორი პავლე I არქიეპისკოპოს იოსებ (ოსეფა) არღუთაშვილს აძლევს სიგელს და უმტკიცებს თავადობას და გვარადაც არღუთინსკი-დოლგორუკოვობას. არღუთაშვილები იყვნენ სანაინის ეპისკოპოსები - ტერ ღუქაზ, ტერ სარქის, ფარსეღ, სარქისი.

ლეგენდა
-------

არღუთაშვილები სამეფო აზნაურები იყვნენ, ისტორიულ საბუთებში მათ შესახებ ცნობები მწირად მოგვეპოვება. ლეგენდის მიხედვით, არღუთაშვილები ჯუღიდან ყოფილან, ისინი მონღოლებში არღუნ ყაენთან ერთგული სამსახურის გამო დაწინაურდნენ. 1410 წელს არღუთაშვილების წინაპარი ვართაპედი შვილებით საქართველოში ჩამოვიდა, განაახლა სანაინის მონასტერი, მისი შვილი არღუთა საგვარულოს ფუძემდებელი მეფე კონსტანტინე I აზნაურის ხარისხით მიიღო.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* არღუთაშვილი
* მხარგრძელები

ლიტერატურა
----------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***არღუთაშვილები***

* *ვახუშტი ბაგრატიონი* აღწერა სამეფოსა საქართველოსა,ქართლის ცხოვრება ტ.IV,ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიხედვით, თბ. 1973.
* *იოანე ბაგრატიონი* შემოკლებით აღწერა საქართველოს შინა მცხოვრებთა თავადთა და აზნაურთა, თბ. 1997.
* *ლეონ მელიქსეთ-ბეგი* საქართველოს მეფის ერეკლე II და რუსეთის იმპერატორის პავლე I სიგელები მხარგრძელთადმი, საისტორიო მოამბე, I, თბ, 1945.
* *პირთა ანოტირებული ლექსიკონი*, ისტორიული საბუთების მიხედვით, გამოსაცემად მოამზადეს: დ. კლდიაშვილმა, მ. სურგულაძემ, ე. ცაგარეიშვილმა, გ. ჯანდიერმა, ტ, I, თბ. 1991.
* *R. I. Ermerin* Annuaire de la Noblesse de Russie, contenant les prince de l`Empire, augmente d`un grand nombre de noties sur les familles allies, SPb.1899.

სქოლიო
------

1. ↑  *С. В. Думин.* Грузинские князья // Дворянские роды Российской империи. — 1993. — გვ. 10.
2. ↑  ბიჭიკაშვილი, იოსებ; ჩიქოვანი, იური. თავად არღუთაშვილების საგვარეულოს გენეალოგიური ნარკვევები. საქართველოს ეროვნული არქივი. ციტირების თარიღი: 9 ივნისი, 2023
რუბლიოვის "სამება".
**ანდრია რუბლიოვი** (რუს. Андре́й Рублёв) (1360? – 1430?) — საყოველთაოდ აღიარებული უდიდესი რუსი ფერმწერი — ხატმწერი.

მისი ცხოვრების შესახებ მცირე ინფორმაცია არსებობს. დაბადების ადგილი ცნობილი არ არის. სავარაუდოდ ცხოვრობდა ტროიცე-სერგიევის ლავრაში ბერობის სახელით რადონეჟი, რომელიც სერგი რადონეჟსკის გარდაცვალების შემდეგ იღუმენი ხდება.

პირველი ცნობები რუბლიოვის ხატწერის შესახებ 1405 წელს ჩნდება, როდესაც მან მოსკოვის კრემლის საკათედრო ტაძრის ფრესკები მოხატა თეოფანე გრეკსა და პროხორ გოროდეცთან ერთად. მისი სახელი ხელოსანთა სიაში ბოლოს იყო, როგორც ყველაზე უმცროსის რანგითაც და ასაკითაც.

ქრონიკებში მოხსენიებულია, რომ 1408 წელს მას დანიილ ჩერნისთან ერთად ვლადიმირის მიძინების ტაძარი მოუხატავს, ხოლო 1425-27 წლებში კი წმინდა სამების ტაძარი და წმინდა სერგის სამების ლავრა. დანიილის გარდაცვალების შემდეგ ანდრია გადადის მოსკოვის ანდრონიკოვის მონასტერში, სადაც ასრულებს მის ბოლო ნამუშევარს — მაცხოვრის საკათედრო ტაძრის ფრესკებს.

ერთადერთი ქმნილება, რომელიც ცნობილია, როგორც მხოლოდ მისი პირადი ნამუშევარი არის ძველი აღთქმის სამების ხატი (დაახ. 1410), ტრეტიაკოვის გალერეა, მოსკოვი. ხატის ცნობილია როგორც „აბრაამის მასპინძლობა".

რუბლიოვის ხელოვნებაში ორი ტრადიცია არის გაერთიანებული: უმაღლესი ასკეტიზმი და ბიზანტიურ მანერათა კლასიკური ჰარმონია. მისი ფერწერული ტილოების პერსონაჟები მუდამ მშვიდნი არიან. დროთა განმავლობაში მისი ხელოვნება ეკლესიური მხატვრობისა და ხატწერის იდეალად იქნა აღიარებული.

რუბლიოვი გარდაიცვალა ანდრონიკოვის მონასტერში 1430 წლის 29 იანვარს. მისმა ხელოვნებამ უდიდესი გავლენა იქონია მომავალ მხატვართა მთელ თაობაზე. სტოგლავი სობორში (1551) რუბლიოვის ფრესკები საეკლესიო მხატვრობის მოდელად გამოცხადდა. 1988 წელს წმინდანად იქნა შერაცხილი. რუსული ეკლესია მის სახელს ყოველი წლის 4 ივლისს მოიხსენიებს.

1959 წლიდან ანდრია რუბლიოვის მუზეუმი გაიხსნა ანდრონიკოვის მონასტერში, სადაც მისი ეპოქის ხელოვნების ნიმუშებია გამოფენილი. 1966 წელს ანდრია ტარკოვსკიმ გადაიღო ფილმი რუბლიოვის ცხოვრების შესახებ.

რჩეული ნამუშევრები
------------------

* ქრისტეს ამაღლება, დაახ. 1408ქრისტეს ამაღლება, დაახ. 1408
* ვლადიმირის თეოტოკოსი, დაახ. 1405ვლადიმირის თეოტოკოსი, დაახ. 1405
* ქრისტე ცოდვათა მიმტევებელი, დაახ. 1410ქრისტე ცოდვათა მიმტევებელი, დაახ. 1410
* პავლე მოციქული, დაახ. 1410პავლე მოციქული, დაახ. 1410

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რუბლიოვის ნამუშევრები რუსულ ხელ. გალერეაში.
მსოფლიო რუკაზე არქტიკული წრე ნაჩვენებია წითლად
**არქტიკული წრე** ანუ **ჩრდილოეთის პოლარული წრე** — დედამიწის რუკაზე აღნიშნული ხუთი უმთავრესი პარალელიდან ერთ-ერთი. არქტიკული წრე მდებარეობს ეკვატორიდან ჩრდილოეთით 66° 33′39″ (66.56083°)-ში. ჩრდილოპოლარული წრის ჩრდილოეთით მდებარე მხარეს არქტიკა ეწოდება, მის სამხრეთით ზომიერი კლიმატის ჩრდილოეთი სარტყელი მდებარეობს. სამხრეთ ნახევარსფეროში ანალოგიურ პარალელს სამხრეთის პოლარული წრე ეწოდება.

ჩრდილოპოლარული წრე პოლარული დღისა და ღამის სამხრეთის საზღვარს აღნიშნავს. არქტიკული წრის ჩრდილოეთით, ნებისმიერ ადგილას, მზე წელიწადში ერთხელ მაინც 24 საათით დგას ჰორიზონტზე და ასევე ერთხელ 24 საათით არ ჩნდება ჰორიზონტზე. პოლარული წრის განედზე ეს მოვლენები წელიწადში ერთხელ, ივნისსა და დეკემბერში ბუნიობისას ხდება. 

არქტიკის მკაცრი ჰავის გამო აქ ძალიან მცირე რაოდენობით ცხოვრობს ხალხი. ყველაზე მსხვილი ქალაქები, რომლებიც პოლარული წრის ჩრდილოეთით მდებარეობენ, ესენია: მურმანსკი (304000 მცხოვრებით), ნორილსკი (13 500 მცხოვრებით) და ვორკუტა (85 000 მცხოვრებით) რუსეთში და ტრომსე (62 00 მცხოვრებით) ნორვეგიაში.

არქტიკის რუკა
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ყარაშვილი**. |

**ანდრია ნიკოლოზის ძე ყარაშვილი** (დ. 30 ნოემბერი, 1857, თბილისი — გ. 15 მარტი, 1925, იქვე) — ქართველი კომპოზიტორი, პედაგოგი.

ბიოგრაფია
---------

სწავლობდა თბილისის პირველ გიმნაზიაში, 1873 წელს განათლების მისაღებად გაემგზავრა იტალიაში. 1877 წელს სწავლა განაგრძო კონსტანტინოპოლის სასულიერო სასწავლებელში, სადაც სხვა საგნებთან ერთად ეუფლებოდა ორგანზე დაკვრას და კომპოზიციას. 1878 წელს ჩავიდა პეტერბურგში და ჩაირიცხა კონსერვატორიის სავიოლინო კლასში. 1881 წელს იმპერატორ ალექსანდრე II-ის მოკვლასთან დაკავშირებით დაწყებული რეაქციების დაწყების გამო დატოვა პეტერბურგი და ვარშავაში გაემგზავრა. აქ იგი შევიდა კონსერვატორიაში და მეცადინეობდა პროფესორ ისიდორ ლოტოს კლასში, რომელიც წარმატებით დაამთავრა 1885 წელს და იქვე დატოვეს პროფესორის ასისტენტად.

ვარშავაში დაიწყო ა. ყარაშვილის შემოქმედებითი, საშემსრულებლო და პედაგოგიური მოღვაწეობა. ამიტომაცაა, რომ მის პირველ ნაწარმოებებში იგრძნობა პოლონური მუსიკის გავლენა. ა. ყარაშვილმა დიდი ამაგი დასდო მევიოლინეთა ქართული კადრების აღზრდას. მეოცე საუკუნის დამდეგს თბილისის სათავადაზნაურო გიმნაზიაში დააარსა მოწაფეთა პირველი სიმებიანი კვარტეტი, რომელმაც შეასრულა კომპოზიტორის კვარტეტი „ლოთებო", ალექსანდრე ჭავჭავაძის ტექსტზე „ლოთებო, ნეტავი ჩვენა". მასვე ეკუთვნის სავიოლინო პიესები, საგუნდო სიმღერები — „პატარა მურია", „მრავალჟამიერი". საფორტეპიანო პიესა „საზანდარი" (გუნდისთვის დაამუშავა ზ. ჩხიკვაძემ, შემდეგ — ზ. ფალიაშვილმა. გავრცელდა „სამშობლოს" სახელწოდებით). მასვე ეკუთვნის პოპულარული რომანსები: „ისევ შენ", „დავრდომილი", „სნეული" და სხვა.

ღვაწლმოსილ კომპოზიტორსა და საზოგადო მოღვაწეს ჩაფიქრებული ჰქონდა დაეწერა ოპერა „ვეფხისტყაოსანი", მაგრამ არ დასცალდა — შემორჩენილია ნაწყვეტები ამ დაუმთავრებელი ოპერიდან. იგი იყო საქართველოს ფილარმონიული საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ლიტერატურა
----------

* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 354, თბ. 1994
**წმინდა მოციქულ ანდრია პირველწოდებულის ძეგლი** (რუს. Памятник Андрею Первозванному) — ძეგლი ქალაქ ბატაისკის ისტორიულ ნაწილში როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია, ბატაისკის სამების ეკლესიის მახლობლად. აგებულია ქრისტეს თორმეტი მოციქულთაგანის, ანდრია პირველწოდებულის პატივსაცემად. ძეგლის გახსნა გაიმართა 2003 წლის 27 სექტემბერს და დაუკავშირეს ჯვართამაღლების დღესასწაულს. 

ექვსმეტრიანი ქანდაკების დამზადებაზე და დადგმაზე მუშაობდა რუსეთის დამსახურებული მხატვარი, მოქანდაკე სერგეი ისაკოვი, მისი საქმიანობა დააფინანსა წმინდა ნიკოლოზის საქველმოქმედო ფონდმა, რომელიც ასევა გამოდიოდა, როგორც პროექტის ინიციატორი. ძეგლის ღირებულების ნაწილი გაიღეს დონელმა კაზაკებმა. ტაძარი დალოცა და აკურთხა როსტოვისა და ნოვოჩერკასკის მიტროპოლიტმა პანტელეიმონმა. გახსნის ცერემონიას ესწრებდა დონელი კაზაკების ატამანი ნიკოლაი კოზიცინი, ბატაისკის მაცხოვრებლები, დონისა და ზაპოროჟიეს კაზაკები, როსტოვის ნაოსნობის კოლეჯის სტუდენტები. ძეგლი ერთდერთია სამხრეთ რუსეთში რომელიც აგებულია ანდრია პირველწოდებულის სახელზე.

საერთო მონაცემები
-----------------

ანდრია პირველწოდებულის ძეგლი 6 მეტრი სიმაღლისაა. ქანდაკების კვარცხლბეკი აგებულია შავი ლაბრადორიტისაგან. კვარცხლბეკის ოთხივე კედელზე ამოკვეთილია სიტყვები წმინდანის ცხოვრებიდან. თავად კვარცხლბეკი დგას მცირედ შემაღლებულ შვიდკუთხა სიმაღლეზე, რომელზეც ასვლა ხდება ხუთსაფეხურიანი კიბით. 

მოედანს სადაც დგას ძეგლი ეწოდება ანდრია პირველწოდებულის მოედანი. ბატაისკის მოსახლეობა ძეგლს მიიჩნევს ქალაქის ღირსშესანიშნავ ადგილად სამების ეკლესიასთან ერთად, რომლის მშენებლობაც დასრულდა 2004 წელს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Памятник Святому Андрею Первозванному დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  В Батайске (Ростовская область) открыт памятник Андрею Первозванному. Regnum. ციტირების თარიღი: 2017-02-02.
2. ↑  В Батайске появится памятник Андрею Первозванному. Дон-ТР. ციტირების თარიღი: 2017-02-02.
3. ↑  Первый памятник Андрею Первозванному открыт на юге России. Православие.RU. ციტირების თარიღი: 2017-02-02.
**ალექსანდრე პაპიტაშვილი** (დ. 20 ოქტომბერი, 1949, ორჯონიკიძე (ჩრდილოეთი ოსეთი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, მეან-გინეკოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი, დოცენტი.

ბიოგრაფია
---------

1972 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1973 წელს იყო მცხეთის რაიონული საავადმყოფოს ექიმი-ორდინატორი; 1973-1977 წლებში მოსკოვის მეან-გინეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი უნივერსიტეტის კლინიკური ორდინატორი და ასპირანტი; 1978-1984 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის უფროსი ლაბორანტი; 1984-1990 წლებში ასისტენტი, 1990 წლიდან დოცენტი. ავტორია 105 სამეცნიერო ნაშრომისა, რომლებიც ეხება სამშობიარო მოქმედების რეგულირებას, ნაყოფის მდგომარეობის დიაგნოსტიკას, მკურნალობასა და ულტრაბგერით დიაგნოსტიკას. 1991 წელს რუსულ ენაზე გამოსცა მონოგრაფია: „Ультразвуковая диагностика в акушерстве и гинекологии" (გამომცემლობა „საქართველო", 1997). 

საკანდიდატო დისერტაციის თემა — დაიცვა 1976 წელს „მშობიარობის რეგულაცია და გაუტკივარება ელექტროანალგეზიის გამოყენებით".

ორგანიზაციის წევრი
------------------

* საქართველოს დედათა და ბავშვთა ჯანდაცვის დარგში ულტრაბგერითი დიაგნოსტიკის ასოციაცია, პრეზიდენტი

ჯილდოები
--------

* უკრაინის დავიდენკოვების სახელობის პრემია

ლიტერატურა
----------

* ვინ ვინაა თანამედროვე ქართულ სამედიცინო მეცნიერებაში : თანამედროვე ქართველ მედიკოსთა ბიოგრაფიული ენციკლოპედია, თბ. 2000, გვ. 232

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ალექსანდრე პაპიტაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ალექსანდრე ნიკურაძე** (დ. 10 ოქტომბერი, 1900, სამტრედია — გ. 13 ივნისი, 1981, მიუნხენი) — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ერთ-ერთი პირველი სტუდენტი, ფიზიკის მეცნიერებათა დოქტორი, გეოპოლიტიკოსი, ქართული ემიგრაციის ცნობილი წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა რკინიგზის დეპოს უფროსის ოჯახში.დაამთავრა ქუთაისის გიმნაზია 1917 წელს. 1918 წელს სწავლა დაიწყო თბილისში ახლად გახსნილი ქართული უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე. პეტრე მელიქიშვილის რეკომენდაციითა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის ფინანსური თანადგომით, თავის უფროს ძმასთან, ივანე ნიკურაძესთან, ერთად გაიგზავნა გერმანიაში სწავლის გასაგრძელებლად 1919 წელს. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციის შემდეგ მიიღო გერმანიის მოქალაქეობა. დაამთავრა მიუნხენის უმაღლესი ტექნიკური სასწავლებელი და იქვე დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია ფიზიკის სპეციალობით 1928 წელს. მუშაობდა მყარი სხეულების ფიზიკისა და ენერგეტიკის დარგში. სწავლობდა ნაწილაკებს (იონებს, ელექტრონებს). მისი ნაშრომები იბეჭდებოდა გერმანიაში გამომავალ ავტორიტეტულ სამეცნიერო ჟურნალებში. მათი თანაავტორი ზოგჯერ იყო მისი უახლოესი მეგობარი, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი რაჟდენ რუსიშვილი. გამოსცა ფუნდამენტური გამოკვლევა „თხევადი დიელექტრიკები" 1934 წელს. მოღვაწეობდა მიუნხენის უმაღლეს ტექნიკურ სასწავლებელსა და ბერლინის უნივერსიტეტში ჯერ პრივატ-დოცენტის, ხოლო შემდეგ პროფესორის რანგში. ამის პარალელურად, ნაყოფიერად მუშაობდა გეოპოლიტიკის სფეროშიც. იზიარებდა გეოპოლიტიკის ფუძემდებლის, კარლ ჰაუსჰოფერის, შეხედულებებს. ზოგჯერ წერდა ფსევდონიმით: A. Sanders. ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ქართული და სხვა კავკასიელი ერების ემიგრაციის ცნობილ წარმომადგენლებთან. ხელმძღვანელობდა თავის მიერვე დაარსებულ კონტინენტური ევროპის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტს, რომელიც 1941–1944 წლებში ფუნქციონირებდა მიუნხენში, ხოლო 1944–1945 წლებში — შვარცენფელდში. იყო გერმანიის მეშვეობით კავკასიის განთავისუფლების მთავარი იდეოლოგი, რომლის ძირითადი მიზანი იყო კავკასიური კონფედერაციის ჩამოყალიბება საქართველოს ჰეგემონიითა და გერმანიის პროტექტორატით. მისი ძალისხმევით დაღუპვას გადაურჩა გერმანელთა ტყვეობაში ჩავარდნილი ათასობით ქართველი, ყოფილი საბჭოთა სამხედრო მოსამსახურე. თანამშრომლობდა გერმანიაში მოქმედ ქართულ ეროვნულ კომიტეტთან და ცალკეულ ემიგრანტულ ორგანიზაციებთან, ასევე პრესასთან, ძირითადად ჟურნალთან „ბედი ქართლისა". შალვა მაღლაკელიძე იგონებდა, რომ ალექსანდრე ნიკურაძე წერდა:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ისტორიულ-პოლიტიკური ხასიათის ნაშრომებს, სადაც ის აზრი გაატარა, რომ გერმანელ ტევტონთა გავლენის სფერო ყირიმს აღწევდა და არავითარ შემთხვევაში საქართველოს... პატარა ტანის კაცი იყო, ლურჯი სათვალეებით... გიტარა ჰქონდა საქართველოდან წამოღებული და ჩვენებურ სიმღერებს მღეროდა." |
|  |  |

 მისი არქივი დაცულია კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში.

ლიტერატურა
----------

* *ჯავახიშვილი ნ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 302.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ალექსანდრე ნიკურაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
სამლოცველო XIX საუკუნის ბოლოს
**ალექსანდრე ნეველის სამლოცველო** (რუს. Часовня Александра Невского в Москве) — სამლოცველო, რომელიც იყო განთავსებული მოსკოვში, მანეჟის მოედნის სიახლოვეს. აშენდა 1882-1883 წლებში არქიტექტორ დიმიტრი ჩიჩაგოვის პროექტით „1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომში დაღუპულ მეომართა სამახსოვროდ".

სამლოცველოს შექმნის ინიციატორები რუსეთ-ოსმალეთის ომში დაღუპულ მეომართა სამახსოვროდ გახდა შრომის წამახალისებელი საზოგადოება. სამლოცველოს პირველი ქვა აიგო 1882 წლის 31 ივლისს. სამლოცველო სზეიმოდ იკურთხა 1883 წლის 28 ნოემბერს პლევნის აღების მეხუთე წლისთავს. .

ალექსანდრე ნეველის სამლოცველო და სასტუმრო „ნაციონალი".
სამლოცველო იყო განლაგებული მანეჟის მოედანზე (სასტუმრო „ნაციონალის" მოპირდაპირე მხარეს, ტვერისა და მოჰოვის ქუჩების გადაკვეთაზე). სამლოცველო დაიდგა იმ ადგილზე, სადაც ადრე იდგა მოისეევის მონასტერი, გაუქმებული 1764 წელს, ხოლო სამონასტრო ეკლესია 1789 წელს დაიშალა.

სამლოცველო იყო აშენებული თუჯის პირამიდის სახით, რამაც გამოიწვია ასოციაციები „ეგვიპტურ სტილთან". კარავისებრი სამლოცველოს თავზე იყო აღმართული ჯვარი, თვით პირამიდა იყო მორთული კომპოზიციებით სამხედრო ჯავშნებისგან. სამლოცველოს სამი შესასვლელი ჰქონდა - ჩრდილოეთითა და სამხრეთით იდგა წყვილი ბოძები, რომლებზეც ორთავიანი არწივები იდგა. სამლოცველოს შიგნით არსებობდა ალექსანდრე ნეველის სახე. .

შემოსავალი სამლოცველოსგან იგზავნებოდა ალექსანდრესეული თავშესაფრის შესანახად. 

1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ დაიწყო საუბრები სამლოცველოს დანგრევასთან დაკავშირებით. სამლოცველოს დანგრევის მთავარი მომხრე აღმოჩნდა იუსტიციის სახალხო კომისარიატის უფროსი პეტრე კრასიკოვი. მან მისწერა რუსეთის განათლების კომისარიატს შემდეგი წერილი „სამლოცველო მოხატულია მეფეების პატივსაცემი ხატებით" და „არ წარმოადგენს ისტორიულ ან ხელოვნურ ფასეულობას". მიუხედავად ამისა, განათლების კომისარიატიც კი მიიჩნევდა, რომ სამლოცველო არის „ხელოვნურ-ისტორიული ხასიათის ძეგლი, რომელიც განსაკუთრებულია 80-იანი წლებისთვის და რომელიც უნდა იყოს შენახული".

კამათი გრძელდებოდა ორი წლის მანძილზრ, სანამ 1922 წელს მოსკოვის საბჭოს პრეზიდიუმმა არ ბრძანა სამლოცველოს დანგრევა. იგი დაინგრა ოქტომბრის რევოლუციის მეხუთე წლისთავის აღსანიშნავად. ალექსანდრე ნეველის სამლოცველო გახდა მოსკოვში პირველი საეკლესიო შენობა, რომელიც საბჭოთა ხელისუფლებამ დაანგრია..

ლიტერატურა
----------

* *კ. მიჰაილოვი*, შებილწული დიდება (Поруганная слава), მოსკოვი: იაუზა, ექსმო, 2007. — გვ. 233-238.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6  *კ. მიჰაილოვი*, შებილწული დიდება (Поруганная слава), მოსკოვი: იაუზა, ექსმო, 2007. — გვ. 233-238.
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**არღანი**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **არღანი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

მეარღნე არღანით ვენაში, ავსტრია.
**არღანი** (ფრანგ. Charmante Catherine-დან — „მშვენიერი ქეთრინი", ერთ-ერთი პირველი სიმღერა, რომელიც შესრულდა არღანზე, აგრეთვე *„ქუჩის ორგანი"*, ინგლ. Street organ)— მექანიკური საკრავი, გადასატანი უკლავიშო ორგანის ნაირსახეობა. შეიქმნა ევროპაში XVIII საუკუნეში, საქართველოში გავრცელდა XIX საუკუნის დასაწყისიდან, უმთავრესად ქალაქებში.

არღანი მოზრდილი ყუთია, შიგ ხმოვანი მილები, საბერველი და მუთაქისებრი ლილვაკებია ჩაწყობილი და თითო ლილვაკზე თითო მუსიკალური პიესაა მოთავსებული. ლილვაკების ასამოძრავებლად საკრავს გვერდზე სატრიალებელი სახელური აქვს. აქვეა ლილვაკების გადამრთველი მექანიზმიც. ტრიალისას ლილვაკის ამობურცული ნაწილები სათანადო მილაკებში ჰაერს უშვებენ, რის მეოხებითაც ბგერები წარმოიშობა. რუსეთსა და ევროპის ზოგ ქვეყანაში არღანს „შარმანკას" ან „კატარინკას" უწოდებენ.

სახელწოდება წარმოდგება ფრანგული ხალხური სიმღერისაგან "Charmant Catherine" ("მშვენიერი კატარინა"), რომელიც პირველად ამ საკრავში აჟღერდა.

ლიტერატურა
----------

* *მშველიძე შ.* ქსე, ტ. 1, გვ. 612, თბ. 1975


|  |  |
| --- | --- |
| ნოტები | *ეს სტატია მუსიკის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**არღუთინ-დოლგორუკის სახლი** (რუს. Дом Аргутинского-Долгорукова) — შენობა დონის როსტოვში (როსტოვის ოლქი, რუსეთი). მდებარეობს დონის როსტოვის ისტორიულ ცენტრში დიდი სადოვაიის ქუჩაზე (სახლი 10). სავაჭრო სახლი ააშენეს XIX საუკუნის ბოლოს მოდერნის სტილში. შენობას გააჩნია რუსეთის ფედერაციის ადგილობრივი მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

ისტორია
-------

საშემოსავლო სახლის პირველ სართულზე თავდაპირველად იყო განლაგეული მაღაზიები, ხოლო საცხოვრებელ სადგომს ეკავა მეორე და მესამე სართული. მაგრამ ნაციონალიზაციის შემდეგ შენობაში სხვადასხვა დროს მოხდა მრავალრიცხოვანი ხელახალი გადაგეგმვა, რომელმაც შეცვალა შინაგანი ფართობი. 1996 წელს მთავარ ფასადზე ჩატარებული იყო უპროექტო რესტავრაციის სარემონტო სამუშაოები. როსტოვის 255 წლისთავისათვის, 2004 წელს შენობა რესტავრირებული იყო სამშენებლო კომპანია „სლავიანეს" მიერ, რაზეც მეტყველებს სამახსოვრო ტაბულა. ამ დროისათვის ყოფილ საშემოსავლო სახლში მდებარეობს მაღაზიები და ოფისები.

არქიტექტურა
-----------

არღუთინ-დოლგორუკის საშემოსავლო სახლი არის სამოქალაქო არქიტექტურის ძეგლი, რომელიც XIX საუკუნის ბოლო მეოთხედშია აგებული. სამსართულიანი სასახლის არქიტექტურა შესრულულებულთა მოდერნის სტილში. შენობა შედის დონის როსტოვის მთავარი ქუჩის ისტორიული სამშენებლო კომპლექსში და გამოხატავს მის სტილისტურ მრავალფეროვნებას. გაფორმებაში ასევე გამოყენებულია კომპოზიციური ხერხები და დეკორი, რომელიც დამახასიათებელია კლასიციზმის და ბაროკოსათვის. 

მეორე სართულის ფანჯრები არის მდიდრულად გაფორმებული. ხუთი ღია მართკუთხა აივანს აქვთ გამობურცული აჟურული ლითონის გალავანი. ცენტრალურ აივნის თაღის შესასვლელში არის კორინთული ორდერის ორი კოლონა. ცენტრალური ნაწილის აქცენტია შესასვლელი, რომელიც მორთულია ატლანტებით.

სქოლიო
------

1. ↑  Ростов-на-Дону (объекты культурного наследия регионального значения). Официальный портал Правительства Ростовской области. ციტირების თარიღი: 2013-09-23.
2. 1 2  Доходный дом А.Э.Аргутинского-Долгорукова в г. Ростове-на-Дону. Шукач.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-02-07. ციტირების თარიღი: 2017-02-06.
3. ↑  В центре Ростова возрождают историю. Славяне. ციტირების თარიღი: 2017-02-06.
4. ↑  Доходный дом А.Э.Аргутинского-Долгорукова. Памятники Дона. ციტირების თარიღი: 2017-02-06.
**გელერსენ-გორერსენი** (აზერ. Gələrsən-Görərsən) — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აზერბაიჯანში, მდინარე გიშისწყლის ნაპირას, ქალაქ შაქიდან დაახლოებით 4 კმ-ში, ყარათეფეს მთის წვერზე.

ისტორია
-------

ციხესიმაგრის მშენებლობა თარიღდება VII-IX საუკუნეებით. გელერსენ-გორერსენი გაამაგრეს საფუძვლიანად და გამოიყენებოდა თავდასაცავად. ციხის სახელი აზერბაიჯანულიდან ითარგმნება როგორც „მოვა-ნახავს". მას უკავშირდება საინტერესო ეპიზოდი შაქის სახანოს ისტორიიდან. როდესაც, XVIII საუკუნეში, ირანის მმართველი ნადირ-შაჰი თავს დაესხა შაქის სახანოს, შაქის მმართველი აჯი-ჩალაბი გამაგრდა გელერსენ-გორერსენის ციხეში. როდესაც მას ნადირმა დანებება შესთავაზა, ხანმა უპასუხა: „მოხვალ და ნახავ". განრისხებულმა შაჰმა, რომელიც არ ელოდა ამგვარ პასუხს, ციხის ძალით აღება გადაწყვიტა. 1744 წელს, ნადირ-შაჰი ციხეს დიდი ჯარით მოადგა, თუმცა მისი აღება ვერ მოახერხა და უკან დაიხია. მას მერე ეწოდა ციხესიმაგრეს დღევანდელი სახელწოდება.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
*

სქოლიო
------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***გელერსენ-გორერსენი***

1. ↑  „Шеки. Города Азербайджана".
2. ↑  „Traveling to Sheki". დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04.
3. ↑  „Шеки". დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-09-27.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია ციხესიმაგრის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**გელური ხელბურთი** (ირლ. liathróid láimhe) — ირლანდიური თამაში, სადაც მოთამაშემ ბურთი ხელით ისე უნდა გაარტყას კედელს, რომ მოწინააღმდეგემ ვერ შეძლოს მასზე დარტყმა. თამაშს თამაშობს ორი (ცალ-ცალკე) ან ოთხი (წყვილებში) მოთამაშე. ირლანდიური ხელბურთი მსგავსია ამერიკული ხელბურთის, ბასკური პელოტის, ჩოგანბურთის და სკვოშის.

წესები
------

გელური ხელბურთი ითამაშება კორტზე, რომლის ზომები თავდაპირველად 18,3 მეტრი 9,15 მეტრზეა (60 ფუტი 30 ფუტზეა), ხოლო კედლის სიმაღლე 9,15 მეტრი (30 ფუტი) იყო.

შემცირებული ზომის კორტი პირველად გამოყენებული იქნა 1969 წელს, რომლის ზომები 12,2 მეტრი 6,1 მეტრზეა (40 ფუტი 20 ფუტზეა), ხოლო კედლის სიმაღლე 6,1 მეტრი (20 ფუტი) იყო. დღეს ამ ზომის კორტი სტანდარტულია ამ თამაშის საერთაშორისო ვერსიაში, თუმცა ტრადიციულ თამაშებში ორივე კორტი გამოიყენება.

მოთამაშის მიზანია დააგროვოს გარკვეული ოდენობის ქულები, სანამ ამას მისი მოწინააღმდეგე გააკეთებს. მან ბურთს მანამ უნდა დაარტყას, სანამ ის ორჯერ დაეცემა იატაკზე კედლიდან ასხლეტვის შემდეგ. გელური ხელბურთის კორტი ძირითადად ოთხკედელიანია, თუმცა არსებობს სამ და ერთკედლიანი კორტებიც.

ისტორია
-------

გელური ხელბურთის მსგავსი თამაშები წარმოიშვა რამდენიმე ადგილას სხვადასხვა დროს. ეგვიპტეში, ოსირისის ტაძრის იეროგლიფებში ქურუმები თამაშობენ თამაშს, რომელიც ძალიან ჰგავს ხელბურთს. მეზოამერიკულ ცივილიზაციას ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში ჰქონდათ ხელბურთის მსგავსი თამაში, რომელსაც დიდი ადგილი ეკავა კოლუმბამდელი ამერიკის კულტურაში.

პირველი აღნუსხული თამაში, სადაც მოთამაშეები ხელით ბურთს კედელს ურტყამენ, დაფიქსირებულია 1427 წელს, შოტლანდიაში. ირლანდიაში ყველაზე ადრეული დოკუმენტი, სადაც მსგავსი თამაშია მოხსენიებული, არის გოლუეის 1527 წლის კანონთა კრებული. ირლანდიის დასავლეთ ნაწილს მჭიდრო სავაჭრო კავშირები ჰქონდა ესპანეთთან, განსაკუთრებით ბასკეთთან, სადაც ასევე თამაშობენ მსგავს თამაშს, პელოტას.

XVIII, XIX და XX საუკუნეებში შოტლანდიელმა და ირლანდიელმა იმიგრანტებმა თამაში მთელ მსოფლიოში გაავრცელეს. დღეს მას თამაშობენ აშშ-ში, კანადაში, მექსიკაში, ავსტრალიაში, ახალ ზელანდიასა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.

ტიპები
------

ირლანდიაში გელური ხელბურთის ოთხი ტიპი არსებობს: მოკლე კორტიანი (40X20), დიდ კორტიანი (60X30) სოფთბოლი და ჰარდბოლი და ერთკედლიანი ხელბურთი. ერთკედლიანი ხელბურთი გახდა პოპულარული ბოლო წლებში და ის ყველაზე გავრცელებული ვერსიაა საერთაშორისო ხელბურთის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* GAA Handball
* ხელბურთის მსოფლიო საბჭო დაარქივებული 2008-05-06 საიტზე Wayback Machine.
* youtube

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
გელური თამაშები |
| --- |
|  |
| 
გელური ფეხბურთი **·** ჰარლინგი **·** კამოგი **·** გელური ხელბურთი **·** რაუნდერსი |

 |
**გარეჯის მღვიმეს მონასტერი**, *მაღაზანა* — გამოქვაბული სამონასტრო კომპლექსი დავითგარეჯაში. მდებარეობს ლავრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ბერთუბნიდან 8-10 კმ-ში. 

პლატონ იოსელისნის მიხედვით, მარაზანას ანუ მღვიმეს, ხოლო გ. ჯანაშვილის მიხედვით, მღვიმეს ადგილობრივი მწყემსები მაღაზიებს უწოდებენ. ვინაიდან „მაღაზან" თათრულად ხვრელს, გამოქვაბულს, მღვიმეს ნიშნავს. 

მღვიმე საკმაოდ მკვრივ ქვიშაქვებში გამოკვეთილ დარბაზულ და ცენტრალურ გუმბათიან ეკლესიათა ჯგუფია — სატრაპეზოებით, საცხოვრებელი და სამეურნეო ხასიათის სათავსებით. ზოგ მტგანში შემორჩენილია კედლის მხატვრობის საინტერესო ნიმუშები.

ლიტერატურა
----------

* ხ. რაქვიაშვილი, „ცამეტი ასურელი მამა და მათ მიერ დაარსებული მონასტერები", თბ. 2015, გვ. 43-44

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
დავითგარეჯას მონასტრები |
| --- |
|  |
| 
* აღდგომისა წამებული
* ბერების სერი
* ბერთუბანი
* განსაშორის უდაბნო
* დავითის ლავრა
* დიდი ქვაბები
* დოდოს რქა
* ვერანგარეჯა
* თეთრსენაკები
* კოწახურას უდაბნოთა კომპლექსი
* მრავალწყარო
* მუხნარის უდაბნო
* მღვიმე
* ნათლისმცემელი
* პატარა ქვაბები
* პირუკუღმარი
* საბერეების უდაბნო
* სატორგე
* უდაბნოს მონასტერი
* ქვაბების კომპლექსი
* ქოლაგირი
* ჩიჩხიტური
* წამებული
 |

 |
**ბუმერი** (რუს. Бумер) — რუსული კინოფილმი, რეჟისორ პეტრე ბუსლოვის 2003 წლის მძაფრსიუჟეტიანი კრიმინალური დრამა, რომელიც მოგვითხრობს ოთხი მეგობრის ისტორიას, რომლებიც არაერთ ხიფათს გადაეყრებიან. მოკრძალებული ბიუჯეტის მიუხედავად, რუსეთში ფილმი ეროვნულ ჰიტად იქცა. დაჯილდოვდა რუსეთის კინოკრიტიკოსთა გილდიის პრესტიჟული ოქროს ვერძის პრემიით.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
ფილმის მთავარი გმირები კანონთან არიან დამნაშავეები და ცდილობენ დატოვონ ქალაქი შავ BMW-სთან ერთად. კორუმპირებული პოლიციელები, ქუჩური დაჯგუფებები, უსიამოვნებები, ძარცვა და სხვა ფაქტორების დაძლევა უწევთ მათ. ფილმის მოქმედება ვითარდება მოსკოვსა და მის გარეუბანში 1998-1999 წლებში. ოთხი მეგობარი „კოსტია" (ვლადიმერ ვდოვიჩენკოვი), „დიმონი" (ანდრია მერზლიკინი), 
„ლიოხა" (მაქსიმ კონოვალოვი) და „პეტია" (სერგეი გორობჩენკო) კრიმინალური საქმის გარჩევის დროს კრიტიკულ სიტუაციაში აღმოჩნდებიან, 
როდესაც შემთხვევით პოლიციელს მოკლავენ. ამის შემდეგ მათ უწევთ ქალაქიდან წასვლა მოპარულ BMW 750 ერთად. გაეშურებიან ერთ-ერთი მეგობრის აგარაკზე, თუმცა გზაშივე მიხვდებიან, რომ მათ აგარაკზე უკვე ჩაუსაფრდნენ. ამიტომ მათ კოსტიას ძველ ნაცნობთან მოუწევთ წასვლა, რომელსაც ვერა და ვერ დაუკავშირდნენ. ოთხივე მეგობარი იდევნება სამართალდამცველების მიერ. გზა და გზა ქუჩური გარჩევების, სროლების და სხვა ფაქტორების დაძლევა უწევთ მათ. ფილმი ტრაგიკულად მთავრდება: ისინი დააპირებენ კომპიუტერული ტექნიკით მოვაჭრე ფირმის გაძარცვას, მალე ჩაებმევიან სროლაში პოლიციელებთან. ორი მათგანი დაიღუპება, ხოლო კოსტიას დაჭრიან, თუმცა გადარჩება, დიმონი მოპარულ ბუმერთან ერთად გაიქცევა.

კინომ რუსეთში პოპულარობა მოიპოვა, ხოლი ფილმის საუნდტრეკს პოპულარიზაცია გაუწია მომღერალმა სერიოგამ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* „ბუმერი" — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* ბუმერი – ინფორმაცია (რუსული)
* ბუმერი – ინფორმაცია დაარქივებული 2012-05-12 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
**აჭარის სახელმწიფო მუზეუმი** – არის მუზეუმი ბათუმში, საქართველო. დაარსდა 1908 წელს.

მუზეუმში დაცულია ძვ. წ. XII – IX სს.-ის, აგრეთვე VII - IV სს.-ის უნიკალური არქეოლოგიური მასალები: ანტიკური პერიოდის ბერძნული შავლაკიანი კრატერი, გრავირებული ცულები, ბრინჯაოს ვერძი, გონიოს განძი - ინტალიო აფროდიტესა და ეროსის გამოსახულებით, I-II სს.-ს ოქროს ჭედური ფიალა, ბადროს მტყორცნელის ოქროს ფიგურა, ოქროს სარტყლის ფრაგმენტები, გულსაკიდები ჰელიოსისა და სტილიზებული გამოსახულებებით, სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული მძივები, კილიტები, გულსაბნევი, საკულტო დანიშნულების სკულპტურები (ბრინჯაო), სკივრის მორთულობის ფრაგმენტი მუხის ფოთლებისა და ნაყოფის გამოსახულებით; აგრეთვე: ბუნების იშვიათი ძეგლები (მათ შორის 25 მლნ. წლის გაქვავებული ხე), XIX-XX სს-ის მიჯნის ეთნოგრაფიული, ხალხური და გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუშები, ხელნაწერები, სახვითი ხელოვნების ნიმუშები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აჭარის ხარიტონ ახვლედიანის სახელმწიფო მუზეუმი[*მკვდარი ბმული*]
* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 7602
**ასტრა** — ბალახოვანი მცენარეების ორი გვარი – Aster და Callistephus – რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. Aster-ის გვარში გაერთიანებულია მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეები, რომელთაც მორიგეობით განლაგებული ფოთლები და კალათა ყვავილედები აქვთ. ცნობილია 200-მდე სახეობა. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკაში, მცირე რაოდენობით - სამხრეთ ამერიკაში, აფრიკაში, აზიასა და ევროპაში. 

საქართველოში გავრცელებულია 5 სახეობა, მათგან 1 ენდემური. გვხვდება ალპურ მდელოებზე, ტყე-სტეპებსა და სტეპებში ბიცობ და კირიან ნიადაგებზე. მრავალი სახეობა დეკორატიულია. ყირიმსა და კავკასიაში კულტივირებულია Aster alpinus და Aster ammellus. ცნობილია აგრეთვე ასტრის ჯუჯა (15-20 სმ) ფორმები, რომელთაც ბორდიურებისათვის იყენებენ, ჯიშთა უმრავლესობა ყვავის შემოდგომაზე, ზოგი კი გაზაფხულზე (მაისში). მრავლდება ბუჩქის დაყოფით, კალმითა და თესლით. 

Callistephus-ის გვარი შეიცავს მხოლოდ ერთ სახეობას, ე. წ. ბაღის ასტრას ანუ ქრისტესთვალას (ლათ. Callistephus chinensis), რომელიც ველურად იზრდება ჩინეთსა და იაპონიაში და ერთწლოვანი ასტრების წინაპარია. კულტურაში ასტრის 400-მდე ჯიშია ცნობილი. ფორმით, ზომითა და შეფერილობით ეს ჯიშები ერთმანეთისაგან განსხვავდება. ყვავილები იისფერი, წითლი ან თეთრია.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 643.
**არტაშეს ამირბეკიანი** (დ. 8 მაისი, 1905, ტფილისი — გ. 25 იანვარი, 1983) — სომეხი მსახიობი, საქართველოს სსრ-ის სახალხლო არტისტი (1958) და სომხეთის სსრ-ის სახალხო არტისტი (1962).

ბიოგრაფია
---------

1922 წელს თბილისში ტექნიკუმის დამთავრების შემდეგ პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა სომხეთში. 1929 წელს მუშაობა დაიწყო სოხუმის თეატრის სომხურ დასში. 1929–1932 წლებში იყო თბილისის სომხური დრამის მსახიობი, 1932–1935 წლებში ერევნის მ. გორკის სახელობის დრამატული თეატრის მსახიობი, 1936 წლიდან თბილისის სომხური დრამატული თეატრის მსახიობი. შესრულებული აქვს შემდეგი როლები: კაკული, ისაია (გ. სუნდუკიანის „პეპო", „ხათაბალა"), რუსტამი (შირვანზადეს „ნამუსი"), ოთარბეგი(ა. სუმბათაშვილის „ღალატი"), ზაბელინი (ნ. პოგოდინის „კრემლის კურანტები"), ანდრო (ს. კლდიაშვილის „გმირთა თაობა") იაგო (უ. შექსპირის „ოტელო"), ფრანც მოორი (ფ. შილერის „ყაჩაღები"), ოგსენი (ა. პარონიანის „ძია ბაღდასარი") და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 1, თბ. 1997. — გვ. 134.

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 398.
* *ელერდაშვილი, ა.*, უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, თბ.: ფანტაზია, 2006.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* არტაშეს ამირბეკიანი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**არტემ ივანეს ძე მიქოიანი** (დ. 5 აგვისტო [ ძვ. სტ. 23 ივლისი], 1905, სოფ, სანინი, ამჟამად ქ. ალავერდის შემადგენლობაში, სომხეთი — გ. 9 დეკემბერი, 1970, მოსკოვი, რუსეთი) — საბჭოთა ავიაკონსტრუქტორი, საკონსტრუქტორო ბიუროს გენერალური კონსტრუქტორი, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1968), საინჟინრო-ტექნიკური სამსახურის გენერალ-პოლკოვნიკი, ორგზის სოციალისტური შრომის გმირი (1956, 1957). სკკპ წევრი 1925 წლიდან. წარმოშობით სომეხი.

1936 წელს დაამთავრა ნ. ჟუროვსკის სახელობის სამხედრო-საჰაერო საინჟინრო აკადემია. 1940 წლიდან იყო თვითმფრინავთმშენებლობის საცდელ-საკონსტრუქტორო ბიუროს მთავარი კონსტრუქტორი. 1940 წელს მიხეილ გურევიჩთან ერთად შექმნა ავიაგამანადგურებელი მიგ-1, რომელიც მოდიფიცირების შემდეგ (მიგ-3) გამოიყენეს მეორე მსოფლიო ომში (1941–1945). მიქოიანი სსრკ რეაქტიული ავიაციის შექმნის ერთ-ერთი პიონერია, ავტორია რამდენიმე ზებგერითი რეაქტიული ავიაგამანადგურებლისა. არტემ მიქოიანის კონსტრუქციის რეაქტიული თვითმფრინავით ე-266 დაამყარეს რამდენიმე მსოფლიო რეკორდი. სსრკ III-VIII მოწვევათა უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. სსრკ სახელმწიფო პრემია (1941, 1947, 1948, 1949, 1952, 1953). დაჯილდოებულია 6 ლენინის ორდენით, 4 სხვა ორდენითა და მედლებით.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 29.
XVIII საუკუნის სპარსული ასტროლაბი
**ასტროლაბი** (გვიანდ. ლათ. *astrolabium* <aster – ვარსკვლავი და ბერძნ. labe – დაჭერა) — უძველესი ასტრონომიული და გეოდეზიური ხელსაწყო. გამოიგონა ჰიპარქემ ძვ. წ. II საუკუნის დასასრულს. თავდაპირველად ასტროლაბი წარმოადგენდა ვერტიკალურ ჩამოსაკიდ ბრინჯაოს წრეს, რომლითაც ჰორიზონტზე ვარსკვლავთა სიმაღლეს საზღვრავდნენ, შემდეგ ასტროლაბს დაუმატეს ლიმბი — ჰორიზონტალური წრე გრადუსული დანაყოფებიანი და წყვილდიოპტრიანი უძრავი და მოძრავი *ალიდადა*, ხოლო XVII საუკუნის დასასრულს — ჭოგრი.

ასტროლაბი თანამედროვე კუთხსაზომი ხელსაწყოს — თეოდოლიტის წინამორბედია. საზღვაოსნო პრაქტიკაში ასტროლაბი შეცვალა სექსტანტმა. 
პრიზმულ ასტროლაბს დღესაც იყენებენ. მას აქვს ჰორიზონტულად დაყენებული ჭოგრი, ჭოგრის ობიექტივის წინ — ორწახნაგა პრიზმა და ვერცხლისწყლიანი ხელოვნური ჰორიზონტი. 

პრიზმული ასტროლაბით განისაზღვრება ადგილობრივი დრო და განედი. 

საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ს. ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმში დაცულის ვახტანგ VI-ის დროინდელი ასტროლაბი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 647.