recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*q* მუხტის მქონე ნაწილაკის ტრაექტორია მაგნიტური ველის (*B*) ზეგავლენით (რომელიც ნახაზის პერპენდიკულარულია) *q* მუხტის სხვადასხვა ნიშნისთვის.
ელექტრონების ნაკადის წრიული მოძრაობა მაგნიტური ველის გავლენით.
**ლორენცის ძალა** — ძალა, რომლითაც ელექტრომაგნიტური ველი მოქმედებს წერტილოვან მუხტზე. SI სისტემის ერთეულებში ელექტრული ველისა და მაგნიტური ველის მეშვეობით ის შემდეგნაირად გამოისახება:

{\displaystyle F=q(E+vB)},
სადაც

**{\displaystyle F}** არის ძალა (ნიუტონებში)
**{\displaystyle E}** არის ელექტრული ველის დაძაბულობა (ვოლტი/მ ერთეულებში)
**{\displaystyle B}** არის მაგნიტური ინდუქცია (ტელსებში)
*{\displaystyle q}* არის ნაწილაკის მუხტი (კულონებში)
**{\displaystyle v}** არის ნაწილაკის მყისიერი სიჩქარე (მ/წმ ერთეულებში)
ვექტორ პოტენციალისა და ელექტრული პოტენციალის მეშვეობით ლორენცის ძალა ასე ჩაიწერება:

{\displaystyle \mathbf {F} =q(-\nabla \phi -{\frac {\partial \mathbf {A} }{\partial t}}+\mathbf {v} (\nabla \mathbf {A} )),}
სადაც:

**∇** და **∇ ×**  აღნიშნავს შესაბამისად გრადიენტისა და როტორის ოპერატორებს,
**{\displaystyle A}** და *{\displaystyle \phi }* არის შესაბამისად მაგნიტური ვექტორ პოტენციალი და ელექტრული პოტენციალი, რომლებიც **E** და **B** ველებთან დაკავშირებულია შემდეგი თანაფარდობებით
{\displaystyle \mathbf {E} =-\nabla \phi -{\frac {\partial \mathbf {A} }{\partial t}}}
{\displaystyle \mathbf {B} =\nabla \times \mathbf {A} .}
ეს განტოლებები ვექტორული განტოლებებია, ანუ მასში შემავალი სიდიდეები (**F**, **E**, **v**, **B**, **A**) ვექტორული სიდიდეებია.

ლორენცის ძალის გამოსახულებიდან გამომდინარეობს, რომ დადებითად დამუხტული ნაწილაკი ელექტრული ველის (**E**) გავლენით აჩქარდება **E**-ს მიმართულებით, ხოლო მაგნიტური ველის (**B**) გავლენით იმოძრავებს როგორც **v** ასევე **B**-ს მიმართულებების პერპენდიკულარულად მარჯვენა ხელის წესის შესაბამისად (ამ წესის მიხედვით თუ მარჯვენა ხელის ცერს დავიჭერთ **v**-ს პარალელურად, ხოლო საჩვენებელ თითს **B**-ს პარალელურად, მაშინ ნაწილაკზე მოქმედი მაგნიტური ძალა მიმართული იქნება დიდი თითის პარალელურად).

ლორენცის ძალის გამოსახულებაში პირველ წევრს (*q***E**) ჰქვია *ელექტრული ძალა*, ხოლო მეორე წევრს (*q***v** × **B**) მაგნიტური ძალა.

ლორენცის ძალა გაუსის ერთეულთა სისტემაში
---------------------------------------

ზემოთ მოყვანილი ლორენცის ძალის გამოსახულება სამართლიანი SI სისტემის ერთეულებში, რომელიც ფიზიკური ერთეულების ყველაზე პოპულარული სისტემაა ექსპერიმენტატორებს, ინჟინრებსა და ტექნიკურ მუშაკებს შორის. გაუსის ერთეულთა სისტემაში, რომელიც ხშირად გამოიყენება თეორიული ფიზიკის სხვადასხვა დარგებში, ლორენცის ძალის გამოსახულებას შემდეგი სახე აქვს

{\displaystyle \mathbf {F} =q\_{cgs}\cdot (\mathbf {E} \_{cgs}+{\frac {\mathbf {v} }{c}}\mathbf {B} \_{cgs}).}
სადაც *c* არის სინათლის სიჩქარე ვაკუუმში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 293.

სქოლიო
------

1. ↑  ეს განმარტებები ეყრდნობა ჰელმჰოლცის თეორემას. ვინაიდან *div***B** = 0 (გაუსის კანონი მაგნეტიზმისთვის), ჰელმჰოლცის თეორემის თანახმად შეიძლება განმარტებული იქნას ვექტორული ველი **A** (მაგნიტური ვექტორ პოტენციალი), ისეთი რომ **B** = ∇ × **A**.
**ლიკორტი** — ძვ. წ. III - ძვ. წ. II საუკუნეების ბერძენი პოლიტიკური მოღვაწე, ცნობილი ისტორიკოსის პოლიბიუსის მამა. ლიკორტი ოთხჯერ ასრულებდა აქაიის კავშირის სტრატეგის თანამდებობას. 

ლიკორტის პოლიტიკური კარიერა ცნობილია ძვ. წ. 192 წლიდან, როდესაც იგი როგორც მოკავშირეთა ჰიპარქი წარმატებით იბრძოდა სპარტის ტირანის ნაბისის წინააღმდეგ.

სამი წლის შემდეგ იგი თავის პოლიტიკურ მეთოქესთან დიონისიუსთან ერთად გაგზავნილი იყო რომში აქაიის კავშირსა და სპარტას შორის კონფლიქტის გადასაჭრელად. ამ დროს უკვე გამოიკვეთა ლიკორტის ლტოლვა რომისგან დამოუკიდებლად წარემართა პოლიტიკა. ძვ. წ. 187 წელს იგი ხელმძღვანელობდა აქაიელთა ელჩობას ალექსანდრიაში. ელჩობის მიზანი იყო აღედგინათ სამხედრო კავშირი ეგიპრის მეფესთან პტოლომეუს Vსთან. ამ ელჩობამ წარმატებით ჩაიარა. 

ძვ. წ. 182 წელს ლიკორტი გახდა სტრატეგი, მან დაიმორჩილა მესენია და შემოუერთა იგი აქაიის კავშირს. იმავე წელს მან სპარტაც შემოუერთა კავშირს, რისთვისაც დაიმსახურა ქანდაკება აკლეპსის ტაძარში.

ძვ. წ. 180 წელს ლიკორტი და მისი ვაჟი პოლიბიუსი ეგვიპტეში ელჩებად იყვნენ დანიშნულნი. თუმცა გამგზავრება ვერ შეძლეს მეფე პტოლომეუსის სიკვდილის გამო. იმავე წელს ლიკორტი მეოთხედ გახდა სტრატეგი.

ლიტერატურა
----------

* პოლიბიუსი — ისტორია, სანკპეტერბურგი 2005, მეორე გამოცემა. ტიჟკოვი. ა. ი.-ს შესავალი, პოლიბიუსის ბიოგრაფია.
**ლორენ ქრისტინ ჯერმანი** (ინგლ. Lauren Christine German; დ. 29 ნოემბერი, 1978) — ამერიკელი მსახიობი. მან 2002 წელს, პირველი მნიშვნელოვანი როლი რომანტიკულ-კომედიურ დრამა ფილმში, „იჩქარე შეიყვარო"-ში შეასრულა. შემდეგ კი მიიღო მონაწილეობა საშინელებათა ჟანრის ფილმ: „ტეხასური ჟლეტა ხერხით"-ში(2003) და „ჰოსტელი 2"-ში (2007). 2011 წლიდან 2012 წლამდე ჯერმანს ჰქონდა მთავარი როლი, როგორც DHS აგენტი ლორი ვისტონი, CBS-ს სატელევიზიო დრამა სერიალში, „ჰავაის პოლიცია"-ში. ხოლო, 2012 წლიდან 2015 წლამდე, იგი გადაღებული იქნა, როგორც, ლესლი შეი, NBC-ს სატელევიზიო დრამა სერიალში, „ჩიკაგოს მეხანძრეები"-ში. 2016 წელს, მან დეტექტივის, კლო დეკერის როლის შესრულება, ამერიკულ ფანტაზიური ჟანრის სატელევიზიო სერიალ „ლუციფერი"-ში დაიწყო.

ადრინდელი ცხოვრება
------------------

ლორენ ქრისტინ ჯერმანი 1978 წლის 29 ნოემბერს დაიბადა ჰანთინგთონში, კალიფორნიის შტატში , აშშ-ში. მამამისი სისხლძარღვების ქირურგია, ხოლო ბაბუამისი, ჯეიმზ ჯერმანი გერმანელი იყო, რომელიც 1909 წელს ამსტერდამში დაიბადა. ხოლო შემდგომ თავის ოჯახთან ერთად ამერიკის შეერთებულ შტატებში გადავიდა საცხოვრებლად. ლორენის წინაპრების დარჩენილი ნაწილი ინგლისელია. ლორენსმა დაამთავრა „ლოს ალამიტოსის უმაღლესი სკოლა" და „ორანჟ-ქაუნთის ხელოვნების უმაღლესი სასწავლებელი", ხოლო შემდგომ, ანთროპოლოგიის სწავლა სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტში დაიწყო.

კარიერა
-------

ლორენსის პირველი სამსახიობო სამუშაო სცენაზე შედგა, როდესაც სპექტაკლ პიტერ პენსა და ოლივერში ითამაშა. 2002 წელს იგი გადაიღეს კრის ისაკსონის ამერიკულ კომედიურ დრამა ფილმ „მხოლოდ მე და შენ"-ში, სადაც მან უმნიშვნელო როლი შეასრულა.

2002 წელს ჯერმანი გადაიღეს ნიკოლა სპარქსის ნოველაზე დაფუძნებულ ამერიკულ რომანტიკულ-დრამა ფილმში, „იჩქარე შეიყვარო"-ში, მსახიობებთან შეინ ვესთთან და მენდი მურთან ერთად, სადაც მან ითამაშა ბელინდას როლი. იგი შემდეგ გადაიღეს საშინელებათა ჟანრის ფილმში, სახელად „Dead Above Ground" და დრამა ფილმ „A Midsummer Night's Rave"-ში. მოგვიანებით მან მონაწილეობა სატელევიზიო ფილმ, „მარტოხელა რეინჯერი"-ში მიიღო.

ლორენსი გადაღებულია შემდეგ ფილმებში: კრიმინალურ დრამა „Born Killers"(2005), „Rx"(2005), რომანტიკულ კომედიურ ფილმი, „ყველაფრის მიუხედავად"(2007), დრამა ფილმი „It Is Fine! Everything Is Fine". მან მსახიობ შეინ ვესთან ერთად, მონაწილეობა მიიღო მიუზიკლში „რასაც ჩვენ ვაკეთებთ საიდუმლოა", რომელიც ასევე დაფუძნებულია რეალურ ისტორიაზე.

2012 წლიდან 2015 წლის ჩათვლით, მონაწილეობას იღებდა სერიალ-„ჩიკაგოს მეხანძრეები"-ში. აქ შესრულებული როლისთვის, მსახიობი 2015 წელს, ნომინირებული იყო „People’s Choice Awards"-ის პრემიაზე, კატეგორიაში–„საყვარელი ტელეპერსონაჟი".

მაყურებელი მას განსაკუთრებულად იცნობს ბეტის როლის შესრულებით, მხატვრული ფილმიდან –„ჰოსტელი 2".

სქოლიო
------

1. ↑  Andreeva, Nellie.  (March 10, 2015) Lauren German To Co-Star In 'Lucifer'. Deadline. ციტირების თარიღი: May 14, 2015.
2. ↑  Lauren Christine German, Born 11/29/1978, in Orange County, California. *California Birth Index*. ციტირების თარიღი: February 7, 2016.
3. ↑  Bendix, Trish.  (July 25, 2015) Lauren German on playing lesbian EMT Leslie Shay on "Chicago Fire". *After Ellen*. ციტირების თარიღი: February 2, 2016.
4. ↑  Collar, Cammila. Lauren German Biography. *The New York Times*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — თებერვალი 14, 2016. ციტირების თარიღი: February 8, 2016.
**ჯუგჯური** (რუს. Джугджур) — მთები შორეულ აღმოსავლეთში, ოხოტის ზღვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ სანაპიროს გასწვრივ, რუსეთის ხაბაროვსკის მხარეში. მაქსიმალური სიმაღლე 1906 მ (მთა ტოპკო), ჩამოყალიბდა უახლესი ასიმეტრიული აზევების შედეგად. ზღვის მხარე ღრმად არს დანაწევრებული, კონტინენტური მხარე, სადაც ალდანის აუზის მდინარეებია, დამრეცია. სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ამოზიდულია გვიანდელი კამბრიულისწინა გრანიტები და გნასიები, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში — მეზოზოურში დანაოჭებული ფიქლები და კირქვები, რომლებზეც ზემოდან გადაფარებულია ცარც-პალეოგენური ლავები და ტუფები. ჰავა ზომიერად ცივი მუსონურია. ზამთარი მკაცრი იცის. სანაპიროს გასწვრივ ქონდარა ფიჭვის რაყებია. ზღვისპირა კალთები 1300 მ სიმაღლემდე შემოსილია ოხოტის მთის ტაიგით (აიანის ნაძვი), ალდანისაკენ დახრილი კალთები — ნათელწიწვოვანი ტაიგით (დაურის ლარიქსი), ზევით ქონდარა ფიჭვის რაყებია, დაკბილულ თხემზე — მთის ტუნდრა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჯუგჯური — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 578.
**ჯუზეპე სარაგატი** (დ. 19 სექტემბერი, 1898, ტურინი, იტალია — გ. 11 ივნისი, 1988, რომი. იტალია) — იტალიის პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე. იტალიის პრეზიდენტი 1964–1971 წლებში.

1922 წლიდან უნიტარული სოციალისტური პარტიის წევრი. 1925 წლიდან პარტიის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1926–1943 წლებში. იტალიაში ფაშისტური რეჟიმის დამყარების გამო ემიგრაციაშია.

1944 წლიდან წლიდან იტალიის სოციალისტური პარტიის აღმასკომოს წევრი, ი. ბონომის მთავრობის უპორტფელო მინისტრი. 1946–1947 წლებში დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარე. 1947 წელს დააარსა იტალიის მშრომელთა სოციალისტური პარტია (1951 წლიდან იტალიის სოციალ-დემოკრატიული პარტია).

1964–1971 წლებში გახდა იტალიის პრეზიდენტი. ჯუზეპე სარაგატი ატარებდა მემარცხენე-ცენტრისტულ კურსს, საგარეო პოლიტიკაში იტალიის აშშ-სთან დაახლოების კურსის მომხრე იყო. გარდაიცვალა რომში 1988 წლის 11 ივნისს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იტალიის პრეზიდენტი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჯუზეპე სარაგატის ბიოგრაფია იტალიის საგარეო საქმეთა სამინისტროს საიტზე დაარქივებული 2011-11-14 საიტზე Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
იტალიის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
ენრიკო დე ნიკოლა **·**  ლუიჯი ეინაუდი **·**  ჯოვანი გრონკი **·**  ანტონიო სენი **·**  ჯუზეპე სარაგატი **·**  ჯოვანი ლეონე **·**  ალესანდრო პერტინი **·**  ფრანჩესკო კოსიგა **·**  ოსკარ ლუიჯი სკალფარო **·**  კარლო აძელიო ჩამპი **·**  ჯორჯო ნაპოლიტანო **·**  სერჯო მატარელა |  |

 |
**ჯაჰანდარ-შაჰი** (დ. 9 მაისი, 1661, დეკანი — გ. 12 თებერვალი, 1713, დელი) — დიდ მოგოლთა იმპერიის მე-9 იმპერატორი 1712-1713 წლებში, ბაჰადურ-შაჰ I-ის უფროსი ძე, აურანგზების შვილიშვილი, თემურიდების დინასტიის წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
---------

ჯაჰანდარ-შაჰი დაიბადა 1661 წელს, დეკანში. ის იყო ბაჰადურ-შაჰ I-ისა და ნიზამ ბაის ერთადერთი ვაჟი. 1671 წელს, 10 წლის ასაკში ბაბუამისმა, აურანგზებმა დანიშნა ბალხის მმართველად. ამ თანამდებობაზე ის 1709 წლამდე იყო. 1712 წელს, მამამისის გარდაცვალების დროს იმყოფებოდა ლაჰორში, სადაც აკურთხეს დიდ მოგოლთა იმპერატორად, რის შემდეგაც თავისი 3 ძმა სიკვდილით დასაჯა. მას მოუწია დაპირისპირება მე-4 ძმასთან, აზიმ-უს-შანთან. ჯაჰანდარმა აზიმიც ვერაგულად მოაკვლევინა და თავი ტახტის ერთადერთ მფლობელად გამოაცხადა. მისმა მმართველობამ მხოლოდ 11 თვემდე გასტანა. 

ჯაჰანდარის ხანმოკლე ზეობის დროს ინდოეთი ეკონომიკური კრიზისიდან გამოვიდა, ხელი შეეწყო ვაჭრობას, მოიჭრა მისი სახელობის ოქროსა და ვერცხლის მონეტები. ბრიტანელები იყენებდნენ საიმპერატორო კართან კარგ ურთიერთობას და თავიანთ გავლენას ზრდიდნენ დიდ მოგოლთა პროვინციებში. ჯაჰანდარმა ოსმალეთის სულთანს, აჰმედ III-ს გაუგზავნა ძვირფასი საჩუქრები და თავი მის ერთგულ თაყვანისმცემლად გამოაცხადა.  იმპერატორს უყვარდა სასახლეში ნებივრობა, აწყობდა უამრავ წვეულებასა და სამხედრო შეჯიბრებას. მისი მთავარი ცოლები სარგებლობდნენ დიდი გავლენით როგორც ჰარამხანაში, ასევე მთელს იმპერიაში. 

1713 წელს, მარათჰების მოულოდნელი აჯანყების წყალობით, აზიმ-უს-შაჰის ვაჟმა, ფარუხსიარმა თავის 20,000 მომხრესთან ერთად ჯაჰანდარის წინააღმდეგ გაილაშქრა. 11 იანვარს, აგრაში ჯაჰანდარ-შაჰი დამარცხდა თავისი ძმისშვილის არმიის წინააღმდეგ გამართულ ბრძოლაში. იმპერატორი გაიქცა დელიში, სადაც ის შეიპყრეს და ციხეში გამოკეტეს. ერთთვიანი შინაპატიმრობის შემდეგ ჯაჰანდარ-შაჰი ფარუხსიარის ბრძანებით ჯალათებმა მოახრჩვეს. დაკრძალეს ჰუმაიონის აკლდამაში. მოგვიანებით, 1754 წელს, მისი ვაჟი, ალამგირ II გახდა დიდ მოგოლთა იმპერატორი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* დიდ მოგოლთა იმპერია
* დიდ მოგოლთა იმპერატორების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მოგოლთა დინასტია
* ჯაჰანდარ-შაჰი britannica.com-ზე

სქოლიო
------

1. ↑  {{{1}}}
2. ↑  Indian History Congress. Session, Amiya Kumar Bagchi, Indian History Congress, Institute of Development Studies, Kolkata (2005). *Webs of history: information, communication, and technology from early to post-colonial India*. Indian History Congress. p. 160. ISBN 978-8-173-04613-

  


|
|  |
|
| წინამორბედი:ბაჰადურ-შაჰ I | **დიდ მოგოლთა იმპერატორი**1712 — 1713 | შემდეგი:ფარუხსიარი |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 დიდ მოგოლთა იმპერატორები  |
| --- |
|  |
| 
* ბაბური
* ჰუმაიონი
* აქბარ I
* ჯაჰანგირი
* შაჰრიარი (*დე-ფაქტო*)
* შაჰ-ჯაჰანი
* აურანგზები
* მუჰამად აზამ-შაჰი
* ბაჰადურ-შაჰ I
* ჯაჰანდარ-შაჰი
* ფარუხსიარი
* რაფი უდ-დარაჯათი
* შაჰ-ჯაჰან II
* მუჰამად-შაჰი
* აჰმად-შაჰ ბაჰადური
* ალამგირ II
* შაჰ-ჯაჰან III
* შაჰ-ალამ II
* შაჰ-ჯაჰან IV
* აქბარ II
* ბაჰადურ-შაჰ II
 |

 |
**ლილე** — მზე ან მზის ღვთაება სვანურ მითოლოგიაში. რაიმე ჩამოყალიბებული მითი ამ ბუნდოვან სახეზე არ შემონახულა, მაგრამ სასიმღერო ჰიმნის ფრაგმენტებიდანაც და სიმღერის ხასიათითაც აშკარაა, რომ ესაა უძველესი წარმართული ღვთაება სინათლისა, შუმერთა ენლილეს და ეგვიპტელთა რას, ბერძენთა ფებოსის მსგავსი. უფრო სავარაუდოა, რომ სვანთა ლილე შუმერთა ენლილეს შემონახული სახეა. ეს ჰიმნი ძალზე პოპულარულია საქართველოში. ფრაგმენტებიდან დამუშავებული და გადმოქართულებული ჩვენი ტექსტი სიმღერის შესატყვისია და დაახლოებით იძლევა ამ მრავალათასწლიანი ჰიმნის სიტყვიერ, ინტონაციურ, აზრობრივ სურათს:

ლილეო-და დიდება შენდა!  

სინათლის დედავ, ნუ ჩახვალ დარჩი!  

  

ო, თეთრო მზეო, დიდება შენდა!  

შენ ხარ იმედი პირმშოთა შენთა!  

სინათლის დედავ, ნუ ჩახვალ დარჩი!  

მსხვერპლად შეგწიროთ ჯიხვი და არჩვი  

სამთის ფერხულით გაგიძღვეთ წინ და  

ფიქალის კოშკი აგიგოთ წმინდა,  

რომ მისი მსგავსი არ იყოს არსად,  

ქორ-შევარდენი უვლიდეს გარსა,  

არწივი კრავდეს კამარას მაღლა,  

შუნი და ჯიხვი წვებოდეს დაბლა!  

  

ოქროს სასახლე გიდგას, ლილეო,  

ოქროს გალავნით თვალს გაგიხარებს.  

მთა საბუღრაოდ ეცოტავებათ  

ოქროსრქებიან შენს საღმრთო ხარებს.  

იალაღებზე რომ ბუღრაობენ,  

იდრიკებიან თეთრი ქედები.  

საღვთო ვერძებიც არყევენ ბურჯებს  

შავი საუფლო რქების კვეთებით.  

ჯახი მთაგრეხილს ხერხემალს ურყევს  

და აქანავებს ცათა სწორ მურყვნებს.  

ო, თეთრო მზეო!  

ჩვენდა იმედად რონინობ ცაზე,  

ათასი წელი გადიდებთ ასე:  

  

დიდება შენდა! დიდება შენდა!  

გვარიდე სუსხი, სენი და სევდა,  

ნუ მიგვატოვებ პირმშოთა შენთა!  

იმედით სავსე,  

შენ კი ჩადიხარ...  

დიდება შენდა!

ლიტერატურა
----------

* *აკაკი გელოვანი*, მითოლოგიური ლექსიკონი — გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველო", თბ. 1983.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქართული მითოლოგია |
| --- |
|  |
| ღვთაებები | 
* აგუნა
* ადგილის დედა
* შავხანი
* ლილე
* ცაი
* ზადენი
* არმაზი
* გაცი და გაიმი
* ადაბნა
* ბაადური
* ბარბალე
* ბედის მწერლები
* ბერი-ბერა
* ბერიკა
* ბოსელი
* გიორგი
* დალი
* ელია
* თევდორე
* თერგვაული
* იახსარი
* კვირია
* კოპალა
* ლაზარე
* მამბერი
* მზეთუნახავი
* მინდორთ ბატონი
* მიჭპა
* მორიგე
* პირქუში
* ოჩოკოჩი
* ოჩოპინტრე
* ტყაშმაფა
* ფუძის ანგელოზი
* ღვთისშვილნი
* ღმერთი
* წყლის დედა
* ჯვარი
* ჰარალე
* ხთონიური ღმერთები
 | ბორჯღალი |
|  |
| მითოლოგიური არსებები | 
* ალი
* ბატონები
* ბაყბაყ-დევი
* გველეშაპი
* გველისფერი
* დედაბერი
* დევი
* დობილნი
* ვეშაპი
* კუდიანები
* მაცილი
* მაქცია
* რაში
* როკაპი
* სამძიმარი
* სახლის ანგელოზი
* ფასკუნჯი
* ქაჯი
* ჭინკა
* დიხაშ კოჩი
* დიდამანგისა
 |
|  |
| მითოლოგიური გმირები | 
* ამბრი
* ამირანი
* არამ-ხუტუ
* აფსათი
* მესეფენი
* ნაწილიანი
* ქართლოსი
* ყამარი
* ჯურხაი
 |
|  |
| ზეპირსიტყვიერების ძეგლები | 
* ამირანიანი
 |
|  |
| ზებუნებრივი თვისებების მქონე ნივთები | 
* ოქროქსოვილი
* ხვითო
* ბაბაყულის ძვალი
 |
|  |
| ადგილები | 
* ქაჯავეთი
* შავეთი
 |
|  |
| წარმართული სალოცავები | 
* ჭყონდიდი
 |
|  |
| 
მეგრული მითოლოგია **·**  სვანური მითოლოგია |

 |
**ლიკანის ღვთისმშობლის ეკლესია** — შუა საუკუნეთა სამონასტრო კომპლექსისამცხე-ჯავახეთის მხარის ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ბორჯომიდან 7 კმ-ზე, მდინარე ახოებისწყლის ხეობაში. შემორჩენილია ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები.. არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე, VII-IX საუკუნის II საუკუნით ათარიღებენ. ტაძარმა ჩვენამდე ნანგრევების სახით მოაღწია.

ძეგლის აღწერა
-------------

ეკლესიის მთავარი ნაწილია აფსიდით დასრულებული ნავი. მოგვიანებით, XVI საუკუნეში, ეკლესიას მიადგეს სამრეკლო, რომელიც თითქმის მთლიანად ფარავს დასავლეთ კედელს. სამრეკლოს მასიურკედლებიანი ქვედა სართული, რომელიც დაუმუშავებელი დიდი ლოდებით არის ნაგები და კუბის ფორმა აქვს, ეკლესიაში შესასვლელს წარმოადგენს. ბარიერი შემოძღუდულ მე-2 სართულს გარედან ლილვებიანი პროფილი გასდევს. ასავლელად მიშენებულია ქვაყორის კიბე. სამრეკლოს ზედა ნაწილი კი, კერძოდ, თლილი ქვის სვეტები, რომლებსაც სახურავი ეყრდნობოდა, მონგრეულია.

სამრეკლოს შესასვლელის მარცხენა ბოძზე ქართული ასომთავრული წარწერა გვამცნობს, რომ სამრეკლო აუგიათ ბორჯომის ხეობის მფლობელ ავალიშვილთა წარმომადგენელს, ფეოდალ ქიშვარდ ავალიშვილსა და მის მეუღლე თამარს — ქართლის მეფე ლუარსაბ I-ის ასულს.

თავად ტაძრის აღსავლის კარზე ყოფილა კიდევ ერთი წარწერა (XVII საუკუნის I ნახევარი. დღეს დაკარგულია) იუწყებოდა რომ გივი ავალიშვილსა და მის მეუღლე სოფიო მეფის ასულს აღუდგენიათ აღსავლის კარი.

ლიტერატურა
----------

* გოგოლაძე თ. ბორჯომის ხეობის ისტორიული და ხუროთმოძღვრული ძეგლები (გზამკვლევი), თბ. 2014 გვ. 45
* აბულაძე ვ. ბორჯომის ხეობის წარსული და აწმყო, თბ. 1983
* ზაქარაია ზ. თბილისი. ბორჯომი. ვარძია, თბ. 1977
* მაკალათია ს. ბორჯომის ხეობა ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი, თბ. 1957
* ხოშტარია დ. IX-X საუკუნეების ხუროთმოძღვრული ძეგლები ბორჯომის ხეობაში, საკანდიდატო დისერტაცია და ავტორეფერატი, თბ. 1987

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**ლალა შევკეთი** (აზერ. **Lalə Şövkət**, დ. 7 ნოემბერი, 1951, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი პოლიტიკური მოღვაწე, აზერბაიჯანის ლიბერალური პარტიისა და მოძრაობა "ეროვნული ერთიანობის" ლიდერი.

ბიოგრაფია
---------

ლალა შევკეთი დაიბადა 1951 წლის 7 ნოემბერს ქალაქ ბაქოში. მამა — შევკეთ ბეკ ჰაჯიევი პროფესიით ფილოლოგი და ისტორიკოსი დაიბადა 1912 წელს კუბაში. 1940 წელს აქვე დააარსა აზერბაიჯანის სახალხო თავისუფლების პარტია, 1948 წლიდან პარტია გადავიდა იატაკქვეშა მოღვაწეობაზე. პარტიის მესვეურთა მიზანი იყო აზერბაიჯანის გათავისუფლება კომუნისტური რეჟიმისაგან. გარდაიცვალა 1983 წლის 2 მარტს. *დედა* - სიდიგა უსეინოვა დაიბადა ბაქოში 1920 წელს. 1950 წელს დაამთავრა აზერბაიჯანის სამედიცინო ინსტიტუტი, მეცნიერებათა კანდიდატი, დოცენტი. დაიღუპა 1988 წლის 8 მარტს.

ლალა შევკეთმა დაამთავრა ბაქოს 189-ე სკოლა.

* 1968 წელი - ჩაირიცხა ბაქოს სამედიცინო ინსტიტუტში.
* 1976 წელი - დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია ქირურგიაში.
* 1988 წელი - დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია და გახდა სსრკ-ში ყველაზე ახალგაზრდა დოქტორი.

ავტორია ასზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის. ჰყავს ერთი შვილი.

პოლიტიკური კარიერა
------------------

მისი პოლიტიკური მოღვაწეობა გარდაქმნის პერიოდში დაიწყო. მაშინდელ საბჭოთა დემოკრატ ლიდერებთან (ედუარდ შევარდნაძე, ალექსანდრე იაკოვლევი, ანატოლი სობჩაკი, გავრილ პოპოვი, ალგირდას ბრაზაუსკასი) ერთად გახდა სსრკ-ში დემოკრატიული რეფორმების ინიციატორი. ამავე პერიოდში დააარსა საერთაშორისო-პოლიტიკური მოძრაობა "აზერბაიჯანში დემოკრატიული მოძრაობისა და პოლიტიკური უფლებებისათვის".

* 1993 წელი - ჰეიდარ ალიევმა მიიწვია აზერბაიჯანში და 7 ივლისს გახდა ქვეყნის მე-5 სახელმწიფო მდივანი.
* 1994 წელი - საკუთარი ნება-სურვილით გადადგა თანამდებობიდან.
* 1995 წელი - დააარსა აზერბაიჯანის ლიბერალური პარტია და 3 ივლისს დამფუძნებელ კონგრესზე აირჩიეს პარტიის ხელმძღვანელად.
* 1998 წელი - ბოიკოტი გამოუცხადა საპრეზიდენტო არჩევნებს.
* 2003 წელი - 15 ოქტომბრის საპრეზიდენტო არჩევნებში მიიღო ხმების 3,3 %.
* 2005 წელი - დააარსა მოძრაობა "ეროვნული ერთიანობა" და 7 ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნების რეზულტატით გახდა მილი-მეჯლისის დეპუტატი.
* 2006 წელი - 17 თებერვალს დააარსა პოლიტიკური ბლოკი "აზადლიგი" (ბლოკში შედიან: აზერბაიჯანის ლიბერალური პარტია, სახალხო ფრონტი და სამოქალაქო განვითარების პარტია, რომელიც დღევანდელი ხელისუფლების რეალური ალტერნატივაა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლალა შევკეთის ოფიციალური საიტი
**ლიკანის პარკი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ბორჯომში. პარკი გაშენებულია XIX საუკუნეში (1892-1895 წწ.). კომპლექსში განთავსებულია ნიკოლოზ რომანოვის სასახლე, ყოფილი სამთავრობო რეზიდენცია და ორანჟერეა. 

პარკი მდებარეობს ბორჯომის უბან ლიკანში, მოიცავს საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიას, გაშლილია რთულ რელიეფზე; პარკში დარგულია სხვადასხვა ჯიშის ხეები, რომელთა შორის დაკვალულია მოასფალტებული ფართო გზები. პარკის ტერიტორიაზე განლაგებულია სხვადასხვა პერიოდში აშენებული განსხვავებული ფუნქციის მქონე შენობები: წმინდა გიორგის სახელზე ნაკურთხი მცირე ზომის ეკლესია, სანატორიუმები, საზოგადოებრივი კვების ობიექტები. 

პარკის ტერიტორიაზე საკმაოდ საინტერესოა 1895 წელს აშენებული მცირე სასახლე, რომელსაც დღესდღეობით სანატორიუმის ფუნქცია ენიჭება, ასევე რომანოვების საკმაოდ დიდი სასახლე კოშკით. პარკის ტერიტორიაზე განთავსებულია წრიული თუ რთული კონფიგურაციის მოზაიკით მოპირკეთებული აუზები; ასევე ლითონის კონსტრუქციაზე მოწყობილი ხიდი, რომელიც მდინარე მტკვარზეა გადებული და პარკის ტერიტორიას მდინარის მეორე ნაპირას განთავსებულ რკინიგზის ხაზთან აკავშირებს; აქედანვეა შესაძლებელი პეტრეს ციხეზე ასვლაც.

ლიკანში ისტორიული პარკის არქიტექტურული კომპლექსის რეაბილიტაციის პროექტის განხორციელება მიმდინარეობს „საპარტნიორო ფონდისა" და მისი შვილობილი კომპანია „ლიკანი რეზიდენსის" დაფინანსებითა და ორგანიზებით[1].

ლიკანის პარკს 2017 წლის, საქართველოს მთავრობის დადგენილების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია[2].

სქოლიო
------

1. ↑  ლიკანში ისტორიული პარკის არქიტექტურული კომპლექსის რეაბილიტაცია უახლოეს მომავალში დაიწყება
2. ↑  საქართველოს მთავრობის დადგენილება №355, 2017 წლის 21 ივლისი, ქ. თბილისი, კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლისათვის – „ლიკანის პარკისთვის" ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის განსაზღვრის შესახებ
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**მეფე**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **მეფე (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

ცხრა ევროპელი მონარქი, რომლებიც ბრიტანეთის მეფის ედუარდ VII-ს დაკრძალვას ესწრებოდა, 1910 წლის 20 მაისი
**მეფე** — მონარქიული სახელმწიფოს მეთაურის ქართული წოდებულება. მეფის ხელისუფლება წარმოიშვა ტომის ბელადის ძალაუფლებიდან გვაროვნული წესწყობილების დაშლის, კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წარმოქმნის პერიოდში. ასეთი პროცესი საქართველოში ძვ. წ. II–I ათასწლეულის მიჯნაზე განვითარდა. მეფის თავდაპირველი წოდებულება უნდა ყოფილიყო „მეუფეჲ მამასახლისი", საიდანაც მარტივად „მეუფეჲ", ბოლოს კი „მეფე" წარმოდგა. ახ. წ. VI საუკუნეში სპარსელებმა და ბიზანტიელებმა საქართველოში მეფის ხელისუფლება გააუქმეს. მეფობის აღდგენის შემდეგ, IX საუკუნის დასასრულს „ქართუელთა მეფის" ტიტული პირველად ადარნასე II ბაგრატიონმა მიიღო. ფეოდალურ საქართველოს თანდათანობითი გაერთიენების კვალობაზე ჩამოყალიბდა ქართველ მეფეთა წოდებულება — „მეფეთა-მეფე, მეფე აფხაზთა, ქართუელთა, რანთა და კახთა". მეფის ხელისუფლება საქართველოში XIX საუკუნის დასაწყისამდე — ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოების რუსეთთან შეერთებამდე არსებობდა. ქართლ-კახეთის უკანასკნელი მეფე იყო გიორგი XII, იმერეთისა — სოლომონ II.

თანამედროვე სახელმწიფოებიდან სამეფოს სტატუსით არსებობს, მაგ. დიდი ბრიტანეთი, ბელგია, შვედეთი, იორდანია, ესპანეთი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მონარქია
* ამჟამინდელი მონარქების სია

ლიტერატურა
----------

* *ფუტკარაძე ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 622.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Archontology
* African Kingdoms Imperial Throne Leadership and Enthronements დაარქივებული 2018-12-25 საიტზე Wayback Machine.
* Imperial House Foundation – Africa/USA/Europe – interview დაარქივებული 2008-06-07 საიტზე Wayback Machine.
ლეზგების დროშა
ლეზგი მოხუცი კაცი
**ლეზგები** (საკუთარი სახელწოდება лезгияр *ლეზგიარ*) — უმთავრესად დაღესტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილისა და აზერბაიჯანის სასაზღვრო რაიონებში მცხოვრები ხალხი. საერთო რაოდენობა 600 ათასი კაცი, მათ შორის რუსეთის ფედერაციაში 412 ათასი (2002), აზერბაიჯანში 178 ათასი (1999). ლაპარაკობენ ლეზგიურ, აგრეთვე რუსულ და აზერბაიჯანულ ენებზე.

მორწმუნე ლეზგები მუსლიმან-სუნიტები არიან.

ლეზგები დაღესტნის ერთ-ერთი მკვიდრი ხალხია. ანტიკურ წყაროებში იხსენიება აღმოსავლეთ კავკასიაში მცხოვრები ხალხი *ლეგი*. IX—X საუკუნეებში არაბულ წყაროებში დაცულია ცნობა ლაკზების სამეფოს შესახებ. XIX საუკუნემდე ლეზგები უმთავრესად დამოუკიდებელი სასოფლო თემების (ე. წ. „თავისუფალი თემები") მცირე გაერთიანებებში, ნაწილი კი აზერბაიჯანის (ყუბის, დერბენდის და სხვა სახანოებში) ფეოდალურ წარმონაქმნებში იყვნენ გაერთიანებული. ლეზგების ძირითად საქმიანობაა მიწათმოქმედება, მებაღეობა და მეცხოველეობა. ნაწილი დასაქმებულია მრეწველობაში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. VI, თბ. 1983. — გვ. 161.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* (რუსული) ლეზგების საინფორმაციო პორტალი დაარქივებული 2009-09-15 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-02-02. ციტირების თარიღი: 2010-04-22.
2. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-07-16. ციტირების თარიღი: 2010-04-22.
**ლაკედემონოვკის ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ეკლესია** (რუს. Церковь Николая Чудотворца) — მართლმადიდებლური ეკლესია სოფელ ლაკედემონოვკაში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. ამჟამად აღნიშნული ტერიტორია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს როსტოვისა და ნოვოჩერკასკის ეპარქიას. 

მისამართი: რუსეთი, როსტოვის ოლქი, ნეკლინოვის რაიონი, სოფელი ლაკედემონოვკა, ოქტომბრის ქუჩა № 39.

ისტორია
-------

XVIII საუკუნის დასასრულს, როდესაც დაარსდა სოფელი ლაკედემონოვკა, აუცილებელი გახდა სოფელში ეკლესიის აშენება. ამ საკიტხში აქტიურად მონაწილეობდა დიმიტრი ალფერაკი. გადაწყვიტეს ეკლესია აეშენებინათ დიმიტრი თესალონიკელის სახელზე. აღნიშნული წმინდანი იყო დიმიტრი ალფერაკის მფარველი ანგელოზი. სოფლის მოსახლეობამ მოითხოვა ეკლესიის მშენებლობა. 1794 წლის 19 ოქტომბერს ეკატერინოსლავის მიტროპოლიტ გავრილისაგან მიიღეს თანხმობა მშენებლობაზე. ამავე წლის 13 ნოემბერს მღვდელმონაზონმა იოანე ანდრეევმა აკურთხა მშენებლობის ადგილი. მშენებლობის ადგილზე გათხარეს საძირკველი, ჩადეს ფუნდამენტის ქვა და აღმართეს ჯვარი.

1795 წელს დიმიტრი ალფერაკმა მისწერა ეკატერინოსლავის მიტროპოლიტ გავრილს, რომ ეკურთხებინა ეკლესია. წერილში ასევე მოითხოვდა გამოეგზავნათ მღვდელი. გავრილისაგან მიღებული წეილით ნება დართეს იოანე ანდრეევს ეკურთხებინა ეკლესია. 

აგურის ეკლესია მოქმედი იყო დიდი ხნის განმავლობაში, 1937 წელს კი დახურეს. ეკლესია ტაგანროგის სტალინის სახელობის კოლმეურნეობამ შეისყიდა და მასში ხორბლის საწყობი გახსნა. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში, გერმანელების ოკუპაციის დროს ეკლესიაში მიმდინარეობდა ღვთისმსახურება. 1961 წლის სახალხო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ეკლესია კვლავ დახურეს. 1990-იან წლებამდე ეკლესია გამოიყენებოდა სამეურნეო დანიშნულებით. 1980-იან წლებში აქ განთავსებული იყო სამეურნეო საწყობი.

1991 წელს ეკლესიაში ღვთისმსახურება აღსდგა, იგი კვლავ გაიხსნა მრევლისათვის და აკურთხეს ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე. 2000-იანი წლების დასაწყისამდე ეკლესიაში აღდგენითი სამუშაოები მიმდინარეობდა, ასევე მოხატეს კედლები. ამჟამად ეკლესია მოქმედია, ადგას ლურჯად შეღებილი გუმბათი, მიშენებული აქვს სამრეკლო და შეღებილია ვარდისფრად.

ეკლესიის წინამძღვარია ნიკოლოზ (კრავჩენკო).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Церковь Николая Чудотворца.
* Лакедемоновка. Церковь Николая Чудотворца
* Лакедемоновка. Церковь Николая Чудотворца

სქოლიო
------

1. ↑  Свято-Никольский приход села Лакедемоновка.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-02-02. ციტირების თარიღი: 2017-03-26.
**ლევი პატრიკ მვანავასა** (ინგლ. *Levy Patrick Mwanawasa*, დ. 3 სექტემბერი, 1948, მუფულირა, ჩრდილოეთ როდეზია — გ. 19 აგვისტო, 2008, პარიზი, საფრანგეთი) - ზამბიის პოლიტიკური მოღვაწე, პრეზიდენტი 2002-2008 წლებში

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ჩრდილოეთ როდეზიაში (დღევანდელი ზამბია), 10-შვილიანი ოჯახის მეორე შვილი. იურიდიული განათლება მიიღო ზამბიის უნივერსიტეტში. 1974-1978 წლებში ეწეოდა კერძო პრაქტიკას და ჩამოაყალიბა იურიდიული ფირმა „მვანავასა და კომპანია", 1985 წელს დაინიშნა ზამბიის გენერალური პროკურორის მოადგილედ, მაგრამ 1986 წელს დაუბრუნდა კერძო პრაქტიკას. 1989 წელს მან დაიცვა კენეთ კაუნდას მიერ სახელმწიფო გადატრაილების მცდელობაში დადანაშაულებული ქრისტონ ტემბო და მოიგო სასამართლო პროცესი. 1991 წელს ახლადარჩეულმა პრეზიდენტმა დანიშნა ვიცე-პრეზიდენტად (1991-1994)

### არჩევნები 2001

2001 წელს გახდა მმართველი პარტიის საპრეზიდენტო კანდიდატი არჩევნებში მიიღო 28,7 % ხმებისა დაიკავა პირველი ადგილი და გახდა ქვეყნის მესამე პრეზიდენტი.

### არჩევნები 2006

2006 წლის 28 სექტემბრის საპრეზიდენტო არჩევნებზე კვლავ მმართველი პარტიის კანდიდატია და ამჯერად 43 %-ით იმარჯვებს და მეორე ვადით ხდება ქვეყნის პრეზიდენტი. მისი მთავარი კონკურენტია ზამბიის პატრიოტული ფრონტის ლიდერი მაიკლ სატა (მიიღო ხმების 29,4 %). რამდენიმე დღეში ჩამოაყალიბა ახალი მინისტრთა კაბინეტი და ვიცე-პრეზიდენტად დანითნა რუპია ბანდა.

პირადი ცხოვრება
---------------

ამერიკის პირველი ლედი ლორა ბუში, პრეზიდენტი ლევი მვანავასა და მისი მეუღლე მაურინ მვანავასა 1988 წელს დაქორწინდა მაურინ მვანავასაზე, რომელთანაც შეეძინა 4 შვილი, ხოლო წინა ქორწინებიდან ჰყავს 2 შვილი. მეუღლე მაურინი იეღოვას მოწმეა.

გარდაცვალება
------------

2008 წლის 29 ივლისს, ეგვიპტის ქალაქ შარმ-ელ-შეიხში, აფრიკული ქვეყნების კონფერენციაზე გადაიტანა ინფარქტი. ეგვიპტეში მცირე მკურნალობის შემდეგ სამკურნალოდ გადაიყვანეს პარიზის ერთ-ერთ კლინიკაში, სადაც გარდაიცვალა 19 აგვისტოს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* The Times: Levy Mwanawasa: Zambian President (Obituary)
* The Telegraph: Levy Mwanawasa, President of Zambia who stood out among African leaders in his condemnation of the regime of Robert Mugabe

|
|  |
|
| წინამორბედი:ფრედერიკ ჩილუბა | **ზამბიის პრეზიდენტი**2002 – 2008  | შემდეგი:რუპია ბანდა |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ზამბიის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
* კენეთ კაუნდა
* ფრედერიკ ჩილუბა
* ლევი მვანავასა
* რუპია ბანდა
* მაიკლ სატა
* გაი სკოტი (მ/შ)
* ედგარ ლუნგუ
* ჰაკაინდე ჰიჩილემა
 |

 |
მარხილი
მარხილი
**მარხილი** — სახმელეთო უბორბლო საზიდი საშუალებების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სახეობა, რომელიც ურმის დანიშნულებას ასრულებს. ბარში მარხილი თოვლზე სატარებლად იხმარებოდა, მთაში კი — წლის ყველა დროს იყენებდნენ და ძირითად სამეურნეო ტრანსპორტს წარმოადგენდა. გამწევ ძალად უპირატესად ხარებს აბამდნენ. 

მარხილს აკეთებდნენ თელის, იფანის, წიფლის, ნაძვის და სხვა ხისაგან. იყო საგანგებო დანიშნულების მარხილებიც. მაგ. ქვის საზიდი მარხილი — თურში (აღმოსავლეთ საქართველო მთა), მძიმე ქვევრების გადასატანი მარხილი — თუში (იმერეთი), მინდვრად პატივის გასატანი გოდორმარხილი — ჯინი, შეშის ან მცირე ტვირთის საზიდი მარხილი — ლეკმარხილი. შიდა სამეურნეო მსუბუქი საქმეებისათვის იხმარებოდა ხელმარხილიც. ზოგან გამწევ ძალად ცალ საქონელსაც აბამდნენ, ასეთ საზიდს მარტუღელა ეწოდებოდა. კონსტრუქციული თავისებურებით გამოირჩეოდა მთიდან ძნისა და თავის ჩამოსაზიდი მარხილი (სვანური მარხილი, მესხური სელი, აჭარული ხიზეკი და სხვა).

ქართულ წერილობით წყაროებში მარხილის ერთ-ერთ სახეობად მოხსენიებულია ნალო, რომელიც თოვლში გამოსაყენებელი, ადამიანთა ჩასასხდომი უთელო ეტლი ყოფილა. თანამედროვე ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში ნალო ამ მნიშვნელობით აღარ გვხვდება. წყაროებში მოხსენიებული აგრეთვე მანჯიკი — მომცრო მარხილი და ციგა. მთაში მარხილი ტვირთის საზომ ერთეულად იხმარებოდა მარხილი თივა, მარხილი შეშა და სხვა.

საქართველოს ვერტიკალური ზონალობის ბუნებრივ-სამეურნეო პირობებში, კერძოდ, მთისა და ბარის გარდამავალ ზოლში ისტორიულად ჩამოყალიბდა შერეული ტიპის საზიდი საშუალებანი, რომლებშიც კარგად არის შეხამებული თრევა-სრიალისა და გორვის სამოძრაო პრინციპი. ამგვარი საზიდი ნახევრად მარხილს და ნახევრად ურემს წარმოადგენს (აჩაჩა ურემი, ბოლოთრია, სელი). მარხილის ტიპის საზიდი მსოფლიოს თითქმის ყველა ხალხისათვის არის ცნობილი. მარხილს დღემდე შემორჩა პრაქტიკული მნიშვნელობა ჩრდილოეთ მხარეებში, სადაც გამწევ ძალად ძაღლებსა და ირმებს იყენებენ (ნარტები).

ლიტერატურა
----------

* *გეგეშიძე მ.* ქართული ხალხური ტრანსპორტი, თბ. 1956;
* *დავითიძე ა.* სატრანსპორტო საშუალებათა დამზადების ხალხური წესები ზემო აჭარაში, «აჭარის ასსრ სახელმწიფო მუზეუმის შრომები», 1972, ტ. 7;
* *გეგეშიძე მ.* ქსე, ტ. 6, გვ. 475-476, თბ. 1983.
**ლაკური ენა** (ლაკ. лакку маз) — იბერიულ-კავკასიური ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური ენათა ჯგუფის დაღესტნური ქვეჯგუფის ენა. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის ლაკის, კულისა და ნოვოლაქსკის რაიონებში (ლაკებით დასახლებული ზოგი აული გვხვდება დაღესტნის სხვა რაიონებშიც). ლაკურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 164 000 კაცი. გამოიყოფა კილო-თქმები: ვიცხიური, ღუმუქური, რომლებიც საფუძვლად უდევს სამწერლობო ლაკურ ენას, ვიხლური, აშტიკულური, ბალხარული.

ლაკურ ენაში გარჩეულია 3 ძირითადი ხმოვანი (ა, ი, უ); თანხმოვნებსი რიცხვი 41-ს აღწევს; თანხმოვანი საარტიკულაციო რაგვარობის მიხედვით შეიძლება იყოს: 1. მჟღერი, 2. ფშვინვიერი, 3. აბრუპტივი და 4. ინტენსიური. ფონემური მნიშვნელობის ოთხივე ეს ვარიანტი გარჩეულია ხშულებში, აფრიკატებს არა აქვთ მჟღერები, სპირანტებს — აბრუპტივები, ინტენსიურ და არაინტენსიურ თანხმოვანთა დაპირისპირება დასტურდება ხმოვნის წინ; სიტყვის თავში ერთზე მეტი თანხმოვანი არ გვხვდება; თანხმოვანთა შეყრა დასაშვებია სიტყვის ბოლოს (არაუმეტეს 2 თანხმოვნისა და ხმოვანთა შორის (არაუმეტეს 3 თანხმოვნისა).

გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი: I — მამაკაცთა, II — ქალთა, III — ცხოველთა და ნივთთა (ამავე კლასში შედის ქალის აღმნიშვნელი ზოგი სიტყვაც), IV — ნივთთა. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი (უნიშნო), ნათესაობითი (ნიშანია ლ), მიცემითი (ნიშანია ნ). ნათესაობითი ბრუნვა კუთვნილების გარდა გამოხატავს გარდამავალი ზმნის სუბიექტსაც. მდიდრად არის წარმოდგენილი ადგილობითი ბრუნვები, ბრუნების პროცესში ფუძეში ხშირად ვლინდება „ჩანართი ელემენტები", ზედსართავი სახელი იბრუნვის არსებითი სახელისაგან დამოუკიდებლად. თვლის სისტემა ათობითია.

ზმნის ძირითადი კატეგორიებია: გრამატიკული კლასი, პირი, რიცხვი, დრო, კილო, ასპექტი. გვარი არ გაირჩევა, ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა და სხვადასხვა მოდალური შინაარსის ორგანული თუ აღწერითი წარმოების ფორმებით; ზმნის უღვლილება კლასოვან-პიროვანია, გარდაუვალ ზმნაში აღინიშნება კლასიც და პირიც სუბიექტისა, გარდამავალ ზმნაში — კლასი ობიექტისა, პირი სუბიექტისა ან ზოგჯერ ობიექტისა; გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი სახელობით ბრუნვაშია, გარდამავალი ზმნა ქმნის კონსტრუქციას რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური სუბიექტით ნათესაობით ბრუნვაში ან სახელობით ბრუნვაში (1-2 პირის ნაცვალსახელებში). გარდამავალი ზმნის რეალური სუბიექტის აღსანიშნავად ერგატივის გაურჩევლობა და მისი ფუნქციით ზემოაღნიშნული 2 ბრუნვის გამოყენება ლაკური ენის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა.

ლიტერატურა
----------

* *ცერცვაძე ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 113.
* Муркелинский, Г. Б. *Русско-лакский словарь*, Махачкала, 1953.
* Жирков, Л. И. *Лакский язык*, М. 1955.
* Муркелинский, Г. Б. *Грамматика лакского языка*, Махачкала, 1971.

სქოლიო
------

1. ↑  A language of Russian Federation
**ჯაღმიანის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ჯაღმიანის განაპირას, ფერდობზე. განეკუთვნება XVI-XVII საუკუნეებს.

კოშკი ზურგიანია, ოთხსართულიანი. კარი სწორკუთხაა. შესასვლელის ზემოთ მეორე და მესამე სართულების თითო ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია, მეოთხე სართულზე — ფართო სწორკუთხა ღიობი. კოშკის თითოეულ სართულზე სათოფურებია. ბოლო სართულზე, ზურგის მხარეს, ორი ნისკარტისებრი სალოდეცაა. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა. კოშკი გადახურულია ბრტყელი ქვებით, რომელთა განაპირა რიგი ლავგარდანივითაა გადმოშვერილი.

კოშკის წინ გალავნით შემოფარგლული და ორ ნაწილად გაყოფილი ეზოა. აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთის მხრიდან ეზო სწორი კედლებითაა შემოზღუდული, ჩრდილოეთი კედელი მომრგვალებულია. ეზოს ორივე ნაწილს დამოუკიდებელი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. ორივე კარი სწორკუთხაა. მათ შორის ქვედა კარის არქიტრავის ქვაზე ჩაკვეთილია თაღი, რომელის შუა ნაწილში ჯვარია გამოსახული. თაღის მარჯვნივ ხელის მტევნის ჩაკვეთილი გამოსახულებაა. გალავნის შემორჩენილ კედლებში რამდენიმე სათოფური და მცირე ზომის ღრმა ნიშია.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 358.
**მეურვეობის საერთაშორისო სისტემა**, *სამეურვეო ტერიტორია* — ზოგიერთი კოლონიური ქვეყნის მართვა-გამგეობა, რომელიც დაქვემდებარებულია გაეროს კონტროლისადმი. გაეროს წესდებით ამ სისტემის მიზნად გამოცხადებულია სამეურვეო ტერიტორიების პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული პროგრესისათვის ხელის შეწყობა თითოეული ტერიტორიული სპეციფიკის და მისი ხალხის სურვილის შესაბამისად. მეურვეობის საერთაშორისო სისტემა მოიცავს სამანდატო ტერიტორიებს, მეორე მსოფლიო ომის შედეგად მტრული სახელმწიფოებისათვის ჩამორთმეულ კოლონიებს, აგრეთვე სხვა კოლონიურ სამფლობელოებს, რომელებსაც ამ სისტემაში ნებაყოფლობით ჩართავენ მათი მმართველი სახელმწიფოები. გაერო ამტკიცებს მმართველის ახელმწიფოს მიერ წარმოდგენილ შეთანხმებას ამა თუ იმ ტერიტორიაზე მისი მეურვეობის შესახებ. 1946-1947 წლებში გენერალურმა ასამბლეამ დაამტკიცა 9 სამეურვეო შეთანხმება იმ ტერიტორიების შესახებ, რომლებიც მანამდე სამანდატო ტერიტორიებს წარმოადგენდნენ: დიდი ბრიტანეთის მეურვეობა დაწესდა ტანგანიიკაზე, ბრიტანულ კამერუნსა და ბრიტანულ ტოგოზე; საფრანგეთისა — საფრანგეთის კამერუნსა და საფრანგეთის ტოგოზე; ბელგიისა — რუანდა-ბურუნდიაზე; ავსტრალიისა — ახალ გვინეაზე; ახალი ზელანდიისა — კუნძულ ნაურუზე; იაპონიის ყოფილ სამანდატო ტერიტორიაზე — წყნარი ოკეანის (მარშალის, მარიანას, კაროლინას) კუნძულებზე — დაწესდა აშშ-ის მეურვეობა. 1950 წელს იტალიის მეურვეობა დაწესდა მის ყოფილ კოლონია სომალიზე. გაეროს ფუნქციებს მეურვეობის საერთაშორისო სისტემაში ასრულებს გენერალური ასამბლეა მეურვეობის საბჭოს დახმარებით ან უშიშროების საბჭო, როცა სამეურვეო ტერიტორია სტრატეგიულ რაიონს მიეკუთვნება. კოლონიალიზმის კრახის შედეგად 11-დან ათმა სამეურვეო ტერიტორიამ მოიპოვა თავისუფლება: ამ ტერიტორიებზე შეიქმნა დამოუკიდებელი სახელმწიფოები (კამერუნი, სომალი, ტოგო, ტანგანიიკა, რუანდა, ბურუნდი, დასავლეთ სამოა, ნაურუ, განა, ნიგერია, პაპუა-ახალი გვინეა). სამეურვეო ტერიტორიად დარჩა მხოლოდ წყნარი ოკეანის კუნძულები, მათგან მარიანას კუნძულები აშშ-მა 1975 წელს გამოაცხადა აშშ-სთან „ნებაყოფლობით შეერთებულ სახელმწიფოდ".

ლიტერატურა
----------

* *ჟვანია გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 622.

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 5.
**ლომთევზა** (ლათ. Pterois) — თევზების გვარი სკორპენისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 40 სმ-მდეა. ტანი მოგრძო და გვერდებიდან შევიწროებულია. შეფერილი არიან ჭრელად — გასდევთ სხვადასხვა ფერის განივი ზოლები. ზურგის ფარფლი შედგება 22–24 სხივისგან (პირველი 12–13 ეკლიანი და ძლიერ წაგრძელებულია). მკერდის ფარფლის სხივები კუდის ფარფლის ძირამდე აღწევს (ხშირად უფრო გრძელიცაა). ცნობილია 9–12 სახეობა. ბინადრობენ ინდოეთის ოკეანისა და წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილის თავთხელ წყლებში, ქვებს შორის და მარჯნის რიფებში. ხშირად გვხვდება, მაგალითად, *P. radiata* (სიგრძე 10 სმ-მდე), *P. antennata* (14 სმ-მდე), *P. russelii* (30 სმ-მდე), *P. volitans* (38 სმ-მდე). ამ უკანასკნელს ყავისფერი და ღია (თეთრი, ჩალისფერი) ზოლები გასდევს. ბინადრობს 10–175 (ჩვეულებრივ 50-მდე) მეტრ სიღრმეზე; ცოცხლობს 14 წლამდე. ნადირობს ჩასაფრებით: იმალება და მცირე თევზებს მერხევი ფარფლებითა და თავზე არსებული წანაზარდებით იზიდავს. ლომთევზები ხშირად ჰყავთ ზღვის აკვარიუმებში. ზურგის ფარფლის ეკლიანი სხივების ნაჩხვლეტი ადამიანისთვის საზიანოა (ზოგჯერ სასიკვდილოც).

სქოლიო
------

1. ↑  rascasse — ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი.
2. 1 2  *Котляр А. Н.* Крылатки // Большая российская энциклопедия. т. 16. — М. 2010. — стр. 143.
3. ↑  WoRMS - World Register of Marine Species - Pterois Oken, 1817. *WoRMS*. ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2023
4. ↑  Species of Pterois. *IUCN*. ციტირების თარიღი: 21 იანვარი, 2023
**მაგდა ფრაკნ შიფერი** (დ. 20 ივლისი 1914 — გ. 23 ივნისი 2010) — უნგრელ-არგენტინელი მოქანდაკე.

ბიოგრაფია
---------

მაგდა დაიბადა ქალაქ კლუჟ-ნაპოკაში, ტრანსილვანიაში, რომელიც იმ დროს ეკუთნოდა უნგრეთს, თუმცა 1918 წლიდან რუმინეთის შემადგენლობაში შედიოდა.

მაგდა ფრანკის ქმნილებების გამოფენა პისაროს გალერეაშიც იმართებოდა. არგენტინაში ის გახდა სამხატვრო პრემიების ლაურეატი. 1960-იანი წლების დასაწყისში ფრანკი საცხოვრებლად პარიზში გადავიდა. ის კვლავ დაბრუნდა არგენტინაში 1995 წელს და საკუთარ სახლ-მუზეუმი|სახლ-მუზეუმში დაფუძნდა.

მაგდა ფრანკი გარდაიცვალა ბუენოს-აირესში 2010 წლის 23 ივნისს.

სქოლიო
------

1. ↑  Artistas húngaros Spanish. Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires - Dirección General de Relaciones Institucionales. Secretaría General.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 იანვარი 2014. ციტირების თარიღი: 1 February 2014.
2. ↑  „Murió la reconocida escultora Magda Frank". *Urgente24* (Spanish). June 24, 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 აპრილი 2018. ციტირების თარიღი: 1 February 2014.
**მირის ციხესიმაგრის კომპლექსი** (ბელ. Мірскі замак) — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი ბელარუსში. მდებარეობს გროდნენის ოლქში, მსოფლიო მემკვიდრეობის სხვა ძეგლის - ნევიჟის ციხესიმაგრიდან 29 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით. 

ციხესიმაგრის მშენებლობა XV საუკუნის ბოლოს დაიწყო და XVI საუკუნის დასაწყისში დასრულდა. ნაგებია გოთიკურ არქიტექტურულ სტილში. 1568 წელს, ციხესიმაგრე პოლონელ-ლიტველი არისტოკრატის, ნიკოლოზ კრისტოფერ სიროტკას ხელში გადავიდა, რომელმაც ის რენესანსულ სტილში დაასრულა. 

თითქმის საუკუნოვანი მიტოვებისა და შემდეგ ნაპოლეონის პერიოდში გადატანილი მრავალი საფრთხის შემდეგ, XIX საუკუნის ბოლოს ციხესიმაგრე აღადგინეს. მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას, ნაგებობა ნაცისტი ოკუპანტების ხელში გადავიდა და გამოიყენებოდა ებრაული მოსახლეობის ლიკვიდაციემდელ გეტოდ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნესვიჟის ციხესიმაგრე
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მირის ციხესიმაგრე***

* Official UNESCO site
* The Mir Castle
* Photos on Radzima.org
* Photos on Globus.tut.by

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ბელარუსში ბელარუსის დროშა |
| --- |
|  |
| 
ბელოვეჟის ტევრი · მირის ციხესიმაგრე · ნესვიჟის ციხესიმაგრე · სტრუვეს გეოდეზიური რკალი |

 |
**ლომონოსოვის რაიონი** (რუს. Ломоносовский район) — ადმინისტრაციული ერთეული ლენინგრადის ოლქში, რუსეთი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი ლომონოსოვი. ლომონოსოვის რაიონი ლენინგრადის ოლქის შემადგენლობაში ერთადერთ ადმინისტრაციულ ერთეულს წარმოადგენს, რომლის თვითმმართველი ორგანო ფედერაციის სხვა ადმ. სუბიექტში — ქალაქ ლომონოსოვში მდებარეობს, რომელიც პეტროდვორცოვის რაიონის შემადგენლობაშია (სანქტ-პეტერბურგი). 2010 წლის მონაცემებით რაიონის მოსახლეობა 70 347 ადამიანს შეადგენდა.

ლომონოსოვის რაიონს აღმოსავლეთით — ფედერალური მნიშვნელობის ქალაქი სანქტ-პეტერბურგი ესაზღვრება, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — გატჩინის, სამხრეთით — ვოლოსოვის და სამხრეთ-დასავლეთით — კინგისეპის რაიონები ესაზღვრება, ასევე ჩრდილო-დასავლეთით — სოსნოვი-ბორის საქალაქო ოკრუგი, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთით — ფინეთის ყურის წყლები აკრავს. რაიონის ფართობია 1919,1 კმ², რაც ლენინგრადის ოლქის საერთო ფართობის 2,69 %-ია.

ისტორია
-------

1927 წელს ლენინგრადის ოლქის შემადგენლობაში შეიქმნა ორანიენბაუმის რაიონი (ადმ. ცენტრი ქალაქი ორანიენბაუმი). 1930 წელს რაიონების გაუქმების შედეგად მისი ტერიტორია უშუალოდ ოლქის დაქვემდებარებაში გადავიდა. დიდი სამამულო ომის დროს რაიონის ტერიტორიის სამხრეთი ნაწილი ოკუპურებული იყო, ხოლო ჩრდილოეთი ნაწილი ორანიენბაუმის პლაცდარმის ნაწილს შეადგენდა. 1996 წელს ადმინისტრაციული კანონის მიხედვით რაიონს მიენიჭა მუნიციპალური სტატუსი. 2006 წელს იგი დაიყო 2 საქალაქო და 13 სასოფლო დასახლებად.

დემოგრაფია
----------

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლომონოსოვის რაიონი ლენინგრადის ოლქის საიტზე
* ლენინგრადის ოლქის არქიტექტურის ძეგლები, მოკლე სია: ლომონოსოვის რაიონი
* ლომონოსოვის რაიონი დაარქივებული 2008-01-21 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  <a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26842998'></a>
2. ↑  Областной закон «Об установлении границ и наделении соответствующим статусом муниципального образования Ломоносовский муниципальный район и муниципальных образований в его составе».  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-04-02. ციტირების თარიღი: 2013-07-20.

გერბი ლენინგრადის ოლქიდროშა ლენინგრადის ოლქი
ლენინგრადის ოლქი

**ქალაქები**: ბოქსიტოგორსკი  • ვოლოსოვო  • ვოლხოვი  • ვსევოლოჟსკი  • ვიბორგი  • ვისოცკი  • გატჩინა  • ივანგოროდი  • კამენოგორსკი  • კინგისეპი • კირიში  • კიროვსკი  • კომუნარი  • ლოდეინოე-პოლე • ლუგა  • ლიუბანი  • ნიკოლსკოე  • ახალი ლადოგი  • ოტრადნოე  • პიკალიოვო  • პოდპოროჟიე  • პრიმორსკი  • პრიოზერსკი  • სვეტოგორსკი  • სერტოლოვო  • სლანცი  • სოსნოვი-ბორი  • სიასტროი  • ტიხვინი  • ტოსნო  • შლისელბურგი

---

**ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა**:  

**რაიონები**: ბოქსიტოგორსკი  • ვოლოსოვი  • ვოლხოვი  • ვსევოლოჟსკი  • ვიბორგი  • გატჩინი  • კინგისეპი  • კირიში  • კიროვსკი  • ლოდეინოპოლე  • ლომონოსოვი  • ლუგი  • პოდპოროჟიე  • პრიოზერსკი  • სლანცი  • ტიხვინი  • ტოსნო

---

**სტატია**:
გეოგრაფია | გერბი | ჰიმნი | ისტორია | მოსახლეობა | ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა | დროშა
**მაგარციხე**, *კოშკი* — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქოროღოს ჩრდილოეთით, 1,5 კილომეტრზე, მთის კალთაზე. თარიღდება IX-X საუკუნეებით. კოშკი ზურგიანია (8,2 x 5,7 მეტრი), ხუთსართულიანი. ნაგებია მოზრდილი, ტლანქად დამუშავებული ქვით. კარ-სარკმლის ღიობები გამოყვანილია მოწითალო თლილი ქვით. კოშკის პირველი სართული მიწიდან 6,5 მეტრ სიმაღლეზეა. შესასვლელი გაჭრილია პირველ სართულზე, სწორ კედელში. კარი სწორკუთხაა, გადახურულია მოზრდილი ქვით, რომელზეც მარტივი ჯვარია ამოკვეთილი. გარედან, შესასვლელის ოდნავ ქვემოთ, შემორჩენილია მის წინ არსებული პატარა ბაქნის საყრდენი ორი კონსოლი. კოშკის მომდევნო სართულების სწორ კედელში ერთ ვერტიკალზე განლაგებული თითო სარკმელია. სართულშუა გადახურვა ქვის ფილებისაა, რომლებშიც სართულებს შორის კავშირისთვის ოთხკუთხა ხვრელებია დატანებული. კოშკის მეხუთე სართულის უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. შემორჩენილია სწორი კედლის მხარეს მოწყობილი აივნის საყრდენი კონსოლების ნაწილები.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 327-328.
ბაჰამის კუნძულების რუკა
ქრისტეფორე კოლუმბი კუნძულ გუანაჰანიზე 1492 წელს, შეხვედრა ლუკაიანებთან. თეოდორ დე ბრის ნახატი
**ლუკაიანის ხალხი** — ბაჰამის კუნძულების თავდაპირველი მაცხოვრებლები ევროპელთა გამოჩენამდე. ისინი ტაინოს ხალხის შტო იყვნენ, ეს ხალხი კი ერთ დროს კარიბის ზღვის უმრავლეს კუნძულზე სახლობდა. ლუკაიანები ამერიკის ის მაცხოვრებლები იყვნენ, რომლებიც პირველები შეხვდნენ ქრისტეფორე კოლუმბს. კოლუმბის მოსვლიდან რამდენიმე წლის შემდეგ, ესპანელებმა ლუკაიანების შევიწროვება და დამონება დაიწყეს, უკვე 1520 წლისთვის კი ბაჰამის კუნძულებიდან თითქმის ყველა ლუკაიანი გადაასახლეს. 

სახელი „ლუკაიანი" ესპანური სიტყვა *ლუკაიოს* (Lucayos) ანგლიკანიზაციის შედეგადაა მიღებული, რაც თავის მხრივ წარმოსდგენა ტაინოს სიტყვიდან *ლუკუ-კაირი* რასაც ეს ხალხი საკუთარ თავს უწოდებდა) და „კუნძულების ხალხს" ნიშნავს. 

კუნძულ ანდროსზე აღმოჩენილ იქნა სიბონეის ხალხის ტიპის რამდენიმე თავის ქალა და არტეფაქტები, თუმცა, მიაღწია თუ არა ბაჰამის კუნძულებს ზოგიერთმა სიბონეიმ ლუკაიანებზე ადრე, უცნობია, რადგან მათ კუნძულების დაკავების სხვა არანაირი კვალი არ დაუტოვიათ. მთელი ბაჰამის მასშტაბით აღმოჩენილია ზოგიერთი შესაძლო სიბონეის არქეოლოგიური ძეგლები, მაგრამ რადიოკარბონული დათარიღების მეთოდით მხოლოდ ერთი მათგანი მიეკუთვნა XII საუკუნის ბოლო წლებს, რაც თანადროულია ლუკაიანების მიერ კუნძულების დაკავების პერიოდისა.[1]

ლუკაიანებზე პირველი დაკვირვების ერთადერთი წყაროა ქრისტეფორე კოლუმბის დღიური. ლუკაიანების ზნე-ჩვეულებანის შესახებ სხვა ინფორმაცია მომდინარეობს არქეოლოგიური გათხრებიდან მიღებული ცნობების შედარებით კუბასა და ისპანიოლაზე არსებულ ტაიონოს კულტურის შესახებ არსებულ ინფორმაციასთან. კუბელ და ისპანიოლელ ტაინოებისგან ლუკაიანები განსხვავდებოდნენ სახლების ზომით, სოფლების ორგანიზაციითა და მდებარეობით, მთ მიერ გამოყენებული რესურსებითა და მეთუნეობაში გამოყენებული მასალით.[2]

ლიტერატურა
----------

* Albury, Paul. (1975) *The Story of the Bahamas.* MacMillan Caribbean. ISBN 0-333-17131-4
* Craton, Michael. (1986) *A History of the Bahamas.* San Salvador Press. ISBN 0-9692568-0-9
* Granberry, Julian & Gary S. Vescelius. (2004) *Languages of the Pre-Columbian Antilles.* The University of Alabama Press. ISBN 0-8173-5123-X
* Keegan, William F. (1992) *The People Who Discovered Columbus: The Prehistory of the Bahamas.* University Press of Florida. ISBN 0-8130-1137-X
* Sauer, Carl Ortwin. (1966; Fourth printing, 1992) *The Early Spanish Main.* University of California Press. ISBN 0-520-01415-4
* Schaffer, W. C. Carr, R. S. Day, J. S. Pateman, M. P. (2012). "Lucayan-Taino burials from Preacher's Cave, Eleuthera, Bahamas". *International Journal of Osteoarchaeology***22**:45-69. DOI: 10.1002/oa.1180

სქოლიო
------

1. ↑  Craton:17  
Granberry and Vescelius:46  
Keegan:3
2. ↑  Craton:19–20  
Keegan:183
**ლუკა ალექსანდრეს ძე ჭელიძე** (დ. 9 აპრილი, 1904, სოფ. ბუგეული, — გ. 1 ოქტომბერი, 1976, თბილისი) — ქართველი ქიმიკოსი, პროფესორი (1959).

1932 წელს დაამთავრა თსუ. სკკპ წევრი 1931 წლიდან. 1937–1962 წლებში იყო ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტის რექტორი და ამავა ინსტიტუტის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. 1962 წლიდან მუშაობდა თსუ-ში; 1966–1970 წლებში — თსუ-ის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. ჭელიძის ძირითადი შრომები ეძღვნება ბენტონიტური თიხების გამოკვლევას. მის მეცნიერულ მოღვაწეობაში განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა დასავლეთ საქართველოში ბენტონიტური თიხების ბუნებრივ საბადოთა შესწავლას, მან შეადგინა ბენტონიტური თიხების კოლექცია. ჩაატარა ცდები ამ თიხის გამოყენებით ღვინის გასაწმენდად, დაადგინა რომ ამ მიზნით ყველაზე ეფექტურია ასკანველის, გუმბრინისა და ჩუნეშის თიხები. მანვე შეიმუშავა ღვინის გაწმენდის მეთოდი. ლუკა ჭელიძე მიჩნეულია ბენტონიტური თიხების გამოვლენისა და მათი შემადგენლობის მეცნიერული კვლევის ფუძემდებლად საქართველოში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 390.
* იმერ ბასილაძე, ნესტან კუტივაძე, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორები, გვ 35, ქუთაისი, 2013.