**საქართველოს სახელმწიფო დროშა** — საქართველოს ეროვნული სიმბოლო გერბთან და ჰიმნთან ერთად, შემოღებულ იქნა საქართველოს ორგანული კანონის საფუძველზე, რომელიც ძალაში შევიდა საქართველოს პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლის ხელმოწერის შემდეგ 2004 წლის 14 იანვრიდან.

ამ კანონით დადგენილი საქართველოს სახელმწიფო დროშა არის საქართველოს სახელმწიფო დროშის ერთადერთი ვარიანტი. აკრძალულია საქართველოს სახელმწიფო დროშად სხვა დროშის გამოყენება. იგი ადგენს საქართველოს სახელმწიფო დროშის, როგორც სახელმწიფო სიმბოლოს, აღწერილობას, მისი გამოყენებისა და დაცვის წესს.

საქართველოს სახელმწიფო დროშა არის მართკუთხა თეთრი ფერის ქსოვილი, რომლის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია დროშის ოთხივე გვერდთან დაკავშირებული სწორკუთხა წითელი ფერის დიდი ჯვარი; ჯვრის ვერტიკალურ-ჰორიზონტალური მკლავებით გამოყოფილ ოთხკუთხედებში გამოსახულია ოთხი იმავე ფერის, ბოლნურ-კაცხური ჯვარი. საქართველოს სახელმწიფო დროშის სტანდარტული ზომები და ზუსტი გამოსახულება დგინდება საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით. დროშის მიმდინარე ვერსია დადგენილია პრეზიდენტის 25 იანვრის №31 ბრძანებულებით.

დროშის აგების წესი, სქემა
საქართველოს სახელმწიფო დროშა მუდმივად აღიმართება: საქართველოს პრეზიდენტის რეზიდენციის, საქართველოს პარლამენტის, საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების დაწესებულებების, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს და სხვა ცენტრალური, რეგიონული და ადგილობრივი თვითმმართველობის და მმართველობის ორგანოების ადმინისტრაციულ შენობებზე, აგრეთვე საზღვარგარეთ არსებული საქართველოს საელჩოებისა და სხვა დიპლომატიური წარმომადგენლობების შენობებზე, საზღვაო გემებსა და საზღვაო მიმოსვლის სხვა საშუალებებზე, რომელთა მიწერის ადგილი საქართველოს ტერიტორიაა.

დროშის შესახებ
--------------

თბილისი და „ხუთჯვრიანი" დროშა, ანჯელინო დულჩერის 1339 წლის პორტულანი.
საქართველოს დროშაზე მოცემული გამოსახულება, ვერცხლის (თეთრ) ფონზე ერთი სწორკუთხა ჯვარი, კუთხეებში ოთხი მცირე ჯვრით — ზოგადქრისტიანული სიმბოლოა, რომელიც მაცხოვარსა და ოთხ მახარობელს განასახიერებს. ეს ზოგადქრისტიანული სიმბოლო, როგორც ჰერალდიკური ნიშანი, პირველად 1099 წელს ჯვაროსან გოდფრუა ბუიონელის გერბზე დაფიქსირდა, ვინაიდან ამ პიროვნებამ მაცხოვრის საფლავის მცველის ტიტული მიიღო.
ამ პერიოდიდან ეს ჰერალდიკური ნიშანი მაცხოვრის საფლავს და ამავე დროს ქრისტიანობის ცენტრს, იერუსალიმს განასახიერებს. იგი სამი სახელწოდებით არის ცნობილი: გოდფრუა ბუიონელის გერბი, იერუსალიმის გერბი და წმინდა ნიშანი.
ვერცხლი (თეთრი) ჰერალდიკურად უმანკოებას, უბიწობას, სიწმინდეს, სიბრძნეს აღნიშნავს, ხოლო წითელი — სიმამაცეს, ვაჟკაცობას, სამართლიანობას და სიყვარულს.
ეს დროშა საქართველოს ტერიტორიის აღმნიშვნელად დაფიქსირდა ანჯელინო დულჩერის პორტულანზე (1339წ.) და ფრანჩესკო და დომენიკო პიციგანების პორტულანზე (1367წ).

თბილისი და „ხუთჯვრიანი" დროშა, ფრანჩესკო და დომენიკო პიციგანების 1367 წლის პორტულანი.

დროშის დღე
----------

საქართველოს სახელმწიფო დროშის დღე აღინიშნება იანვრის თვის 14 რიცხვში, საქართველოს სახელმწიფო დროშის შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის მიღების დღეს.

სახელმწიფო დროშის დღე პირველად 2012 წლის 14 იანვარს აღინიშნა, ღონისძიება მარჯანიშვილის მოედანზე გაიმართა. ღონისძიების ფარგლებში მონაწილეებმა გამოფინეს საქართველოს დროშები, მარჯანიშვილის მოედანზე აღმართეს საქართველოს დიდი დროშა, ხოლო პატარა დროშები უბრალო გამვლელებს დაურიგეს.

ადრეული საქართველოს დროშები
---------------------------

ადრეული საქართველოს დროშები სხვადასხვაგვარი იყო. ცალ-ცალკე არსებობდა სახელმწიფო დროშა, საეკლესიო, ლაშქრის. სახელმწიფო დროშას სამეფო დროშა ეწოდებოდა (სხვაგვარად *სეფე-დროშა*). XI-XVI საუკუნეების ქართული საისტორიო წყაროები ქართულ სახელმწიფო დროშას იხსენიებენ, როგორც „გორგასლიან და დავითიანს". იგი იყო ერთიანი საქართველოს სიმბოლო. ეს დროშა ვახტანგ გორგასლის დროიდან უნდა მოდიოდეს და თეთრი ფერისა უნდა ყოფილიყო, მიმაგრებული წითელ ჯვრიან ბუნზე. სომეხ ისტორიკოსთა ცნობით თეთრ დროშაზე რაღაც ნიშანი იყო დატანილი, თუმცა უცნობია კონკრეტული გამოსახულება. არსებობს სხვა ცნობაც, რომლის მიხედვითაც საქართველოს სახელმწიფო დროშაზე წმიდა გიორგის გამოსახულება იყო აღბეჭდილი. ამ ცნობას იძლევა შუა საუკუნეების პოლონელი მოგზაური კოტოვიჩი, რომელსაც უნახავს იერუსალიმში სალოცავად მოსული ქართველები, ქართული სახელმწიფო დროშით. გადმოცემით, „გორგასლიანი და დავითიანი" დროშა მე-19 საუკუნემდე არსებობდა და იგი ქუთაისის სამეფო ზარდახანაში ინახებოდა. მე-19 საუკუნის დასაწყისში კი ახალციხის ბრძოლის დროს იგი თურქებს გაუტაციათ.

XIII-XIV საუკუნეებში თეთრი ალმის გვერდით ჩნდება შავიც, მასზე თეთრი ტოლმკლავიანი ჯვრით. ფიქრობენ, რომ იგი დავით ნარინმა შემოიღო დასავლეთ საქართველოში დამკვიდრების შემდეგ. XV საუკუნეში საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის პერიოდიდან დროშათა ნარისახეობაც გამრავლდა. ქართლის სამეფო დროშა მოწითალო შინდისფერი გახდა. დასავლეთ საქართველოში კი დამკვიდრდა თეთრი დროშა.

* ძველი ქართული (იბერიული) დროშა მეფე გორგასლის მმართველობის დროს V საუკუნეში.ძველი ქართული (იბერიული) დროშა მეფე გორგასლის მმართველობის დროს V საუკუნეში.
* დავით IV აღმაშენებლის დროშა.დავით IV აღმაშენებლის დროშა.
* თამარ მეფის დროშა.თამარ მეფის დროშა.
* ერთიანი საქართველოს სამეფო დროშა, XIV-XV სს.ერთიანი საქართველოს სამეფო დროშა, XIV-XV სს.
* ოდიშის სამთავროს დროშა, XVI საუკუნეში.ოდიშის სამთავროს დროშა, XVI საუკუნეში.
* ოდიშის სამთავროს დროშა, XIV-XIX სს.ოდიშის სამთავროს დროშა, XVI საუკუნეში.
* ვახტანგ VI-ის დროშა.ვახტანგ VI-ის დროშა.
* სამცხე-საათაბაგოს დროშა.სამცხე-საათაბაგოს დროშა.
* კახეთის სამეფოს დროშა.კახეთის სამეფოს დროშა.
* ოდიშის სამთავროს დროშა XVI საუკუნეში.ოდიშის სამთავროს დროშა XVI საუკუნეში.
* ოდიშის სამთავროს დროშა XVIII საუკუნეში.ოდიშის სამთავროს დროშა XVIII საუკუნეში.
* იმერეთის სამეფოს დროშა XV-XVIII სს.იმერეთის სამეფოს დროშა XV-XVIII სს.
* ხელის მტევნის სიმბოლო, რომელიც XIV საუკუნეში იყო სოხუმის (სებასტოპოლის) დროშა.ხელის მტევნის სიმბოლო, რომელიც XIV საუკუნეში იყო სოხუმის (სებასტოპოლის) დროშა.

### დამოუკიდებელი საქართველო (1918-1921, 1990-2004)

პეტერბურგში 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ საქართველოში გაძლიერდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რომელშიც სხვადასხვა ფენის წარმომადგენელი გაერთიანდა. წამოიჭრა დროშის, როგორც ქართველი ხალხის თვითმყოფადობის, თვითშეფასებისა და პატრიოტიზმის სიმბოლოს აუცილებლობა. საქართველოს ეროვნული დროშის ესკიზის შექმნას ხელი მოჰკიდა ცნობილმა ქართველმა მოქანდაკემ 40 წლის იაკობ ნიკოლაძემ. დროშის ესკიზი მარტში უკვე მზად იყო, ხოლო 1917 წლის 25 მარტს ქუთაისში, საქართველოს სახელმწიფოებრიობის აღდგენისადმი მიძღვნილ მიტინგზე შეკრებილთ პირველად აღმართეს ახალი ეროვნული დროშა. მეორედ იმავე წლის 9 აპრილს გამოჩნდა მცხეთაში, სადაც გაიმართა სახალხო დღესასწაული, მიძღვნილი საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გამოცხადებას. ეს იყო მნიშვნელოვანი ნაბიჯი ქართველი ხალხის სუვერენიტეტის აღდგენის გზაზე.

ამ საზოგადოებრივ მოვლენებში მონაწილეობდნენ საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წარმომადგენლები, მაგრამ ისინი არ იყვნენ ეროვნული დროშის შექმნის ინიციატორები. ხოლო მაშინდელ პოლიტიკურ ძალას — საქართველოს სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას საერთოდ არავითარი კავშირი არ ჰქონდა დროშასთან. იგი შედიოდა რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის შემადგენლობაში, რომელსაც ვ. ლენინი მეთაურობდა და დემოკრატიულ პრინციპებზე რუსეთთან მჭიდრო პოლიტიკური და ეკონომიკური კავშირის შენარჩუნების იდეას იცავდა, დროშა კი ეწინააღმდეგებოდა ამ დებულებას.

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ თბილისში შეიქმნა ქართული ეროვნული კონგრესი, რომლის წამყვან ძალას სოციალ-დემოკრატები წარმოადგენდნენ. ნოემბერში კონგრესმა წამოაყენა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის შემდგომი განვითარების კონცეფცია. წარმოიშვა ეროვნული დროშის მიღების აუცილებლობაც. ამასთან დაკავშირებით გამოცხადდა კონკურსი საუკეთესო მოდელზე. კონგრესზე წარმოდგენილი იყო დაახლოებით ორი ათეული პროექტი, მაგრამ გაიმარჯვა იაკობ ნიკოლაძის მიერ შექმნილმა უკვე არსებულმა დროშამ. ავტორს მიენიჭა პრემია — 3 ათასი მანეთი.

დროშები დამზადდა 1918 წლის აპრილში და გაიგზავნა ქალაქებსა და სოფლებში, რათა 22 აპრილს გამოეკიდათ იგი საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე, რომელიც ამ დღეს გახდა ნაწილი დამოუკიდებელი ამიერკავკასიის ფედერაციული რესპუბლიკისა. ერთი თვის შემდეგ ფედერაცია დაიშალა და 1918 წლის 26 მაისს შეიქმნა დამოუკიდებელი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, რომელმაც ოფიციალურად მიიღო შინდისფერ-წითელი დროშა შავი და თეთრი ზოლებით. მთავრობის განკარგულებით იგი აღიმართა ყველა სამთავრობო შენობაზე, სამხედრო და სავჭრო გემებზე.

სპეციალურ კანონში დროშების შესახებ, რომელიც 1918 წლის 10 სექტემბერს მიიღეს, დაზუსტდა უკვე გამოყენებული ემბლემის ზოგიერთი დეტალი. შავმა და თეთრმა ზოლებმა ერთად დაიკავეს შინდისფერ-წითელი ქსოვილის არა მეოთხედი, როგორც ადრე, არამედ მხოლოდ ის ნაწილი მარცხანა კუთხეში, რომელიც რჩება იქ, თუ დროშას წარმოდგენით სიგანეზე დავდებთ მისი სიგანის 1,5 სიგანის მქონე ჯვარს ამასთან დროშის სიგანე აღარ არის სიგრძეზე 2-ჯერ ნაკლები, პროპორცია ასე შეიცვალა 2:3, ასეთი დროშის ნახვა შესაძლებელია 1918-1921 წლებში გამოშვებული ფულის კუპიურებზე. ტარი, რომელზედაც მაგრდებოდა სახელმწიფო დროშის ქსოვილი, უნდა ყოფილიყო თეთრი და შუბივით წამახვილებული წვერით.

მხოლოდ სამსახურებრივმა დროშამ, რომელსაც მთავრობის წარმომადგენლები აღმართავდნენ, შეინარჩუნა პირველადი სახე და პროპორციები, მაგრამ აქ მარჯვენა ნაწილის შუაში განთავსებული იყო სახელმწიფო გერბის გამოსახულება. იგი შედგებოდა შინდისფერი საგერბო ფარისაგან, რომელზეც განთავსებული იყო ქართველთა მფარველის თეთრ ცხენზე ამხედრებული წმინდა გიორგის გამოსახულება: ცხენი ახტება შავად გამოსახულ იალბუზს, კავკასიონის ქედის ყველაზე მაღალ მთას. ზემოთ რკალად გამოსახული იყო ოქროსფერი მზე, თეთრი მთვარე და ხუთი რვაქიმიანი ვარსკვლავი. ციური სხეულები წარმოადგენდნენ იმ უძველესი 7 სამეფოსა და სამთავრობოს სიმბოლოს, რომლებიც მთლიანად შეადგენდნენ ქვეყანას. გერბი სამსახურებრივ დროშასთან ერთად მიიღეს 20 სექტემბერს, ზოგიერთი დაზუსტებანი შეტანილ იქნა 1918 წლის 27 დეკემბერს. 

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა დატვირთულია სიმბოლიზმით. შინდისფერი ქსოვილი აღნიშნავდა ქართული მიწის დიდებულ ისტორიას, რომელიც თავისი არსებობის მანძილზე მორწყული იყო ბრძოლის ველზე დაღვრილი სისხლით, შავი და თეთრი ზოლები ქვეყნის ერთობის სიმბოლოს წარმოადგენდა. იაკობ ნიკოლაძეს იგი შემთხვევით არ ჰქონდა არჩეული. პარიზში ყოფნის დროს, 1899-1901 წლებსა და 1904-1910 წლებში, მას შეეძლო საფრანგეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში გაცნობოდა ძველებურ წიგნს დროშების შესახებ (1375). მასში წარმოდგენილი ქართული დროშა შავ ქსოვილზე ხუთი თეთრი ჯვრით, იგი ეკუთვნოდა გიორგი V ბრწყინვალის ეპოქას.

დროშა 1921 წლის 20 მაისს საქართველოს რევკომმა სამფეროვანი დროშა და გერბი №36 დეკრეტით გააუქმა. ის მხოლოდ 1990 წლის 14 ნოემბერს აღადგინეს საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს გადაწყვეტილებით.

### საბჭოთა საქართველო (1921-1990)

საბჭოთა პერიოდში საქართველოში წითელი საბჭოთა დროშის რამდენიმე ვარიანტი იყო მიღებული, რომელზეც ან საქართველოს სსრ-ის სახელი იყო აღბეჭდილი, ან წითელი ნამგალი და ურო ვარსკვლავით ლურჯ მზესა და ლურჯ ზოლზე დროშის ზედა ნაწილში (მარჯვნივ). ეს დროშა 1990 წლის 28 ოქტომბერს პირველი მრავალპარტიული არჩევნებით არჩეულმა უზენაესმა საბჭომ იმავე წლის ნოემბერში გააუქმა.

საქართველოს დროშა, 1918-1921 (1:2)
საქართველოს დროშა, 1921—1937 (1:2)
საქართველოს დროშა, 1937—1951 (1:2)
საქართველოს დროშა, 1951-1990 (1:2)
საქართველოს დროშა, 1990-2004 (3:5)

„გულებიანი დროშის" პრობლემა
---------------------------

2013 წლის 9 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის სასახლის გუმბათზე სახელმწიფო დროშის ნაცვლად, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის" დროშა აღიმართა, რომელიც პარტიამ 5 ნოემბერს მიიღო. „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის" დროშის აღმართვას გამოეხმაურა საქართველოს მთავრობა, რომლის განცხადებით „საქართველოს პრეზიდენტის რეზიდენციის შენობაზე სხვა დროშის აღმართვა კანონის უხეში დარღვევაა და დაუშვებელია ქვეყნის სიმბოლოების მიმართ აგდებული დამოკიდებულება ჯერ კიდევ მოქმედი პრეზიდენტის მხრიდან. მივმართავთ პრეზიდენტ სააკაშვილს, დაიცვას კანონი და დაუყოვნებლივ აღმართოს საქართველოს სახელმწიფო დროშა პრეზიდენტის რეზიდენციის შენობის თავზე". მოგვიანებით მთავრობის პოზიციას დაეთანხმა პარლამენტის საპროცედური საკითხთა და წესების კომიტეტის თავმჯდომარე ირინე იმერლიშვილი, რომელმაც გაავლო პარალელი ავლაბრის რეზიდენციასა და თეთრს სახლს შორის და პრეზიდენტს ძველი დროშის დაბრუნებისკენ მოუწოდა. მოგვიანებით ავლაბრის რეზიდენციის გუმბათზე აღმართული დროშის პრობლემას გამოეხმაურა „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის" წევრი, გიორგი კანდელაკი, რომელმაც ახალი დროშის განმარტება გააკეთა. მისი მოსაზრებით, „[...] პოლიტიკაში მთავარი არის კონტექსტი. კონტექსტი სწორედ ეს არის, რომ ჩვენი დაპირისპირება და შუღლი მტერს აძლევს ხელს. ჩვენ უნდა გადავაბიჯოთ ამ ყველაფერს და უნდა ვიხელმძღვანელოთ ჩვენი ქვეყნის მომავლის ინტერესით. ეს არის არსი". დღის ბოლოს დროშასთან დაკავშირებით კომენტარი გაავრცელა საქართველოს პრეზიდენტის ადმინსტრაციის უფროსმა ანდრო ბარნოვმა. მისი განმარტებით „დროშა აღმართულია მხოლოდ ერთი დღით, სასახლეში მუსიკალური კლიპის გადაღებასთან დაკავშირებით." 10 ნოემბერს საკუთარი პოზიცია დააფიქსირა საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა, რომელმაც განაცხადა:„არავინ ისე არ ამაყობს ამ დროშით, როგორც მე, ვინაიდან როცა შემომქონდა მაშინაც მამოძრავებდა და ახლაც მამოძრავებს რწმენა, რომ ეს დროშა ყველაზე ზუსტად გამოხატავს ჩვენს ღირებულებებს და ამასთანავე საუკეთესოა მსოფლიოს სახელმწიფოთა დროშებს შორის". 2013 წლის 10 ნოემბრის შუადღეს ავლაბრის რეზიდენციის გუმბათზე საქართველოს სახელმწიფო დროშა ისევ აფრიალდა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იერუსალიმის ჯვარი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო **ვიკისაწყობში** არის გვერდი თემაზე: ***საქართველოს დროშები***
* სახელმწიფო სიმბოლოები დაარქივებული 2012-03-16 საიტზე Wayback Machine. , საქართველოს პრეზიდენტის ვებ საიტი.
* საქართველოს ორგანული კანონი „საქართველოს სახელმწიფო დროშის შესახებ" დაარქივებული 2011-09-21 საიტზე Wayback Machine.
* სახელმწიფო სიმბოლიკა დაარქივებული 2009-04-24 საიტზე Wayback Machine. , საქართველოს კანონები სახელმწიფო სიმბოლიკის შესახებ.
* დროშის აგების წესი – კანონი (ანიმაცია), (*არაოფიციალური ვერსია*).

ლიტერატურა
----------

* *ს. გამსახურდია, ნ. შოშიაშვილი, ზ. ხიდურელი*: „საქართველოს სახელმწიფო დროშები და გერბები", თბილისი, 1990.
* *გიორგი მაჭარაშვილი*: „დროშა გორგასლიანი", თბ. 2011.
* „საქართველოს დროშები და გერბები ვახუშტი ბაგრატიონის მიხედვით", საქ. რესპ. მეცნ. აკად. გეოგრაფიისა და გეოეკოლოგიის ინ-ტი ; [შემდგ.: *ნარგიზა გამცემლიძე*, *თამაზ კიკნაძე*]. - თბ.: სამშობლო, 1991.
* „საქართველოს სახელმწიფო სიმბოლოები : აღწერილობა, გამოსახვა, გამოყენება." - თბ. : [ბონა კაუზა], 2005. ISBN 99928-844-2-8.
* რუსუდან შელია.  (2017) როგორ იქმნებოდა ქართული დროშა. *პოლიტიკა*. კვირის პალიტრა. ციტირების თარიღი: 2019-08-03.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს ორგანული კანონი „საქართველოს სახელმწიფო დროშის შესახებ". **მუხლი მე-6**
2. ↑  "ნაციონალური მოძრაობის" ინიციატივით, სახელმწიფო დროშის დღე აღინიშნა. interpressnews.ge. ციტირების თარიღი: 2015-01-14.
3. ↑  სახელმწიფო დროშის დღე. netgazeti.ge. ციტირების თარიღი: 2015-01-14.
4. ↑  გაზ. „საბჭოთა აფხაზეთი", №125 (12991), 1 ივლისი, 1989
5. ↑  საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭო.  (1990) საქართველოს რესპუბლიკის კანონი „საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო დროშის შესახებ". *კანონი*. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს ვებ საიტი. ორგინ.:*საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს უწყებები, №11 (30/11/1990)*. ციტირების თარიღი: 2011.
6. ↑  საქართველოს პარლამენტი.  (1997) საქართველოს ორგანული კანონი „'საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო დროშის შესახებ' საქართველოს რესპუბლიკის კანონში ცვლილებების შეტანის თაობაზე". *კანონი*. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს ვებ საიტი. ორგინ.:*საქართველოს პარლამენტის უწყებანი №46, (03/12/1997)*. ციტირების თარიღი: 2011.
7. ↑  ბლუაშვილი, უ. (2012). *ეროვნული მოძრაობა და პოლიტიკური კონფრონტაცია საქართველოში (1987-1993)*. თბილისი. გვ. 90.
8. ↑  პრეზიდენტის რეზიდენციაზე სახელმწიფო დროშის ნაცვლად „ნაციონალების" დროშაა აღმართული.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04. ციტირების თარიღი: 2013-11-10.
9. ↑  მთავრობა სააკაშვილს პრეზიდენტის რეზიდენციაზე სახელმწიფო დროშის დაუყოვნებლივ აღმართვისკენ მოუწოდებს.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-11-10. ციტირების თარიღი: 2013-11-10.
10. ↑  იმერლიშვილი პრეზიდენტს ურჩევს "გონს მოეგოს".  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-08. ციტირების თარიღი: 2013-11-10.
11. ↑  გიორგი კანდელაკი - პრეზიდენტის სასახლეზე ახალი დროშა შემრიგებლურ სიგნალად უნდა აღვიქვათ
12. ↑  ანდრო ბარნოვი - პრეზიდენტის სასახლის თავზე ე.წ. გულებიანი დროშის აღმართვა მუსიკალური კლიპის გადაღებას უკავშირდება
13. ↑  სააკაშვილი: არავინ ისე არ ამაყობს ხუთჯვრიანი დროშით, როგორც მე[*მკვდარი ბმული*]
14. ↑  პრეზიდენტის სასახლეზე კვლავ სახელმწიფო დროშა ფრიალებს.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-03-04. ციტირების თარიღი: 2013-11-10.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს დროშა ქართული სიმბოლიკა  |
| --- |
|  |
|  სახელმწიფო სიმბოლოები  | 
საქართველოს გერბი  • საქართველოს დროშა
 | 
 |
|  |
|  ავტონომიური ერთეულების  სიმბოლოები  | 
აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გერბი  • აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის დროშა  • აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გერბი  • აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის დროშა
 |
|  |
|  მუნიციპალიტეტების  გერბები  | 
აბაშის გერბი  • ადიგენის გერბი  • ამბროლაურის გერბი  • აჟარის გერბი  • ასპინძის გერბი  • ახალგორის გერბი  • ახალქალაქის გერბი  • ახალციხის გერბი  • ახმეტის გერბი  • ბათუმის გერბი  • ბაღდათის გერბი  • ბოლნისის გერბი  • ბორჯომის გერბი  • გარდაბნის გერბი  • გორის გერბი  • გურჯაანის გერბი  • დედოფლისწყაროს გერბი  • დმანისის გერბი  • დუშეთის გერბი  • ერედვის გერბი  • ვანის გერბი  • ზესტაფონის გერბი  • ზუგდიდის გერბი  • თბილისის გერბი  • თეთრი წყაროს გერბი  • თელავის გერბი  • თერჯოლის გერბი  • თიანეთის გერბი  • თიღვის გერბი  • კასპის გერბი  • ლაგოდეხის გერბი  • ლანჩხუთის გერბი  • ლენტეხის გერბი  • მარნეულის გერბი  • მარტვილის გერბი  • მესტიის გერბი  • მცხეთის გერბი  • ნინოწმინდის გერბი  • ოზურგეთის გერბი  • ონის გერბი  • რუსთავის გერბი  • საგარეჯოს გერბი  • სამტრედიის გერბი  • საჩხერის გერბი  • სენაკის გერბი  • სიღნაღის გერბი  ·  ტყიბულის გერბი  • ფოთის გერბი  • ქარელის გერბი  • ქედის გერბი  • ქობულეთის გერბი  • ქუთაისის გერბი  • ქურთის გერბი  • ყაზბეგის გერბი  • ყვარლის გერბი  • შუახევის გერბი  • ჩოხატაურის გერბი  • ჩხოროწყუს გერბი  • ცაგერის გერბი  • წალენჯიხის გერბი  • წალკის გერბი  • წყალტუბოს გერბი  • ჭიათურის გერბი  • ხარაგაულის გერბი  • ხაშურის გერბი  • ხელვაჩაურის გერბი  • ხობის გერბი  • ხონის გერბი  • ხულოს გერბი
 |
|  |
|  მუნიციპალიტეტების  დროშები  | 
აბაშის დროშა  • ადიგენის დროშა  • ამბროლაურის დროშა  • აჟარის დროშა  • ასპინძის დროშა  • ახალგორის დროშა  • ახალქალაქის დროშა  • ახალციხის დროშა  • ახმეტის დროშა  • ბათუმის დროშა  • ბაღდათის დროშა  • ბოლნისის დროშა  • ბორჯომის დროშა  • გარდაბნის დროშა  • გორის დროშა  • გურჯაანის დროშა  • დედოფლისწყაროს დროშა  • დმანისის დროშა  • დუშეთის დროშა  • ერედვის დროშა  • ვანის დროშა  • ზესტაფონის დროშა  • ზუგდიდის დროშა  • თბილისის დროშა  • თეთრი წყაროს დროშა  • თელავის დროშა  • თერჯოლის დროშა  • თიანეთის დროშა  • თიღვის დროშა  • კასპის დროშა  • ლაგოდეხის დროშა  • ლანჩხუთის დროშა  • ლენტეხის დროშა  • მარნეულის დროშა  • მარტვილის დროშა  • მესტიის დროშა  • მცხეთის დროშა  • ნინოწმინდის დროშა  • ოზურგეთის დროშა  • ონის დროშა  • რუსთავის დროშა  • საგარეჯოს დროშა  • სამტრედიის დროშა  • საჩხერის დროშა  • სენაკის დროშა  • სიღნაღის დროშა  ·  ტყიბულის დროშა  • ფოთის დროშა  • ქარელის დროშა  • ქედის დროშა  • ქობულეთის დროშა  • ქუთაისის დროშა  • ქურთის დროშა  • ყაზბეგის დროშა  • ყვარლის დროშა  • შუახევის დროშა  • ჩოხატაურის დროშა  • ჩხოროწყუს დროშა  • ცაგერის დროშა  • წალენჯიხის დროშა  • წალკის დროშა  • წყალტუბოს დროშა  • ჭიათურის დროშა  • ხარაგაულის დროშა  • ხაშურის დროშა  • ხელვაჩაურის დროშა  • ხობის დროშა  • ხონის დროშა  • ხულოს დროშა
 |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ევროპის დროშები |
| --- |
|  |
| 
ალბანეთი · ანდორა · ავსტრია · აზერბაიჯანი4 · ბელარუსი · ბელგია · ბოსნია და ჰერცეგოვინა · ბულგარეთი · ჩეხეთის რესპუბლიკა · გაერთიანებული სამეფო · გერმანია · დანია · ესპანეთი · ესტონეთი · ვატიკანი · თურქეთი1 · ისლანდია · ირლანდია · იტალია · კვიპროსი2 · ლატვია · ლიხტენშტაინი · ლიეტუვა · ლუქსემბურგი · მალტა · მოლდოვა · მონაკო · ნიდერლანდები · ნორვეგია · პოლონეთი · პორტუგალია · რუმინეთი · რუსეთი1 · სან-მარინო · საბერძნეთი · საქართველო4 · საფრანგეთი · სერბეთი · სლოვაკეთი · სლოვენია · სომხეთი2 · უკრაინა · უნგრეთი · ფინეთი · ყაზახეთი1 · შვედეთი · შვეიცარია · მონტენეგრო · ჩრდილოეთი მაკედონია · ხორვატია · 
**დამოკიდებული, ავტონომიური და სხვა ტერიტორიები**
აფხაზეთი4 · 
ალანდის კუნძულები · 
აზორის კუნძულები · 
აკროტირი და დეკელია · 
კანარის კუნძულები · 
ყირიმი · 
ფარერის კუნძულები · 
გიბრალტარი · 
გერნზი · 
კუნძული მენი · 
ჯერზი · 
კოსოვო · 
მადეირა · 
მთიანი ყარაბაღი2 · 
ნახიჩევანი2 · 
სერბიული (სრფსკას) რესპუბლიკა · 
დნესტრისპირეთი · 
ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა2, 3 · 

1 აქვს მნიშვნელოვანი ტერიტორია აზიაში.
2 მთლიანად დასავლეთ აზიაშია, მაგრამ კულტურულად, პოლიტიკურად და ისტორიულად მოიაზრება ევროპულად.
3 აღიარებულია მხოლოდ თურქეთის მიერ.
4 ნაწილობრივ ან მთლიანად აზიაში, ევროპისა და აზიის საზღვრის განსაზღვრაზე დამოკიდებულებით.
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
აზიის დროშები |
| --- |
|  |
| დამოუკიდებელი ქვეყნები | 
* ავღანეთი
* აზერბაიჯანი1
* არაბთა გაერთიანებული საამიროები
* აღმოსავლეთი ტიმორი
* ბანგლადეში
* ბაჰრეინი
* ბრუნეი
* ბჰუტანი
* ეგვიპტე2
* ერაყი
* ვიეტნამი
* თურქეთი1
* თურქმენეთი
* იაპონია
* იემენი
* ინდოეთი
* ინდონეზია
* იორდანია
* ირანი
* ისრაელი
* კამბოჯა
* კატარი
* კვიპროსი
* ლაოსი
* ლიბანი
* მალაიზია
* მალდივის კუნძულები
* მიანმარი
* მონღოლეთი
* ნეპალი
* ომანი
* პაკისტანი
* რუსეთი1
* სამხრეთი კორეა
* საუდის არაბეთი
* საქართველო1
* სინგაპური
* სირია
* სომხეთი
* ტაილანდი
* ტაჯიკეთი
* უზბეკეთი
* ფილიპინები
* ქუვეითი
* ყაზახეთი1
* ყირგიზეთი
* შრი-ლანკა
* ჩინეთი
* ჩრდილოეთი კორეა

 |
|  |
| ნაწილობრივ აღიარებული ქვეყნები | 
* აფხაზეთი1
* მთიანი-ყარაბაღი
* პალესტინა
* სამხრეთი ოსეთი1
* ტაივანი
* ჩრდილოეთი კვიპროსი

 |
|  |
| დამოკიდებული და სხვა ტერიტორიები | 
* ბრიტანეთის ინდოეთის ოკეანის ტერიტორია
* მაკაო
* ქოქოსის კუნძულები
* შობის კუნძული
* ჰონგ-კონგი

 |
|  |
| 
1 ტერიტორის ნაწილი ევროპაშია. 2 ტერიტორის ნაწილი აფრიკაშია. |

 |