recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**მიხაელ ჰანეკე** (გერმ. Michael Haneke დ. 23 მარტი, 1942, მიუნხენი, ბავარია, გერმანია) — სკანდალური ავსტრიელი კინორეჟისორი და მწერალი, განთქმული მისი სიტყვაძუნწი, თუმცა შემძრწუნველი სტილით. მისი ფილმები ხშირად ასახავს თანამედროვე საზოგადოების პრობლემებსა და ნაკლოვანებებს. ჰანეკეს უმუშავია როგორც ტელევიზიაში, ასევე თეატრსა და კინოში. მის ნამუშევრებში წამოწეულია მწვავე სოციალური საკითხები.

ბიოგრაფია
---------

მსახიობისა და რეჟისორის ფრიც ჰანეკესა და კინომსახიობი ბეატრის ფონ დეგენშილდის ვაჟი - ჰანეკე ქალაქ ვინერ-ნოიშტადტში გაიზარდა. სწავლობდა ფილოსოფიასა და ფსიქოლოგიას ვენის უნივერსიტეტში მსახიობობასა და მუსიკაში თავდაპირველი წარუმატებელი მცდელობის შემდეგ. სწავლის დასრულების შემდეგ ფილმის კრიტიკოსი ხდება და 1967-1970 წლებში მუშაობს ედიტორად და დრამატურგად სამხრეთ გერმანიის სატელევიზიო სადგურ ზიუდვესტფუნკში. როგორც დრამატურგი, მას ეკუთვნის შტრინდბერგის, გოეთეს, ბრიუკნერისა და ჰაინრიხ ფონ კლაისტის სცენოგრაფია გერმანულად ბერლინში, მიიუნხენსა და ვენაში. მისი, როგორც სატელევიზიო რეჟისორის დებიუტი 1973 წელს მოხდა.

მისი კინო-დებიუტი შედგა 1989 წელს ფილმით „მეშვიდე კონტინენტი", სადაც ის იკვლევს საძირკველს იმ ძალადობობრივი და უხეში სტილისა, რომელიც შემდგომ წლებში განვითარდა. სამი წლის შემდეეგ სკანდალური მცირემეტრაჟიანი ფილმით „ბენი" ჰანეკე პრესაში ატეხილი ალიაქოთის მიზეზი ხვდება. თუმცა ჰანეკეს უდიდესი წარმატება მისმა 2001 წლის ფილმმა „პიანინოს მასწავლებელი" მოუტანა. ამ ფილმმა კანის ფესტივალის პრესტიჟული ჯილდო „გრან-პრი" დაიმსახურა. საუკეთესო მსახიობი მამაკაცისა და ქალის ჯილდოები ასევე ერგოთ ბენუა მაგიმელსა და იზაბელ იუპერს. მას ასევე ორჯერ მოუწია მუშაობა ჟულიეტ ბინოშთან, მათ შორის მის 2005 წლის ფილმში „დაფარული".

ფილმოგრაფია
-----------

* 2012 Amour - *სიყვარული*
* 2009 Das weiße Band - *თეთრი ბაფთა*
* 2007 Funny Games - *მხიარული თამაშები* (ამერიკული გადამუშავებული ვერსია)
* 2005 Caché - *დაფარული*
* 2003 Le Temps du Loup - *მგლის დრო*
* 2001 La Pianiste - *პიანინოს მასწავლებელი*
* 2000 Code Inconnu: Recit Incomplet De Divers Voyages - *ამოუცნობი კოდი*
* 1997 Das Schloß - *ციხესიმაგრე*
* 1997 Funny Games - *მხიარული თამაშები*
* 1995 Der Kopf des Mohren - *მურის თავი*
* 1994 71 Fragmente einer Chronologie des Zufalls - *შანსის ქრონოლოგიის 71 ფრაგმენტი*
* 1992 Benny's Video - *ბენის ვიდეო*
* 1989 Der 7. Kontinent - *მეშვიდე კონტინენტი*.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბი-ბი-სი'ს ინტერვიუ მიხაელ ჰანეკესთან
მესიე 78. ტელესკოპი ESO 2.2, ლა-სილიის ობსერვატორია, ჩილე
**მესიე 78** (აგრეთვე ცნობილი როგორც **M78** ან **NGC 2068**) — ამრეკლავი ნისლეული ორიონის თანავარსკვლავედის მიმართულებით. 1780 წელს აღმოაჩინა ფრანგმა ასტრონომმა პიერ მეშენმა და იმავე წელს, მისმა მეგობარმა ასტრონომმა შარლ მესიემ ის საკუთარ კატალოგში შეიტანა.

M78 საკმაოდ კაშკაშა, დიფუზიურ-ამრეკლავი ნისლეულია, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა ნისლეულებს, მათ შორის NGC 2064-ს, NGC 2067-სა და NGC 2071-ს. თავის მხრივ, ეს ჯგუფი ორიონის მოლეკულური ღრუბლის კომპლექსს მიეკუთვნება და დედამიწიდან 1600 სინათლის წლით არის დაშორებული. M78 ცაზე საკმაოდ ადვილი საპოვნელია პატარა ტელესკოპებითაც კი, მოიცავს 10 ვარსკვლავიერი სიდიდის 2 ვარსკვლავს. სწორედ ამ ორი ვარსკვლავის — HD 38563A-ისა და HD 38563B-ის შუქის არეკვლის წყალობით ხდება ღრუბლის მტვერი ხილვადი.

ნისლეულში შეიმჩნევა T-ტაურის ტიპის 45 ახალგაზრდა ვარსკვლავი, რომლებიც ჯერ კიდევ ფორმირების პროცესში არიან, ასევე მოიცავს 17 ჰერბიგის ობიექტს.

გალერეა
-------

* მესიე 78, ტელესკოპი VISTA, ჩილე.
* მესიე 78, სპიტცერის კოსმოსური ტელესკოპი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მესიე 78***

* Messier 78, SEDS Messier pages
* NightSkyInfo.com – M78
	+ M78 Wide Field 2009 November 26
	+ M78 and Reflecting Dust Clouds in Orion 2010 March 2
**მიამოტო იურიკო** (დ. 13 თებერვალი, 1899, ტოკიო — გ. 21 იანვარი, 1951, იქვე) — იაპონელი მწერალი ქალი. იაპონიის კომპარტიის წევრი 1931-იდან. 1927-1930 იმოგზაურა სსრკ-ში. მას ეკუთვნის ავტობიოგრაფიული ტრილოგია (რომანები "ნობუკო" (1924-1926), "ორი სახლი", "ნიშანსვეტები" (1947-1950)) -- რეალიზმის თვალსაჩინო ნიმუშები იაპონურ ლიტერატურაში. გამოქვეყნებული აქვს მრავალი პუბლიცისტური სტატია სსრკ-ის შესახებ იაპონიაში. დაფუძნებულია კობაიასი ტაკიძისა და მიამოტოს სახელობის ლიტერატურული პრემია, რომელიც ენიჭება თანამედროვე იაპონელ მწერლებს პროგრესული ნაწარმოებებისთვის.

მიამიტო დაიბადა ტოკიოში პრივილიგირებულ ოჯახში. მცირე ასაკიდან გაითვითცნობიერა განსხვავება საკუთარ პირობებსა და მისი ოჯახის მამულში მომუშავე მიწის მუშათა შორის. ჯერ კიდევ ყმაწვილობის ასაკში, იაპონიის ქალთა უნივერსიტეტში სწავლის დროს ის აქვეყნებს მოთხრობას "ღარიბ ხალხთა ჯგუფი" (1916), რომელიც კლასობრივ განსხვავებებს აღწერდა და რამაც ის თავდაპირველად ლიტერატურულ წრეებში ცნობილი გახადა.

მიატოვა რა უნივერსიტეტი დაუმთავრებლად, ის აშშ-ში მოგზაურობს, სადაც ის კოლუმბიის უნივერსიტეტში სწავლობს და ხვდება თავის პირველ მეუღლეს. მისი ნახევრად ავტობიოგრაფიული რომანი "ნობუკო" აღწერს მის წარუმატებელ ქორწინებას, მოგზაურობას საზღვარგარეთ და საკუთარი თავის, როგორც (მამაკაცზე) დამოუკიდებელი ქალის, პოვნას. რამდენიმე წელი ევროპასა და საბჭოთა კავშირში გატარების შემდეგ ის იაპონიაში ბრუნდება და ცოლად მიჰყვება იაპონიის კომუნისტური პარტიის ლიდერს, მიამოტო კენჯის. ამ ხნიდან ის იაპონიის პროლეტარული ლიტერატურული მოძრაობის აქტიური მონაწილე ხდება.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 675-676.

სქოლიო
------

1. ↑  Find a Grave — 1996.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
2. 1 2  ბროკჰაუზის ენციკლოპედია / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. 1 2  Миямото Юрико // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q649'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a>
**მუჰიბე დარგა** (თურქ. Muhibbe Darga; დ. 13 ივნისი, 1921, სტამბოლი, თურქეთი — გ. 6 მარტი, 2018, იქვე) — თურქი არქეოლოგი. ის იყო დარუგაზადე მეჰმეთ ემინ ბეის შვილიშვილი, სულთან აბდულჰამიდ II-ის პირველი კამერჰერი, პოეტი და თარჯიმანი, რომელმაც ჟიულ ვერნის ნაწარმოებები გადათარგმნა ფრანგულიდან თურქულად.

დარგა დაიბადა 1921 წლის ივნისში, სტამბოლში და ფრანგი გუვერნანტი ქალები აღზარდეს. სწავლობდა პარიზსა და სტამბოლში. მამამისი ექიმი იყო და მამის პროფესიული ვალდებულებების გამო, ის 1930 წლიდან, ოჯახთან ერთად, ანატოლიაში მოგზაურობდა. რომაული და ბერძნული ისტორია, დებატები ხელოვნებისა და ლიტერატურის შესახებ, იყო მათი სადილისას განხილული თემები, რაც გვიანდელი ოსმალური ეპოქის ინტელექტუალური ოჯახისთვის იყო დამახასიათებელი. უფრო მეტიც, ოჯახი ქალაქის ყველა რელიგიურ დღესასწაულს აღნიშნავდა, როგორიცაა შობა, აღდგომა, რამადანი და სადღესასწაულო ფესტივალები.

1940-იანი წლების დასაწყისში, დარგა სწავლობს სტამბოლის უნივერსიტეტის ხეთოლოგიის ფაკულტეტზე. ის ამ ფაკულტეტზე ხვდება ბევრ ცნობილ არქეოლოგს, ხოლო ეს მიმართულება, პროფესორ თეოდორ ბოსერტმას მიერ დაარსდა, რომელმაც გერმანიიდან თურქეთში გამოიქცა. მისი ენთუზიაზმი და პიროვნული თვისებები, საუკეთესოდ ფრანგული და გერმანული ენების ცოდნა, და რა თქმა უნდა, არქეოლოგიის გატაცებამ, მასზე ყურადღების გამახვილების მიზეზი გახდა.

მას შემდეგ, რაც პროფესორმა ბოსერტმა ქარათეფესთან, ხეთების ეპოქის უაღრესად მნიშვნელოვანი გათხრების არეალი აღმოაჩინა, დარგა 1940-იანი წლებიდან მას თან ახლავს. იმ პერიოდში, დარგამ ბევრი რამე ისწავლა მისი დამრიგებლისგან, თურქეთის ისტორიისა და არქეოლოგიის მნიშვნელობაზე. გერმანიასა და საფრანგეთში ჩატარებული არქეოლოგიური კვლევების შემდეგ, მან კონცენტრირება მოახდინა ფილოლოგიაზე, შედეგად იგი პროფესორის წოდებამდე მიაღწია. თავის წიგნში „ქალები ანატოლიაში", იგი საუბრობს ქალთა მდგომარეობა ამ მიწებზე. ამით იგი დაიმსახურა არა მხოლოდ ინტელექტუალების ყურადღება, არამედ ზოგადად საზოგადოების.

გარდაიცვალა სტამბოლში, 2018 წლის მარტში, 96 წლის ასაკში.

სქოლიო
------

1. ↑  დაარქივებული ასლი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-03-08. ციტირების თარიღი: 2018-05-02.
2. ↑  Muhibbe Darga, one of Turkey’s first woman archeologists, laid to rest

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* BNF: cb16955610r (data)
* CiNii: DA08758549
* GND: 129055034
* ISNI: 0000 0001 1954 2406
* LCCN: n87892064
* NTA: 133005062
* SUDOC: 033125155
* VIAF: 114112543
* WorldCat Identities (VIAF-ის მეშვეობით): 114112543

 |
**მუჰამედ ბარაკატულა** (დ. 1868 — გ. 20 სექტემბერი, 1927, სან-ფრანცისკო) — ინდოელი რევოლუციონერი, ინდური ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი, პანისლამისტი.

ბიოგრაფია
---------

განათლება მიიღო ბომბეისა და ლონდონში. 1907 წლიდან ემიგრაციაშია. 1909–1914 წლებში იყო ტოკიოს უნივერსიტეტის პროფესორი. პირველი მსოფლიო ომის დროს იდოეთში მოქმედი რევოლუციური პარტია „გადრის" ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1915 წლიდან ქაბულში განთავსებული „ინდოეთის დროებითი მტავრობის" პრემიერ-მინისტრი. 1919 წელს ამანულა ხანმა გაგზავნა მოსკოვში ლენინთან ბრიტანელეის წინააღმდეგ ბრძოლაში დახმარების სათხოვნელად. მისმა რევოლუციურმა იდეებმა დიდი ზეგავლენა მოახდინა ინდოეთის ეროვნულ-გამათავისუფლებელი ბრძოლის ლიდერის ჯავაჰარლალ ნერუს რევოლუციური მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაზე. 1927 წელს მონაწილეობას იღებს ბრიუსელში გამართულ ინდური ლიგის კონფერენციაში. იმავე წელს რევოლუციური აგიტაციების ჩასატარებლად მაჰანდრა პრატაპთან ერთად მიემგზავრება შშ-ში. გარდაიცვალა 1927 წელს სან-ფრანცისკოში. მოგვიანებით მისი ცხედარი გადაასვენეს საკრამენტოში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Maulana Barkatullah materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ჯანჯღავა**. |

**ნათია ჯანჯღავა** (დ. 16 დეკემბერი, 1972) — ქართველი მოჭადრაკე. საერთაშორისო ოსტატი (1995). 1994 წელს მოიგო საქართველოს ქალთა ჩემპიონატი ჭადრაკში.

ბიოგრაფია
---------

1990 წელს ჯანჯღავამ მონაწილეობა მიიღო სსრკ-ს ჭადრაკის ჩემპიონატის ფინალურ ეტაპზე და დაიკავა მე-18 ადგილი. მან მონაწილეობა მიიღო ევროპისა და მსოფლიოს ახალგაზრდულ ჩემპიონატებზე სადაც მისი საუკეთესო შედეგი დააფიქსირა 1991 წელს, 20 წლამდე გოგონათა შორის დაიკავა მე-5 ადგილი..1993 წელს პოლიჩკაში მან პირველად მოიგო საერთაშორისო ტურნირი..1994 წელს გახდა საქართველოს ჩემპიონი ჭადრაკში (ქალთა შორის).. 1995 წელს მიიღო მონაწილეობა ჭადრაკის მსოფლიო ჩემპიონატზე, რომელიც კიშინოვში გაიმართა. მან დაიკავა 49-ე ადგილი.

1995 წელს დაჯილდოებული იქნა ჭადრაკის საერთაშორისო ოსტატის წოდებით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* პროფილი 365chess.com-ზე

სქოლიო
------

1. ↑  Wch U20 Girls 1991 - 365Chess.com Tournaments.
2. ↑  Policka (Women) 1993 - 365Chess.com Tournaments.
3. ↑  WINERS OF WOMEN GEORGIA CHAMPIONSHIPS - საჭადრაკო კლუბი ნონა - Chess Club Nona.
4. ↑  1995 Kishinev Interzonal Tournament : World Chess Championship (women).
**ნაირი** — ასურეთის ჩრდილოეთით, ვანისა და ურმიის ტბების გარშემო არსებული ტერიტორია. სავარაუდოა, რომ ნაირის ვარიანტია ნაჰარინისა, როგორც ზოგჯერ მითანის სამეფოს უწოდებდნენ. ძვ.წ. XIII-XI სს ასურეთის მმართველთა წარწერებში გვხვდება ცნობები ნაირის წინააღმდეგ ლაშქრობათა შესახებ. თუქულთი-ნინურტა I (ძვ.წ. 1245-09) წერს, რომ ილაშქრა ნაირისა და „ზემო ზღვის პირას მდებარე ქვეყნებზე", დაიპყრნა ისინი და მათი 40 მეფე დაიმორჩილა. მეფე ტიგლათფილესერ I (ძ.წ. 1115-1077) უფრო ვრცლად აგვიწერს თავის ბრძოლას ნაირის 23 ქვეყნის გაერთიანებულ ლაშქართან. ამ დროის წარმოდგენებით „ნაირის ქვეყნები" იწყებოდა მდინარეების ევფრატისა (ყარასუ) და აღმოსავლეთ ევფრატის (მურადსუ) შესართავთან და ვრცელდებოდა ჩრდილოეთ შუამდინარეთისა და შავი ზღვის მიმართულებით. ნაირის შესახებ ცნობების გვხვდება აგრეთვე ძვ.წ. IX საუკუნის ასურულ წყაროებში. ამ დროს ეს სახელი თავის ზოგად მნიშვნელობასთან ერთად ვიწრო მნიშვნელობითაც იხმარებოდა და აღნიშნავდა ვანის ტბის სამხრეთით მდებარე ხუბუშქიას სამეფოს მიწა-წყალს. გვიანდელ ხანაში ძველი ნაირის ტერიტორია თითქმის მთლიანად ურარტუს სამეფოს ფარგლებში მოექცა და ტერმინი „ნაირი" უკვე იშვიათად იხსენიება.

ლიტერატურა
----------

* *მელიქიშვილი გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 300.
* Меликишвили Г. А. Древневосточные материалы по истории народов Закавказья, ч. 1 — Наири-Урарту Тб . 1954.
| ბერძნული მითოლოგია |
| --- |
| ნიმფები (სტიქიური ძალების განსახიერებანი) | 
ამარილა,
არეტუსა,
ბრიტომარტიდა,
დაფნია,
დიონა,
იდეა, 
კალიფსო,
კალისტო,
კირენა,
კორონიდა,
არმა,
პანდროსა,
სალმანიდა,
ფილირა,
ეგერია,
ექო

ორეადები:
ექო

დრიადები და გამადრიადები:
ევრიდიკე

ნაიადები:
ნიკეა

ნერეიდები:
ამფიტრიტა,
თეტიდა,
გალათეა 

 |
| ოლიმპიელი ღვთაებები, ტიტანები, მუზები, კენტავრები, გიგანტები, ნიმფები |

**ნაიადა** (ბერძ. Νηϊάδες, Ναΐδες, Ναϊάδες (Naias, Naiados)) ბერძნულ მითოლოგიაში წყლის (მდინარის, ნაკადულის, წყაროს) ნიმფა (ქართ. *ფერიები*). იყვნენ ზევსის ქალიშვილები, წყლის სტიქიის ნიმფები, ნერეიდების ნათესავნი. მოხსენიებულნი არიან „ოდისეაში" (XIII 104).

ზევსი როგორც ზეცის, ღრუბლებისა და წვიმის ღმერთი, ასევე ნაიადებიც იგივე სტიქიის ქალღმერთები არიან. ჰესიოდის მიხედვით გორაკებისა და ტყეების ნაიადები — გეას შვილები არიან. ზევსის გარდა, ნაიადები თან ახლდათ პოსეიდონს, დიონისეს, აპოლონს, აფროდიტეს, დემეტრას, პერსეფონეს, იძლევიან ხვავს, ბარაქას და ჯანმრთელობას, მფარველობენ ქორწინებებს. ნაიადები ითვლებოდნენ მოკვდავებად თუმცა ცხოვრობენ დიდხანს.

განასხვავებდნენ ზღვის ნაიადებს, მდინარის, წყაროების, ნაკადულების, მთების (ორეადები), ველების (ნეპეები), მდელოების (ლიმონიადები), ხეების (დრიადები) და ა.შ.

შენიშვნები
----------

1. ↑  უცხო სიტვათა ლექსიკონი.საქართველოს პარლამენტის ბიბლიოთეკა.
2. ↑  მსოფლიო ხალხთა მითები. მ. 1991-92. 2 ტ. ტ.2. გვ.205
**მოოსის სკალა**, *სიმაგრის მინერალოგიური სკალა* — მინერალთა შეფარდებითი სიმაგრის ათბალიანი სკალა, რომელიც გამოიყენება მათი სიმტკიცის მიახლოებით განსასაზღვრად. სიმაგრე დგინდება გაკაწვრის მეთოდით. ეტალონებად მიღებულია ათი მინერალი, რომლებიც განლაგებული სიმაგრის ზრდადობით. სკალა შემუშავებულია 1811 წელს გერმანელ მინერალოგ ფრიდრიხ მოოსის მიერ.

მაგალითად, თუკი გამოსაკვლევი მინერალი გაიკაწრა იმ ეტალონით, რომლის სიმაგრეა 3, და თვითონ გაკაწრა ის ეტალონით, რომლის სიმაგრეა 2, მაშინ მისი სიმაგრე შეფასდება დაახლოებით 2,5-ით.

ეტალონები
---------

| სიმაგრე | მინერალი | აბსოლუტური სიმაგრე | სურათი |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | ტალკი (Mg3Si4O10(OH)2) | 1 |  |
| 2 | თაბაშირი (CaSO4·2H2O) | 2 |  |
| 3 | კალციტი (CaCO3) | 9 |  |
| 4 | ფლუორიტი (CaF2) | 21 |  |
| 5 | აპატიტი (Ca5(PO4)3(OH-,Cl-,F-) | 48 |  |
| 6 | ორთოკლაზი (KAlSi3O8) | 72 |  |
| 7 | კვარცი (SiO2) | 100 |  |
| 8 | ტოპაზი (Al2SiO4(OH-,F-)2) | 200 |  |
| 9 | კორუნდი (Al2O3) | 400 |  |
| 10 | ალმასი (C) | 1500 |  |

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 711.


|  |  |
| --- | --- |
| {{{alt}}} | *ეს სტატია მინერალების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
ნახჩივან-თეფე
**ნახჩივან-თეფე** (აზერ. Naxçıvan təpə) — ძველი ქალაქი აზერბაიჯანის ქალაქ ნახჩივანში, ნახჩივანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში. მდებარეობს ნახჩივანჩაის ველზე, ბუნებრივი ბორცვის მწვერვალზე. თარიღდება ძვ. წ. 5000 წლით.[1].

გამოკვლევები
------------

არქეოლოგიური გამოკვლევები ნახჩივან-თეფეში 2017 წელს დაიწყო აზერბაიჯანის ეროვნული მეცნიერებათა აკადემიის ნახიჩევანის განყოფილების მიერ ველი ბახშალიევის ხელმძღვანელობით.[2]

სამხრეთ კავკასიასა და ახლო აღმოსავლეთის (მესოპოტამიის ჩათვლით) კულტურათა შორის არსებული კავშირები მრავალი წლის განმავლობაში იპყრობდა მკვლევართა ყურადღებას. რაუფ მუნჩაევი, ოსმან აბიბულაევი, თუფან ახუნდოვი და სხვა მკვლევარები საუბრობდნენ კულტურათა გავრცელებაზე ახლო აღმოსავლეთიდან სამხრეთ კავკასიაში. ზოგიერთი მონაპოვარი ამტკიცებს ამ კავშირის არსებობას. გარდა ამისა, კავშირის არსებობა დამტკიცებულია არქეოლოგიური მასალების კომპლექსით, მათ შორის ნახჩივან-თეფედან, რომლისთვისაც დამახასიათებელია კერამიკა „დალმათეფე".

ნახჩივან-თეფეს მოსახლენი აშენებდნენ ოთახებს, რომლებიც ნაწილობრივ მიწაში იყო ჩათხრილი, ხოლო ნაწილობრივ თიხის აგურებისგან აგებული. გათხრების დროს მსგავსი ოთახები აღმოჩნდა სხვა დასახლებებშიც (ოვჩულარ-თეფესი — მონადირეთა ბორცვი და იენი-იოლი — ახალი გზა). ოთახებში ფერფლის ჭარბი დაგროვების მიუხედავად ხის ნახშირი საკმაოდ იშვიათად მოიპოვება. ეს ნიშნავს იმას, რომ მერქანი ძალიან იშვიათად გამოიყენებოდა გათბობის საშუალებად. ძეგლზე განთავსებულ არქეოლოგიურ მასალას ძირითადად შეადგენს კერამიკა და ობსიდიანის ნაფოტები. უნიკალურ საგნებად შეიძლება დასახელდეს სალესი ქვა, კაჟის ნაკეთობა და ძვლის იარაღი. ინსტრუმენტების უმრავლესობა დამზადებულია ობსიდიანისგან. მათ შორის არის რამდენიმე ნამგლისპირი, რომელიც გვაძლევენ ინფორმაციას მაშინდელი ეკონომიკის შესახებ.[3]

სქოლიო
------

1. ↑  Baxşəliyev V, Quliyeva Z, Həşimova T, Mehbalıyev K, Baxşəliyev E. Naxçıvan təpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar. Naxçıvan: Əcəmi 2018, 266s.
2. ↑  Мунчаев Р.М. Амиров Ш.Н. Взаимосвязи Кавказа и Месопотамии в VI-IV тыс. до н.э. Международная научная конференция, 11-12 сентября 2008, Баку: Чашыоглы, 2009, с.41-52.
3. ↑  Abedi A. Iranian Azerbaijan Pathway From The Zagros To The Caucasus, Anatolia And Northern Mesopotamia: Dava Göz, A New Neolithic And Chalcolithic Site In NW Iran. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, Vol. 17, № 1 (2017) pp. 69-87.
**რაჟდენ ყარამანის ძე დათეშიძე** (დ. 1879, ქუთაისი, — გ. 1926, ბერლინის ახლოს) — ქართველი მეწარმე, ქველმოქმედი.

დაიბადა ხე-ტყის შეძლებული მრეწველის — ყარამან დათეშიძის ოჯახში. მისი ერთ-ერთი და იყო პედიატრი ელისაბედ დათეშიძე. რაჟდენ დათეშიძე სწავლობდა მიუნხენის ლუდის გამოხდის ტექნოლოგიის აკადემიაში. 1902 წელს გერმანიიდან მართასშვილის ფსევდონიმით გაზეთ „ცნობის ფურცელში" გამოაქვეყნა კორესპონდენცია ბავარიის ცხოვრების შესახებ. 1909 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ საქართველოში დაბრუნდა. 

აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. სხვადასხვა დროს იყო ქუთაისის ქალაქის საბჭოს ხმოსანი, ქუთაისის საურთიერთო ბანკის დირექტორი, ქართულ-გერმანული სავაჭრო პალატის გამგეობის წევრი, საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატის კომიტეტის წევრი, ბოლოს კი — თბილისში ამიერკავკასიის ბანკის დირექტორი. არჩეული იყო ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ქუთაისის განყოფილების (1907) და ქართული უნივერსიტეტის საზოგადოების ფინანსური კომისიის (1917) წევრად. ქუთაისში, წითელ ხიდთან გაბაშვილებისგან შეიძინა გორა (ხალხში ცნობილი იყო, როგორც „დათეშიძეების გორა", ამჟამად — „გაბაშვილის გორა"), სადაც გააშენა დასასვენებლი პარკი. ეწეოდა ქველმოქმედებას — მატერიალურად ეხმარებოდა სკოლებს, აფინანსებდა წიგნების გამოცემას (მ. შ. 1919 წელს გამოსცა გალაკტიონ ტაბიძის ლექსების კრებული „არტისტული ყვავილები"), ხელი შეუწყო რეჟისორ ალექსანდრე წუწუნავას პირველი ქართული მხატვრული ფილმის „ქრისტინეს" გადაღებას; ქუთაისის საისტორიო-საეთნოგრაფიო საზოგადოებას შესწირა ოჯახში შემონახული ძველი მონეტები, „ვეფხისტყაოსნის" XVII საუკუნის ხელნაწერი, იშვიათი სურათების კოლექცია. 1918-1919 წლებში მან 25 000 ოქროს მანეთი გაიღო მძიმე ფინანსურ მდგომარეობაში ჩავარდნილი თბილისის ოპერის თეატრის დასახმარებლად. 1921 წელს საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ დათეშიძე ემიგრაციაში წავიდა. დაიღუპა ავტოკატასტროფაში ბერლინის მახლობლად. საბჭოთა საქართველოში დათეშიძეების ოჯახს ქონების დიდი ნაწილი ჩამოართვეს. რაჟდენ დათეშიძის ერთ-ერთი ძმა, პროფესიით მეტყევე გრიგოლი 1937 წლის რეპრესიებს შეეწირა.

ბიბლიოგრაფია
------------

* წერილი მიუნხენიდან / მართასშვილი // ცნობის ფურცელი : ყოველდღიური გაზეთი. - თბილისი, 1902. - 3 სექტემბერი. - N1914. - გვ. 1-3.

ლიტერატურა
----------

* აღვადგინოთ პატიოსანი სახელები : მზის წვეთი გულში / დავიდოვი, რემ // საქართველოს რესპუბლიკა. - თბილისი, 1997. - 23 თებერვალი. - N44 (2417). - 4 გვ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* რაჟდენ დათეშიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* 

* რაჟდენ დათეშიძე — საქართველოს პირველი რესპუბლიკის (1918-1921) პროსოპოგრაფიული ბაზა (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი)
* ლომსაძე, ელენე. „უკან, მომავალში" — რაჟდენ დათეშიძე, როგორც ანტრეპრენერი. Entrepreneur საქართველო, 2021.
**რაპანუი** — აღმოსავლეთპოლინეზიური ენა, რომელზეც ლაპარაკობენ აღდგომის კუნძულზე. 

აღდგომის კუნძული ჩილეს სპეციალურ ტერიტორიას წარმოადგენს. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, კუნძულსა და კონტინენტურ ჩილეში, დაახლოებით 3 700 ეთნიკურად რაპანუი ცხოვრობს. რაპანუი უმცირესობის ენაა და მასზე მოლაპარაკეები ასევე საუბრობენ ესპანურად. ბავშვების უმეტესობა ამჟამად ესპანურ ენაზე იზრდება, რაპანუიზე ლაპარაკს ისინი შემდეგში, ცხოვრებაში სწავლობენ.

რაპანუის დამწერლობა ლათინურ ანბანს იყენებს. 

რაპანუის ენა აღმოსავლეთპოლინეზური ენაა, რომელიც ასევე მოიცავს მარკიზულ და ტაიტურ ენებს. ენათა ოჯახში, მორფოლოგიურად ის ყველაზე ახლოსაა მარკიზულთან, მიუხედავად იმისა რომ ფონეტიკურად უფრო ბევრი საერთო აქვს ახალზელანდიურ მაორულ ენასთან. ორივე ენა, თანხმოვნების შენარჩუნების მხრივ შედარებით კონსერვატიულია სხვა აღმოსავლეთპოლინეზიურ ენებთან შედარებით, რომლებმაც ისინი დაკარგეს. 

სხვა პოლინეზიური ენების მსგავსად, რაპანუის ძალიან ცოტა თანხმოვანი აქვს. აღმოსავლეთპოლინეზიურ ენებში რაპანუი უნიკალურია იმით, რომ მან შეინარჩუნა თავდაპირველი პროტო-პოლინეზიურის გლოტალური კავშირი. 

რაპანუის ენის შესახებ ბოლო დროს გამოცემული ყველაზე მნიშვნელოვანი წიგნია ვერონიკა დიუ ფეის *რაპანუი (გრამატიკის აღწერა)* (ISBN 0-415-00011-4).

ძალიან ცოტაა ცნობილი ამ ენის ევროპელებთან კონტაქტამდელი წარსულის შესახებ. მისი ლექსიკის უდიდესი ნაწილი გადმოსულია პროტო-აღმოსავლეთპოლინეზიურიდან. ტაიტურიდან მასიურად დასესხების გამო, ახლა ბევრი სიტყვის ორი ფორმა არესებობს, რაც ადრეულ ენაში ერთი სიტყვით გამოისახებოდა. მაგალითად, ტაიტური *ite*-ს გვერდით არსებობს ორიგინალი *tike‘a* (ხედვა); ორივე მათგანი მომდინარეობს პროტო-აღმოსავლეთპოლინეზიური *kite‘a*-დან.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* რაპანუი (ხალხი)
* აღდგომის კუნძული

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Old Rapa Nui dictionary (Internet Archive version from 2007-10-16)
* Rapa Nui Swadesh vocabulary list დაარქივებული 2012-11-13 საიტზე Wayback Machine.  (Wiktionary)
* Rapa Nui words from the Austronesian Basic Vocabulary Database დაარქივებული 2011-08-12 საიტზე Wayback Machine.
* Rapa Nui legends and traditions, both in Rapa Nui and in English, also from Rongorongo.org
* Easter Island Foundation's *Rapa Nui Glossary* დაარქივებული 2006-04-05 საიტზე Wayback Machine.
* Miki Makihara (Queens College), has several papers on contemporary Rapa Nui language and language revival efforts დაარქივებული 2006-09-15 საიტზე Wayback Machine.
* Rapanui glossary დაარქივებული 2006-04-05 საიტზე Wayback Machine.
* Audio for *You Can Be God's Friend!* (Brochure on mp3) დაარქივებული 2012-03-07 საიტზე Wayback Machine.  (ZIP file)

სქოლიო
------

1. ↑  2002 Chilean census data
2. ↑  Makihara 2005a: გვ. 728
**ჟანა დე ბურბონი** (ფრანგ. Jeanne de Bourbon; დ. 1465 — გ. 22 იანვარი, 1511) — ბურბონთა დინასტიის წარმომადგენელი. ვენდომის გრაფ ჟან VIII-ის ასული. ბურბონის ჰერცოგინია როგორც ჟან II-ის, ხოლო ოვერნის გრაფინია როგორც ჟან III-ის მეუღლე. ურბინოს, ბოლონიისა და ფლორენციის ჰერცოგინია მადლენ ოვერნელის დედა და საფრანგეთის დედოფალ ეკატერინე მედიჩის ბებია.

ბიოგრაფია
---------

ჟანა დაიბადა 1465 წელს საფრანგეთში. იგი იყო ვენდომის გრაფ ჟან VIII-ისა და იზაბელ დე ბუვოს ქალიშვილი. წარმოშობით, იგი საფრანგეთის მეფე ლუი IX-ისა და დედოფალ მარგარიტა პროვანსელის შთამომავალი იყო. 

1487 წელს ჟანა დააქორწინეს თავისსავე, ორჯერ დაქვრივებულ ბიძაშვილზე, ბურბონის ჰერცოგ ჟან II-ზე. ამ დროს ამ დროს სიძე 61 წლის, ხოლო პატარძალი 22 წლის იყო. ჟანს მართალია აქამდე ორი ცოლი ჰყავდა, თუმცა ორივე მათგანი უშვილოდ დაიღუპა, რის გამოც იქორწინა მან ჟანაზე, რომელთანაც მხოლოდ ერთი ვაჟი შეეძინა:

1. ლუი (1488), კლერმონის გრაფი, გარდაიცვალა ჩვილი.

ბავშვის დაბადებიდან მალევე ჟანიც გარდაიცვალა, რომელსაც მათი ჩვილი ვაჟიც მიჰყვა. 

დაქვრივების შემდეგ, ჟანა განიხილებოდა საფრანგეთის ახალგაზრდა მეფე შარლ VIII-ის საცოლედ. მოლაპარაკებები ძალიან კარგად და ინტენსიურად მიმდინარეობდა, თუმცაღა საბოლოოდ შარლმა ცოლად ანა ბრეტონელი შეირთო და ჟანას დედოფლობის იმედი სამუდამოდ გადაეწურა. 

1495 წლის 11 იანვარს იგი დაქორწინდა ოვერნის გრაფ ჟან III-ზე, რომელთანაც ორი გოგონა შეეძინა:

1. ანა (1496-1524), ოვერნის გრაფინია, ცოლად გაჰყვა შოტლანდიის მეფე ჯეიმზ II-ის შვილიშვილს, ალბანის ჰერცოგ ჯონ სტიუარტს, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
2. მადლენი (1498-1519), ცოლად გაჰყვა ფლორენციის, ურბინოსა და ბოლონიის ჰერცოგ ლორენცო II მედიჩის, იგი პირველივე მშობიარობას გადაჰყვა, რა დროსაც გააჩინა საფრანგეთის მომავალი, ლეგენდარული დედოფალი ეკატერინე მედიჩი.

ჟან III 1501 წელს გარდაიცვალა, რის შემდეგაც, მეორედ დაქვრივებულმა ჟანამ მესამედ ქორწინება გადაწყვიტა. 1503 წლის 27 მარტს იგი ცოლად გაჰყვა გარდის ბარონ ფრანსუა დე ლა პუზეს, თუმცა მასთან შვილები არ ჰყოლია. 

ჟანა გარდაიცვალა 1511 წლის 22 იანვარს, 45-46 წლის ასაკში.

ლიტერატურა
----------

* Bingham, Denis (1890). The Marriages of the Bourbons. New York: Scribner and Welford. ASIN B000V1RCR2.
**ჟან რენუარი** (ფრანგ. Jean Renoir; დ. 15 სექტემბერი, 1894 — გ. 12 თებერვალი, 1979) — ფრანგი კინორეჟისორი. მხატვარ პიერ ოგიუსტ რენუარის შვილი. მისი როგორც სცენარისტის და რეჟისორის დებიუტი კინოში შედგა ფილმებში „უღიმღამო ცხოვრება" (1924) და „წყლის ასული" (1925). კინორეჟისორ ერიხ ფონ შტროჰაიმისა და გერმანული ექსპრესიონისტების შემოქმედების გავლენით მოახდინა ემილ ზოლას რომანის — „ნანას" ეკრანიზაცია (1931). 

მსოფლიო აღიარება მოუტანა ფილმმა „ძუკნა" (1931), რომელმაც რენუარის შემოქმედაბაში რეალისტური პერიოდი გამოამჟღავნა, რომელიც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას სოციალურ პრობლემებს ანიჭებდა. სასიცოცხლო დამაჯერებლობის მსოფლიო პოეტურ აღქმასთან შეერთება დამახასიათებელია მისი საუკეთესო ნამუშევრებისათვის: „ბუდიუ, წყლიდან გადარჩენილი" (1932), „ბატონ ლანჟის ბოროტმოქმედება" (1936), „ადამიანი-მხეცი" (1938), „თამაშის წესები" (1939) და სხვა. 

ნეორეალიზმის ერთ-ერთ წინამორბედად მიიჩნევენ სამხრეთ საფრანგეთის მუშა-იმიგრანტების ცხოვრების შესახებ ფილმს „ტონი" (1935). ჰუმანიზმით, ფსიქოლოგიური სიღრმითა და სოციალური მახასიათებლის სიზუსტით აღნიშნულია ანტიმილიტარისტული სურათი „დიდი ილუზია" (1937, ჯილდო ვენეციის კინოფესტივალზე). მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისიდან რენუარი მუშაობდა აშშ-ში. აქ გადაიღო ფილმები: „ეს მიწა ჩემია" (1943), „სამხრეთელი" (1945, ჯილდო ვენეციის კინოფესტივალზე) და „მოახლის დღიური" (1946). 

ჟან რენუარი ევროპაში 1951 წელს დაბრუნდა. ომისშემდგომ პერიოდში ჩამოცილდა რეალისტურ მანერებს, დიდ ყურადღებას უთმობდა სანახაობრივ და პლასტიკურ ჰარმონიას. იმპრესიონიზმის გავლენით შექმნა ფილმები: „მდინარე" (1951), „ფრანგული კანკანი" (1954), „ელენე და მისი კაცები" (1956), „საუზმე ბალახზე" (1959). სხვა ფილმებს შორისაა: „ჩარლსტონი" (1927), „ასანთის პატარა გამყიდველი" (1928), „ფსკერზე" (1936), „ოქროს კარეტა" (1952), „ექიმ კოდელიეს ანდერძი" (1959), „ჟან რენუარის პატარა თეატრი" (1970). უმეტესობა თავისი ფილმების სცენარის ავტორია, აგრეთვე გამოდიოდა როგორც მსახიობიც. 

ჟან რენუარს მსოფლიო კინემატოგრაფში შეტანილი წვლილისთვის მიენიჭა ოსკარის ჯილდო (1970).

ლიტერატურა
----------

* Cauliez A.-J. J. Re­noir. P. 1962;
* Venego­ni C. F. J. Renoir. Firenze, 1975;
* Sesonske A. J. Renoir. L. 1980;
* Ба­зен А. Ж. Ре­ну­ар. М. 1995.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჟან რენუარი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ჟან რენუარი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
მორავების ტრადიციული ტანისამოსი.
**მორავები**, მორაველები, (ჩეხ. Moravané, სალ. Moraváci) — ჩეხების სუბეთნიკური ჯგუფი, ძირითადად ცხოვრობენ ჩეხეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე რეგიონ მორავიაში.

ეტიმოლოგია
----------

სახელი მორავები, სავარაუდოდ, მდინარე მორავას უნდა უკავშირდებოდეს.

რაოდენობა
---------

2001 წლის მდგომარეობით მორავების რაოდენობა 380 474 ადამიანს შეადგენდა.

ენა
---

მორავების სალაპარაკო ენა ჩეხურია, საუბრობენ მორავულ დიალექტზე, რაც დასავლეთ სლავური ენების ქვეყგუფში ერთიანდება. დამწერლობა ლათინური ანბანით წარმოებს.

რელიგია
-------

მორწმუნეთა უმეტესობა კათოლიკეა.

ისტორია
-------

მორავიის ტერიტორიაზე ძველთაგანვე სლავური ტომები სახლობდნენ. მოგვიანებით, 1526 წელს, ბოჰემიის, მორავიისა და სლოვაკეთის (იმხანად უნგრეთის) მიწები ავსტრიელი ჰაბსბურგების გვირგვინს დაექვემდებარა. 

XX საუკუნეში მორავიის ტერიტორია ჩეხოსლოვაკიის შემადგენლობაში მოექცა. 1993 წ3ლს ერთიანი სახელმწიფო ორად გაიყო, ხოლო მორავია ჩეხეთის შემადგენლობაში დარჩა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* O Morawianach w serwisie "Opole – stolica Górnego Śląska" დაარქივებული 2011-09-19 საიტზე Wayback Machine.
**მიმღეობა** (აგრეთვე **პარტიციპი**) — ზმნისგან ნაწარმოები უუღლებელი ფორმა, რომელიც იბრუნვის და წინადადებაში გამოიყენება ზედსართავ სახელად. აქვს როგორც სახელის, ისე ზმნის ნიშნები. სახელის ნიშნებიდან მას მიღებული აქვს ბრუნვისა და რიცხვის ფორმები, ზმნისაგან - გვარი, დრო, ასპექტი, მიმართულება (გეზი და ორიენტაცია). მიმღეობის საწარმოებლად გამოიყენება მარტო თავსართი (მ-, მა-, სა-, ნა-, ნე-), მარტო ბოლოსართი (-ულ-), ან თავსართ-ბოლოსართი (მ-ელ-, მ-არ-, მა-ელ-, მ-რე-, სა-ელ-, სა-არ- და ა.შ.). არსებობს **მოქმედებითი** ანუ **სასუბიექტო** (*მშენებელი*), **ვნებითი** ანუ **საობიექტო** (*დასაწერი*) და **საშუალო გვარის** (*გაბედული*) მიმღეობები.  

მიმღეობას აქვს დროის კატეგორია. (*ნახნავი* წარსული დროა, *მშენებელი* ახლანდელი დრო, *დასამთავრებელი* მომავალი დრო. სტატიკური და ერთპირიანი ზმნებისაგან ნაწარმოებთ დრო არ გააჩნიათ (*საყვარ-ელ-ი*), აღინიშნება ადგილი (*სა-რბი-ელ-ი*) ან მოქმედების ადგილი (სა-ხვნელ-ი) ბევრი მიმღეობა არსებით სახელადაა ქცეული (მხატვარი, მწერალი, მკურნალი, მასწავლებელი, მეგობარი და სხვა).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 704.
**მხარსხივის კუნთი** (ლათ. Musculus brachioradialis) — წინამხრის ერთ-ერთი კუნთი, რომელიც მონაწილეობს წინამხრის მოხრაში. წინამხრის პოზიციის მიხედვით, მას აგრეთვე შეუძლია მიიღოს მონაწილეობა პრონაციასა და სუპინაციაში. იგი დაკავშირებულია ორ წერტილთან: სხივის ძვლის სადგისისებურ მორჩთან (მხარსხივის მყესის საშუალებით) და მხრის ძვლის ზედაროკის ლატერალურ ქედთან.

სტრუქტურა
---------

მხარსხივის კუნთი ზედაპირული, კონუსისებური კუნთია, რომელიც მდებარეობს წინამხრის ლატერალურ (გარეთა) მხარეზე.

### ინერვაცია

მას აინერვირებს სხივის ნერვი. იგი წინამხრის კუნთების ისეთ რიგს მიეკუთვნება, რომელიც პირდაპირ ინერვირდება სხივის ნერვის მიერ, და არა მისი ღრმა ტოტით (ასეთებია აგრეთვე ტრიცეპსი (m. triceps, იდაყვის კუნთი (m. anconeus) და მაჯის გრძელი გამშლელი სხივისკენ (m extensor carpi radialis longus).)

ფუქნცია
-------

პრონაცია და სუპინაცია
მხარსხივის კუნთი წინამხრის მოხრას უზრუნველყოფს. როდესაც წინამხარი პრონაციის მდგომარეობაშია, მხარსხივის კუნთი სუპინაციას უზრუნველყოფს და პირიქით. 

მხარსხივის კუნთის მოქმედება გაძლიერებულია, როდესაც წინამხარს შუალედური პოზიცია უკავია პრონაციასა და სუპინაციას შორის სხივიდაყვის პროქსიმალური სახსარის მიმართ. მხარსხივის კუნთი უფრო აქტიურია იდაყვის მოხრაში, როდესაც წინამხარი პრონაციის მდგომარეობაშია.

ეს კუნთი მონაწილეობს იდაყვის სახსრის დინამიკურ სტაბილიზაციაში ჩქარი მოძრაობების დროს, როდესაც იდაყვი ზემოთ ხსენებულ შუალედურ მდგომარეობაში იმყოფება. მხარსხივის კუნთის სინერგისტებია მხრის კუნთი (m. brachialis) და ბიცეპსი (m. biceps); ანტაგონისტები — ტრიცეპსი (m. triceps) და იდაყვის კუნთი (m. anconeus).

დამატებითი სურათები
-------------------

* მხრის ძვალი (humerus)
* წინამხარი (antebrachium)
* წინამხრის წინა მხარე - ზედაპირული კუნთები
* წინამხრის უკანა მხარე - ზედაპირული კუნთები
* სხივის არტერია
* სხივისა და იდაყვის არტერიები
* სხივისა და იდაყვის არტერიები - ღრმად
* წინამხრის კუნთები
* ზედა კიდურის ნერვები

სქოლიო
------

1. ↑  Bowden, Bradley S. Bowden, Joan M. An Illustrated Atlas of Skeletal Muscles. 2-ე გამოცემა. 2002
2. ↑  Saladin, Kenneth S. Anatomy & Physiology. 4-ე გამოცემა. 2007
**მჭამელი**, *მგლურა* (ლათ. Lupus vulgaris) — კანის ტუბერკულოზის ყველაზე მძიმე და ხშირი ფორმა. იწვევს ტუბერკულოზის მიკობაქტერია, რომელიც ხვდება გაკაწრულს ან დაზიანებილ კანში გარედან, უფრო ხშირად კი ტებერკულოზით დაზიანებული შინაგანი ორგანოებიდან ან ლიმფური კვანძებიდან. მჭამელი ხანგრძლივი დაავადებაა. მისი სიმპტომები და მიმდინარეობა დამოკიდებულია გამომწვევის აქტივობაზე, პროცესის ლოკალიზაციაზე და ორგანიზმის საერთო მდგომარეობაზე, უფრო ხშირად ბავშვები ავადდებიან. დასაწყისში კანზე ჩნდება ფეტვის მარცვლის ოდენა მოვარდისფრო-მოწითალო ლაქა, რომელიც თითის დაჭერისას ქრება. მალე ლაქა კვანძად იქცევა, თანდათანობით იზრდება და კანის ზედაპირზე ბორცვისებრად ამოიწევს; იგი ცომივით რბილია, არავითარ სუბიექტურ შეგრძნებება არ იქვევს, ადვილად ზიანდება. დროთა განმავლობაში ბორცვები ერთიანდება და წარმოქმნის ბალთებს, რომლებიც შეიძლება დაიფაროს ქერცლით ან ქერქით, მოიმატოს მოცულობაში სიმსივნისებრად, დაწყლულდეს, დაიშალოს. მჭამელი უმეტესად ჩნდება სახეზე (ცხვირი, ტუჩები, ლოყები, ყურის ნიჟარები), კიდურებზე, უფრო იშვიათად — სხეულზე. ხშირად ზიანდება ცხვირისა და პირის ლორწოვანი გარსი. მჭამელი ზოგჯერ კანზე გამოუსწორებელ დეფექტს ტოვებს.

*მკურნალობა:* ტუბერკულოზის საწინააღმდეგო პრეპარატები (სტრეპტომივინი, ფთივაზიდი, ტუბაზიდი და სხვა), D2ვიტამინი, პოლივიტამინები; ზოგადგამაჯანსაღებელი მკურნალობა, ფიზიოთერაპია, მზით მკურნალობა, კლიმატოთერაპია და სხვა. დროზე დაწყებული მკურნალობა კარგ შედეგს იძლევა.

ლიტერატურა
----------

* *სარალიძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 268.
**მჭადიჯვრის ქვემო გორა-ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლებს მჭადიჯვარსა და ლამოვანს შორის მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა ნაპირას. ძეგლი მრავალფენიანია. განეკუთვნება ადრინდელ ბრინჯაოს ხანიდან ადრინდელ შუა საუკუნეებამდე პერიოდს. აღმოჩნდა 1953 წელს ისტორიის, არქიტექტურისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის სადაზვერვო ექსპედიციის მუშაობის დროს. 1969 და 1983 წლებში, დროგამოშვებით გორაზე გათხრები ჩაატარა ისტორიის, არქიტექტურისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ნარეკვავის, ჟინვალისა და აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპერდიციებმა. გორა წარმოადგენს აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ წაგრძელებულ ხელოვნურ ბორცვს. მისი ფართობია დაახლოებით 1000 კვადრატული მეტრი, ხოლო სიმაღლე გათხრამდე 7 მეტრს აღწევდა. ქვედა ფენაში გამოვლინდა ოთხკუთხა მოყვანილობის თიხით შელესილი შენობათა ნაშთები და სხვადასხვა ფორმის კერა-საკურთხეველი. აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ტიგელის ფრაგმენტი, ლითონის ცულით ყალიბი, ქვისა და ძვლის იარაღები, ხელსაფქვავის ქვები და სხვა. ნამოსახლარზე გამოვლინდა სამეურნეო ორმოები, რომლებშიც აღმოჩნდა კერამიკის ნატეხები, ძვლისა და ქვის იარაღი და შინაურ ცხოველთა ძვლები.

შუა ფენა სისქით აღემატებოდა სამ მეტრს და შეიცავდა რამდენიმე ჰორიზონტს. პირველ ჰორიზონტში გამოვლინდა თიხით ნაშენი მიწური შენობის ნაშთები, სამეურნეო ორმოები და შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მეორე ჰორიზონტში აღმოჩნდა თიხის ქოთნების, დერგების, ჯამების ნატეხები, ნამგლის კაჟის ჩასართები, ძვლის იარაღები. მესამე ჰორიზონტში გამოვლინდა შენობათა ნაშთები ქვის საძირკველზე, პურის საცხობი ღუმელები, შავად და ნაცრისფრად გამომწვარი კერამიკის ნატეხები. შემდეგი პერიოდის ფენას განეკუთვნება ელინისტური ხანის სათავსის ნაშთები, რომლის იატაკში ჩაფლული იყო სარიტუალო ჭურჭელი. გამოვლენილია წითლად შეღებილი კერამიკა, მოხატული ქვევრების ფრაგმენტები და სხვა. ზედა ფენაში გაითხარა კლდისა და რიყის ქვებით ნაგები, კრამიტით გადახურული 11 სათავსი და 2 მარანი. აღმოჩნდა თიხის სამზარეულო და სამეურნეო დანიშნულების ჭურჭლის ნატეხები და ქვევრები. ნამოსახლარს შემოვლებული ჰქონდა რიყის ქვის გალავანი. აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

ლიტერატურა
----------

* *წითლაძე ლ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 281-282.
**მხარე** — ტერიტორიული ერთეული საქართველოსა და რიგ ქვეყნებში. გარდა საქართველოსა, სამხარეო დაყოფა გააჩნია რუსეთის ფედერაციას, ჩეხეთსა და სლოვაკეთს.

საქართველოს მხარეები
--------------------

1994-1996 წლებში საქართველოს პრეზიდენტის დეკრეტების საფუძველზე ცდას ფორმით შეიქმნა საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული ადმინისტრაციულ–ტერიტორიული ერთეულების 9 დიდი გაერთიანება (მხარე). მხარეში დაინიშნა საქართველოს პრეზიდენტის სახელმწიფო რწმუნებულები. მხარე არ წარმოადგენს ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულს. სამხარეო დაყოფა დაახლოებით ემთხვევა საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიულ კუთხეებს.

2006 წელს განხორციელებული თვითმმართველობის რეფორმის თანახმად, სახელმწიფო რწმუნებულების ფუნქციად განისაზღვრა მხარეში შემავალი მუნიციპალიტეტების საქმიანობის კანონიერების სახელმწიფო ზედამხედველობა.

|  |
| --- |
| 

აფხაზეთი
რაჭა-ლეჩხუმი დაქვემო სვანეთი
კახეთი
მცხეთა-მთიანეთი
ქვემო ქართლი
შიდაქართლი
სამცხე-ჯავახეთი
იმერეთი
სამეგრელო დაზემო სვანეთი
გურია
აჭარა
*შავი ზღვა*
*რუსეთის ფედერაცია*
*თურქეთი*
*სომხეთი*
*აზერბაიჯანი*
•
თბილისი

* გურიის მხარე
* იმერეთის მხარე
* კახეთის მხარე
* მცხეთა-მთიანეთის მხარე
* რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე
* სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე
* სამცხე-ჯავახეთის მხარე
* ქვემო ქართლის მხარე
* შიდა ქართლის მხარე

რესურსები ინტერნეტში
* (რუსული) etymology of the word
 |
**მჭადიჯვრის გორანამოსახლარები** — მრავალფენიანი 2 ნამოსახლარი ბორცვი დუშეთის ჩრდილო-დასავლეთით, დაახლოებით 17 კმ-ზე, მდინარე ნარეკვავის ხეობაში. საძიებო სამუშაოები ჩატარდა 1953, 1955 (ხელმძღვანელი აკად. ნ. ბერძენიშვილი), გაითხარა 1969, 1974-1977 წლებში (ხელმძღვანელი ლ. წითლანაძე). გორები დასახლებული ყოფილა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანიდან ადრინდელი ფეოდალურ ხანამდე. შესწავლილია ქვედა გორა. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა სარ-ლასტზე ნაგები ოთხკუთხა შენობის ნაშთები, კეტები (ან საკურთზევლები), იატაკში ჩაჭრილი ორმოები, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ქვისა და ძვლის იარაღი, ცულის ყალიბი. 

შუა ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოირჩევა 2 ჰორიზონტი: ქვედაში იყო მიწური შენობის ნაშთები, სამეურნეო ორმოები. შავად გამომწვარი კერამიკა, ზედაში — ხის მორებით ნაგები, ორმხრივ შელესილი შენობები, მოწითალო ფერის კერამიკა, სარიტუალო დანიშნულების ნივთები, ანთროპომორფული ქანდაკებანი, ძვლისა და ლითონის ნივთები. გვიანდელ ანტიკურ-ადრინდელ ფეოდალური ხანის ფენაში გამოვლინდა დიდი ქვებით ნაგები და კრამიტით გადახურული შენობის, სამეურნეო სათავსისა და ქვევრებიანი მარნის საძირკვლის ნაშთები.

მასალა დაცულია დუშეთის მრეთმცოდნეობის მუზეუმში და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრში.

ლიტერატურა
----------

* *ბერძენიშვილი ნ.* ერთი ფურცელი ისტორიულ-გეოგრაფიული დღიურიდან, «საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული», 1960, ტ. 1;
* *მუსხელიშვილი დ. ცქიტიშვილი გ.* შიდა ქართლის 1955 წ. დაზვერვითი ექსპედიციის შედეგები, იქვე;
* *წითლანაძე ლ. მირცხულავა გ. გოჩიაშვილი მ.* არქეოლოგიური კვლევა სოფ. მჭადიჯვარში, «ძეგლის მეგობარი», 1975, №　39;
* *Цитлинадяе Л. Менабде М. А.* Исследование в ущелье р. Нареквани, კრ. Археологические открытия 1975 г. М. 1976;
* *წითლანაძე ლ.* ქსე, ტ. 7, გვ. 268, თბ. 1984
**ნამა** (ნამა Namagua, აფრიკაანსი Namaquai) — ეთნიკური ჯგუფი. ცხოვრობენ ნამიბიის ჩრდილოეთით და სამხრეთით, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის, კაპის პროვინციის ჩრდილოეთ ტერიტორიაზე და ბოტსვანაში. საერთო რაოდენობა — 324 000. საუბრობენ საკუტარ ნამა ენაზე, კოისანური ენების განშტოება ჰოტენტოტების მშობლიურ ენაზე. ნამიბიაში ეს ენა ითვლება მეორე ეროვნულ ენად. მიეკუთვნებიან კაპოიდურ (კოისანურ) რასას.

ისტორია
-------

ნამა ხალხის ბელადი ჰენდრიკ ვიტბოი
ახალგაზრდა ნამა მამაკაცი. ნამიბია
ნამა ხალხი ბუშმენების და მთლიანად კოისანური ტომების ეთნიკური მონათესავე ხალხია. ისინი წარმოადგენენ სამხრეთ აფრიკის ძირძველ, აბორიგენ მოსახლეობას. მრავალი მეცნიერის უახლოესი თეორიის მიხედვით, კოისანური ტომები წარმოადგენენ კაცობრიობის უძველეს წარმომადგენლებს. 

XV საუკუნეში ნამას ხალხი, როგორც ჰერერო და ჰოტენტოტები განდევნეს დასავლეთ აფრიკის ნაწილში. 

XX საუკუნის დასაწყისში მათ დიდი ზარალი განიცადეს გერმანული კოლონიური ადმინისტრაციისაგან. მოსახლეობის თითქმის მესამედი შეეწირა კოლონიზატორებთან ბრძჴლას. 

წყეული კოლონისტებისაგან ხალხის დასაცავად აღდგა ნემას ბელადინამიბიის ეროვნული გმისი ჰენდრიკ ვიტბოი. თუმცა არათანაბარ ომში ნამას ხალხი დამარცხდა და შეეჯახა გენოციდს, რომელიც გერმანიამ 2004 წელს აღიარა. 

დღისათვის ნამას ხალხი ცხოვრობს ნამიბიის ჩრდილოეთით და სამხრეთით, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის, კაპის პროვინციის ჩრდილოეთ ტერიტორიაზე და ბოტსვანაში. ისინი მისდევენ, ძირითადად, მიწათმოქმედებასა და მესაქონლეობას.

ლიტერატურა
----------

* Hoernlé‚ A. W. (1925) "The Social Organisation of the Nama Hottentots", *American Anthropologist*, New Series, Vol.27 No.1 pp. 1–24 JSTOR
* Hoernlé‚ A. W. (1918) "Certain Rites of Transition and the Conception of !Nau among the Hottentots", in Oric Bates (1918) *Harvard African Studies II; Varia Africana II*, pp. 65–82, Cambridge, Massachusetts. (Review by: Robert H. Lowie (Apr. - Jun. 1919) *American Anthropologist*, New Series, Vol. 21, No. 2, pp. 208-210 JSTOR)
* Schultze, Leonhard (1907) *Aus Namaland und Kalahari*, Gustav Fischer Verlag, Jena
* Leonhard Schultze et al. (1970) *In Namaland and the Kalahari*, Human Relations Area Files, New Haven, Conn.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* აფრიკის ეროვნული პარკების გვერდი[*მკვდარი ბმული*]
**ნალანდა** (ჰინ. नालंदा) — V-XII საუკუნეების ბუდისტური უნივერსიტეტი და სამონასტრო კომპლექსი ინდოეთში. თავისი დროის ერთ-ერთი უდიდესი საგანმანათლებლო ცენტრი, სადაც მუშაობდნენ, ასწავლიდნენ და სწავლობდნენ სხვადასხვა ქვეყნის ბუდისტური ფილოსოფიის წარმომადგენლები. ნალანდის ნანგრევები მდებარეობს შტატ ბიჰარში, ინდოეთის ძველ დედაქალაქ პატნადან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 90 კმ-ში.

უნივერსიტეტი დაარსდა V საუკუნის პირველ მესამედში, განვითარების უმაღლეს მწვერვალს მიაღწია გუპტას იმპერიის პერიოდში, თუმცა უნივერსიტეტის მფარველობას განაგრძობდნენ გუპტების შემცვლელი პალას დინასტიის მმართველებიც. 

ნალანდის შესახებ წერდა VI საუკუნის ჩინელი ბუდისტი სწავლული და მოგზაური სიუანცზანი. მისი მტკიცებით ნალანდაში ასწავლიდა 1 000 პროფესორი, სწავლობდა 10 000 სტუდენტი, უნივერსიტეტის შენობა იყო ცხრასართულიანი, მოიცავდა 6 ტაძარს და 7 მონასტერს, ბიბლიოთეკაში დაცული იყო 9 მლნ წიგნი. 1193 წელს უნივერსიტეტი დაანგრია თურქთა არმიამ, რომელსაც მუსულმანი ფანატიკოსი ბაჰთიარ ხალჯი მეთაურობდა. ათასობით ბერი ცოცხლად დაწვეს, ან თავი მოჰკვეთეს, ნალანდის მდიდარი ბიბლიოთეკა კი დაწვეს. ამ ლაშქრობამ მკვეთრი დარტყმა მიაყენა ბუდიზმს ინდოეთში. მრავალი ბუდისტი ბერი გაიქცა ნეპალში და ტიბეტში. 1351 წელს ტიბეტში გაიხსნა სასწავლო ცენტრი ამავე სახელწოდებით. 

2006 წელს ინდოელი ბუდისტების ძალისხმევით დაიგეგმა აღედგინათ ნალანდის სასწავლებელი სახელწოდებით ნალანდის საერთაშორისო უნივერსიტეტი. 2014 წლის 1 სექტემბერს უნივერსიტეტმა უკვე მიიღო პირველი 15 სტუდენტი. 

2009 წლიდან ნალანდის უძველესი უნივერსიტეტი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების საცდელ სიაშია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ნალანდის მანუსკრიპტის ისტორია (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. ↑  Singh, Santosh.  (3 сентября 2014) Nalanda University starts today with 15 students, 11 faculty members. *The Indian Express*.
2. ↑  Excavated Remains at Nalanda

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ინდოეთში ინდოეთის დროშა |
| --- |
|  |
| 

წითელი ფორტი  · აგრას ციხე  · აჯანტა  · სანჩი  · ჩამპანერ-პავაგადჰი  · ჩჰატრაპატი შივაჯი  · ძველი გოა  · ელეფანტის გამოქვაბულები  · ელორის გამოქვაბული  · ფატეჰპურ-სიკრი  · ჩოლის მონასტრები  · ჰამპი  · მაჰაბალიპურამი  · პატადაკალი  · ჰუმაუნის აკლდამა  · კაზირანგის ეროვნული პარკი  · კეოლადეოს ეროვნული პარკი  · ქაჯურაჰო  · მაჰაბოდჰი  · მანასის ეროვნული პარკი  · ინდოეთის მთის რკინიგზა  · ნანდა-დევის ეროვნული პარკი და ყვავილების ხეობა  · კუტბ-მინარი  · ბჰიმბეტკა  · კონარაკეს მზის ტაძარი  · სუნდარბანის ეროვნული პარკი  · თაჯ-მაჰალი  · ჯანტარ-მანტარი  · დასავლეთი გატები  · რაჯასტანის ციხესიმაგრეები  · რანი-კი-ვავი · დიდი ჰიმალაის ეროვნული პარკი · ნალანდა  · კანჩენჯანგის ეროვნული პარკი · ლე კორბუზიეს არქიტექტურა  · აჰმადაბადი  · ჯაიპური  · რამაპის ტაძარი  · დჰოლავირა |

 |
**მოალის კუნძულები** (ინგლ. Moala Islands) — კუნძულების ჯგუფი ლაუს კუნძულების შემადგენლობაში, ფიჯის რესპუბლიკაში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძულები შედიან აღმოსავლეთის ოლქის ლაუს პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
---------

მოალის კუნძულები მდებარეობს ფიჯის სამხრეთ ნაწილში და წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. მდებარეობს დაახლოებით 160 კმ-ში ფიჯის დედაქალაქიდან — ქალაქ სუვადან. გარს ეკვრის კოროს ზღვის წყლები. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს 2800 კმ-ში.

გეოლოგიური თვალსაზრისით, კუნძულებს აქვთ ვულკანური წარმოშობა. კუნძულთა ჯგუფში შედის სამი კუნძული. მათ შორის ყველაზე დიდია — კუნძული მოალა, რომლის ფართობი შეადგენს 62,5 კმ²-ს. მასზე ასევე მდებარეობს კუნძულთა ჯგუფის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან, რომელიც აღწევს 468 მეტრს (მასზე მდებარეობს ორი კრატერული ტბა).

მოალის კუნძულები დაფარულია ხშირი ტროპიკული ტყეებით. მცენარეულობიდან ჭარბობს ქოქოსის პალმა. კლიმატი კუნძულებზე ნოტიო ტროპიკულია. განიცდის ციკლონების ნეგატიურ ზემოქმედებას.

მოალის კუნძულის გარდა ჯგუფში ასევე შედის ორი კუნძული: მატუკუ — 57 კმ² და ტოტოია — 28 კმ².

ისტორია
-------

კუნძულების პირველი ევროპელი აღმომჩენია ბრიტანელი მოგზაური უილიამ ბლაი, რომელმაც ჯგუფი აღმოაჩინა 1792 წელს. XVIII საუკუნის შუაში მოალის კუნძულები მოექცა კუნძულ მბაუს ბელადების კონტროლ ქვეშ, რომელიც მდებარეობს კუნძულ ვიტი-ლევუს სანაპიროდან შორიახლოს, ხოლო 1853 წელს კუნძულები დაიპყრეს ტონგელებმა. 1874 წელს მოალის კუნძულები, როგორც ლაუს სხვა კუნძულები, გახდა ბრიტანეთის იმპერიის ფიჯის კოლონიის ნაწილი.

სქოლიო
------

1. 1 2  *Justine Vaisutis, Mark Dapin.*, Fiji, Lonely Planet, 2006, ISBN 1741042887.
2. 1 2 3  Islands of Fiji. Moala. UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-21. ციტირების თარიღი: 2010-07-11.
3. ↑  *Douglas L. Oliver.*, Oceania: the native cultures of Australia and the Pacific Islands, ტ. 2, University of Hawaii Press, 1989, ISBN 0824810198.
ლე ჰავრის ორთოგონალური გეგმა
**ორთოგონალური გეგმა** (ინგლ. gridiron plan, ფრანგ. plan hippodamien) — ქალაქის დაგეგმვის მეთოდი, რომელშიც ქუჩები მართი კუთხით იკვეთება, რას ორთოგონალურ სქემას ქმნის.

XIX საუკუნიდან დღემდე
---------------------

ქალაქგეგმარება ორთოგონალურად თავდაპირველად ილდეფონსო სერდამ განსაზღვრა, რომელიც მან ბარსელონას ეიხამპლეში გამოიყენა. დიდი ზომის ამერიკული ქალაქების გეგმებზე შეხედვით ნათლად ჩანს, რომ მათი ცენტრი თითქმის ყველგან ორთოგონალურია, მაშინ როცა რაც უფრო სცდებით ცენტრს, სწორხაზოვნება იკარგება და არემარე გარეუბნის ხასიათს იძენს.

აშშ-ში ორთოგონალურ სისტემას ვრცლად იყენებდნენ 60-იან წლებამდე. თუმცა 1920-იან წლებში ავტომობილის სწრაფმა გავრცელებამ ქალაქმგეგმავები პანიკაში ჩააგდო — მათი შიშით სწრაფმავალი მანქანები ქუჩებში ათასობით მცირეწლოვან ბავშვს მოკლავდა. ამისთვის მათ მოიფიქრეს ინვერტული "სუპერკვარტალის" წყობა, რომელშიც ავტომანქანების გამჭოლი მოძრაობა მინიმალური იყო, უფრო მეტიც, ისინი არტერიულ გზებზე იდევნებოდა; ავტომგზავრობის წარმომქმნელი საბინაო კომპლექსები და მაღაზიები სუპერკვარტლის განაპირას მდებარეობდა, არტერიების გასწვრივ. ეს პარადიგმა დომინირებდა 1930-60-იან წლებში, განსაკუთრებით ლოს-ანჯელესში, სადაც ამ სტილის განსაკუთრებული ნიმუშებია ლიმერტის პარკი და პანორამა-სიტი.

1960-იან წლებში გზების ინჟინრებმა და ქალაქმგეგმავებმა სრულიად უკუაგდეს ორთოგონალური გეგმა და "ქუჩების იერარქიაზე" გადაინაცვლეს. ეს სრულიად ასიმეტრიული ქუჩების განლაგება, რომელშიც საცხოვრებელი ქვედანაყოფი ხმისგამყოფი კედლით იყო შემოვლებული, სრულიად გამიჯნულია ქუჩის ქსელისგან, გარდა ერთი ან ორი შემაერთებლისა არტერიულ გზასთან. გარკვეულწილად, ეს დაბრუნება იყო შუასაუკუნეების სტილზე: კრიტიკოსთა აზრით ძლიერი მსგავსებაა თანამედროვე ამერიკულ გარეუბანსა და შუასაუკუნეების არაბულ და მავრიტანულ ქალაქებთან. ორივე შემთხვევაში, თემური დასახლება ცალ მხარეს - კლანი ან გაფართოებული ოჯახი მუსლიმანურ სამყაროში, ეკონომიკური ჰომოგენური ქვედანაყოფი თანამედროვე გარეუბანში — საკუთარ თავს ზღუდავს ფართო ურბანული სცენისგან ჩიხების გამოყენებით.
თუ სისტემის შემადგენელი ელემენტების რაოდენობა ექსპონენციალურად კლებულობს, მისი **ნახევრად დაშლის პერიოდი** ეწოდება დროს, რომელიც საჭიროა ამ სისტემაში შემავალი ელემენტების საწყისი რაოდენობის ორჯერ შემცირებისათვის. კერძოდ, რადიოაქტიური ნივთიერების ნახევრად დაშლის პერიოდი გვიჩვენებს თუ რა დროში დაიშლება ამ ნივთიერების რაოდენობის ნახევარი.
ექსპონენციალური დაშლის პროცესი გამოისახება ფორმულებით:

{\displaystyle N\_{t}=N\_{0}(1/2)^{t/t\_{1/2}}}
{\displaystyle N\_{t}=N\_{0}e^{-t/\tau }}
{\displaystyle N\_{t}=N\_{0}e^{-\lambda t}}
სადაც:

* {\displaystyle N\_{t}} - t დროის შემდეგ დარჩენილი ელემენტების რაოდენობაა,
* {\displaystyle N\_{0}} - ელემენტების საწყისი რაოდენობა,
* {\displaystyle t\_{1/2}} - ნახევრად დაშლის პერიოდი,
* λ - დაშლის მუდმივა,
* {\displaystyle \tau } - ელემენტის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა

ფორმულების შედარებიდან გამომდინარეობს, რომ

{\displaystyle (1/2)^{t/t\_{1/2}}=e^{-t/\tau }=e^{-\lambda t}}
აქედან მივიღებთ, რომ:

{\displaystyle t\_{1/2}=\tau \ln 2={\frac {\ln 2}{\lambda }}}
ანუ ნახევრად დაშლის პერიოდი დაახლოებით 30%-ით ნაკლებია {\displaystyle \tau } ელემენტის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობაზე.
**ნახიდურის ციხე** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი. მდებარეობს ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტის, სოფელ ნახიდურში. ზღვის დონიდან 420 მეტრ სიმაღლეზე. ქალაქ ბოლნისიდან დაშორებულია 15 კილომეტრით. მდებარეობს მდინარე ქცია-ხრამის მარჯვენა ნაპირზე. ციკლოპური ციხე მიეკუთვნება ძვ. წ. I ათასწლეულს. ზემოთ აღნიშნულ სოფელში ასევე ვხვდებით XVII–XVIII საუკუნეების გუმბათიან „ყვითელ ეკლესიას" და IX–X საუკუნეების ეკლესიას. 

ცნობილი სომეხი მკვლევარის — ლეონ მელიქსეთ-ბეგის მტკიცებით ცურტავი დღევანდელი ნახიდური უნდა იყოს. ეს ვარაუდი ისტორიკოსებს საინტერესოდ მიაჩნდათ, რადგან ისტორიული ნახიდური წარმოადგენდა ძველ ციხე-ქალაქს, სადაც ამჟამად უამრავი ნანგრევებია შემორჩენილი. ცურტავს პლატონ იოსელიანი გაურკვეველ ადგილად მიიჩნევს. მოსე ჯანაშვილი ვახუშტის გეოგრაფიის გამოცემაში „ზურტაკეტში" ხედავს ცურტავს. ივანე ჯავახიშვილი ცურტავს მიიჩნევდა ჰერეთის დედაქალაქად, მაგრამ მისი ზუსტი ადგილმდებარეობა გაურკვეველი არიო.

ნახიდურის ციხე 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 593.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ