**რუსკაია პრავდა** (რუსეთის სამართლიანობა, რუსეთის სიმართლე ან რუსული სამართლიანობა; *პრავდა რუსისკაია* (XIII ს. 1280), Правда Руськая, *პრავდა რუსკაია* (XV საუკუნის მეორე ნახევარი); რუს. Русская правда, *რუსული პრავდა*; უკრ. Руська Правда, რუსკა პრავდა) — კიევის რუსეთისა და შემდგომი რუსეთის სამთავროების სამართლებრივი კოდექსი ფეოდალური დაყოფის დროს. იგი დაიწერა XII საუკუნის დასაწყისში და გადაკეთდა მრავალი საუკუნის განმავლობაში. რუსული პრავდას საფუძველი, იაროსლავის *პრავდა*, დაიწერა XI საუკუნის დასაწყისში. „რუსკაია პრავდა" ძველი რუსული სამართლის მთავარი წყარო იყო.

მიუხედავად ბიზანტიის კანონმდებლობის დიდი გავლენისა თანამედროვე სამყაროზე. აგრეთვე დიდი კულტურული და კომერციული კავშირებისა ბიზანტიასა და კიევის რუსეთს შორის, „*რუსკაია პრავდას*" არავითარი მსგავსება არ გააჩნია ბიზანტიის იმპერიის კანონებთან. სიკვდილითა და ფიზიკური დასჯის არარსებობა ასახავს ნორვეგიულ იურისპრუდენციას.

გამოცემები
----------

 „ვრცელი გამოცემის" ასლი. საწყისი ხელნაწერი: „СОУДЪ ꙖРОславль ‧ володимирица⁘⁓ Правда роусьскаꙗ :" (*Sudŭ Jaroslavlĭ Volodimirica.* *რუსული პრავდა.*)
ცნობილია „*რუსკაია პრავდას*" სამი გამოცემა: მოკლე გამოცემა (*კრატკაია*), ვრცელი გამოცემა (*პროსტრანაია*) და შემოკლებული გამოცემა (*სოკრაშჩიონნაია*). შემორჩენილია XIII-XVIII საუკუნეებით დათარიღებული 110-ზე მეტი ეგზემპლარი, რომლებიც შეტანილია სხვადასხვა ხელნაწერებში: მატიანეებსა და კრებულებში. აქედან 100-ზე მეტი ეგზემპლარი, მათ შორის უძველესი შემონახული, არის ვრცელი გამოცემა.

ეს კოდექსი აღმოაჩინა ისტორიკოსმა ვასილი ტატიშევმა ნოვგოროდის ერთ-ერთი ქრონიკის ტექსტში და რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ყურადღების ცენტრში მოექცა 1738 წელს. ტექსტის პირველი კომენტირებული გამოცემა გამოქვეყნდა ავგუსტ ლუდვიგ ფონ შლოცერმა 1767 წელს.

წარმოშობა და განვითარება
------------------------

*პრავდა რუსსკაიას* სამართლებრივი რეგულაციები ასახავს XI-XIII საუკუნეების რუსეთში სოციალური ურთიერთობების ევოლუციას. საერთო სამართალი, თავადის (რუს. Князь — „კნიაზ") კანონმდებლობა და სამართალწარმოება წარმოადგენდა რუსკაია პრავდას საფუძველს.

*რუსკაია პრავდას* მოკლე გამოცემა შეიცავს ორ აშკარად განსხვავებულ ნაწილს, რომელსაც მკვლევრებმა *პრავდა იაროსლავა* უწოდეს (*იაროსლავის კანონი*, დაახლ. 1017 წ.), სხვაგვარად ცნობილი როგორც „*დრევნეიშაია პრავდა*" (ქართ. უძველესი სამართალი) და *პრავდა იაროსლავიჩეი* (ქართ. იაროსლავის ძეთა კანონი, დაახლ. 1054). ზოგი მკვლევარი მიუთითებს ტექსტის სხვა განსხვავებულ კომპონენტებზე, რომლებიც შესაძლოა მოგვიანებით იყოს ჩამატებული.

„*იაროსლავის კანონი*" მოიცავდა ფეოდალური სამართლის სამართლებრივ რეგულაციებს და არქაულ რეგულაციებს, რომლებიც შეიძლება აღმოჩნდეს პრიმიტიული კომუნალურ სისტემაში. პოპულარული თეორიის თანახმად, იგი გამოქვეყნდა იმისათვის, რომ გადაეწყვიტა კონფლიქტი კონსტანტინე დობრინიჩს, ნოვგოროდის პოსადნიკსა და ქალაქის ვარიაგ მოსახლეობას შორის.

„*პრავდა იასლოვას*" შემდგომი განვითარება და გაუმჯობესება მოხდა იაროსლავის ვაჟებისა და მისი შვილიშვილის ვლადიმერ მონომახის დროს. ითვლება, რომ ახალი დებულებები დაემატა რუსკაია პრავდას 1068-1071 წლებში კიევის, ნოვგოროდის და როსტოვ-სუზდალის პროვინციის აჯანყების შემდეგ.

წარმოშობილ რუსულ სახელმწიფოში, *პრავდა რუსკაია* 1497 წელს შეიცვალა *სუდებნიკით*. რამდენიმე საუკუნით ადრე ფსკოვსა და ნოვგოროდში ახალი სამართლებრივი კოდექსი გამოქვეყნდა.

დადგენილებები
-------------

*„პრავდა იაროსლავიჩეიმ"* გაზარდა მოცემული საზოგადოების პასუხისმგებლობა კნიაზის ჯარისკაცების, ტიუნების, მკვლელობაზე. „პრავდა იაროსლავიჩეი" ითვალისწინებდა მძიმე სასჯელს ხანძრის, პირუტყვის განზრახ დასახიჩრებისა და მდიდარი ადამიანების საკუთრების კოლექტიური ხელყოფისთვის. 1113 წლის აჯანყების შემდეგ კიევში შემოღებულ იქნა გადაჭარბებული პროცენტის კანონი, რომელიც ზღუდავდა ფულის გამსესხებლების ფინანსურ ოპერაციებს.

 *კიევის რუსეთში მართლმსაჯულების განხორციელება* (ივან ბილიბინის ნახატი)
პრავდამ დაასტაბილურა ფეოდალური ურთიერთობებისა და სოციალური უთანასწორობის სისტემა. XI-XIII საუკუნეებში ახალი კანონები შეიქმნა სმერდებისთვის („სმერდ" – ფეოდალზე დამოკიდებული გლეხი), ზაკუპებისთვის („ზაკუპ" – ფეოდალზე დამოკიდებული გლეხი, რომელიც „ზაკუპის" გადახდის შემდეგ თავისუფლდებოდა.), ხლოპებისთვის („ხლოპ" – ფეოდალზე დამოკიდებული გლეხი, რომელიც შეიძლებოდა მოეკლათ ან გაეყიდათ, როგორც მონა) და ა.შ. პრავდას ფართო გამოცემა შეიცავს სპეციალურ რეგულაციებს ზაკუპებისა და ხლოპებისთვის. იგი ასევე ასახავს კნიაზის სასამართლოს როლს სასჯელის სხვადასხვა ფორმის გაზრდით და დაწესებით. მან დააწესა ჯარიმები, რომლებიც სარგებელს მოუტანდა კნიაზს ან მის ადმინისტრაციას დაზარალებულებისთვის კომპენსაციის შემცირებით.

სისხლის შუღლის გაუქმების მცდელობისას (რაც იმ დროს საკმაოდ გავრცელებული იყო), პრავდამ შეამცირა მისი „გამოყენება" და შურისმაძიებლების რაოდენობა დაღუპულთა უახლოესი ნათესავებით შემოიფარგლა. თუ მსხვერპლის მხარეზე შურისმაძიებლები არ არსებობდნენ, მკვლელს უნდა გადაეხადა ჯარიმა (ე.წ. „ვირა") კნიაზის სასარგებლოდ და ნაწილობრივი კომპენსაცია მსხვერპლის ახლობლებისთვის (მკვლელს საზოგადოება უნდა დახმარებოდა ჯარიმის გადახდაში). თუ ქალს მოკლავდნენ, უნდა გადაეხადათ ჩვეულებრივი ჯარიმის ნახევარი (ე.წ. „პოლივირიე", ნახევარი „ვირა"). პრავდა ასევე იცავდა ფეოდალური საზოგადოების თავისუფალი წევრების ჯანმრთელობას და ღირსებას და აძლევდა ფინანსურ კომპენსაციას დასახიჩრებისთვის ან შეურაცხყოფისთვის, სიტყვით თუ ქმედებით. პრავდას ჰქონდა ყოვლისმომცველი სისტემა სასჯელებისა და ჯარიმებისთვის ქალაქში ან სოფელში ქურდობისთვის, ტყეების, სანადირო ადგილების ან მიწების განზრახ დაზიანებისთვის, ხელყოფისთვის და ა.შ. ის ასევე არეგულირებდა ფიზიკურ პირებს შორის დავალიანებას და შეიცავდა პასუხისმგებლობისა და მემკვიდრეობით კანონს. პრავდამ გამოიყენა მოწმეები, ფიცი და სასამართლო პროცესი წყლის ან რკინის კანონების საშუალებით, ერთგვარი უკანასკნელი ტესტი, რომელიც გამოიყენება ბრალდებულის უდანაშაულობის ან ბრალეულობის დასამტკიცებლად სასამართლო პროცესებში. სასამართლო პროცესი ასევე მოიცავდა მოწმეების ჩვენებას, მტკიცებულებებს, შეგროვებას ან დევნას. გამომძიებლებს ასევე მოუწიათ ცრუ ბრალდებების შემოწმება. ეს იყო პირველი ნაბიჯები სასამართლოს მეცნიერებისკენ.

ნაწყვეტები
----------

### ვრცელი გამოცემიდან

1. თუ კაცი მოკლავს კაცს: მაშინ ძმა შურს იძიებს ძმაზე, ან ვაჟი შურს იძიებს მამაზე, ან ბიძაშვილზე, ან ძმისშვილზე; თუ არავინ იძიებს შურს, მაშინ მკვლელმა უნდა გადაიხადოს 80 გრივნა მოკლულისთვის, თუ ის არის კნიაზის კაცი ან კნიაზის თანამდებობის პირი; თუ ის არის რუზინი, ან გრიდი' *(დაბალი რანგის დრუჟინნიკი)*, ან ვაჭარი, ან ბოიარის თანამდებობის პირი, ან მექანიკოსი, ან გადასახლებული, ან სლოვენი *(ნოვგოროდიელი)*, მაშინ 40 გრივნა მოკლულისთვის. (რუს. Убьет муж мужа, то мстит брат за брата, или сын за отца, или двоюродный брат, или племянник; если не будет никто мстить, то 80 гривен за убитого, если будет княжеский муж или княжеский управитель; если будет русин, или гридь, или купец, или боярский управитель, или мечник, или изгой, или словенин, то 40 гривен за убитого.)

  

2. იაროსლავის გარდაცვალების შემდეგ შედგა კიდევ ერთი შეხვედრა მის ვაჟებს, იზიასლავს, სვიატოსლავსა და ვსევოლოდს და მათ კაცებს კოსნიაჩკოს, პერენეგს, ნიკოფორს შორის. მათ შეცვალეს სისხლის შურისძიების ჯარიმა; დანარჩენი ვაჟები ამტკიცებდნენ იაროსლავის განკითხვას.

#### მკვლელობაზე

3. თუ ვინმე მოკლავს კაცს გაურკვევლობაში და ბოროტმოქმედს არ ეძებენ, მაშინ საზოგადოება, სადაც მსხვერპლის თავი დევს, იხდის ვირას 80 გრივნას; ან 40 გრივნას *(შენიშვნა: ეს იყო სიმდიდრე; ცხენი ღირდა ორი გრივნა, ხოლო ყმა 1/2 გრივნა)*.

4. რომელი საზოგადოებაც იხდის საერთო ვირას *(ანუ საფასური მკვლელისთვის, რომელსაც მალავენ ან ვერ პოულობენ)*, ამის გადახდა რამდენიმე წლის განმავლობაში უნდა გააგრძელონ, რადგან წევრები იხდიან მკვლელის გარეშე. მაგრამ თუ მკვლელი იცნობს საზოგადოებას, საზოგადოება უნდა დაეხმაროს მას გადახდაში; მაგრამ იხდის მხოლოდ 40 გრივნას, ხოლო მკვლელი იხდის დანარჩენს ან თუ შემთხვევით ან დღესასწაულზე მოკლა ვინმე.

ამგვარად უნდა იყოს სასჯელი გაშმაგებაზე...

5. თუ უმიზეზოდ მოხდა მკვლელობა და ძარცვა, მაშინ ადამიანებმა არ უნდა გადაიხადონ მკვლელის ნაცვლად, არამედ მისი ქონება გაძარცვონ.

6. თუ ადამიანი ხელს არ უწყობს ვირას, მაშინ ხალხი მას არ დაეხმარება *(მომავალში)*; ის გადაიხდის თავისი თავსთვის.

7. და ასეთია კანონი იაროსლავის ვირას შემგროვებლისთვის: ვირას შემგროვებელი იღებს კვირაში 7 სათლ სვიას, ასევე ცხვრის ან სხვა ხორცის ლეშის ან 2 ნოგატას *(1 ნოგატა = გრივნას 1/20)* ; ხოლო ოთხშაბათს ყველს და კვერნას; და იგივე პარასკევს; და მიეცი მას დღეში ორი ქათამი; და კვირაში შვიდი პური; და შვიდი საზომი მარცვალი; და შვიდი საზომი ბარდა; და შვიდი საზომი მარილი; ეს ვირას კოლექციონერისთვის მამაკაცთან ერთად; ხოლო მისთვის 4 ცხენი, რომელსაც საზომი შვრია ეძლევა; ვირას კოლექციონერისთვის 8 გრივნა და 10 კუნა გადასახადი, ხოლო პეიჯბოისთვის 12 ციყვის ტყავი; და გრივნა, როცა ის წავა, და თითოეულ მსხვერპლზე 3 გრივნა.

კნიაზის კაცზე...

9. თუ ის ბიჭია, მეჯინიბე ან მზარეული, მაშინ 40 გრივნა

10. ხოლო მზრუნველისთვის, ან ცხენის მატარებლისთვის, 80 გრივნა

11. მაგრამ სოფლის ზედამხედველისთვის, ან საველე სამუშაოს ხელმძღვანელისთვის, 12 გრივნა. ყმისთვის კი 5 გრივნა. იგივე ბოიარს.

12. ხოლო ვაჭარი კაცებისა და ქალებისთვის 12 გრივნა.

13. ყმისთვის კი 5 გრივნა; ყმა ქალისთვის 6 გრივნა.

14. მასწავლებლისთვის კი 12, იგივე ძიძისთვის, ყმები იქნებიან ისინი თუ ქალები.

17. ხოლო თუ ვინმეს მკვლელობაში ედება ბრალი, მაგრამ არ არის მისაღები მოწმეები, იქნება რკინით სასამართლო. ასე უნდა მოიქცეს ყველა საჩივრის ან ქურდობის შემთხვევაში, თუ ბრალმდებელი ვერ წარმოაჩენს მტკიცებულებას და საჩივარი არის ოქროს გრივნის ნახევარზე ნაკლებზე, მაშინ იგი რკინით გაასამართლე; თუ საჩივარი ამაზე ნაკლებია, მაგრამ ორზე მეტი ვერცხლის გრივნა, მაშინ წყლის სამართლით; თუ ეს კიდევ უფრო ნაკლებია, მაშინ მან უნდა დადოს ფიცი.

#### კიევის ვლადიმირ I-ის კანონი

48. ვოლოდიმერ ვსევოლოდიჩმა, სვიატოპოლკის გარდაცვალების შემდეგ, შეკრიბა თავისი დრუჟინა ბერესტოვში: კიევის გენერალი რატიბორი; პროკოპი ბელგოროდის გენერალი; სტანისლავ პერეიასლაველი გენერალი; ნაჟირი; მიროსლავი; ივანოკი ოლეგის ჩუდინ ბოიარის ძე; და ისინი ასე ადგენენ: პროცენტის აკრეფა მხოლოდ მესამე გადახდამდე, თუ გამსესხებელი იღებს გადახდებს „სამად" *(თითოეული ვალის ნახევრის სამი გადახდა)* ; თუ მოვალეს წაართმევს ორ წილს, მაშინ მას შეუძლია მოითხოვოს სრული დავალიანება; მაგრამ თუ მან შეაგროვა სამი წილი, მაშინ არ ითხოვს სრულ თანხას.

49. და თუ მოვალეს ყოველწლიურად 10 კვერნას წაართმევს თითოეულ გრივნას *20%-ს*, ეს დასაშვებია.

თუ მოვალე გაიქცა...

52. თუ მოვალე გაურბის ბატონს, მაშინ ყმა; მაგრამ თუ ის მიდის ფულის საძებნელად მისი ბატონის ნებართვით, ან მიდის კნიაზთან მისი ბატონის წინააღმდეგ, მაშინ არ გახდება ყმა, არამედ გაასამართლებენ.

მოვალეებზე...

57. თუ მოვალე რამეს იპარავს, როდესაც მოვალეს დაიჭერენ, ბატონს შეუძლია მსხვერპლს აუნაზღაუროს მისი ცხენი ან სხვა რამ და მოვალე თავის ყმად აქციოს; ან თუ ბატონს არ სურს ანაზღაურება, მაშინ მან შეიძლება გაყიდოს თავისი მოვალე ყმად, მსხვერპლს აუნაზღაუროს ამით, ხოლო დანარჩენი შეინახოს.

მოწმეებზე...

59. ყმა შეიძლება არ იყოს მოწმე; მაგრამ თუ არ არსებობენ თავისუფალი მოწმეები, მაშინ ყმის მომვლელი შეიძლება დამოწმდეს, მაგრამ ნებისმიერმა შეიძლება არა. ხოლო უმნიშვნელო საქმეებზე მოვალე შეიძლება იყოს მოწმე.

(...)

65. თუ ვინმე დაარღვევს სახმელეთო საზღვრებს, ან სხვის მიწას ამუშავებს, ან სხვის მიწაზე ღობეს შემოაწყობს, მაშინ კნიაზს 12 გრივნას გადაუხდის.

69. და თუ ფუტკარს მოიპარავს, მაშინ კნიაზს 3 გრივნას გადაუხდის; ხოლო თაფლისთვის, თუ საფუტკრე სავსე იყო, 10 კვერნას; მაგრამ თუ ცარიელი სკაა, მაშინ 5 კვერნა.

#### ყმებზე

71. თუ ყმა კნიაზის ბრძანების გარეშე აწამებს ყმას, კნიაზს უხდის 3 გრივნას, ხოლო ტანჯვისთვის მსხვერპლს 1 კვერნას.

72. მაგრამ თუ ის აწამებს კნიაზის კაცს, მაშინ კნიაზს 12 გრივნა, ხოლო ტანჯვისთვის მსხვერპლს 1 კვერნა ურტყამს.

#### ბეღლებზე

79. თუ ბეღელი დაიწვა, მსხვერპლის სახლი და ქონება გაიძარცვება, ზარალის ანაზღაურების შემდეგ, დანარჩენზე კი კნიაზის ყმა იქნება; სახლების დაწვისთვის.

80. და თუ ვინმე განზრახ დაჭრის ცხენს ან სხვა პირუტყვს, მაშინ კნიაზს გადაუხდის 12 გრივნას და ასევე აუნაზღაურებს დაზარალებულს ზარალს.

თუ ყმა მოკვდება

85. თუ ყმა მოკვდება, მაშინ მისი ქონება გადადის კნიაზში; თუ მას ჰყავს გაუთხოვარი ქალიშვილები, მაშინ ქონების ნაწილი გადაეცემა მათ მზითვად; თუ მისი ყველა ქალიშვილი დაქორწინებულია, ისინი ამას ვერ იღებენ.

ბოიარების ან დრუჟინას გარდაცვალების შესახებ...

86. თუ ბოიარი ან დრუჟინას წევრი მოკვდება, მაშინ მისი ქონება არ მიდის კნიაზთან; და თუ მას ვაჟები არ ჰყავდა, მაშინ მემკვიდრეობა მის ქალიშვილებს გადაეცემათ.

ბატონყმობაზე

102. ბატონყმობის სამი ტიპი არსებობს: მოწმეების წინაშე ყიდულობს ყმას ნახევარ გრივნამდე, ხოლო მოსამართლეს ყმის წინაშე ნოღატას აძლევს.

103. მეორე ბატონყმობა: თუ ვინმე დაქორწინდება ყმა ქალზე მისი ბატონის შეთანხმების გარეშე; თუ ის შეთანხმებით დაქორწინდება, რაც არ უნდა გადაწყვიტონ ბატონთან, ის ასე იქნება.

104. და მესამე ბატონყმობა: თუ ვინმე მოხელესა თუ მსახურად მოქმედებს ბატონის ცოდნის გარეშე; თუ არის შეთანხმება, რაც არ უნდა გადაწყვიტონ, ის ასე იქნება. თუ ის იღებს ბატონის დავალებებს, ის მისი მსახურია.

105. მარცვლეულის ვალისთვის კი ყმა არავინ გახდება; თუ დროულად არ გაისტუმრებს; მაგრამ თუ ის სრულად დაფარავს ვადამდე, ის თავისუფალია.

ლიტერატურა
----------

* ინგლისური თარგმანი Short Russkaya Pravda by Daniel H. Kaiser დაარქივებული 2022-02-17 საიტზე Wayback Machine.  : წყარო: The Laws of Rus' - Tenth to XVeenth Centuries, tr. ed. დანიელ ჰ. კაიზერი (სოლტ ლეიკ სიტი: ჩარლზ შლაქსის გამომცემელი, 1992), 15-19.
* ინგლისური თარგმანი Vast Russkaya Pravda by Daniel H. Kaiser დაარქივებული 2022-02-17 საიტზე Wayback Machine.  : წყარო: The Laws of Rus' - Tenth to XFiteenth Centuries, tr. ed. დანიელ ჰ. კაიზერი (სოლტ ლეიკ სიტი: ჩარლზ შლაქსის გამომცემელი, 1992), 20-34.
* მთავარი გამოცემა: Pravda Russkaya / ed. ბორის გრეკოვის მიერ. - მოსკოვი; ლენინგრადი : სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემელი. - ტ. 1: ტექსტები. - 1940 წ. ტ. 2: კომენტარები. - 1947 წ. ტ. 3: ტექსტების ფაქსიმილი. - 1963 წ. (რუს. Правда Русская / Под общ. ред. акад. Б.Д. Грекова. - М.; Л.: Изд-во АН СССР. - Т. I: Тексты. - 1940; Т. II: Комментарии. - 1947; Т. III: Факсимильное воспроизведение текстов. - 1963რეგულარულად.აკად.Б.Д.Грекова.- მ. Л.: Изд-во АН СССР.- Т.მე: ტექსტი. - 1940 წ.; Т.II: კომენტარები. - 1947 წ.; Т.III: Факсимильное воспроизведение текстов. - 1963 წ).
* რუსული სამართლის მემორიალი / რედ. სერაფიმ იუშკოვის მიერ. გამოცემა 1: მე-10-12 საუკუნეების კიევის სახელმწიფოს სამართლის მემორიალი / ალექსანდრე ზიმინი. - მოსკოვი: Gosyurizdat (სახელმწიფო იურიდიული გამომცემელი), 1952. - 287 გვ. (რუს. Памятники русского права / Под ред. С.В. Юшкова. – М.: Госюриздат, 1952. – Вып. I: Памятники права Киевского государства X–XII вв. / Сост. А.А. Зимин. – 287 с.– Вып.I: Памятники права Киевского государства X–XII вв. / Сост. А.А. ზიმინ. – 287 с.).
* მიხაილ ტიხომიროვი "რუსკაია პრავდას შესწავლა"
* ლეონიდ ბილეცკი, *რუსკა პრავდა და მისი ტექსტური ისტორია,* რედაქტირებულია ჯორჯ დ. კნიშის უნივერსიტეტი მანიტობა, ვინიპეგი - 1993 წ.
* რუსეთის იურიდიული ლიტერატურის ისტორია (სრული ტექსტი და შენიშვნები რუსულ ენაზე)
* პადოხი, იაროსლავი. „რუსკაია პრავდა". უკრაინის ენციკლოპედია. ტ. 4. 1993 წ.

სქოლიო
------

1. ↑  Yaroslav Padokh (1993). „Ruskaia Pravda". *Encyclopedia of Ukraine*. **4**. ციტირების თარიღი: 5 March 2016.
2. ↑   (2003) "Yaroslav I", *The New Encyclopædia Britannica*, 15th,   გვ. 823. ISBN 9780852299616. „Under Yaroslav the codification of legal customs and princely enactments was begun, and this work served as the basis for a law code called the Russkaya Pravda ("Russian Justice")."
3. ↑  А. М. Камчатнов. Хрестоматия по истории русского литературного языка (Памятники X - XIV веков по рукописям X - XVII веков). Москва, 2009 год.
4. ↑  А. А. Зимин. Правда русская. Монография. Москва, "Древлехранилище", 1999 год.
5. ↑  By Troitzky manuscript (second half of the 15th century): «Суд Ярослава Владимеричь, Правда Руськая»
6. ↑  Руська Правда. Тексти на основі 7 списків та 5 редакцій. Склав та підготував до друку проф. С. Юшков. Видавництво Української Академії Наук. Київ, 1935
7. ↑  Yushkov, Serafim. Course of the History of State and Law of the USSR. - Moscow: Yurizdat (Juridical Publisher), 1949. - Vol. 1: Social and Political System and Law of Kievan State. - 542 p. (რუს. Юшков С.В. Курс истории государства и права СССР. – М.: Юриздат, 1949. – Т. I: Общественно-политический строй и право Киевского государства. – 542 с..
8. ↑  Zimin, Aleksandr. Pravda Russkaya. - Moscow: Drevlekhranilische ("Archive"), 1999. – 421 p. (რუს. Зимин А.А. Правда Русская. – М.: Древлехранилище, 1999. – 421 с.).
9. ↑  W.E.D. Allen (2009). *The Ukraine: A History*,   გვ. 16.
10. ↑  Ekaterina Brancato. *Markets versus Hierarchies: A Political Economy of Russia from the 10th Century to 2008*,   გვ. 66.
11. ↑  Pravda Russkaya / ed. by Boris Grekov. - Moscow; Leningrad: publisher of the Academy of Sciences of the USSR. - Vol. 3: Facsimile of the texts. - 1963. (რუს. Правда Русская / Под общ. ред. акад. Б.Д. Грекова. - М.; Л.: Изд-во АН СССР. Т. III: Факсимильное воспроизведение текстов. - 1963).