recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ქანწილი**, იგივე **წილქანი** — ჯვრის ფორმის პირობითი ნიშანი ქართულ ხელნაწერებში, რომელიც დაისმოდა ტექსტის დასაწყისში. მონოგრამა მიღებულია ქართული ასომთავრული „Ⴕ" და „Ⴜ" ასოების გრაფიკული შეერთების შედეგად. ხელნაწერებში გვხვდება რამდენიმე სახესხვაობით, რომელთაგანაც ყველაზე გავრცელებულია: ⳩ და . ამგვარი ნიშნები გავრცელებული იყო როგორც ქართულ ხელნაწერებში, ისე — მთელ ქრისტიანულ სამყაროში. ქანწილის პირველი გამოყენების ფაქტი დასტურდება სინურ მრავალთავში (864 წელი) და აქედან მოყოლებული თითქმის ყველა ოთხთავში გამოიყენება. გვხვდება როგორც ტექსტის დასაწყისში, ისე ტექსტის შიგნით, ცალკეული მუხლების გამოსაყოფად. ტრადიციულად, შესრულებულია სინგურით. იწერება ტექსტის მარცხენა კიდეზე, ზოგჯერ შეიძლება საზედაო ასოს თავზე იყოს მოთავსებული[1]. ქანწილი ოთხთავის ხელნაწერებში საკითხავების დასაწყისებს აღნიშნავს. თვეების მიხედვით განლაგებული საკითხავები ოთხთავს ბოლოს აქვს დართული. ტექსტი მუხლებად არის დაყოფილი და საკითხავის მოძებნა შეიძლება მუხლის რიცხვის საშუალებით. ამასთან, მკითხველის თვალსაჩინოებისათვის გადამწერი საკითხავთან  ნიშანსაც სვამდა. ქართულ ხელნაწერთა ანდერძ-მინაწერების მიხედვით  ნიშანს ქანწილი ეწოდება. ტერმინი „ქანწილი", ან „წილქანი", როგორც მოხსენიებულია ხელნაწერში A-38, წერილობით ძეგლებში X საუკუნიდან გვხვდება. უფრო მოგვიანებით მას „ჯვარსაც" უწოდებენ: 

> „ზანდუკი საწელიწდოჲ გამოკრებული სახარებისაჲ, საძიებელი ესრედ სახედ. სადაცა *წითელი ჯუარი* ჯდეს ესეთი , მუნ სახარებისა თავი არს და სადაცა *ჯუარვარსკულავი* ჯდეს ესრეთი > სახარებისა ბოლოჲ არს...[2]"
> 
> 

ქანწილი, როგორც ჩანს, ბერძნულის გავლენით გავრცელდა სხვადასხვა ქრისტიანულ კულტურებში. იგი დასაწყისის აღსანიშნავად დადასტურდა კოპტურსა და ძველ ბულგარულ წარწერებში. ასევე, ქართულშიც ბერძნულის საფუძველზე დამკვიდრდა.

ლიტერატურა
----------

* ჯავახიშვილი ივ. ქართული პალეოგრაფია, 1949, გვ. 147
* ჟორდანია თ. ქრონიკები I, 1892, გვ. 94
* Гранстрем Е.*О происхождении глаголической азбуки*, Труды отдела древнерусской литературы, институтрусской литературы, XI, М. 1955
* Groningen B. Short Manual of Greek Paleography, 2-nd edition, Leiden, 1955

სქოლიო
------

1. ↑  ქაჯაია ლ. ორი ტექნიკური ნიშანი ძველქართულ ხელნაწერებში, პალეოგრაფიული ძიებანი, ტომი II, თბილისი, 1969, გვ. 103-107
2. ↑  ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის Q კოლექციის ხელნაწერი № 1062, 115 r
**ფინელები** - ერი, ფინეთის ძირითადი მოსახლენი (4,65 მლნ). თვითწოდება „სუომალაისეტ" (ფინ. suomalaiset). ფინეთის ძირითადი მოსახლეობა. ცხოვრობენ ასევე აშშ-ში—300 000, შვედეთში —300 000, კანადაში—50 000-ზე მეტი, რუსეთში —34,1 ათასი, ნორვეგიაში—20 ათასი, ესტონეთში—16,6 ათასი, უკრაინასა და ყაზახეთში—ათას-ათასამდე. ლაპარაკობენ ფინურ ენაზე. დამწერლობა ლათინური ანბანით. მორწმუნეთა უმეტესობა ლუთერანებია, არის მართლმადიდებელთა დიდი რაოდენობაც. 

ფინელი ხალხის წარმომავლობა ძველი ბალტიურ-ფინური ტომების ჩვ.წლთ.აღ-მდე მეორე ათასწლეულში თანამედროვე ფინეთის ტერიტორიაზე შეჭრასა და მკვიდრი საამების ჩრდილოეთით განდევნას და ნაწილობრივ ასიმილაციას უკავშირდება. უკვე მე-7 საუკუნეში ფინელები ფინეთ-კარელიის ტერიტორიის უდიდეს ნაწილს იკავებდნენ. ფინელი ერი ჩამოყალიბდა ორი ძირითადი ტომის—სუომისა და ჰიამეს შერწყმით, რასაც მოგვიანებით, კარელებიც დაემატა. 

* **სახელები**: თვითწოდება - suomalaiset
* **საერთო რაოდენობა**: 5,43 მლნ, მათ შორის რუსეთის ფედერაციაში 47,1 ათ. (1989).
* **ენა**: ფინური.
* **მორწმუნეები**: პროტესტანტები (ლუთერანები).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* FTDNA Finland Geographic DNA Project
* The Finnish Heritage Museum of Fairport Harbor, Ohio, USA
* Folktinget
* Åbo Akademi დაარქივებული 2007-06-30 საიტზე Wayback Machine.
* Finno-Ugric media center დაარქივებული 2021-04-16 საიტზე Wayback Machine.
**ყანობის მთავარანგელოზთა ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ყანობის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. გადმოცემით, აგებული უნდა იყოს XIX საუკუნის 60-იან წლებში, მღვდელ ითონიშვილის დაკვეთით. 

ეკლესია (11,5x6,4 მ) „თავისუფალი ჯვრის" ტიპის თავისებური ვარიაციაა. ნაგებია თლილი ქვის კვადრატებით. მისი გრძივი ღერძი ბევრად აღემატება განივ ღერძს. შენობა ამჟამად სახეშეცვლილია (1920 წლიდან მას სხვადასხვა დანიშნულებით იყენებდნენ). მოსახლეობის გადმოცემით, იგი თავიდან მოხატული ყოფილა, მოგვიანებით შეუთეთრებიათ. მოუშლიათ (1930 წელს) სახურავზე დადგმული ხის პატარა ცრუ გუმბათი. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ნაგებობის ბირთვს ქმნის გეგმით კვადრატული გუმბათისებრი, კამარით გადახურული ნაწილი, რასაც აღმოსავლეთიდან და დასავლეთიდან ერთვის პოლასტერებითა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღებით გამოყოფილი მკლავები. ორივე მკლავი სწორკუთხოვანია და ცილინდრული კამარითაა გადახურული. აღმოსავლეთის მკლავში საკურთხეველია, მისი ბაქანი შემოჭრილია ცენტრალურ ნაწილში, დარბაზის იატაკის მიმართ 0,8 მ-ით შემაღლებულია და კიდეებში თითო საფეხური აქვს მიშენებული.

საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში, ერთ დონეზე, გაჭრილია სამი თანაბარი სიგანის თაღოვანი სარკმელი. შუა სარკმელი დანარჩენებთან შედარებით ოდნავ მაღალია. სამ-სამი ასეთივე სარკმელია ეკლესიის ცენტრალური ნაწილის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. ისინი კედლის ნახევარწრიული თაღის არეში არიან მოქცეული. თითო ვიწრო და მაღალი თაღოვანი სარკმელი აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მკლავების გვერდის კედლებშიცაა. საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში გეგმით ნახევარწრიული თაღოვანი ნიშანია. ერთი მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია ჩრდილოეთ კედელშიც.

„გუმბათის" საბჯენი თაღები, რომლებიც ცენტრალური ნაწილის კუთხეებიდანაა ამოყვანილი, გადაკვეთის ადგილას ქმნიან კუთხეებმომრგვალებულ სწორკუთხა პლაფონს, რომლის ცენტრში ჭაღის ჩამოსაკიდებელი წრიული ღრმულია. ეკლესიის ფასადები შელესილი და მოთეთრებულია. მხოლოდ დასავლეთის ფასადია მოპირკეთებული. მოპირდაპირე ფასადები ფორმათა აგებულებითა და არქიტექტურული გაფორმებით ერთმანეთის მსგავსია. ცენტრალურ ნაწილს სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან, თითქმის მთელ სიგანეზე ფრონტონით დასრულებული შვერილი აქვს. თითოეული ფასადის ღერძზე, ორი საფეხურით შეღრმავებული მაღალი თაღია, რომელთა არეში სარკმლები გამოდის. სარკმლებს ქვემოთ, ერთი საფეხურით შეღრმავებული სწორკუთხოვანი არეა. დასავლეთისაში მოწყობილია ეკლესიის სწორკუთხა შესასვლელი. დანარჩენ ფასადებზე თაღის ქვედა არე ყრუა. ეკლესიის აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მკლავებს ორფერდა სახურავი აქვს, ცენტრალური ნაწილი კი გადახურულია ოთხფერდა სახურავით. მისი წვერი წაკვეთილია და მცირე კვადრატული ბაქანია შექმნილი. ეკლესიის კედლები დასრულებულია ორსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელსაც ოთხივე ფრონტონის ძირებთან ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს. ეკლესიის დასავლეთის მკლავის სამხრეთით სარკმლის წინ დგას ქვით ნაგები კვადრატული სვეტი. სვეტსა და სარკმელს შორის, რელსზე დიდი ზარი კიდია.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 486.
მონტენეგროში **ფეხბურთი** ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული სპორტია. 2006 წლის 21 მაისს გამართული მონტენეგროს დამოუკიდებლობის რეფერენდუმიდან ორ კვირაში, 3 ივნისს დაარსდა მონტენეგროს ფეხბურთის ფედერაცია.

ისტორია
-------

### 2006 წლამდე

ფეხბურთმა მონტენეგროში გავრცელება იუგოსლავიის ნაწილად ყოფნის პერიოდში დაიწყო. 1919 წელს შეიქმნა იუგოსლავიის ფეხბურთის ფედერაცია. 2003 წელს შეეცვალა სახელი და ეწოდა სერბეთისა და მონტენეგროს ფეხბურთის ფედერაცია. იუგოსლავიის ნაწილად ყოფნის პერიოდში ნაკრები ორჯერ გავიდა მსოფლიო თასის ნახევარ-ფინალში (1930, 1962) და ორგზის გახდა ევროპის ჩემპიონატის ფინალისტი (1960, 1968). პირველი მონტენეგროელი მსოფლიო თასზე იყო მეკარე მილოვან ჯაკშიჩი, რომელიც იუგოსლავიის ნაკრებში თამაშობდა და მონაწილეობა მიიღო 1930 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე. მონტენეგროელი ფეხბურთელები ხშირად ხვდებოდნენ იუგოსლავიის ნაკრების და მოგვიანებით სერბეთისა და მონტენეგროს ეროვნულ ნაკრებში, ბევრი მათგანი იუგოსლავიის ფეხბურთის ისტორიაში შევიდა.

### 2006 წლის მსოფლიო თასი

სერბეთისა და მონტენეგროს ნაკრებმა ერთიანი გუნდით იასპარეზეს მსოფლიო თასზე ამის შემდეგ გუნდი საბოლოოდ დაიშალა.

### დამოუკიდებლობა

2006 წლის 30 ივნისს ფედერაცია გახდა ფიფას წევრი, ხოლო 2007 წლის იანვარში — უეფასი. 2007 წლის 24 მარტს ნაკრებმა პირველი ოფიციალური შეხვედრა გამართა პოდოგრიცაში უნგრეთის წინააღმდეგ, გუნდმა ანგარიშით 2–1 გაიმარჯვა.

შიდა ტურნირები
--------------

მონტენეგროში არის სამი საფეხბურთო საკლუბო საფეხური კაცებში, ხოლო ერთი ქალებში. ქვეყანაში ტარდება მონტენეგროს თასი. პირველი ლიგის გამარჯვებული უეფას ჩემპიონთა ლიგაზე იღებს მონაწილეობას ხოლო მე-2 და მე-3 ადგილოსნები — უეფას ევროპა ლიგაზე. 2008 წელს მონტენეგროში შეიქმნა ქალთა ლიგა, გარდა ამისა მონტენეგროში ტარდება კიდევ ერთი ქალთა ტურნირი — მონტენეგროს თასი.

### ლიგათა სისტემა

### კაცთა ფეხბურთი

|  |  |
| --- | --- |
| **დონე** | **ლიგები/დივიზიონები** |
| 1 | **მონტენეგროს პირველი ლიგა**
*10 გუნდი* |
|  | ↓↑ 1-3 გუნდი |
| 2 | **მონტენეგროს მეორე ლიგა (დრუგა ლიგა)**
*10 გუნდი* |
|  | ↓↑ 2 გუნდი |
| 3 | **მონტენეგროს მესამე ლიგა**
*24 გუნდი* |

#### ქალთა ფეხბურთო

|  |  |
| --- | --- |
| **დონე** | **ლიგები/დივიზიონები** |
| 1 | **მონტენეგროს ქალთა ლიგა**
*8 გუნდი* |
|  |  |
|

### თასი

* მონტენეგროს თასი
* მონტენეგროს რეგიონთა თასი
* მონტენეგროს თასი (ქალთა)

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მონტენეგროს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები
* მონტენეგროს საფეხბურთო ჩემპიონატი (1922-1940)
* მონტენეგროს ფეხბურთის ფედერაცია
* მონტენეგროს საფეხბურთო კლუბების სია

სქოლიო
------

1. ↑  When Saturday Comes - Montenegro. Wsc.co.uk (2012-07-09). ციტირების თარიღი: 2015-03-11.
2. ↑  „Montenegro’s Rapid Ascent Stuns England". *The New York Times*. ციტირების თარიღი: 2015-03-11.
3. ↑  „Hey, Mirko Vucinic, Show Us Your Underalls". *The New York Times*. ციტირების თარიღი: 2015-03-11.
ძმები ლუმიერები
**ძმები ლუმიერები**, ოგუსტ, მარი ლუი ნიკოლა (19 ოქტომბერი, 1862 - 10 აპრილი, 1954) და ლუი ჟან (5 ოქტომბერი, 1864 - 6 ივნისი, 1948) — ერთ-ერთი პირველი კინომწარმოებლები.

ადრეული კინემატოგრაფია
----------------------

ლუმიერებმა პირველი კინოჩვენება ვიწრო წრეში 1895 წლის 22 მარტს ჩაატარეს. პირველი ფასიანი საზოგადო კინოჩვენება კი 1895 წლის 28 დეკემბერს ჩატარდა პარიზის გრან კაფეს ინდურ სალონში. ეს ისტორიული ჩვენება მათ პირველ ფილმს ეფუძნებოდა — 45 წამიანი "მუშები ლუმიერების ქარხანას ტოვებენ" (Sortie de l'usine Lumière à Lyon), გადაღებული 1894 წელს ლეონ ბულის სინემატოგრაფით, რომელიც წინა წელს დაპატენტდა. სინემატოგრაფში გაერთიანებული იყო სამი მოწყობილობა, რომელსაც შეეძლო მოძრავი ფილმის ჩაწერა, დამუშავება და პროექტირება. მოწყობილობა მოგვიანებით ძმებმა ლუმიერებმა დახვეწეს.

მიუხედავად იმისა, რომ მაქს და ემილ სკლადანოვსკიმ ერთი თვით ადრე მოაწყვეს პროექტიული ცვლადი გამოსახულებების ფასიანი სახალხო ჩვენება ბერლინში, კინოს ისტორიკოსები გრან კაფეს თვლიან კინოს დაბადების ნამდვილ ადგილად. სკლადოვსკების ჩვენება არ იყო მოძრავი სურათების ფილმი არამედ უბრალოდ უძრავი ფოტოების მონაცვლე სლაიდები, რაც თავისი არსით კინემატოგრაფიას არ წარმოადგენს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ძმები ლუმიერები***

* Société d'encouragement pour l'industrie nationale
* პუბლიკის წინაშე ნაჩვენები პირველი ფილმები — 28 დეკემბერი, 1895. დაარქივებული 2005-09-12 საიტზე Wayback Machine.
* ლუმიერების მუზეუმი
**ყმები** — სოციალური ფენა შუა საუკუნეების საზოგადოებაში (მ.შ. საქართველოში), რომელიც მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. ყმები ჰყავდათ მეფეს, მისი ოჯახის წევრებს, ცალკეულ მებატონეებსა და ეკლესიებს. ისინი ძირითადად ვაჭარ-ხელოსნები იყვნენ. ვალდებულებები მებატონეთა წინაშე სხვადასვაგვარი ჰქონდათ.

ყმების ნაწილი მებატონეს ხელოსნური შრომით ემსახურებოდა, ნაწილი ხელოსნური შემოსავლიდან იხდიდა ფულად გადასახადს. საეკლესიო ყმები ეკლესიას უხდიდნენ შემოსავლიდან შეძენილ სანთელს, საკმეველს, ზეთს, ნართს სანთლისათვის და ა.შ. თბილისში დამკვიდრებულ ყმა ვაჭარ-ხელოსანთა ნაწილს სოფელთან კავშირი გაწყვეტილი არ ჰქონდა. ასეთი ყმა მებატონეს უხდიდა ფულს შემოსავლიდან და ვალდებული იყო სოფელშიც ემუშავა ბატონის სასარგებლოდ. თბილისელი ყმები რომელთაც სამეურნეო ნაკვეთები ჰქონდათ, მებატონეებს ნატურით უხდიდნენ ბეგარას.

ყმები იხდიდნენ სახელმწიფო გადასახადებს:მახტას, მალს, სამასპინძლოს, ფეშქაშს - შაჰის სასარგებლოდ, სურსათს - სამეფო ლაშქრის შესანახად, სალეკოს, სარუსოს და ა.შ. იყო ყმების გათარხნების შემთხვევეიც.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „თბილისი", თბ, 2002, გვ. 913
**წინაალპები** (გერმ. Voralpen; ფრანგ. Préalpes; იტალ. Prealpi) — ალპების პერიფერიული ზონა — ქედებისა და მასივების ჯგუფი, რომელიც სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან შემოსაზღვრავს მაღალ, უმეტესწილად ღერძული ზონის კრისტალურ მასივებს, რომლებიდანც ისინი ჩვეულებრივ გამოყოფილია გასწვრივი ტექტონიკური და ეროზიული ხეობებით. აგებულია ძირითადად კირქვებით, მერგელებით, ქვიშაქვებითა და ფიქლებით. სიმაღლე 2000-3000 მ. 

დამახასიათებელია მაგიდა მასივების, ფართო მთათაშორისი ხეობებისა და ქვაბულების მონაცვლეობა, რომლებიც ზოგჯერ ტბებითაა დაკავებული. აღსანიშნავია ბოდენის ტბა, ლაგო-მაჯორე, გარდა და სხვა. თანამედროვე მყინვარები გვხვდება მხოლოდ უმაღლეს მასივებზე. ჩრდილოეთით ფოთლოვანი შერეული და წიწვოვანი ტყეა, სამხრეთით, ქვედა სარტყელში, — წაბლის ტყეა და გარიგა, უფრო მაღლა ფოთლოვანი და წიწვოვანი ტყე. 

გამოიყოფა სამხრეთით — ვენეციის წინაალპები, ლომბარდიის წინაალპები, დასავლეთით — საფრანგეთის წინაალპები და ჩრდილოეთით — შვეიცარიის წინაალპები, ბავარიის წინაალპები და ავსტრიის წინაალპები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* წინაალპები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
***ყოვლად ბრწყინვალე მხატვართა, მოქანდაკეთა და არქიტექტორთა ცხოვრებანი კიმაბუს დღიდან ჩვენ დრომდე,*** აგრეთვე ცნობილი როგორც უბრალოდ **შემოქმედთა ცხოვრებანი** — იტალიური რენესანსის შემოქმედთა ბიოგრაფიების სერია, დაწერილი მე-16 საუკუნის მწერლის, მხატვრის და ისტორიკოსის ჯორჯო ვაზარის მიერ. ნამუშევარი განიხილება როგორც "ალბათ ყველაზე ცნობილი და დღესაც კი ყველაზე უფრო ხშირად წაკითხვადი ლიტერატურა ხელოვნების შესახებ" როგორც "იტალური რენესანსის ყველაზე გავლენიანი ნაწერი ხელოვნების შესახებ" ისევე როგორც "ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი ტექსტი"

სქოლიო
------

1. ↑  პროფესორი სერ ერნსტ გომბრიხი, *Kunstliteratur*, თარგმანი მაქს მარმორისა, ნამუშევარში - Art Documentation Vol 11 # 1, 1992.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-03-11. ციტირების თარიღი: 2010-06-17.
2. ↑  ლიდსის უნივერსიტეტის ქსელური გვერდი.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-02-08. ციტირების თარიღი: 2010-06-21.
3. ↑  ვიქტორ გინსბერგი და შილა უეიერსი *Persistence and Fashion in Art*, (2005).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-02-07. ციტირების თარიღი: 2010-06-21.

'
ძორაგეტის აუზი (ღია მწვანე)
**ძორაგეტი** (სომხ. Ձորագետ) — მდინარე ჩრდილოეთ სომხეთში, ლორეს პროვინციაში, მდინარე დებედის ჰიდროლოგიურ რეგიონში. სათავეს იღებს ბაზუმის ქედზე და მიედინება დასავლეთიდან აღმოსავლეთის მიმართულებით, სტეფანავანის გარშემო არსებულ მომხიბლავ ხეობებში. ბოლოს ის ერწყმის მდინარე დებედას, სოფელ ძორაგიუღის სიახლოვეს, რომელიც თავის მხრივ შემდეგ მტკვარს უერთდება.

სახელი ძორაგეტი სომხური სიტყვებისგან წარმოსგდება და „ხეობის მდინარეს" ნიშნავს (ձոր - ხეობა, գետ - მდინარე).

უმეტეს ადგილებში, ძორაგეტის ხეობა 200 მეტრის სიღრმისაა.

ჯომარდობა
---------

სომხეთის მოგზაურობის სამსახური ძორაგეტს ერთადერთ მდინარედ მიიჩნევს ქვეყანაში, რომელზეც შესაძლებელია ჯომარდობა. საჯომარდო გზები ძირითადად ქალაქ სტეფანავანის სიახლოვეს, ძორაგეტის ხიდთან იწყება. ძირითადი საჯომარდო არეალები თავმოყრილია ძორაგეტის კანიონში, რომლის სიღრმე ზოგიერთ ადგილებში 300 მეტრია.

ქალაქები და სოფლები
-------------------

მდინარის გასწვრივ გაშენებულ ქალაქებსა და სოფლებს შორიაა: სტეფანავანი, ამრაკიცი, ლორი-ბერდი, აგარაკი, ვარდაბლური, კურთანი, არევაწაგი და ძორაგიუღი.

გალერეა
-------

* V საუკუნის ხიდიV საუკუნის ხიდი
* 
* 
* 
* 
* ძორაგეტის კანიონიძორაგეტის კანიონი
*

სქოლიო
------

1. ↑  Dzoraget River. Armenian Travel Bureau. ციტირების თარიღი: 24 July 2013.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **წილკანი**. |

**წილკანი** — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი, შუა საუკუნეებში - თემი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, მთიულეთის არაგვის სათავეებში (ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია). სახელწოდება მომდინარეობა სიტყვისაგან "წინკარი" (წინკარი>წირკანი>წილკანი). 

წილკანი საქართველოს ერთ-ერთი პირველი მხარეა, სადაც ქრისტიანული რელიგია გავრცელდა. ტრადიციის თანახმად, IV საუკუნის 30-იან წლებში ქართველთა განმანათლებელმა ნინომ წობენში სხვა მთიელებთან ერთად წილკნელებსაც მიაღებინა ქრისტიანობა. VI საუკუნეში წილკანში მოღვაწეობდა ისე წილკნელი, ერთ-ერთი 12 ასურელი მამათაგანი. წილკნის მხარე შედიოდა წილკნის საეპისკოპოსოში.
მასში შედიოდა მუხრანი, ბაზალეთი, მთიულეთი, გუდამაყარი და ხევი. VIII-IX საუკუნეებში წილკანი ხან ქართლის, ხან კახეთის შემადგენლობაშია. მის მითვისებას ცდილობდნენ მუხრანის ერისთავები ძაგანისძეები. XI საუკუნეში ერისთავის ძმამ მოდესტომ წილკნის საეპისკოპოსოს ყმა-მამული მიიტაცა. დავით აღმაშენებელმა მოტაცებული მიწები კვლავ საეპისკოპოსოს დაუბრუნა. XI საუკუნის 60-იან წლებში ბაგრატ IV-მ წილკანთან დაამარცხა და გააქცია განძის ამირა ფადლონი. XVII-XVIII საუკუნეებში წილკანი თურქთა, ყიზილბაშთა და განსაკუთრებით ლეკთა თარეშმა დიდად დააზარალა.

ლიტერატურა
----------

* *გვასალია დ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 324.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები |
| --- |
|  |
| 
* არტაანი
* **აფხაზეთი**
* **აჭარა**
* ბაზალეთი
* ბაიდარი
* ბამბაკი
* ბასიანი
* ბორჩალო
* გაგი
* გარდაბანი
* გარეკახეთი
* გაღმამხარი (კახეთი)
* გაღმამხარი (ქართლი)
* გაჩიანი
* გუდამაყარი
* **გურია**
* გუჯარეთი
* **დვალეთი**
* დიღმისხევი
* დმანისხევი
* ეგრისი
* ელისენი
* ერუშეთი
* ერწო
* **ერწო-თიანეთი**
* ვაკე
* ზემო აჭარა
* ზემო იმერეთი
* ზემო ქართლი
* ზენა სოფელი
* ზურტაკეტი
* თაკვერი
* თორთომი
* **თორი**
* **თრიალეთი**
* **თუშეთი**
* **იმერეთი**
* კაკი
* კამბეჩოვანი
* კანგარი
* **კახეთი**
* კლარჯეთი
* კოლა
* კოლბოფორი
* კუდარო
* კუხეთი
* **ლაზეთი**
* ლაზიკა
* **ლეჩხუმი**
* მაღრანდვალეთი
* მაჭახელი
* მესხეთი
* **მთიულეთი**
* მუხრანი
* მუხურისი
* ნიგალი
* ოდიში
* ოკრიბა
* პალაკაციო
* პარხალი
* **რაჭა**
* საარიშიანო
* საინგილო
* **სამეგრელო**
* სამურზაყანო
* **სამცხე**
* სანიგეთი
* საჩინო
* საჯავახო
* **სვანეთი**
* სპერი
* სურები
* **ტაო**
* ტაშირი
* ფოსო
* ფოცხოვი
* **ფშავი**
* ფხოვი
* ქართლი
* **ქვემო ქართლი**
* ქიზიყი
* ქსნისხევი
* ყაზახი
* შავშეთი
* **შიდა ქართლი**
* ცხავატი
* ცხრაძმისხევი
* წანარეთი
* წებელდა
* წილკანი
* წოფოფორი
* წუქეთი
* ჭართალი
* ხადა
* ხანდო
* **ხევი**
* **ხევსურეთი**
* ხერკი
* ხორტევანი
* ხორძენე
* ხუნანი
* **ჯავახეთი**
* ჯიქეთი
* ჰერეთი
 |

 |
**ძმები მარტინების სახლი** (რუს. Дом братьев Мартын) ასევე ეწოდება **წითელი სახლი** (რუს. Красный домик) — ნაგებობა დონის როსტოვში. მდებარეობს ბალშაია-სადოვაიის და კრეპოსტნოვო-პერეულკის ქუჩების გადაკვეთაზე. სახლი აგებულია 1893 წელს არქიტექტორ ნ. სოკოლოვის პროექტის მიხედვით. შენობის პირველი მფლობელი იყო ბრიტანეთის ქვეშევრდომი ივანე მარტინი. ძმები მარტინების სახლს აქვს ფედერალური მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

ისტორია
-------

კუთხის კოშკურა
ორსართულიანი წითელი აგურის შენობა აგებულია 1893 წელს როსტოველი არქიტექტორის ნიკოლაი სოკოლოვის პროექტის მიხედვით. სახლი აგებულია ფსევდოგოთიკური მიმდინარეობის, ეკლექტიკის სულისკვეთებით. აერთიანებს რუსულ და გერმანულ არქიტექტურულ სტილს. სახლის კუთხეში დგას წვეტიანი კოშკი.

თავდაპირველად სახლის მფლობელი იყო ბრიტანეთის ქვეშევრდომი ივან მარტინი, ხოლო შემდეგ მისი ცოლი - პ. მარტინი. შემდეგ სახლი ეკუთვნოდათ მათ შვილებს - ვასილის, გიორგისა და ივანეს. მარტინების ოჯახს დონის როსტოვში ეკუთვნოდათ მექანიკური ქარხანა „ჯონ მარტინი და Кº", რომელიც სახლის მახლობლად მდებარეობდა. 1910-იან წლებში გიორგი მარტინი იყო აშშ-ის კონსული.

1920-იან წლებში მოხდა ძმები მარტინების სახლის ნაციონალიზაცია. პირველ სართულზე განათავსეს სხვადასხვა დაწესებულებები, ხოლო მეორე სართულზე კომუნალური ბინები. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შენობას ჩაუტარეს რესტავრაცია, რომლის შედეგადაც დაიკარგა სახურავზე არსებული ფანჯარა. 1980-1990-იან წლებში შენობაში განთავსებული იყო მხატვართა სახლი, იქვე მდებარეობდა სალონი-მაღაზია, გამოფენა-ვერნისაჟი და ანტიკვარიული ფარდული. 

2007 წლიდან ნაგებობა მიხეილ შოლოხოვის სახელმწიფო მუზეუმ-ნაკრძალის ბალანსზეა, რის შემდეგაც დაიწყო მისი რესტავრაცია. იგეგმება, რომ სარემონტო სამუშაოების დასრულების შემდეგ ძმები მარტინების სახლში განთავსდეს მუზეუმის ფილიალი.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Донской Вавилон. Московский комсомолец (2013-08-07).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-10-29. ციტირების თარიღი: 2013-10-27.
2. ↑  г.Ростов-на-Дону. Объекты культурного наследия (памятники истории и культуры) государственного (федерального) значения. Официальный портал Правительства Ростовской области. ციტირების თარიღი: 2013-10-27.
3. ↑  Александр Харченко.  (2013-08-13) Ремонт после реставрации?. dom.161.ru.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-11-09. ციტირების თარიღი: 2013-10-28.
4. ↑  Кукушин B. C. Эклектика // История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья. — Ростов-на-Дону: ГинГО, 1995. — 275 с. — ISBN 5-88616-027-2.
5. 1 2  Вера Волошинова. «Красный домик» – будущий Ростовский филиал музея-заповедника М.А. Шолохова. werawolw.ru. ციტირების თარიღი: 2013-10-27.
6. ↑  Продолжается реставрация Дома братьев Мартын. sholokhov.ru. ციტირების თარიღი: 2013-10-27.
**ფიჭვნი** – სოფელი ხევსურეთში, სადავო ტერიტორია საქართველოსა და რუსეთს შორის. მოიცავს 200 ჰექტარ ფართობს. 2000 წლის 6 თებერვლიდან სოფელში რუსი სამხედროები დგანან, ამის მიზეზად კი ისინი ასახელებენ 1999 წლის 19–21 მაისს გაფორმებულ ოქმს, რომელზეც სადელიმიტაციო კომისიის ქართველმა ექსპერტებმა რუსებს „ბრმად" მოუწერეს ხელი. (2003 წელს იმდროინდელი საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს საგანგებო დავალებათა ელჩი აცხადებდა, რომ ამ დოკუმენტს იურიდიული ძალა არ ჰქონდა). სოფლის დაკავებას წინ უძღოდა 1999 წლის 22 დეკემბერს რუსეთის ფედერაციიდან ორი ნაღმის სროლა, რის შემდეგაც ქართველმა მესაზღვრეებმა უკან დაიხიეს. 2000 წლის 31 იანვარს ქართველებმა ფიჭვნში საგუშაგო აღადგინეს, მაგრამ 3 თებერვალს თბილისიდან გაცემული ბრძანებით პოსტი გაუქმდა. ამის შემდეგ რუსები ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე დაეუფლნენ სოფელს და ხევსურების სალოცავ ნიშს. მათ იქ ააგეს ყაზარმები და საფორტიფიკაციო ნაგებობები.

ლიტერატურა
----------

**კობა ბედოიძე**, *მიწა–წყალს დღესაც გვეცილებიან*, „ახალი ეპოქა", № 7, 21–27 თებერვალი, 2003, გვ. 11
**ფარნაკის ეკლესია** — ეკლესია დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე ერზერუმის პროვინციაში, შენკაიის რაიონში, სოფელი ფარნაკის ჩრდილოეთით, ისტორიულ მხარე იმიერ-ტაოში, მდინარეების ბანასა და ოლთისის შესართავთან.

მის შესახებ ექვთიმე თაყაიშვილი, რომელიც 1907 წელს ესტუმრა აღნიშნულ მხარეს, წერს: 

|  |  |
| --- | --- |
|  | „დასავლეთის ნაწილში ციხისა აშენებულია საკმაოდ დაცული გუმბათიანი პატარა ეკლესია, რომელიც შეძერწილია ტლანქად ნათალი წითელი ქვებით" |
|  |  |

ეკლესია კუპელჰალეს ტიპის მარტივი ვარიანტია. გუმბათი აღმოსავლეთ აფსიდის კუთხეებს ეყრდნობა, დასავლეთით – გრძივი კედლებიდან გამოსულ შვერილთა ერთ წყვილს. ე. თაყაიშვილი აღნიშნავს გუმბათის ყელის რამდენიმე თავისებურებას: ეს არის გუმბათის ყელის ოთხწახნაგა ფორმა; აგრეთვე აფრების უქონლობა და გუმბათში ოთხი, თანაც წრიული ფორმის სარკმლის გაჭრა. ეკლესია აგებული ყოფილა ტლანქად ნათალი წითელი ქვებით.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დაყოფით ფარნაკის ეკლესია, ახალციხისა და ტაო-კლარჯეთის ეპარქიის დაქვემდებარებაშია.

ლიტერატურა
----------

* ნ. გენგიური, კუპელჰალე, თბ. 2005
* დაბრუნება, ტ. 1, ე. თაყაიშვილი, „არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფ. ჩანგლში 1907 წელს." თბ. 1991

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარნაკი დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  დაბრუნება, ტ. 1, ე. თაყაიშვილი, „არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფ. ჩანგლში 1907 წელს." თბ. 1991 წ. გვ. 352-353
**ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის სახელობის დარბაზული ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუისპირში.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმელები, საბჯენი თაღები და ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით. შესასვლელი ორია: დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. ორივე ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში ჩასმული. აღმოსავლეთით-ით, დარბაზის იატაკის მიმართ ორი საფეხურით შემაღლებული, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ნახევარწრიული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ნიშაა. აფსიდის ზედა ნაწილში, სარკმლის ორივე მხარეს, კონქის ქუსლის დონეზე, თითო, ვიწრო, სწორკუთხა ღიობია, რითიც კედლის სიღრმეში მოწყობილ სამალავებს უკავშირდება. საკურთხევლის ბაქანი აფსიდის მხრების ხაზიდან ოდნავ წინაა წამოწეული. პირველი საფეხურის შუაში ნაწილში მას ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების შუა ნაწილში გაჭრილი თითი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელიც შუქებს, რომელთა ღიობები, საკურთხევლის ღიობების მსგავსად, გარეთკენაა ახრილი. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით. დასავლეთით იგი კედლის მიმდებარე თაღზეა დაყრდნობილი, თვით თაღი - კუთხის პილასტრებზე. შიგნიდან ეკლესია შელესილია. იატაკზე დაგებულია კვადრატული აგური. ეკლესიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფრონტონებზე, აგურის წყობის შეღრმავებით, საფეხუროვანი პოსტამენტზე დაყრდნობილი, თითო ჯვარია გამოსახული. კედლები დასრულებულია საფეხუროვანი ლავგარდანით, რითიც ჩვეულებრივად დალაგებული და კუთხით წინწამოწეული აგურის რიგების მონაცვლეობით არის გამოყვანილი. შენობის დასავლეთ კედელზე დაშენებულ აგურის კვადრატულ საფუძველზე დადგმულია ცილინდრული ფორმის, ოთხ მხარეს ნახევარწრიული თაღით გახსნილი, აგურისვე სამრეკლო, რასაც შიგნით ნახევარსფერული კამარა ხურავს, გარედან კი, კონუსისებრი სახურავი ეხურა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 18736
**ფარნაკე II** — პონტოს და ბოსფორის სამეფოს მეფე. ფარნაკე II სამეფო ტახტზე მითრიდატე VI-ის შემდეგ ავიდა, მისი მმართველობა დაიწყო ძვ. წ. 63 წელს და დასრულდა ძვ. წ. 47 წელს, მის შემდეგ პონტოს სამეფო ტახტზე დარიოსი ავიდა.

ფარნაკე იყო ცნობილი მითრიდატე VI ევპატორის ვაჟი, რომელსაც ეკუთვნოდა ბოსფორის სამეფო ძვ.წ. 108 წლიდან. აპიანე ამბობდა, რომ მითრიდატე ვაჟებს შორის ყოველთვის გამოარჩევდა ფარნაკეს და ფიქრობდა, რომ მის ადგილს სწორედ ის დაიკავებდა.

მმართველობის დაწყება
--------------------

ძვ. წ. 63 წელს დიდი მარცხი განიცადა მითრიდატემ რომაელთა მეთაურ პომპეუსთან და ამის შემდეგ მისი სამეფო რომაელთა მმართველობის ქვეშ მოექცა. ფარნაკემ მამის წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყო. რომაელმა დეზერტირებმა და მეზღვაურებმა ფარნაკე მეფედ დანიშნეს. მითრიდატეს თვალწინ ჯარისკაცებმა ეკლესიიდან გამოიტანეს ღერო და ფარნაკე ამით აკურთხეს მეფედ გვირგვინის ნაცვლად. მითრიდატემ იხილა ეს და მაშინვე თავი მოიკლა. ფარნაკმა მამის ცხედარი პომპეუსს გაუგზავნა და ბოსფორის სამეფო ხელში ჩაიგდო ფანაგორიას გარდა. 

ფარნაკე ფარულად ოცნებობდა პონტოს სამეფოს სახელმწიფოსთვის ადრინდელი სახე დაებრუნებინა. თავდაპირველად მან გაილაშქრა ფანაგორიის წინააღმდეგ და აიღო იგი. როდესაც რომში დაიწყო სამოქალაქო ომი, ფარნაკმა ხელში ჩაიგდო სინოპი და ამისის დაპყრობასაც აპირებდა, ამიტომ ბრძოლა დაიწყო რომაელი მეთაურის დომეციას წინააღმდეგ. ნიკოპოლიასთან ახლოს პატარა სომხეთში ფარნაკმა რომაელებთან შესანიშნავად იბრძოლა და უდიდესი მარცხი განიცადეს დომეციამ და მისმა მოკავშირეებმა. სამი ლეგიონიდან ორი მიწასთან გაასწორა. დომიაციამ აზიაში გადაინაცვლა, პონტო კი ფარნაკემ აითვისა. პონტოში მას ტირანული მმართველობა ჰქონდა და ცდილობდა მამამისის სტატუსი გაემაგრებინა. მან ომების საშუალებით ბევრი ქალაქი აიღო. როგორც რომაელებს, ისე პონტოს მოქალაქეებს ძარცვავდნენ. პონტოში დაბრუნებული მეფე თავს იწონებდა იმით, რომ მამამისის სამეფო უკან დაიბრუნა.

ზელის ბრძოლა
------------

ძვ. წ. 47 წლის მაისში იულიუს კეისარმა დაასრულა ეგვიპტის საქმეები და ფარნაკის წინააღმდეგ წამოვიდა. მოწინააღმდეგეები ერთმანეთს შეხვდნენ პონტოს სამეფოს ქალაქ ზელაში. ფარნაკმა რომაელები აბუჩად აიგდო და თვითონვე გაანადგურა კეისრის ლეგიონები, რომელიც აშენებულია ციცაბო ფერდობზე. ბრძოლაში პონტიელები სასტიკად დამარცხდნენ, ფარნაკმა კი დროით უშველა თავს. ათას მხედართან ერთად გაიქცა სინოპში. მათ უბრძანა ცხენების მოკვლა და მათთან ერთად გემით წავიდა ყირიმში.

ფარნაკმა ყირიმში სკვითები და სარმატები შეკრიბა და მათი მეშვეობით ფეოდოსია და პანტიკაპეიონი დაიპყრო. ასანდრმა, რომელიც ფარნაკმა ბოსფორის მმართველად დააყენა მისი არყოფნის დროს, უეცრად მის წინააღმდეგ გაილაშქრა. ფარნაკის ჯარს, რომელმაც ცხენები დაკარგა, არ შეეძლოთ მათ გარეშე ბრძოლა და ამიტომ ბრძოლის ველზე დაიხოცნენ. თვითონ ფარნაკი კი სიკვდილის ბოლო წუთამდე მამაცად იბრძოდა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* პონტოს მეფეების სია დაარქივებული 2015-10-12 საიტზე Wayback Machine.
* პონტოს მეფეების სია დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
პონტოს მეფეები |
| --- |
|  |
| 
მითრიდატე I **·**  არიობარზანი **·**  მითრიდატე II **·**  მითრიდატე III **·**  ფარნაკე I **·**  მითრიდატე IV **·**  მითრიდატე V **·**  მითრიდატე VI **·**  ფარნაკე II **·**  დარიოსი **·**  არშაკი **·**  პოლემონ I **·**  პითოდორიდა **·**  პოლემონ II |

 |
**ხობოტოკის ბუნების ძეგლი** (რუს. Урочище Хоботок) — რეგიონალური მნიშვნელობის კომპლექსური დაცული ტერიტორია - ბუნების ძეგლი. მდებარეობს კამენსკის რაიონში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. ბუნების ძეგლის სტატუსი მიიღო 1965 წელს. ექვემდებარება როსტოვის ოლქის ბუნებრივი რესურსებისა და ეკოლოგიის სამინისტროს.

აღწერა
------

ბუნებრივი წარმოშობის დაჭაობებული ტყეების დიდი რაოდენობა თავმოყრილია ჩრდილოეთის დონეცის მარცხენა სანაპიროზე. მარჯვენა სანაპიროზე ისინი შედიან ხობოტოკის ბუნების ძეგლის ტერიტორიის შემადგენლობაში, რომელიც მდებარეობს ხუტორ ხობოტოკიდან ჩრდილოეთით. ხობოტოკის ბუნების ძეგლი მდებარეობს კალიტვინის სატყეო მეურნეობაის კამენსკის სატყეოს 70-ე კვადრატში. ბუნების ძეგლის საერთო ფართობია 31 ჰა. ხობოტკის ძეგლის ტერიტორიაზე ბინადრობს ფრინველების ორი სახეობა, რომელიც შეტანილია რუსეთის ფედერაციის როსტოვის ოლქის წითელ წიგნში: ესენია თეთრთვალა იხვი და ველის კაკაჩა. 

ხეების სახეობებიდან გავრცელებულია ისეთი სახეობები, როგორიცაა ვერხვი, მუხა, წნორი, კვრინჩხი, თელა, ხეჭრელი. ფაუნის წარმომადგენლები არიან შველი, ტყის თაგვი, თეთრი წივწივა, ანკარა, ხვლიკისნაირნი, ქედანი, ბიგასებრნი, თეთრმკერდა ზღარბი. 

ბუნების ძეგლი ასევე ასრულებს წყლისდაცვით ფუნქციას, ასევე იცავს ნიადაგს. ამ ტერიტორიაზე მიმდინარეობს ეროზიასთან ბრძოლის საკითხებში კვლევა. 

ობიექტს გააჩნია ბუნების დაცვითი, სასწავლო და წყლის დაცვითი მნიშვნელობა. ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე ნადირობა და ხილის შეგროვება აკრძალულია. ადგილზე განვითარებულია ეკოლოგიური ტურიზმი.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  Урочище Хоботок//ООПТ России
2. 1 2  Путеводитель по Ростову и Южному федеральному округу.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-06-01. ციტირების თარიღი: 2017-07-05.
3. 1 2  Урочище «Хоботок»//Бюро информационных технологий
4. ↑  Сохранение почв как незаменимого компонента биосферы: функционально-экологический подход. Глеб Всеволодович Добровольский, Е. Д. Никитин Наука, /Интерпериодика", 2000 — с. 184
ტბა საიმა
ფინეთის ტერიტორიაზე 187,888 ტბაა, რომელთაც უკავიათ ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 10 %. მათი ძირითადი ნაწილი ქვეყნის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილშია განლაგებული. ტბების მოლივლივე ზედაპირი წიწვოვანი ტყეების (მათზე ქვეყნის ტერიტორიის 78 % მოდის) ფონზე განუმეორებელ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე. ტბების უმრავლესობა პატარაა, მაგრამ 309 მათგანის ფართობი 10 კმ²-ზე მეტია. ტბების უმეტესობა ერთმანეთს ფშანებით უკავშირდება და ქმნის დიდ სისტემებს.

ზედაპირის ფართობით ფინეთის უდიდესი ტბაა საიმა, რომელიც განლაგებულია ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. მისი ფართობია 4400 კმ², ხოლო მაქსიმალური სიღრმე 82 მ. სიდიდით მეორე ტბაა პიაიიანე, რომელიც ამასთანავე ფინეთის უღრმესი ტბის სტატუსსაც ატარებს. მისი მაქსიმალური სიღრმეა 95,3 მ, საშუალო სიღრმე 16,2–18 მ.

ჭარბობს მცირე ტბები, რომელთა საშუალო სიღრმე 5–20 მ შეადგენს. ტბიური პლატოს ფარგლებში, რომელიც ცენტრალურ ფინეთში მდებარეობს, წარმოდგენილია მეტად დიდი და ღრმა ტბებით. 

ფინეთის ტბების აბსოლუტურ უმეტესობას აქვს მყინვარულ-ტექტონიკური წარმოშობა. პლეისტოცენის განმავლობაში, ტერიტორია, რომელსაც დღეს ფინეთი იკავებს მყინვარებით იყო დაფარული. 

ფინეთში გვხვდება აგრეთვე მეტეორიტული წარმოშობის ტბებიც. ქვეყნის უდიდესი კრატერული ტბაა ლაპაიარვი, რომელიც მოქცეულია სამხრეთი ოსტრობოტნიის ტერიტორიაზე. კრატერის ასაკი შეფასებულია 77,85 მლნ. წლით.

ტბების სია
----------

| რიგი | ტბა | ფართობი (კმ²) | სიღრმე (მ) | სიმაღლე (ზ. დ.) | რეგიონი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | საიმა | 4400 | 82 | 76 | სამხრეთი კარელია, სამხრეთი სავონია |
| 2. | პიაიიანე | 1082 | 95,3 | 78,3 | ცენტრალური ფინეთი, პიაიატ-ჰიამე |
| 3. | ინარის ტბა | 1040 | 92 | 118,7 | ლაპლანდია |
| 4. | პიელინენი | 894 | 60 | 93,7 | ჩრდილოეთი კარელია |
| 5. | ოულუიარვი | 928 | 38 | 123,6 | კაინუუ |
| 6. | პიჰლაიავესი | 712 | 72 | 75,7 | სამხრეთი სავონია |
| 7. | ორივესის ტბა | 601 | 74 | 75,9 | ჩრდილოეთი კარელია |
| 8. | ჰაუკივესი | 562 | 55 | 75,8 | სამხრეთი სავონია |
| 9. | კეიტელე | 498 | 66 | 99,5 | ცენტრალური ფინეთი |
| 10. | კალავესი | 472 | 75 | 81,8 | ჩრდილოეთი სავონია |
|

სქოლიო
------

1. ↑  Finland - WSSC
2. ↑  Финляндия // Большая российская энциклопедия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-05-06. ციტირების თარიღი: 2020-05-20.
3. ↑  Seppälä, Matti (2005), The Physical Geography of Fennoscandia, Oxford University Press, p. 145
4. ↑  A new U-Pb age for shock-recrystallised zircon from the Lappajärvi impact crater, Finland, and implications for the accurate dating of impact events
ქარადაღის რაიონი
ქარადაღის რაიონის გერბი
**ქარადაღის რაიონი** (აზერ.Qaradağ rayonu) — ბაქოს ქალაქის 12 ადმინისტრაციული რაიონიდან ერთ-ერთი. ესაზღვრება ბაქოს ქალაქ იასამალის, საბაილისა და ბინაგადის რაიონებს, აგრეთვე აზერბაიჯანის აფშერონის, სალიანისა და ჰაჯიყაბულის რეგიონებს. დღესდღეობით, გარდაღის რაიონის ტერიტორია 1080 კმ²-ია.

ისტორია
-------

ქარადაღის მხარე, როგორც ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული, შეიქმნა 1923 წელს, პუტა-შუბანის შახტის გახსნასთან დაკავშირებით. 1923 წლის 7 მაისს, სოფელ პუტას კლუბში ჩატარებულ პარტიულ კონფერენციაზე გადაწყდა რაიონის დაფუძნება.

დასახელება
----------

რეგიონის სახელწოდება უკავშირდება ამიერკავკასიის პირველი სარკინიგზო სადგურის იგივე სახელს - ქარადაღის რკინიგზის სადგურს.

1937 წლამდე ამ ტერიტორიას მიქოიანოვსკი ერქვა. 1937 წელს მას მოლოტოვსკი დაარქვეს და ასე ეწოდებოდა 1956 წლამდე, როდესაც რეგიონს დღევანდელი სახელი მიენიჭა - Garadag. ამასთან, 1963 წელს რაიონს კვლავ ეწოდა სახელი აზიზბეიოვი. რეგიონს ეს სახელი მხოლოდ 3 წლის განმავლობაში ჰქონდა, რის შემდეგაც 1966 წელს მას დაარქვეს ქარადაღის სახელი.

მთავრობა
--------

ქარადაღის რეგიონის აღმასრულებელი ხელისუფლების საქმიანობა რეგულირდება აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ჰეიდარ ალიევის 1999 წლის 16 ივნისის განკარგულების შესაბამისად, „ადგილობრივი აღმასრულებელი ხელისუფლების დებულებების შესახებ", რაიონის აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაური სულეიმან მიქაილოვია.

ქარდაღის რაიონის ტერიტორიაზე 11 ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულია.

მოსახლეობა
----------

ბაქოს სახელმწიფო სტატისტიკური სამსახურის 2012 წლის სტატისტიკური მონაცემებით 109,400 ადამიანი ცხოვრობს რაიონში. [1].

ეკონომიკა
---------

90 ინდუსტრიული საწარმო კონცენტრირებულია ქარდაღის მხარეში, საიდანაც 22 მსხვილია. ქარდაღის რეგიონში მოქმედებს ასევე გაზის გადამამუშავებელი საწარმო.

განათლება
---------

გარდაღის რეგიონში არის 30 სასწავლო დაწესებულება, მათ შორის: 25 საშუალო სკოლა, 4 ლიცეუმი და 1 ინტერნატი. ასევე რეგიონში არის 3 მუსიკალური სკოლა და 22 საბავშვო ბაღი.

კულტურა
-------

ქობუსტანის ნაკრძალი
ქარადაღის რაიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს: 8 კულტურის სახლი, 1 მუზეუმი, 10 ბიბლიოთეკა, 10 კულტურისა და დასვენების ბაღი, 1 ეროვნული ნაკრძალი და ასევე 10 მეჩეთი.

რელიგიური თემები
----------------

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო კომიტეტის მიერ რელიგიურ ორგანიზაციებთან მუშაობის შესახებ რეგისტრირებული ქარადაღის რაიონის ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური თემებია:

* სოფელ ლოკბატანის მეჩეთის რელიგიური თემი
* სოფელ სანგაჩალის მეჩეთის რელიგიური თემი
* სოფელ გობუსტანში მეჩეთის რელიგიური თემი

ჯანდაცვა
--------

ქარადაღის რაიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს: 7 საავადმყოფო, 6 ამბოლატორიული კლინიკა, 1 სტომატოლოგიური კლინიკა, 1 სამშობიარო სახლი და რესპუბლიკური საავადმყოფო.

რესურები ინტერნეტში
-------------------

* Официальный сайт Исполнительной власти Гарадагского района города Баку.(აზერბაიჯანული)

სქოლიო
------

1. ↑  Bakı şəhərinin rayonları və qəsəbələri üzrə əhalinin sayı
"ფენიქსი" მხატვრის წარმოდგენით
**ფენიქსი** (ინგლ. Phoenix Mars Lander) — ნასას კოსმოსური აპარატი, რომლის დანიშნულება პლანეტა მარსის გამოკვლევაა.

აპარატის გაშვება 2007 წლის 4 აგვისტოს განხორციელდა, მარსზე დაჯდომა მოსალოდნელია 2008 წლის მაისში. პლანეტის ზედაპირზე სამუშაოები არანაკლებ სამი თვის განმავლობაში უნდა ჩატარდეს.

ფენიქსის დანიშნულება მარსის გრუნტის უფრო საფუძვლიანი შესწავლაა, ასევე მისი ატმოსფეროსა და მეტეოროლოგიური პროცესების გამოკვლევა. აპარატი პირველად მოახდენს დაჯდომის ადგილას ზედაპირის გაბურღვას მარსის ჩრდილოეთ პოლუსთან, სადაც საორბიტო აპარატმა "ოდისეა" აღმოაჩინა მიწისქვეშა ყინულის დიდი მარაგი. ერთ-ერთ ამოცანათაგანია ასევე სიცოცხლის ნიშნების აღმოჩენა. აპარატი ვერ შეძლებს პლანეტის ზედაპირზე გადაადგილებას. ფენიქსს სამეცნიერო მოწყობილობისა და ტექნიკური სისტემების მნიშვნელოვანი ნაწილი მეკვიდრეობით ერგო წარუმატებელი მისიისგან "Mars Polar Lander" და განუხორციელებელი მისიისგან "Mars Surveyor 2001 Lander", რამაც პროექტის შედარებითი სიიაფე განაპირობა - $420 მილიონი.


|  |  |
| --- | --- |
| კბილანა | *ეს სტატია ტექნიკის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ფინური ენა** — ფინურ-უნგრული ოჯახის ბალტიურ-ფინურ ჯგუფს. ფინურის დიალექტია კარელიური, რომელიც რუსეთის ფედერაციის კარელიის რესპუბლიკაშია გავრცელებული.

ზოგადი ცნობები
--------------

* **მოლაპარაკეთა რაოდენობა**: < 5 მლნ
* **ენის კოდი**: fi
* **სახელწოდება**: fi suomi; en Finnish; eo finna
* **დამწერლობა**: ლათინური

ფინური ენა იყოფა დასავლურ და აღმოსავლურ კილოებად და 7-8 დიალექტად.

სტატუსი
-------

**ოფიციალური ენა:** 

1. ფინეთი - შვედურთან ერთად.
2. ევროპის კავშირი

**გავრცელების არეალი**:

შვედეთი, აშშ, კანადა

გრამატიკა
---------

ფონოლოგიურ სისტემას ქმნის 8 ხმოვანი და 13 თანხმოვანი, რომელთაგან თითოეულს აქვს მოკლე და გრძელი ფორმა, გარდა თანხმოვნებისა: j, v, h, d. ხმოვნების რაოდენობა იზრდება 16 დიფთონგის ხარჯზე: аi, оi, аu, оu და ა.შ. ზმნებს აქვთ უღლების 2 ფორმა: აქტიური (განსაზღვრულპირიანი) და პასიური (განუსაზღვრელპირიანი), 4 კილო (თხრობითი, პირობითი, ბრძანებითი, შესაძლებელი), პირის 3 ფორმა მხოლობით და მრავლობით რიცხვებში, 4 ინფინიტივი, რომლებშიც შეხამებულია არსებითი სახელების ცალკეული ნიშნები (ბრუნვების და კუთვნილების სუფიქსები). სინტაქსისთვის დამახასიათებელია სიტყვათა შედარებით თავისუფალი რიგი.

ლექსიკა
-------

**ფრაზები და სიტყვები**

* გამარჯობა - **Terve (**?**·**i**)**
* დილა მშვიდობისა - **Hyvää huomenta (**?**·**i**)**
* დღე მშვიდობისა - **Hyvää päivää (**?**·**i**)**
* საღამო მშვიდობისა - **Hyvää iltaa (**?**·**i**)**
* ნახვამდის - **Näkemiin (**?**·**i**)**

**რიცხვები**

* 1 - yksi, 2 - kaksi, 3 - kolme, 4 - neljä, 5 - viisi, 6 - kuusi, 7 - seitsemän, 8 - kahdeksan, 9 - yhdeksän, 10 - kymmenen

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ევროკავშირის ოფიციალური ენები |
| --- |
|  |
| 

ბერძნული · ბულგარული · გერმანული · დანიური · ესპანური · ესტონური · ინგლისური · ირლანდიური · იტალიური · ლატვიური · ლიეტუვური · მალტური · ნიდერლანდური · პოლონური · პორტუგალიური · რუმინული · სლოვაკური · სლოვენური · უნგრული · ფინური · ფრანგული · შვედური · ჩეხური
 |

 |
**ფუზულის რაიონი** (აზერ. Füzuli rayonu) — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. 1993 წლიდან რაიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილი, მათ შორის, ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი ფიზული კონტროლდება არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ. გაეროს უშიშროების საბჭოს 1993 წლის რეზოლუციების თანახმად, ეს ტერიტორიები განიხილება, როგორც სომხური ძალების მიერ ოკუპირებული ტერიტორიები.

გეოგრაფია
---------

ფიზულის რეგიონის ტერიტორია 1386 კვ. კმ, ხოლო მოსახლეობა დაახლოებით 105 ათასი ადამიანია. მიდამოში არის 1 ქალაქური ტიპის დასახლება, 75 სოფელი და სხვა დასახლებული პუნქტი. რაიონის მდინარეები გურუჩაი, კონდელენჩაი, გოზლუჩაი, ჩერეკენი, მიედინება არაქსის აუზის მდინარეები.

რაიონის განთავისუფლებულ ტერიტორიებში არის 13 სოფელი და 20 სოფელი. ამჟამად 51 ათასი იძულებით გადაადგილებული პირი დასახლებულია ამ ტერიტორიაზე.

ოლქის 22 დასახლების საფუძველზე, რომლის ტერიტორიიდან 1994 წელს გამოიყვანეს სომხური ძალები, შეიქმნა 18 მუნიციპალიტეტი.

ისტორია
-------

1930 წელს ყოფილი კარიაგინის ოლქის ცენტრთან, ქალაქ კარაგინოში შეიქმნა ყოფილი ელიზაVეტპოლის პროვინციის კარაგინის მაზრის ნაწილიდან.

1959 წელს, პოეტის მუჰამედ ფიზულის 400 წლის იუბილეს პატივსაცემად, ქალაქი კარიაგინოს დაარქვეს ფიზული, ხოლო უბანს - ფიზულის რაიონი.

1993 წლის 23 აგვისტოს სომხურმა ჯარებმა დააწესეს კონტროლი რეგიონის მთელ ტერიტორიაზე. 1994 წლის იანვარში აზერბაიჯანულმა ძალებმა აღადგინეს რაიონის უმეტეს ნაწილზე კონტროლი, სადაც 22 დასახლება მდებარეობს რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში.

სქოლიო
------

1. ↑  UN
წითელხევის თეთრი ეკლესია
**წითელხევის თეთრი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბაღდათის მუნიციპალიტეტის სოფელ წითელხევში. ღვთისმშობლის ტაძრად მიყვანების ეკლესია აგებულია XIX საუკუნეში.

აღწერა
------

სოფლის დარბაზული ეკლესია ნაგებია შიგნიდან უხეშად თლილი ქვით, ფასადები მოპირკეთებულია ეკლარის მოყვითალო, იდეალურად თლილი კვადრებით. წყობა თარაზულია. ეკლესია არქიტექტურულად წაგრძელებულ სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით შვერილი, სამწახნაგა აბსიდით. სამივე წახნაგში მაღალი თაღოვანი სარკმლებია გაჭრილი. ჩრდილოეთით სამი სხვადასხვა ზომის ნიშაა მოწყობილი. აბსიდის ცენტრში მასიური ტრაპეზის ქვა დგას. სფერული კონქის სატრიუმფო თაღი პროფილირებულ კაპიტელებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ორსაფეხურიანი სოლეა და ხის კანკელია. კანკელი დაზიანებულია. გრძივ კედლებში გაჭრილი თაღოვანი კარ-სარკმლები ერთმანეთის მიმართ სიმეტრიულადაა განლაგებული. ნაგებობის კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით სამ თანაბარ ნაწილად იყოფა. პირველი საფეხურებიდან იშლება კედლის დეკორატიული თაღები. მეორე საფეხურებზე დაბჯენილია იმპოსტები, რომელთაც ცილინდრული კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. დასავლეთით კამარის თაღი კუთხის პილასტრებს ეყრდნობა. შესასვლელი დატანებულია დასავლეთითაც. ამავე კედელში მოწყობილია სამკვეთლოსთან დამაკავშირებელი კიბის უჯრედი. ინტერიერში კედლებზე შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. ეკლესიის ფასადებზე აქცენტირებულია ღიობთა ლილვოვანი მოჩარჩოება. შესასვლელთა ტიმპანებზე გოლგოთას ჯვრების რელიეფური გამოსახულებებია. დასავლეთ კართან მოწყობილია ხუთსაფეხურიანი ბაქანი. ეკლესიის კარნიზი თაროს ფორმისაა. დგას სამსაფეხურიან ცოკოლზე. დასავლეთის კეხზე მოწყობილია სამრეკლო, რომელიც ღია ფანჩატურს წარმოადგენს.
ეკლესია დღესდღეობით მოქმედია და რეგულარულად ტარდება წირვა-ლოცვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 10040
**ყლეათა** (ოს. Хълиат, რუს. Клиа́т) — ნასოფლარი ისტორიული დვალეთის ტერიტორიაზე, ჟღელეს ხეობაში.

ეტიმოლოგია
----------

ამ სოფელში, მთის რაჭველების გადმოცემით, ოდესღაც ფალოსის ქვის თუ ხის სვეტი ყოფილა აღმართული. საკულტო წმინდა ადგილად მიჩნეული ფალოსის ამ სვეტთან სალოცავად მიდიოდნენ უშვილო დედაკაცები, რომლებიც ღმერთს შვილიანობას და ოჯახის გამრავლებას შესთხოვნდენ. აქედან წარმომდგარა სოფლის სახელი „ყლეათა".

ზოგიერთის მოსაზრებით ტოპონიმის ბოლოსართი — „ათა" თურქული სიტყვაა და მამას ნიშნავს. თურქული გავლენით გვიან შემოსული ეს დანართი სიტყვა კი არ უკარგავს ტოპონიმს პირველ მნიშვნელობას, არამედ პირიქით, კიდევ უფრო მკვეთრად გამოსახავს სოფლის სახელის ფალოსურ წარმომავლობას, რაც ნათლად ცხადყოფს აგრეთვე, მამის, მამაკაცის როგორც შვილიერებისა და ოჯახის გამრავლების კულტის ფართოდ გავრცელებას ზემო რაჭისა და დვალ მთიელთა შორის.

საგულისხმოა, რომ მთის რაჭველ მამაკაცებს და დედაკაცებს ესირცხვებოდათ ხალხში დვალური სოფლის ყლეათას სახელის პირდაპირი მნიშვნელობით წარმოთქმა, ამიტომ, როცა სოფლის ხსენება იყო საჭირო ამბობდნენ „გლახასოფელა".

სხვა ენებში ასო „ყ"-ს არ არსებობის გამო სოფლის სახელწოდება სახეცვლილად წარმოითქმის და იწერება „კლიათას" ან „გალიათას" სახით.

ლიტერატურა
----------

* სპ. რეხვიაშვილი, „მთის რაჭველ და დვალ მთიელთა ძმობა", გაზ. „რაეო", 1999 წ. ივნისი, №6

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Клиат
**წილკნის აკლდამა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წილკნის აღმოსავლეთით, ყოფილი დიდი მცხეთის ტერიტორიაზე. მიწისქვეშა აკლდამა ადრინდელი ქრისტიანული ხანის არქეოლოგიური ძეგლია. ის, სავარაუდოდ, წარჩინებულ საეკლესიო მოღვაწეთა განსასვენებელი უნდა იყოს.

აღწერა
------

აკლდამა მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით 1,5 კმ-ზე. თარიღდება IV-V საუკუნეებით. აკლდამის საერთო სიგრძე 10 მეტრია, ხოლო დასაკრძალავი სენაკის ფართობია 12 კვადრატული მეტრი. ნაგებია ქვიშაქვის ქვათლილებით და ჩადგმულია საგანგებოდ ამოთხრილ ქვაბულში. აღმოსავლეთიდან სენაკს აკლდამაში შესასვლელი 13 საფეხურიანი კიბე უერთდება. შესასვლელი ქვის კარით იყო ამოქოლილი. სახლ-საკრძალავის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებთან ტახტებია მიშენებული. აკლდამის დასავლეთ კედელზე ოთხსტრიქონიანი ბერძნული წარწერაა. აკლდამას დასავლეთით 3 მეტრზე გამოვლინდა ნახევარწრიულაბსიდიანი ტაძრის ნაშთი, ხოლო ჩრდილოეთით რიყის ქვით ნაგები ზღუდის ნაწილი.

აკლდამა გაითხარა 1979 წელს (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). მასში ესვენა სუდარაში გახვეული რვა მამაკაცი. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით - გულაღმა გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ. გათხრისას აკლდამა გაძარცვული იყო. აკლდამის გვერდით გამოვლინდა გვიანდელი ანტიკური ხანის ორმოსამარხი და ქვაყუთი, რომელშიც თიხის სარეცელზე ასევე დაკრძალული იყო მიცვალებული ქრისტიანული წესით.

ლიტერატურა
----------

* *ნიკოლაიშვილი ვ.*, ახლად აღმოჩენილი არქეოლოგიური ძეგლები ისტორიული დიდი მცხეთის ტერიტორიაზე, ჟურნალი „ძეგლის მეგობარი", 1983, N63
* *ყაუხჩიშვილი თ.*, წილკნის აკლდამის ბერძნული წარწერა, "მაცნე" ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და ხელოვნების ისტორიის სერია", 1982. N2.
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 324.
* 

* *ნიკოლაიშვილი ვ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 339.
**ყულევის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, სოფელ ყულევში, ფოთის ჩრდილოეთით 15 კმ-ზე, ძველად ციხესიმაგრე. II საუკუნის ბერძენი ისტორიკოსი არიანე თავის „მოგზაურობაში" ეხება სანაოსნო კომუნიკაციებს ქ. ფასისსა და მდინარე ხობს შორის სულ 180 სტადიონის მანძილზე (33 კმ). ეს გზა შორეული მგზავრობის დროსაც ყოფილა გამოსაყენებელი. ყულევის ნამოსახლარის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური კვლევის დროს გამოვლინდა 2 სამოსახლო ხელოვნური ბორცვი: ერთი მდინარე ხობის მარჯვენა მხარეს, ზღვის ნაპირას, მეორე - მისგან 300 მეტრზე, მდინარე ცივზე. მათ ქვედა ფენებს მკვლევარი ძვ. წ. IV-III ათასწლეულებს მიაკუთვნებდა, ხოლო ზედა უგვიანეს ფენას (მდ. ცივზე) ქალაქის ტიპის დასახლებად მიიჩნევდა. მდინარე ცივის მარცხენა ნაპირის ნამოსახლარზე გამოვლინდა რამდენიმე კულტურული ფენა. ქვედაში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი და საკულტო ნივთები ლითონის ჩამოსასხმელი ყალიბი და სხვა. გვიანდელი ბრინჯაოს ფენაში ნაპოვნია თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს იარაღ-სამკაული, სპილენძის ზოდები, თიხის კვირისტავები, ქვის იარაღები და ა. შ. ზედა (გვიანდელი რომაული ან ადრინდელი ბიზანტიური ხანის) ფენაში გამოვლინდა ქვიტკირისბალავრიანი აგურის 2 შენობის ნაშთი. ყულევის ნამოსახლარში ნაპოვნია რკინის სადნობი ქურისა და სახელოსნოს ნაშთები.

ლიტერატურა
----------

* *გოგაძე ე.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 662.
**კახორის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბაღდათის მუნიციპალიტეტის სოფელ წითელხევში.

აღწერა
------

სოფლის დარბაზული ეკლესია ნაგებია მონაცრისფრო ქვიშაქვის თლილი კვადრებით. წყობა თითქმის თარაზულია. ეკლესია არქიტექტურული გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია გარეთ შევიწროებული სარკმელი. გადახურვა მთლიანად ჩამოქცეულია, ჩანს მხოლოდ კონქის ფრაგმენტები. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით. მხრები დასრულებულია კაპიტელებით. ჩრდილოეთ კაპიტელს წაკვეთილი ფორმა აქვს. ეკლესიას ორი შესასვლელი ჰქონდა სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი შიგნით თაღოვანი, გარეთ არქიტრავულია. სამხრეთ კედელში სარკმლის კვალია. ინტერიერი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით. აღმოსავლეთ სარკმლის წირთხლზე და ჩრდილოეთ კედელზე შემორჩენილია მოხატულობის უმნიშვნელო ფრაგმენტები. დასავლეთ კარის არქიტრავზე შემორჩენილია ბოლნური ჯვრის რელიეფური გამოსახულება. ჯვრის ძირში ორი ფიგურაა გამოსახული, რომლებიც ზეაღმართული ხელებით დგანან. ჯვრის მკრთალი გამოსახულებაა სამხრეთ არქიტრავზეც. ეკლესიის ფასადები მრავალ ადგილას პერანგშემოცლილია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 10027
ქვედა პალეოლითი
---------------

პირველი ჰომინიდები — *Homo erectus*-ის სახეობის წარმომადგენლები — ევროპაში გაჩნდნენ დაახლოებით 700 ათასი წლის წინ. მათთან დაკავშირებული ნაშთები აღმოჩნდა ავსტრიის მეზობელ უნგრეთის ტერიტორიაზე.

შუა პალეოლითი
-------------

უკანასკნელი გამყინვარების დროს ალპები ხალხისთვის მიუწვდომელი იყო. ჰომინიდების ძველი ნაშთები ავსტრიის ტერიტორიაზე შუა პალეოლითიდან გვხვდება, როცა ევროპის ტერიტორიაზე შემოვიდნენ ნეანდერტალელები. ნეანდერტალელების ნაშთები, თარიღდება დაახლოებით 70000 წლის წინანდელად, რომელიც აღმოჩნდა გუდენუსის გამოქვაბულში, ქვემო ავსტრიის ჩრდილო-დასავლეთით.

ზედა პალეოლითი
--------------

ვილენდორფის ვენერა, ერთ-ერთი „პალეოლითური ვენერა". დაახლოებით ძვ.წ. 25000 წ.
ზედა პალეოლითიდან შემოგვრჩა პირველყოფილი ხელოვნების ორი ნიმუში: „გალგენბერგის ვენერა" შტრატცინგიდან/კრემს-რებერგიდან (32000 წლისწინ, რელიეფური პლასტიკა, 7,2 სმ,) და ვილენდორფის ვენერა (26000 წლის წინ, 11 სმ,).

მეზოლითი
--------

მეზოლითი— გარდამავალი პერიოდი ნადირობიდან და შემგროვებლობიდან მიწათმოქმედებასა და მეცხოველეობაში — ავსტრიის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მცირერიცხოვანი ნაშთები: იარაღები ბოდენზეეს ოლქიდან და რაინის დაბლობიდან და მიკროლითები.

ნეოლითი
-------

ნეოლითის ეპოქაში ავსტრიის ყველა ის რეგიონი იყო დასახლებული, სადაც იყო მიწათმოქმედების შესაძლებლობა. უკანასკნელ პერიოდში აღინიშნებოდა ლენდელის კულტურის მოსახლეობის დიდი სიმჭიდროვე.
სესრიემის კანიონი, ცაუჩაბის დამშრალი კალაპოტი
წვიმების შემდეგ ცაუჩაბის მიერ წარმოქმნილი ტბა, სოსუსვლეის მლაშობი
**ცაუჩაბი** — სეზონური ნაკადული ნამიბიაში, ნაუკლუფტის მთების სამხრეთ ნაწილში. სიგრძე დაახლოებით 100 კილომეტრია და განსაკუთრებით ცნობილია მონაკვეთით, რომელშიც ის სესრიემის კანიონში გაედინება. 

იქიდან გამომდინარე, რომ ნამიბის უდაბნოში მდებარეობს, ცაუჩაბში წყალი უიშვიათესად გაედინება, როდესაც ნაუკლუფტის მთებში წვიმა მოდის. ამ წვიმების დროს, ცაუჩაბი სწრაფი, ძლიერი მდინარე ხდება, რაც მხოლოდ რამდენიმე საათს გრძელდება.

პერიოდული წვიმების შედეგად, გასული ორი მილიონი წლის მანძილზე, მდინარემ სესრიემის კანიონი ამოჰკვეთა. ამ კანიონის სიგრძე ერთი კილომეტრის, სიღრმე კი 30 მეტრი და შედგება დანალექი ქანებისგან. კანიონს გადაღმა, ჩაუცაბი ბრტყელი და ფართო ხდება; შემოსაზღვრულია მდინარისპირა ტყით და მიემართება სოსუსვლეის მლაშობი ნიადაგებისაკენ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნამიბიის მდინარეების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ცაუჩაბი და სოსუსვლეის მლაშობი NASA-ს დედამიწის ობსერვატორიის საიტი.