**ჰელის ბრძოლა** ან **ჰელის დაცვა** (პოლ. Obrona Helu სიტყვასიტყვით „ჰელის დაცვა") — მეორე მსოფლიო ომის შეტაკება, რომელიც იბრძოდა 1939 წლის 1 სექტემბრიდან 2 ოქტომბრამდე ჰელის ნახევარკუნძულზე, ბალტიის ზღვის სანაპიროზე, გერმანულ ჯარებსა და პოლონეთის ქვედანაყოფების დაცვას შორის პოლონეთში გერმანიის შეჭრის დროს (ასევე. პოლონურ ისტორიოგრაფიაში ცნობილია სექტემბრის კამპანიის სახელით). ჰელის ნახევარკუნძულის დაცვა ხდებოდა ჰელის გამაგრებული ტერიტორიის ირგვლივ, პოლონური სიმაგრეების სისტემა, რომელიც აშენდა 1930-იან წლებში გერმანიის მესამე რაიხთან ომის შუალედურ საზღვართან.

1939 წლის 20 სექტემბრიდან დაწყებული, მას შემდეგ, რაც პოლონეთის არმია პომორზი დამარცხდა ტუჩოლას ტყის ბრძოლაში, და მას შემდეგ, რაც სხვა პოლონეთის სანაპირო ციხესიმაგრეებმა კაპიტულაცია გამოაცხადეს ვესტერპლატეს, გდინიასა და კეპა ოქსივსკას ბრძოლაში, ჰელი იყო ერთადერთი მნიშვნელოვანი წერტილი, რომელშიც კვლავ დარჩა პოლონური სამხედრო წინააღმდეგობა ჩრდილოეთ პოლონეთში. ის ასევე იყო შეჭრის ერთადერთი საზღვაო ზედაპირული შეტაკების ადგილი.

გერმანელებმა დაბლოკეს ჰელის ნახევარკუნძულის დამცველები და არ წამოიწყეს ძირითადი სახმელეთო ოპერაციები 1939 წლის სექტემბრის ბოლომდე. დაახლოებით 2 800 პოლონელი ჯარისკაცი ადმირალ ვლოდიმიერზ სტეიერის მეთაურობით, სახმელეთო სანაპირო თავდაცვის ფორმირების ნაწილი, იცავდა ჰელის გამაგრებულ ზონას დაახლოებით 32 დღის განმავლობაში, სანამ ისინი არ დანებდნენ დაბალი მარაგებისა და მორალის გამო.ბ

პრელუდია
--------

პოლონეთის საზღვაო ძალების პორტის მშენებლობა ჰელში, ჰელის ნახევარკუნძულზე, დაიწყო 1931 წელს, და 1936 წელს ჰელის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი ოფიციალურად გამოცხადდა ჰელის გამაგრებულ ზონად (*Helski Rejon Umocniony*). საფორტიფიკაციო ნაგებობების მშენებლობა ომის დაწყებამდე არ დასრულებულა, მაგრამ რამდენიმე თვის განმავლობაში, როცა პოლონეთსა და გერმანიას შორის დაძაბულობა გაიზარდა, სიმაგრეები გაძლიერდა დროებითი მიწის სამუშაოებით.

ჰელის გამაგრებულ ზონას ჰქონდა სანაპირო (საზენიტო) და საზენიტო საარტილერიო ბატარეები. სანაპირო საარტილერიო დივიზიის სანაპირო ბატარეები შედგებოდა ერთი დანადგარისგან ოთხი 152 მმ (6 დიუმიანი) იარაღით, ორი ძველი დანადგარისგან ორი 105 მმ (4.1 დიუმიანი) იარაღით და სამი დანადგარისგან რვა 75 მმ (3 დიუმიანი) იარაღით. მეორე საზღვაო ჰაერსაწინააღმდეგო საარტილერიო დივიზიის დანადგარები აღჭურვილი იყო ექვსი 75 მმ და რვა 40 მმ (1,6 დიუმიანი) იარაღით, ჩვიდმეტი ტყვიამფრქვევით და ორი 120 სმ (47 დიუმიანი) პროჟექტორით. ჰელი გამაგრებული ტერიტორიის გამაგრებები უზრუნველყოფდა სასაზღვრო თავდაცვის კორპუსის (*KOP*) ქვედანაყოფმა - ჰელის KOP ბატალიონმა. მაიორ იან ვიშნიევსკის მეთაურობით – რომელსაც ჰქონდა რამდენიმე საარტილერიო იარაღი (ოთხი 75 მმ და ექვსი 37 მმ), სამოცდაორი ტყვიამფრქვევი და ორი დიდი და ცხრა პატარა ნაღმტყორცნი. სანაპირო საარტილერიო დივიზია შეადგენდა 162 ჯარისკაცისგან, მე-2 საზღვაო საზენიტო საარტილერიო დივიზია 1000 პერსონალს ითვლიდა, ხოლო KOP-ის ბატალიონი 1197 სამხედროსგან შედგებოდა.

ჰელის გამაგრებული ტერიტორიის საერთო მეთაური იყო ადმირალი ვლადიმიერზ სტეიერი. თუმცა, ჰელი ასევე გახდა პოლონეთის საზღვაო ძალების მეთაურის, ადმირალ იოზეფ უნრუგის შტაბ-ბინა, რომელმაც გადაიტანა თავისი სამეთაურო ცენტრი შეჭრის წინა დღეს, 1939 წლის 31 აგვისტოს, და დაასკვნა, რომ ჰელის გამაგრებული ტერიტორია უფრო შესაფერისი იყო ხანგრძლივი თავდაცვისთვის, ვიდრე გდინიაში ძველი შტაბ-ბინა. უნრუგმა ასევე გააძლიერა ჰელის გარნიზონი გდინიას გარნიზონის ჯარისკაცებით.

1939 წლის სექტემბერში დაახლოებით 2800 ჯარისკაცი განლაგდა ჰელის გამაგრებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ჰელის სანაპირო დანადგარები ყველაზე ძლიერი იყო პოლონეთში, ისინი არაადეკვატური იყო კრიგსმარინესთან დასაპირისპირებლად და დიდ საფრთხეს არ წარმოადგენდა გერმანიის გემებისთვის. ანალოგიურად, რეგიონში პოლონეთის საჰაერო თავდაცვის ბატარეები ძალიან ცოტა და მსუბუქი იყო მტრის თვითმფრინავების შესაჩერებლად, ხოლო საზღვაო საჰაერო ესკადრის თვითმფრინავები, რომლებსაც ევალებოდათ ტერიტორიის დაცვა, განლაგებული მეზობელ ქალაქ პაკში, პოლონური თვითმფრინავები უფრო ძველი იყო, ვიდრე გერმანულები და ბრძოლა დაახლოებით ათიდან ერთს უწევდათ.

ბრძოლა
------

 რუკა, რომელშიც ნაჩვენებია ბრძოლა 1939 წლის 25 სექტემბერს
 პოლონური 75 მმ-იანი ჰაერსაწინააღმდეგო იარაღი ჰელის ბრძოლაში
 ჰელის კაპიტულაცია, 1939 წლის 1 ან 2 ოქტომბერი. პოლონელი კომოდორი სტეფან ფრანკოვსკი *(მარჯვნივ)* გერმანელი ადმირალი ჰუბერტ შმუნდტი *(მარცხნივ)*
ჰელს თავს დაესხა გერმანული ლუფტვაფე შემოსევის პირველივე დღიდან. პირველი საჰაერო თავდასხმა მოხდა 1939 წლის 1 სექტემბერს, 13:30 საათზე, რომელიც მიმართული იყო პოლონეთის სანაპირო დანადგარებზე. მეორე საჰაერო თავდასხმა იმავე დღეს, 18:00 საათზე, მიზნად ისახავდა პორტში მყოფი გემების დაზიანებას. შემდგომი საჰაერო თავდასხმები განხორციელდა მეორე დღეს. 3 სექტემბერს, პოლონურმა გამანადგურებელმა ORP *Wicher-*მა და მსხვილმა ნაღმოსანმა ORP *Gryf-მა*, პოლონეთის სანაპირო ბატარეის ცეცხლის მხარდაჭერით, დაუპირისპირდა ორ გერმანულ გამანადგურებლის, Z1 Leberecht Maass და Z9 Wolfgang Zenker. ამ ბრძოლაში პოლონეთის სანაპირო ბატარეაც მონაწილეობდა. ეს იყო სექტემბრის კამპანიის ერთადერთი საზღვაო შეტაკება და შედარებით არაეფექტური იყო. გერმანულმა გამანადგურებელმა *Z1 Leberecht Maass-*მა მსუბუქი დაზიანება მიიღო და ოთხი ადამიანი დაიღუპა. პოლონურმა ORP *Gryf-მა* ასევე მიიღო მსუბუქი დაზიანება, შვიდი ადამიანი დაიღუპა. გერმანულმა ხომალდებმა უკან დაიხიეს და მოგვიანებით იმ დღეს ლუფტვაფემ ჩაიძირა ORP *Gryf*, ORP *Wicher*, ისევე როგორც ORP *Mewa*, პოლონურმა გემმა ORP *General Haller-*მა დიდი ზიანი მიიღო, მიატოვეს და ჩაიძირა 6 სექტემბერს. პოლონური ORP *Komendant Piłsudski* დიდწილად დაუზიანებელი იყო, მაგრამ ასევე მიტოვებული იყო. ამან ფაქტობრივად გაანადგურა პოლონეთის საზღვაო ფლოტი, რომელიც უკვე ბევრად ჩამორჩებოდა გერმანიის საზღვაო ძალებს რაოდენობაში, როგორც საბრძოლო ძალებს ბალტიის ზღვაზე, თეატრში მხოლოდ რამდენიმე მსუბუქი ქვედანაყოფი იყო მოქმედი.გ ჩაძირული პოლონური გემების გადარჩენილი ეკიპაჟები შეუერთდნენ გარნიზონის დამცველებს და ორი 120 მმ-იანი დანადგარი ORP *Gryf-*ისგან გადარჩა და სანაპირო დაცვის დანადგარად გამოიყენეს გამოსაყენებლად.

სექტემბრის პირველ კვირას ვერმახტმა აიძულა პოლონური არმიის პომორზეს ქვედანაყოფებს უკან დაეხიათ დანციგის დერეფნიდან და 9 სექტემბერს პუკის დაკავების შემდეგ დაიწყო შეტევა ჰელის ნახევარკუნძულზე. მიმავალი გერმანული ძალები მოიცავდა 42-ე სასაზღვრო დაცვის პოლკს და მე-5 საკავალერიო პოლკს. პოლონეთის ძალებმა დაიწყეს ნელი უკანდახევა ნახევარკუნძულზე მდებარე ჰელის პორტისკენ. 10 სექტემბერს გერმანელებმა აიღეს სოფელი სვარცევო, ხოლო 11 სექტემბერს ქალაქი ვლადისლავოვო ნახევარკუნძულის ბაზასთან ახლოს. პოლონელმა დამცველებმა გაამაგრეს სოფელი ჩალუპი. გერმანელებმა არ წამოიწყეს ძირითადი სახმელეთო ოპერაციები თვის ბოლომდე.

1939 წლის 12-13 სექტემბრის ღამეს დარჩენილმა პოლონელმა დანაღმეს ჰელი. მეორე დღეს ლუფტვაფემ ჩაძირა პოლონური მსუბუქი ნაღმოსანი გემი ORP *Jaskółka* და ORP *Czapla* Jastarnia პორტში, ხოლო დარჩენილი ORP *Czajka, Rybitwa* და ORP *Żuraw* დაზიანდა. ბალტიის ზღვაზე გერმანიის უპირატესობის გათვალისწინებით, დარჩენილი პოლონეთის საზღვაო ქვედანაყოფები ჰელის პორტში ჩასვეს და მათი ეკიპაჟები შეუერთდნენ სახმელეთო ძალებს. გემების შეიარაღება ჩამოართვეს და გადააკეთეს დამატებით სახმელეთო იარაღებად დასაყენებლად.

მძიმე გერმანული საზღვაო შენაერთებმა, კერძოდ, გერმანული კლასის ძველი საბრძოლო ხომალდები Schleswig-Holstein და Schlesien, დაბომბეს ჰელის ნახევარკუნძულზე, მცირე ეფექტით. *შლეზვიგ-ჰოლშტაინმა* დაიწყო პოლონეთის პოზიციების დაბომბვა ჰელსა და რედლოვოში (ვისლას ლაგუნის მეორე მხარეს, გდინიას ბრძოლის ადგილზე) ეს ოპერაციები 13 სექტემბრამდე გაგრძელდა. *შლეზიენი* 21 სექტემბრიდან დაუბრუნდა პოლონეთის პოზიციების დაბომბვას ჯასტარნიასა და ჰელში. 25-დან 27 სექტემბრის ჩათვლით *შლეზვიგ-ჰოლშტაინი* კვლავ შეუერთდა თავის და გემს ჰელში. 25 სექტემბერს იგი მსუბუქად დაზიანდა პოლონეთის სანაპირო იარაღბით. მთელი ამ ხნის განმავლობაში არაერთი საჰაერო თავდასხმა მიზნად ისახავდა ჰელის გამაგრებულ ტერიტორიასაც. პოლონური ჰაერსაწინააღმდეგო დანადგარები ძალიან ეფექტური აღმოჩნდა, ჩამოაგდეს 46-53 გერმანული თვითმფრინავი.

ჰენრი სტილ კომაგერი წერს, რომ გერმანელებმა, მას შემდეგ, რაც თავდაპირველად პოლონეთის თავდაცვამ შეაჩერა ისინი, შექმნეს სახმელეთო-საარტილერიო დანადგარები და მატარებლის იარაღები, რათა მხარდაჭერილი ყოფილიყვნენ. კომაგერის თანახმად, გერმანიის ძალები ნელ-ნელა წინ მიიწევდნენ, ჯერ კიდევ განიცდიდნენ მნიშვნელოვან წინააღმდეგობას და კონტრშეტევებს, და 25 სექტემბერს, მას შემდეგ, რაც გერმანელებმა აიღეს სოფელი ჩალუპი, პოლონელმა სამხედრო ინჟინრებმა ააფეთქეს ტორპედოს ქობინა ნახევარკუნძულის ვიწრო ნაწილში, დროებით გადააკეტეს ნახევარკუნძულის შორეული მხარე.

ოდნავ განსხვავებული ანგარიში ჩნდება *პოლონურენოვან პოლონურ ბრძოლებში, 1939–1945: ენციკლოპედიური გზამკვლევი*, რედაქტორ კრშიშტოფ კომოროვსკის მიერ. ჰელის ბრძოლის თავში ნათქვამია, რომ 28 სექტემბრამდე არ მომხდარა რაიმე მნიშვნელოვანი სახმელეთო შეტაკება, როდესაც გერმანული შენაერთები ნელ-ნელა მიიწევდნენ ჩალუპისკენ. ამ ანგარიშით, მთავარი გერმანული ბიძგი მოხდა 1939 წლის 30 სექტემბერს. გერმანიის ქვედანაყოფებმა, რომლებსაც დაევალათ ჰელის აღება, აიღეს ჩალუპი 30 სექტემბერს და ცოტა ხნის შემდეგ პოლონელებმა ააფეთქეს ტორპედოს ქობინა, მაგრამ შედეგად მიღებული ზიანი იყო „ნაკლები ვიდრე მოსალოდნელი", თუმცა მან გაანადგურა ნახევარკუნძულის სარკინიგზო ხაზი.

1939 წლის 1 ოქტომბერს, პოლონეთის საზღვაო ძალების მეთაურმა, ადმირალ იოზეფ უნრუგმა, გაითვალისწინა, რომ პოლონეთის პოსტს მარაგი ეწურებოდა და, რომ დამხმარე ძალა არ მოვიდოდა, და ჯარის დაბალი მორალის გათვალისწინებით გასცა ბრძანება კაპიტულაციის შესახებ. ზოგიერთი პოლონელი ჯარისკაცი ცდილობდა გაქცეულიყო ბალტიის ზღვის გავლით შვედეთში დარჩენილი მსუბუქი გემებითა და სამოქალაქო გემებით, მაგრამ უმეტესობის მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა. გერმანელებმა 2 ოქტომბრისთვის დაიკავეს ჰელის ნახევარკუნძული.

ჰელის ბრძოლის ზოგიერთი ცნობა იუწყება 1 ოქტომბერს გერმანული ნაღმმტყორცნ M85-ის ჩაძირვის შესახებ ჰელის ნახევარკუნძულთან ახლოს, 24 ადამიანი დაიღუპა. ნაღმები განთავსდა პოლონეთის წყალქვეშა ნავმა ORP *Żbik-მა*, როგორც Plan Sack-ის ნაწილი. ORP *Żbik* და ორი სხვა წყალქვეშა ნავი, ORP *Sęp* და ORP *Ryśმ* განლაგებული ჰელზე ზღვაში წავიდნენ 1 სექტემბერს.

შედეგი
------

პოლონეთის მსხვერპლი მსუბუქი იყო, დაახლოებით 50 დაიღუპა და 150 დაიჭრა. დაახლოებით 3600 პოლონელი ჯარისკაცი და მეზღვაური ტყვედ აიყვანეს. გერმანიის დანაკარგები მსგავსი იყო, შეფასებულია რამდენიმე ათეული დაღუპული და დაჭრილი.დ ზოგიერთი დარჩენილი პოლონური მსუბუქი ხომალდი, მათ შორის მსუბუქი მაღაროები, ნავები და არასაბრძოლო დანაყოფები, როგორიცაა ბუქსირები, რომლებიც არ ჩაიძირა საჰაერო თავდასხმის შედეგად, შესაძლოა (წყაროები განსხვავებულია) განადგურდა კაპიტულაციამდე. ნებისმიერ შემთხვევაში, უმეტესობა ან გერმანელებმა აიღეს, ან ამოიღეს არაღრმა წყლებიდან და შემდგომ კვირებში გერმანიის სამსახურში გადაიყვანეს.

ჰელის ჩაბარების შემდეგ, პოლონეთში ერთადერთი ორგანიზებული სამხედრო წინააღმდეგობა ჩაატარა დამოუკიდებელმა ოპერაციულმა ჯგუფმა Polesie-მ, რომელმაც კაპიტულაცია გამოაცხადა 1939 წლის 5 ოქტომბერს კოკის ბრძოლის შემდეგ, რაც ნიშნავდა გერმანიის შემოსევის წინააღმდეგ ორგანიზებული წინააღმდეგობის დასასრულს.

ჰელის ზოგიერთი სიმაგრე გადარჩა და ამჟამად ტურისტულ ღირსშესანიშნაობებს წარმოადგენს. ჰელის ოთხი 152 მმ ბოფორსის დანადგარებიდან ერთ-ერთი ახლა გამოფენილია ვარშავაში პოლონეთის არმიის მუზეუმში. ჰელის ბრძოლა ჩნდება ვარშავაში უცნობი ჯარისკაცის საფლავზე ჩაწერილ ბრძოლებს შორის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ჰელის ბრძოლა"** ვიკისაწყობში.

სქოლიო
------

1. ↑  Port Wojenny w Helu pl. Nasz Bałtyk – morskie czasopismo (21 April 2013). ციტირების თარიღი: 2019-09-17
2. ↑  Śledziński, Kacper (2 October 2013). *Odwaga straceńców. Polscy bohaterowie wojny podwodnej* (pl).  Otwarte,   გვ. 63. ISBN 9788324028566.
3. ↑   (2009) "Hel (1 IX-2 X 1939)", *Boje Polskie 1939–1945. Przewodnik Encyklopedyczny* (pl). Warsaw:  Bellona,   გვ. 121–124. ISBN 9788311103573.
4. ↑  Derdej (2009). *Westerplatte, Oksywie, Hel 1939* (pl). Warsaw:  Bellona,   გვ. 57–60. ISBN 9788311115859.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24   *Boje Polskie 1939–1945. Przewodnik Encyklopedyczny* (pl).
6. ↑   (2009) *Westerplatte, Oksywie, Hel 1939* (pl). Warsaw:  Bellona. ISBN 9788311115859.
7. 1 2 3  Williamson (2011). *Poland Betrayed: The Nazi-Soviet Invasions of 1939*. Mechanicsburg, PA:  Stackpole Books,   გვ. 68–69. ISBN 9780811708289.
8. ↑  Derdej (2009). *Westerplatte, Oksywie, Hel 1939*. Warsaw:  Bellona,   გვ. 57–60. ISBN 9788311115859.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Commager (2004). *The Story of the Second World War*. Sterling, VA:  Potomac Books, Inc.   გვ. 16–19. ISBN 9781574887419.
10. 1 2 3  Kaufmann. *Fortress Europe: European Fortifications of World War II*. Boston, MA:  Da Capo Press, Incorporated. ISBN 9780786749874.
11. ↑  Whitley (1991). *German Destroyers of World War Two*. Annapolis, MD:  Naval Institute Press,   გვ. 83–85. ISBN 9781557503022.
12. ↑  Koop. *German Destroyers of World War II: Warships of the Kriegsmarine*. Barnsley:  Seaforth Publishing. ISBN 9781848321939.
13. ↑  Pertek (1989). *Mała flota wielka duchem*. Poznań:  Wydawnictwo Poznańskie,   გვ. 512–513. ISBN 9788321006970.
14. ↑  Twardowski, Marek (1998). „Kanonierki Generał Haller i Komendant Piłsudski" [Gunboats Generał Haller and Komendant Piłsudski]. *Morza Statki i Okręty* (პოლონური). **3** (10): 19–22. ISSN 1426-529X.
15. ↑  Twardowski, Marek (1998). „Kanonierki Generał Haller i Komendant Piłsudski" [Gunboats Generał Haller and Komendant Piłsudski]. *Morza Statki i Okręty* (პოლონური). **3** (10): 19–22. ISSN 1426-529X.
16. ↑  Twardowski, Marek (1999). „Pod trzema banderami: Dzieje trałowców typu Jaskółka" [Under Three Banners: The Story of Jaskółka-tyle Minesweepers]. *Morza, Statki I Okręty* (პოლონური). **6**. ISSN 1426-529X.
17. ↑  Zaloga. *Poland 1939: The birth of Blitzkrieg*. London:  Bloomsbury USA. ISBN 9781841764085.
18. ↑  Twardowski, Marek (1999). „Pod trzema banderami: Dzieje trałowców typu Jaskółka" [Under Three Banners: The Story of Jaskółka-tyle Minesweepers]. *Morza, Statki I Okręty* (პოლონური). **6**. ISSN 1426-529X.
19. 1 2  Rohwer (2005). *Chronology of the War at Sea, 1939–1945: The Naval History of World War Two*. Annapolis, MD:  Naval Institute Press,   გვ. 4–5. ISBN 9781591141198.
20. ↑  Hildebrand (1993). *Die Deutschen Kriegsschiffe: Biographien: ein Spiegel der Marinegeschichte von 1815 bis zur Gegenwart (Band 7)*. Ratingen:  Mundus Verlag. ISBN 9783782202671.
21. ↑  Derdej (2009). *Westerplatte, Oksywie, Hel 1939*. Warsaw:  Bellona. ISBN 9788311115859.
22. ↑  Haarr (2013). *The Gathering Storm: The Naval War in Northern Europe: September 1939 – April 1940*. Barnsley:  Seaforth,   გვ. 50, 52, 55. ISBN 9781848321403.
23. ↑  Zaloga. *The Polish Campaign, 1939*. New York, NY:  Hippocrene Books. ISBN 9780870520136.
24. ↑  Ordon (1963). *Kampania wrzesniowa 1939 r. na morzu w świetle prawa międzynarodowego*.  Wydawnictwo Morskie.
25. ↑  Twardowski, Marek (1998). „Kanonierki Generał Haller i Komendant Piłsudski" [Gunboats Generał Haller and Komendant Piłsudski]. *Morza Statki i Okręty* (პოლონური). **3** (10): 19–22. ISSN 1426-529X.
26. ↑  Twardowski, Marek (1999). „Pod trzema banderami: Dzieje trałowców typu Jaskółka" [Under Three Banners: The Story of Jaskółka-tyle Minesweepers]. *Morza, Statki I Okręty* (პოლონური). **6**. ISSN 1426-529X.
27. ↑  Zaloga (2002). *Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg*. Santa Barbara, CA:  Praeger,   გვ. 12, 84. ISBN 9780275982782.
28. ↑  Hel (Półwysep Helski) Rejon Umocniony Hel – zabytki militarne na Helu en. ციტირების თარიღი: 2019-09-17
29. ↑   *Poland 1939: The birth of Blitzkrieg*.
30. ↑  Wybrzeże w 1939 roku broniło się z honorem do ostatniego naboju pl-PL.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-09-25. ციტირების თარიღი: 2019-09-25

შენიშვნა
--------

* **^**  ითვლის მონაწილეებს კეპა ოქსივსკას ბრძოლაში.
* **^**  კაპიტულაციის მოლაპარაკებები დაიწყო 30 სექტემბერი-1 ოქტომბრის ღამეს ცეცხლის შეწყვეტა გამოცხადდა შემდეგ დღეს და 2 ოქტომბერს ტყვედ აიყვანეს პოლონელი ჯარისკაცები.
* **^**  სამი სხვა გემი, ORP Błyskawica, ORP Burza და ORP Grom, უსაფრთხოდ წაიყვანეს ბრიტანუყლ პორტებში.
* **^**  დაუდგენელია დანაკარგების ზუსტი ლუფტვაფეს შემადგენლობაში და ორივე მხრის სამხედრო-საზღვაო ძალებში.

1. ↑  Williamson (2011). *Poland Betrayed: The Nazi-Soviet Invasions of 1939*. Mechanicsburg, PA:  Stackpole Books,   გვ. 68–69. ISBN 9780811708289.
2. ↑  Derdej (2009). *Westerplatte, Oksywie, Hel 1939*. Warsaw:  Bellona,   გვ. 186. ISBN 9788311115859.
3. ↑  Haarr (24 September 2013). *The Gathering Storm: The Naval War in Northern Europe September 1939 – April 1940*. Barnsley:  Seaforth Publishing,   გვ. 45–46. ISBN 9781848321403.
4. ↑   (2009) "Hel (1 IX-2 X 1939)", *Boje Polskie 1939–1945. Przewodnik Encyklopedyczny* (pl). Warsaw:  Bellona,   გვ. 121–124. ISBN 9788311103573.
5. ↑  Whitley (1991). *German Destroyers of World War Two*. Annapolis, MD:  Naval Institute Press,   გვ. 83–85. ISBN 9781557503022.
6. ↑   (22 July 2014) *German Destroyers of World War II: Warships of the Kriegsmarine*. Barnsley:  Seaforth Publishing,   გვ. 78. ISBN 9781848321939.
7. ↑  Pertek (1989). *Mała flota wielka duchem* (pl). Poznań:  Wydawnictwo Poznańskie,   გვ. 512–513. ISBN 9788321006970.
8. ↑  Haarr, Geirr H. (2013). *The Gathering Storm: The Naval War in Northern Europe: September 1939 – April 1940*. Barnsley:  Seaforth,   გვ. 50, 52, 55. ISBN 9781848321403.