recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ეთნიკური ჯგუფები აპენინის ნახევარკუნძულზე, ძვ. წ. IX საუკუნიდან ძვ. წ. IV საუკუნემდე.
  ლიგურიელები
  ვენეტები
  ეტრუსკები
  პიტენები
  უმბრები
  ლათინები
  სამნიტები
  მესაპები
  ბერძნები
**უმბრები** — ძველი იტალიური ჯგუფის ხალხი, ბრინჯაოს ხანაში იტალიის ჩრდილოეთ ნაწილის მკვიდრი მოსახლეობა. ეტრუსკების ზეწოლის შედეგად უმბრების ნაწილი (საბინები) გადასახლდნენ აპენინის ნახევარკუნძულის სამხრეთში (ოსკების მიწაზე). ჩვენი ეპოქის დასაწყისში უმბრები დაიპყრეს რომაელებმა და მოხდა მათი რომანიზაცია. სწორედ ამ ხალხს, უმბრებს უკავშირდება იტალიის რეგიონის უმბრიის სახელი. 

მკვლევარების უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ უმბრები არიან მეორე ინდოევროპული ტალღის შთამომავლები (ლათინების და სიკულების წინაპრების შემდეგ).

1444 წელს იგუვინური ცხრილების აღმოჩენამ ნათელი მოჰფინა უმბრების რელიგიას. უმბრების ღმერთების პანთეონში შედიოდა ფერონია, ვალენტია, მინერვა და და სხვები. ტაძრებში აღმართული იყო ღვთაებების ბრინჯაოს ქანდაკებები.

უმბრელების სოციალური სტრუქტურა დაყოფილი იყო გარკვეულ ჯგუფებად სამხედრო წოდების საფუძველზე. ოქტავიანე ავგუსტუსის მმართველობის პერიოდში ოთხი უმბრელი არისტოკრატი გახდა სენატორი, ხოლო იმპერატორ ნერვას ოჯახი წარმოშობით უმბრიიდან იყო.

რომაელები უმბრიელებთან პირველად კონტაქტში შევიდნენ ძვ. წ. 310 წელს და დაასრულეს მათი დაპყრობით დაახლოებით ძვ. წ. 260 წელს. სამნიტური ომების ომის დროს უმბრები შევიდნენ რომის მტრებთან კოალიციაში. იტალიის გაერთიანების შემდეგ ზოგიერთმა უმბრელმა მოიპოვა მოქალაქეობა ან მოქალაქეობა ხმის მიცემის გარეშე. 89 წელს ყველა უმბრელმა მიიღო რომის მოქალაქეობა.

სქოლიო
------

1. ↑  ავტოქთონური იტალიელი ხალხი

ლიტერატურა
----------

* Bradley, Guy (2000). *Ancient Umbria. State, culture, and identity in central Italy from the Iron Age to the Augustan era*. Oxford:  Oxford University Press.
* Buck, Carl Darling (1904). *A Grammar of Oscan and Umbrian*. Boston:  Ginn and Company Publishers.
* Domenico, Roy P. (2001). *Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture*.  Greenwood Publishing Group, 2001,   გვ. 367–371.
* Pliny (1961). *Natural History with an English translation in ten volumes by H. Rackham*. Cambridge:  Harvard University Press.
* Poultney, James Wilson (1959). *The Bronze Tables of Iguvium*.  American Philological Association, Number XVIII.
ფრანკოკრატიის დასაწყისი: მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის შემდეგ დაშლილი ბიზანტიის იმპერია.
**ფრანკოკრატია** (ბერძ. Φραγκοκρατία — *ფრანკების მმართველობა*), **ლათინოკრატია** (ბერძ. Λατινοκρατία — *ლათინთა მმართველობა*) ან **ვენეტოკრატია** (ბერძ. Βενετοκρατία — *ვენეციელთა მმართველობა*) — პერიოდი საბერძნეთის ისტორიაში მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის (1204) შემდეგ, როდესაც უპირველესად დაარსდა ფრანგული და იტალიური სახელმწიფოები დაშლილი ბიზანტიის იმპერიის ტერიტორიაზე.

ტერმინი მომდინარეობს იქიდან, რომ ბერძნენი მართლმადიდებლები დასავლეთ ევროპელ კათოლიკეებს *ლათინებს* უწოდებდნენ, რომელთა უმრავლესობა ფრანგი (*ფრანკი*) და ვენეციელი იყო. ფრანკოკრატიის პერიოდის ხანგრძლივობა ყველა რეგიონისთვის განსხვავებულია: პოლიტიკური სიტუაცია უკიდურესად არასტაბილურ იყო, რადგან ფრანკული სახელმწიფოები დანაწევრებული და ხელიდან ხელში გადასულ იქნა, ხოლო ხშირ შემთხვევაში ბერძნებმა შეძლეს მათი დაბრუნება.

ლიტერატურა
----------

* Bintliff, John (2012). "The Archaeology of Frankish-Crusader Society in Greece", *The Complete Archaeology of Greece: From Hunter-Gatherers to the 20th Century A.D.*.  John Wiley & Sons,   გვ. 416–435. ISBN 1405154195.
* Bon, Antoine (1969). *La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d'Achaïe* (French). Paris:  De Boccard.  დაარქივებული 2018-10-03 საიტზე Wayback Machine.
* Fine, John Van Antwerp (1994), *The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest*, University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-08260-5,
ქალაქის და შემოგარენის ხედი თანამგზავრიდან
**ფრანსისთაუნი** (ინგლ. Francistown) — ბოტსვანის სიდიდით მეორე ქალაქი მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით, მდებარეობს ჩრდილო-აღმოსავლეთის ოლქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, გაბორონედან 400 კმ-ში. 2011 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს — 98 963 ადამიანს. ქალაქში მდებარეობს ფრანსისთაუნის საერთაშორისო აეროპორტი და რკინიგზის სადგური. ფრანსისთაუნი მდებარეობს მდინარე ლიმპოპოს შენაკადების — ტატის და ინჩვეს ერთმანეთთან შეერთების ადგილას, 90 კმ-ში ზიმბაბვესთან სახელმწიფო საზღვრიდან. ქალაქი იყო პირველი ოქროს ციებ-ცხელების ცენტრი სამხრეთ აფრიკაში და დღემდე შემორტყმულია ძველი და მიტოვებული შახტებით და ოქროს საბადოებით.

ეკონომიკა
---------

ფრანსისთაუნი მდებარეობს ქვეყნის მთავარ საჰაერო და საავტომობილო მარშრუტზე. სამთომომპოვებელი მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა — მთავარ როლს ასრულებენ ქალაქის ეკონომიკაში. მინერალური რესურსების მოპოვების ძირითადი კომპანიებია: ტატი ნიკელი (ეკუთვნის ნორილსკის ნიკელს), რომელიც ამუშავებს სელკირკის და ფენიქსის ნიკელით, სპილენძით და კობალტით მდიდარ საბადოებს; დუმელას სამრეწველო კომპლექსი, რომელიც მსხვილი დამსაქმებელია; ბოტსვანის ლითონის გამწმენდი ქარხანა, მდებარეობს ქალაქთან ახლოს, 2008 წლიდან ერთობლივად იმართება *ტატისთან*. ფრანსისთაუნის მასმედიის ერთ-ერთი ელემენტია — გაზეთი „ხმა".

განათლება
---------

ფრანსისთაუნის პედაგოგიური სასწავლებელი გახდა ბოტსვანის უნივერსიტეტის ერთ-ერთი საუნივერსიტეტო ქალაქი 1973 წელს. ფრანსისთაუნის უმაღლესი საშუალო სკოლა გაიხსნა 1978 წელს და დღეისათვის იქ სწავლობს 1200 სტუდენტი. ასევე არსებობს ორი კერძო სკოლა: ჯონ მაკენზის საშუალო და დაწყებითი სკოლა და კლიფტონის დაწყებითი სკოლა. 2008 წლის 10 ოქტომბერს იან კჰამამ გახსნა ტექნიკური და პროფესიული მიმართულების ფრანსისთაუნის კოლეჯი. კოლეჯი აშენდა 1500 მოსწავლის ტექნიკური და პროფესიულ-ტექნიკური კურსებისათვის და პედაგოგიური პროგრამებისათვის. კოლეჯის შენობა მდებარეობს ექსტენსიურად კეთილმოწყობილ 4 ჰექტარიან მონაკვეთში.

კულტურა
-------

ფრანსისთაუნი სუპა ნგვაოს მუზეუმის სამშობლოა, გამოფენებით, რომელიც დაკავშირებულია რეგიონის ისტორიასთან და მემკვიდრეობასთან. ახალი ნაკრძალი ტაჩილა, რომელიც მდებარეობს 5 კმ-ში ქალაქის ცენტრალური ნაწილიდან, ტატი ნიკელის ძველ ფერმა ლედი მერიში.

სქოლიო
------

1. ↑  BOTSWANA STATISTICAL YEAR BOOK 2010 (PDF). *Statistics Botswana*. Central Statistics Office (December 2011).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 თებერვალი 2012. ციტირების თარიღი: 25 February 2012.
2. ↑  The Population of Towns, Villages and Associated Localities (PDF). *2011 Population and Housing Census*. Statistics Botswana (June 2012).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 ივნისი 2012. ციტირების თარიღი: 14 June 2012.
3. ↑  Norilsk Nickel Africa.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-07-08. ციტირების თარიღი: 2016-03-09.
4. ↑  *Tati Nickel*, Mining Weekly, Mar. 17, 2007[*მკვდარი ბმული*]
5. ↑  allAfrica.com: Botswana: P3bn Tati Project Crashes (Page 1 of 1)
6. ↑  Francistown Senior Secondary School.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2008-10-12. ციტირების თარიღი: 2016-03-09.
**სოხუმის საკათედრო ტაძარი** — ეკლესია ქალაქ სოხუმში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია 1909-1915 წლებში ბერძნული თემის სახსრებით. 

1915 წელს ტაძარი წმ. ნიკოლოზის სახელზე აკურთხეს. 20-30-იანი წლების ანტირელიგიური კამპანიის შედეგად აფხაზეთში მხოლოდ 6 ტაძარი იყო მოქმედი, მათ შორის სოხუმის წმ. ნიკოლოზის ბერძნული ეკლესია. 1946 წელს წმ. ნიკოლოზის ტაძარი საკათედრო გახდა და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხარების სახელზე აკურთხეს. ტაძრის წინამძღვრად დეკანოზი სვიმონი (გიგინეიშვილი) დაინიშნა. 1952 წლის იანვარში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატეს (1932-1952) ლოცვა-კურთხევით დეკანოზი სვიმონი ბერად აღკვეცეს და სახელად ანტონი უწოდეს. იმავე წელს მას ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად დაასხეს ხელი, ხოლო 1954 წელს მიტროპოლიტის ხარისხში აიყვანეს. 70-80-იან წლებში, ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის დავითის (ჭკადუა) ინიციატივით ტაძარში სარესტავრაციო-სარეკონსტრუქციო სამუშაოები ჩატარდა. სწორედ მაშინ, 1980 წელს, ტაძარს რამდენიმე გვერდითი მინაშენი გაუკეთდა. ერთ-ერთი ეკვდერი წმ. ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე აკურთხეს. სოხუმის საკათედრო ტაძარი ბერძნული და რუსული არქიტექტურული ფორმების ნაზავს წარმოადგენს. ეს არის ჯვარგუმბათოვანი, სამნავიანი ტაძარი, რომელიც ბიზანტიური სტილის გუმბათით ბოლოვდება. ტაძარში დასვენებულია ივერიის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატის ასლი, წმ. სვიმონ კანანელის, წმ. ანდრია პირველწოდებულის, წმ. ნიკოლოზის, წმ. იოანე ოქროპირის, წმ. ბასილისკოს ხატები, წმ. პანტელეიმონ მკურნალის ხატი მისი წმინდა ნაწილებით. 2010 წელს ჩატარდა ტაძრის სრული რესტავრაცია. ტაძარს ახალი მოოქროვილი გუმბათი დაადგეს, რომელიც რუსეთის ფედერაციაში, ქ. ჩელიაბინსკში დამზადდა. ტაძარში ღვთისმსახურება საეკლესიო-სლავურ, ბერძნულ, აფხაზურ ენებზე, ხოლო აღდგომას ქართულ ენაზეც სრულდება. 
2016 წლის დეკემბერში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ სოხუმის საკათედრო ტაძარს (4 მარტის და კ. ლესელიძის ქუჩების გადაკვეთაზე) უძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

ლიტერატურა
----------

* ბ. ხორავა, სოხუმის საკათედრო ტაძრის ისტორიიდან, კრებ. კულტურული მემკვიდრეობა კონფლიქტურ რეგიონებში, თბ. 2018.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სოხუმის საკათედრო ტაძარი
**ტორლაკური** — სერბული, და მაშასადამე სერბულხორვატული ენის დიალექტების ჯგუფი, რომელზეც უმთავრესად სერბიის სამხრეთაღმოსავლეთ ნაწილში საუბრობენ.

ეს დიალექტური ჯგუფი აგრეთვე წარმოადგენს ე.წ. გარდამავალ ჯგუფს დიალექტებისა ბულგარულ და მაკედონურ ენებზე. ამ დიალექტების ჯგუფის კლასიფიცირების საქმეში სლავისტებს შორის არაერთგვაროვანი აზრი იმის შესახებ, განიხილონ თუ არა ეს ჯგუფი სერბულ-ხორვატული ენის ერთ-ერთ მთავარ დიალექტად შტოკავურის, კაიკავურის და ჩაკავურის გვერდით, თუ იგი მიაქციონ შტოკავური დიალექტის, ერთ ნაწილად, კერძოდ კი **პრიზრენ-ტიმოკის კილოდ**.

**ტორლაკურად** საუბრობენ უმთავრესად ორთოდოქსი სერბები, გამონაკლისს კი ამ მხრივ წარმოადგენენ კოსოვოს სამხრეთით მცხოვრები მუსლიმი გორანები და კათოლიკე კრაშოვანები ბანატის რუმინულ ნაწილში. 

სერბიის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე **ტორლაკური** მოიაზრება სერბული სტანდარდული ენის ეკავურ ფორმად.

ლიტერატურა
----------

* Pavle Ivić: Die Serbokroatischen Dialekte. Mouton & Co, ’s-Gravenhage 1958. (ტომი 2)
* Andrej N. Sobolev: Sprachatlas Ostserbiens und Westbulgariens. Biblion Verlag, Marburg. 1998. ტომები I-III.
**შიო მღვიმელი** — საეკლესიო მოღვაწე, ერთ-ერთი ასურელი მამა. შიომღვიმის მონასტრის დამაარსებელი.

დაიბადა ანტიოქიაში. 20 წლისა განთქმული მეუდაბნოის იოანეს მოწაფე გახდა, თავისი ქონება გლახაკებს და მონასტრებს დაურიგა თავად კი ბერად აღიკვეცა.

VI საუკუნის შუა წლებში იოანე თავის მოწაფეებთან ერთად საქართველოში მოვიდა. ცხოვრობდნენ მცხეთაში, შემდეგ ზედაზნის მთაზე. 4 წლის შემდებ შიო მღვიმელი გამოეყო ძმობას და სარკინეს მთაზე დააარსა შიომღვიმის მონასტერი. თავდაპირველად შიო მღვიმელი ცხოვრობდა მცირე გამოქვაბულში, რომელიც დაახლოებით IX საუკუნეში ეკლესიად უქცევიათ, მონასტერი შიო მღვიმელის დროსვე იქცა მსხვილ ორგანიზაციად. მისივე ინიციატივით აქ ააგეს პირველი ეკლესია იოანე ნათლისმცემლის სახელობისა. სიცოცხლის უკანასკნელი წლები შიო მღვიმელმა გაატარა განმარტოებით, 12 მ სიღრმის მღვიმეში (აქედან „მღვიმელი"), ანდერძის თანახმად, იქვე დაკრძალეს. შიო მღვიმელის ცხოვრების ამსახველი თხზულება შემონახულია ორი რედაქციით: მოკლე (გამოკრეფილია არსენ II კათოლიკოსის ვრცელი თხზულებიდან „იოანე ზედაზნელის და მისი მოწაფეების ცხოვრება", X საუკუნის II ნახევარი) და მისი მეტაფრასი (XII ს.).

ლიტერატურა
----------

* *ლომინაძე ბ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 6.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ასურელი მამები |
| --- |
|  |
| ასურელი მამები | 
* იოანე ზედაზნელი
* დავით გარეჯელი
* შიო მღვიმელი
* ანტონ მარტყოფელი
* იოსებ ალავერდელი
* აბიბოს ნეკრესელი
* ისიდორე სამთავნელი
* ისე წილკნელი
* მიქაელ ულუმბოელი
* პიროს ბრეთელი
* თადეოზ სტეფანწმინდელი
* ზენონ იყალთოელი
* სტეფანე ხირსელი
* *პიმენი*
* *ნათანე*
* *იოანე*
* *დოდო*
* *ლუკიანე*
* *ილია დიაკონი*
 |
|  |
| ეკლესია-მონასტრები | 
* ზედაზნის მონასტერი
* დავითგარეჯა
* შიომღვიმის მონასტერი
* მარტყოფის ღვთაების მონასტერი
* ალავერდი
* ნეკრესის მონასტერი
* სამთავისის ტაძარი
* წილკნის ტაძარი
* ულუმბის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბრეთის მამა პიროსის ეკლესია
* თეთრახევის მამების ეკლესია
* იყალთოს მონასტერი
* ხირსის მონასტერი
 |

 |
**სოჭის ეროვნული პარკი** (რუს. Сочинский национальный парк) — ეროვნული პარკი რუსეთში, დასავლეთ კავკასიონზე, ქალაქ სოჭის რაიონში (რუსეთი, კრასნოდარის მხარე). შეიქმნა 1983 წლის 5 მაისს. ფართობი 1,937.37 კვადრატული კილომეტრი. აქვს დაცვითი, რეკრეაციული, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ღირებულება. რუსეთის ერთ-ერთი პირველი ეროვნული პარკი. ტყეებს უკავია ტერიტორიის 95%. გვხვდება ხერხემლიანთა 250-მდე და ქვეწარმავლების 17-მდე სახეობა. ფაუნას ქმნის კეთილშობილი ირემი, არჩვი, მურა დათვი, გარეული ღორი, მგელი, ტურა, მელა, მაჩვი და სხვ. არის ფრინველების 126 სახეობა, მათ შორის ბატკანძერი, კავკასიური შურთხი, კავკასიური როჭო და სხვ. პარკს უკავია დიდი სოჭის არეალი, მდინარეების შეფსისა და მაგრის შესართავისპირა რაიონი, აფხაზეთის საზღვრამდე. პარკის დიდი ნაწილი მთიანია. დანაწევრებულია მდინარეთა ხეობებით. მთისწინეთის ზონა ვრცელდება ვიწრო ზოლის სახით შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ. სოჭის ეროვნული პარკის ფარგლებში არის შავი ზღვის აუზის 40-მდე მდინარე და ნაკადული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სოჭის ეროვნული პარკი – ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2012-07-05 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
* სოჭის ეროვნული პარკი (რუსული)
**შიო ილიას ძე გუგეშაშვილი** (დ. 22 მაისი, 1908, გროზნო, ახლანდ. ჩეჩნეთის რესპუბლიკა, — გ. 7 სექტემბერი, 1989, თბილისი) — ქართველი თერაპევტი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1966), პროფესორი (1968), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1980).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი 1934 წელს. 1934-1941 და 1946-1958 მუშაობდა იქვე, შინაგან სნეულებათა პროპედევტიკის კათედრაზე; 1958–1986 იყო ამავე კათედრის გამგე, 1986-იდან — კონსულტანტი. II მსოფლიო ომის მონაწილე. სწავლობდა ორგანიზმში წყლისა და მკვრივ ნივთიერებათა ცვლას ნორმასა და პათოლოგიაში, კერძოდ, „ბოტკინის დაავადებისა" (A ჰეპატიტი) და ბაქტერიული დიზენტერიის დროს. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები, მ. შ. საბრძოლო ორდენები.

ბიბლიოგრაფია
------------

* შინაგან დავადებათა პროპედევტიკა : სახელმძღვ. სამედ. ინ-ტის სტუდენტებისათვის (ავტორი) // ნაწ. 2.. - თბილისი, განათლება, 1995. - 552გვ.
* შინაგან დავადებათა პროპედევტიკა : სახელმძღვ. სამედ. ინ-ტის სტუდენტებისათვის (ავტორი) // ნაწ. 1.. - თბილისი, განათლება, 1991. - 559გვ.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 172.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შიო გუგეშაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**შიპკის უღელტეხილი** (ბულგ. Шипченски проход) — უღელტეხილი ბულგარეთში, სტარა-პლანინის მთებში. სიმაღლე 1190 მ. შიპკის უღელტეხილზე გადის კაზალნიკ-გაბროვის საავტომობილო გზა.

ისტორია
-------

რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1877-1878) დროს შიპკის უღელტეხილის ხელში ჩასაგდებად გააფთრებული ბრძოლები მიმდინარეობდა. 1877 წლის 7(19) ივლისს რუსეთის ჯარებმა დაიკავეს შიპკის უღელტეხილი. ოსმალეთის სარდლობამ კონტრშეტევისა და რუსეთის ჯარების დუნაის იქით უკუგდების მიზნით ჩერნოგორიიდან იმიერბალკანეთში გადაისროლა სულეიმან-ფაშას არმია 37500 კაცი. სულეიმან-ფაშამ შიპკაზე რუსეთ-ბულგარეთის არმიის 4800 რაზმის წინააღმდეგ გაგზავნა 27 ათასი კაცი. მალე რუსეთ-ბულგარელებს წამოეშველათ 7500 კაცი რეზერვიდან, რის შედეგადაც მოიგერიეს ოსმალტა შეტევები. 11(23) აგვისტოს ოსმალეთის ჯარმა უღელტეხილს შეუტია სამი მიმართულებით, თუმცაღა რუსულ-ბულგარული არმიის დამარცხება ვერ შეძლეს. 14(26) აგვისტოს კონტრშეტევით რუსეთ-ბულგარელების ჯარმა უკუაგდო ოსმალთა არმია და მტკიცედ დაემკვიდრნენ შიპკის უღელტეხილზე.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 7.
**სოხთის სამაროვანი**, *სოხოს სამაროვანი* — II-IV საუკუნეების არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს მდინარე ფაწის ხეობაში, ისტორიულ შიდა ქართლის მთიან ზოლში (ჯავის რაიონი, სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი), შიდა ქართლიდან ერწოს უღელტეხილით რაჭაში გადასასვლელ გზაზე გათხარეს 1926 წელს (ვ. ფჩელინა). 1974, 1976-1977 წლებში (ა. სლანოვი).

1926 წელს მოპოვებული მასალა პირველად გამოაქვეყნა ბ. კაფტუნმა. გათხრილია 40-მდე სამარხი. სამაროვანი ერთფენიანია. მიცვალებულები ესვენენ ოვალურ ორმოებში, მარცხენა გვერდზე, მოკუნტული, თავით ჩრდილოეთისკენ. სამარხებში აღმოჩენილია კერამიკული ნაწარმი (წითელკეციანი, სხვადასხვა ფორმის დოქები, გამომწვარი ტოლჩები და სხვა), მინის ჭურჭელი, ბრინჯაოს ნივთები (ჭვირული ბალთები, რკალური, ორწილადი და ბუდეაბმული ორწილასი მშვილდსაკინძები, ცხოველების გამოსახულებიანი საკიდები, ზარაკები და სხვა), ცხენის ლაგმები, ტანსაცმელთან დაკავშირებული და სარიტუალო ნივთები. უმეტესობა ადგილობრივი ნაწარმია. იმპორტული ნივთებიდან აღსანიშნავია ფაცეტებიანი მინის ჭურჭელი, პიპოკამპის გამოსახულებიანი მომინანქრებული ფიბულა, გემები, მონეტები (ოქტავიანე ავგუსტუსის დენარები და პართული დრაქმები — ოროდე I-ის, ფრაატე IV-ის, გოტარზ I-ისა). აღმოჩენილი მასალა სოხთის მახლობლად ძველ სავაჭრო გზის არსებობაზე უნდა მიგვანიშნებდეს.

სოხთის სამაროვანი გვიანდელი ანტიკური ხანის ტიპური ძეგლია და მიუთითებს იმ დროის იბერიის მთისა და ბარის სულიერი და მატერიალური კულტურის ერთგვაროვნებაზე.

ლიტერატურა
----------

* *აფხაზავა ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 501.
**სოხთის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ჯავის მუნიციპალიტეტის სოფელ სოხთაში. აგებულია X-XI საუკუნეებში.

„საყდარო დიდებისაო შეიწყალე თეოდორე... სულსა გიორგისა განუსვენე. წმიდაო ეკლესიაო შეიწყალე ივანე კალატოზი" - ასომთავრული წარწერა ფილაზე.
აღწერა: ძეგლი წარმოადგენდა მოზრდილ დარბაზულ ეკლესიას, რომელიც ნაგები იყო ძირითადად შირიმის ქვით. ამჟამად შემორჩა ეკლესიის რამდენიმე კედლის ფრაგმენტი. ნაეკლესიართან ყრია მრავალი ქვა რელიეფებითა და ორნამენტული მოტივებით. აღსანიშნავია ქვის ფილა ასომთავრული წარწერით, რომელიც X საუკუნით თარიღდება. სხვა ქვები არ არის ერთი და იმავე დროის, ზოგი X საუკუნისაა, ზოგი XI. აღსანიშნავია, რომ ეკლესიას ჰქონდა სხვადასხვა მინაშენი, შესაძლებელია ყოფილიყო კოშკიც.

ლიტერატურა
----------

* Меписашвили Р. Цинцадзе В. Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида Картли. Тбилиси. 1975.
* შიდა ქართლი, ჯავის რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. III, თბ. 2004
**შინიგამი** (იაპონ. 死神?, „სიკვდილის ღმერთი" ან „სიკვდილის სული") — ღმერთი ან ზებუნებრივი სული, რომელიც ადამიანებს სასიკვდილოდ იწვევს. ჩნდება იაპონური რელიგიისა და კულტურის განსაზღვრულ ასპექტებში.

იაპონურ რელიგიაში
-----------------

ბუდიზმში არსებობს მარა, დემონი, რომელიც დაკავშირებულია სიკვდილთან. იგი ადამიანებს სიკვდილს ანდომებს და ნათქვამია, რომ მისით შეპყრობისას, შოკში მყოფმა ადამიანმა, შესაძლოა, მოულოდნელად თვითმკვლელობის ჩადენა მოინდომოს, ასე რომ, ზოგჯერ მას „შინიგამობას" მიაწერენ. ასევე, იოგაქარაბჰუმი-სასტრაში, იოგაჩარის თხზულებაში მოხსენიებულია დემონი, რომელიც ადამიანის სიკვდილის დროს წყვეტდა. იამა, ქვესკნელის მეფე, ისევე, როგორც ხარისთავიანი და ცხენისსახიანი ონი, ასევე, შინიგამის ტიპებად ითვლებიან.

შინტოსა და იაპონურ მითოლოგიაში იზანამის ადამიანებისათვის სიკვდილი მოაქვს, ამიტომაც, ზოგჯერ, იზანამის შინიგამად განიხილავენ. მიუხედავად ამისა, დასავლურ მითოლოგიაში იამასა და იზანამის სიკვდილის ღმერთისაგან განსხვავებულებად მიიჩნევენ. მიუხედავად იმისა, რომ, ბუდისტური წარმოდგენებით, კიჯინი და ონრიო ადამიანებს სულებს ართმევენ, არსებობს მოსაზრება, რომ არ არსებობს „სიკვდილის ღმერთი", რომლის ფუნქციაც მხოლოდ ადამიანების მიცვალებულთა სამყაროში გადაყვანაა.

თანამედროვე პოპკულტურაში
------------------------

ომის დასრულების შემდეგ, სიკვდილის დასავლური ცნებამ იაპონიაშიც შეაღწია და შინიგამის უკვე ადამიანური ბუნების მქონე არსებად მოიხსენიებდნენ. იგი მრავალი მხატვრული ნამუშევრის სუბიექტი გახდა. თავდაპირველად, შოვას პერიოდში, ცნობილია, რომ შინიგამი ჩნდება შიგერუ მიზუკის მანგაში გეგეგე ნო კიტარო და 1979 წლის სატელევიზიო დრამაში „ნიპონ მეისაკუ კაიდან გეკიჯოუ", კაბუკის მსახიობმა განჯირო ნაკამურამ შინიგამი განასახიერა. ჰეისეის პერიოდში და შემდეგ, მანგას, ანიმესა და ნოველის ისეთ ნამუშევრებში, როგორებიცაა სიკვდილის რვეული, საგაშიტეს სავსე მთვარე, ბლიჩი, წყვდიადის შთამომავლები, შავი მსახურთუფროსი, იუ იუ ჰაკუშო, ინუკამი!, შინიგამის ბალადა, სულის მჭამელი, ის, ზოგჯერ, თავად ნამუშევრების თემასაც კი წარმოადგენს, ასევე, ის ხშირად ჩნდება ისეთ თამაშებში, როგორიცაა შინ მეგამი ტენსეი და ფინალური ფანტაზიისა და დრაკონის ძიების სერიებში. კომაჩი ონოზუკა შინიგამია, რომელიც პროექტ ტოუჰოუში ჩნდება. ანიმესა და მანგაში ნარუტო და ნარუტო: ქარიშხლის ქრონიკები, გამოიყენება ჯუცუ სახელად სიკვდილის მკელის ბეჭედი, რომელიც მოუხმობს შინიგამის რათა ჩაბეჭდოს როგორც გამომყენებლის, ასევე სამიზნის სულიც. იგი, ასევე, ჩნდება 2014 წლის ფილმში, 7500.

სქოლიო
------

1. ↑  大藤他 1986, p. 100
2. ↑  中村元 (2001). *広説佛教語大辞典*.  東京書籍,   გვ. 720. ISBN 978-4-487-73177-0.
3. ↑  大栗道栄 (1997). *図説「理趣経」入門 密教の核心*.  鈴木出版,   გვ. 101. ISBN 978-4-7902-1074-0.
4. 1 2 3  多田 1997, p. 127–128
5. 1 2  七会 2009, p. 168–193
6. ↑  河野信子編 (1995). *女と男の時空*.  藤原書店,   გვ. 115. ISBN 978-4-89434-022-0.
7. 1 2  木村 2007, p. 141
8. ↑  村上 2000, p. 69
9. 1 2  七会 2009, p. 3
**სოხუმის სტელა** — აღმოჩენილია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ბესლეთის მახლობლად.

აღწერა
------

სოხუმის სტელა წარმოადგენს საფლავის ქვას, იგი მარმარილოსგან არის დამზადებული და აღმოჩენილია 1953 წელს მდ. ბესლეთისა და შავი ზღვის შესართავთან, ამჟამად ზღვით დაფარული უძველესი ქალაქის ნაწილში. სტელა (სიმაღლე 157 სმ; სიგანე 92 სმ) ოთკუთხაა, სამფიგურიანი. მიცვალებული გამოხატულია სავარძელში მჯდომარე პოზაში. მარჯვენა ხელი მოხვეული აქვს ტიტველ ყმაწვილზე, რომელიც მის მუხლებთანაა დაჩოქილი. უკანა ფონზე გამოსახულია ანტიკურ პეპლოსში გამოწყობილი ახალგაზრდა ქალი, რომელსაც მარცხენა ხელში უჭირავს პატარა ყუთი, სავარაუდოდ, მიცვალებულისთვის ჩასატანებელი სამკაულით. სავარაუდოდ ეს არის მიცვალებულთან გამოთხოვების სცენა. მთელი კომპოზიცია, დეკორი, დამზადების ტექნიკა ტიპურია ადრეანტიკური ხანის ხელოვნებისთვის და დათარიღებულია ძვ.წ. 430-420 წლებით. სტელის მთელი კომპოზიცია ანტიკური გავლენითაა შექმნილი, აშკარაა, რომ სტელა დამზადებულია ბერძენისთვის და განთავსებული იყო მის საფლავზე, რაც სოხუმში ბერძენ მოახალშენეთა მნიშვნელოვანი კასტის არსებობას ადასტურებს.

ამჟამინდელი მდგომარეობა
-----------------------

სოხუმის სტელას შესახებ ინფორმაცია არ მოგვეპოვება, რადგან ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ და მისი ამჟამინდელი მდგომარეობის შესწავლა შეუძლებელია. ჩვენს ხელთ არსებული ინფორმაციით, იგი ინახება ქალაქ სოხუმის მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ. 2015
ტინდუფის მდებარეობა ალჟირში
**ტინდუფი** (არაბულად: ولاية تندوف) — პროვინცია (*ვილაიეთი*) დასავლეთ ალჟირში. 2008 წლის მონაცემებით, პროვინციაში ცხოვრობს 58,193 ადამიანი. მიუხედავად უნაყოფო ლანდშაფტისა, ტინდიუფი მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით. მნიშვნელოვანი რაოდენობითაა რკინის მადანი გარა ჯებილეტში, მალისს საზღვართან. ალჟირის დამოუკიდებლობამდე, ტერიტორია ეკავა რამდენიმე მომთაბარე ტომთა კონფედერაციას.

ადმინისტრაციული დაყოფა
----------------------

პროვინციის მუნიციპალიტეტების რუკა
პროვინცია შეიცავს ერთ რაიონს. პროვინციაში ცხოვრობს 58,193 ადამიანი. რაიონში შედის ორი კომუნა, ან მუნიციპლაიტეტი: ტინდიუფი და უმ-ელ-ასელი. ეს არის ერთადერთი პროვინცია ქვეყანაში, რომელშიც ერთი რაიონი და რამდენიმე მუნიციპალიტეტია.

სტრატეგიული მნიშვნელობა
-----------------------

პროვინციის ტერიტორიაზე მდებარეობს ალჟირის არმიის სამხედრო და საჰაერო ძალების ბაზები და სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რეგიონია მაროკოს საზღვართან სიახლოვის გამო, ამ ტერიტორიაზე ოთხი სახელმწიფოს საზღვრების გადაკვეთის ადგილია. ტინდუფი ბეშართან ერთად იყო ბრძოლის ველი მაროკოს და ალჟირს შორის 1963 წელს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ალჟირის პროვინციები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

 (ფრანგული)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ალჟირის პროვინციები |
| --- |
|  |
| 
ადრარი · აინ-დეფლა · აინ-ტემუშენტი · ალჟირი · ანაბა · ბატნა · ბეშარი · ბეჯაია · ბისკრა · ბლიდა · ბორჯ-ბუ-არერიჯი · ბუირა · ბუმერდესი · გარდაია · გუელმა · ელ-ბაიადი · ელ-ტარეფი · ელ-უედი · თამანრასეტი · თებესა · ილიზი · კონსტანტინი · ლაგუატი · მასკარა · მედეა · მილა · მოსთაღანემი · მ’სილა · ნაამა · ორანი · რელიზანი · საიდა · სეტიფი · სიდი-ბელ-აბესი · სკიკდა · სუკ-აჰრასი · ტიარეტი · ტიზი-უზუ · ტინდუფი · ტიპასა · ტისემსილტი · ტლემსენი · უარგლა · უმ-ელ-ბუახი · ჩლეფი · ხენშელა · ჯელფა · ჯიჯელი |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ნაფეტვარიძე**. |

**შიო ნაფეტვარიძე** (დ. 2 აგვისტო, 1914 — გ. 1987) — ქართველი ინჟინერი და მეცნიერი სამშენებლო მექანიკისა და ნაგებობათა სეისმომედეგობის დარგში.

დაიბადა 1914 წელს ქუთაისის მაზრის სოფელ ტობანიერში, რევოლუციონერ გერმანე ნაფეტვარიძის ოჯახში. 1939 წელს დაამთავრა საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი. იყო დიდი სამამულო ომის მონაწილე (1941–1945).

1946 წლიდან მუშაობა დაიწყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კირიაკ ზავრიევის სახელობის სამშენებლო მექანიკისა და სეისმომედეგობის ინსტიტუტში განყოფილების გამგედ; 1981 წლიდან ამავე ინსტიტუტის დირექტორი; მისი სამეცნიერო შრომების თემაა სეისმურ ზემოქმედებაზე ნაგებობათა გაანგარიშება, სეისმური დატვირთვების განსაზღვრა და საინჟინრო სეისმოლოგია.

1974 წლიდან იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი. 1972 წელს მიენიჭა საქართველოს მეცნიერებისა და ტექნიკის დამსახურებული მოღვაწის წოდება. დაჯილდოებულია წითელი ვარსკვლავის ორდენით. იყო ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის სარედაქციო კოლეგიის წევრი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 332.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შიო ნაფეტვარიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**სუფილულიუმა I** — ხეთების სამეფოს მეფე, ძე თუთხალია III-ისა (შესაძლოა II-ისა). ხეთების ახალი სამეფოს დამაარსებელი. იმეფა დაახლ. ძვ. წ. 1380-1340 წწ. სუფილულიუმას დროს ხეთების სახელმწიფომ დიდ პოლიტიკურ ძლიერებას მიაღწია. ილაშქრა ჩრდილოეთ შუამდინარეთსა და ჩრდილოეთ სირიაში, რითაც მეტოქეობა გაუწია ეგვიპტეს. დაიპყრო მითანი და მიწასთან გაასწორა მისი დედაქალაქი ვაშუქანი, შეიჭრა სირიაში და დაამხო ხალაფი (ახლანდ. ჰალაბი), ალალახი (ახლანდ. თელ-აჩანა), ქარხემიში და სხვა. ვასალური ხელშეკრულება დაადებინა მითანის, ნუხაშეს, ამურუს, ქარხემიშის, ქიცვათნის, ხაიასისა და უგარითის მეფეებს. სუფილულიუმას სამხედრო ლაშქრობები აღწერილია მისი ძმის – მურსილი II-ის მიერ შედგენილ ე. წ. „სუფილულიუმას ანალებში".

ლიტერატურა
----------

* *გიორგაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 614.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ხეთების მეფეები |
| --- |
|  |
| ხათების სამეფო | 
* ფამბა
* ფითხანა
* ფიუსთი
* ანითა
* თუთხალია I
* ფუსარუმა
 |
|  |
| ძველი სამეფო | 
* ლაბარნა I
* ხათუსილი I
* მურსილი I
* ხანთილი I
* ციდანთა I
* ამუნა
* ხუცია I
* თელიფინუ
 |
|  |
| შუა სამეფო | 
* ალუვამნა
* ტახურვაილი
* ხანთილი II
* ციდანთა II
* ხუცია II
* მუვათალი I
 |
|  |
| ახალი სამეფო | 
* თუთხალია II
* არნუვანდა I
* ხათუსილი II
* თუთხალია III
* თუთხალია უმცროსი
* სუფილულიუმა I
* არნუვანდა II
* მურსილი II
* მუვათალი II
* მურსილი III
* ხათუსილი III
* თუთხალია IV
* არნუვანდა III
* სუფილულიუმა II
 |

 |
**ფანშეტის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის ჩრდილოეთ განაპირას, პიტალო კლდეზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

1995 წელს, აღადგინა სპეციალური სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ (პროექტის ავტორები ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). კოშკი სათავდაცვო-სასიგნალოა, ხეობის საფორტიფიკაციო ნაგებობის სისტემის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია. კოშკი ოთხსართულიანია, გეგმით კვადრატული (4,3x4,3 მეტრი), ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ტლანქად დამუშავებული ქვით. გარეთა კუთხეებში და კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია თლილი ქვიშაქვა. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუ მასივია. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა, პირველ სართულზე, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით შესასვლელის დასაცავად ამ მხრიდან კედლის მთელ სიგანეზე, მიუშენებიათ ვიწრო და მაღალი, ცალკალთა, საფეხურებიანი სახურავით გადახურული ნაგებობა, რომელსაც კარი მიწის დონეზე, ჩრდილო-დასავლეთის კედლის შუა ნაწილში აქვს. მინაშენის შიგნით, დასავლეთ ნაწილში ქვის კიბეა, რომელიც კოშკის შესასვლელს ადგება. შენობის პირველი სართულის კვადრატული სივრცე თხელი, მოგრძო ქვებით თარაზულადაა გადახურული. გადახურვა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღები-პილასტრებს. გადახურვის სამხრეთის კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელად დატოვებულია რვაგვერდა ხვრელი. მეორე სართული, დანარჩენ სართულებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. გადახურვა აქაც თარაზულია. ეყრდნობა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს, რომლებიც უშუალოდ კედლიდან იწყება. კედლებში გაჭრილია თითო პატარა თაღოვანი სარკმელი. გადახურვაში დატოვებულია მესამე სართულთან დამაკავშირებელი ხვრელი. მასთან დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ქვის კიბე ადის. მესამე სართული თავისებურადაა გადაწყვეტილი. სართულის ოთხივე კედელში, იატაკიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, განლაგებულია ერთმანეთისაგან თანაბრად დაცილებული რვა-რვა მცირე ზომის კვადრატული სათვალთვალო ხვრელი. გადახურვაში აქაც ხვრელია დატოვებული, საიდანაც მისადგმელი კიბით კოშკის მეოთხე სართულზე — ბანზე ვხვდებით. ბანი შემოზღუდულია კედლით (სიმაღლე: 2 მეტრი). ოთხივე კედლის შუაში (მთელ სიმაღლეზე) თითო ფართო ღიობია. ღიობების ქვემოთა ნაწილში თითო სალოდეა. კოშკის ოთხივე კუთხეზე და ღიობების ნაპირებზე დგას თითო წვეტიანი ქვა (სიმაღლე 0,5 მეტრი).

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 479-480.
შიოლა ღუდუშაურის ძეგლი სნოში.
**შიოლა ღუდუშაური** — XVII საუკუნის I ნახევრის მოხევე. აღმოსავლეთ საქართველოს მთის ფოლკლორიდან ცნობილია, როგორც ხევზე გაბატონების მოსურნე, რისთვისაც თემმა ის მოკლა.

ხევსა და ხევსურეთში გავრცელებული ხალხური ლექსებისა და თქმულებების მიხედვით, სიმამაცითა და სისასტიკით ცნობილი შიოლა ღუდუშაური ზურაბ არაგვის ერისთავს შეკავშირებია ხევზე გაბატონების მიზნით, აზნაურობა მიუღია, სნოში ციხე აუგია და აჩხოტის ბატონად დამჯდარა. ღუდუშაურის ბატონობით და მის მიერ დაწესებული ბეგარით შეწუხებულმა მოხევეებმა შიოლასთან დაახლოებული ხევსური, სახელად მთრეხელი, მოისყიდეს და გააზნაურებული თანამეთემე მოაკვლევინეს. შემდგომში ღუდუშაურების გვარის ზოგიერთი წარმომადგენელი (მათ შორის, კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II) შიოლაშვილებად იწოდა. ფოლკლორული ცნობები შიოლას შესახებ თავიანთ შემოქმედებაში გამოიყენეს ალექსანდრე ყაზბეგმა (დაუმთავრებელი მოთხრობები „შიოლა ღუდუშაური" და „ნინო") და გურამ დოჩანაშვილმა („აჩხოტელების ბატონი", 1967).

ლიტერატურა
----------

* ხევი / სერგი მაკალათია. - ტფ. 1934. – გვ. 42-43;
* მოხევეები და ბატონყმობა // ხევი და მოხევეები / გ. ქერაშვილი. - თბ. 2012. – გვ.52-56;
* ქართული ხალხური პოეზია : ხევსურული / აკაკი შანიძე ; რედ.: მ. შანიძე, ა. არაბული ; გამომც. რედ. ც. ჯიშკარიანი ; ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბ. სახელმწ. უნ-ტი.. - [მე-გამოცემა]. - თბ. 2009. – გვ. 337.
**ტრავერტინი** (იტალ. travertino) — ფორიანი, მცირე სიმკვრივის ნახევარკრისტალური მყარი წვრილმარცვლოვანი ქანი, რომელიც წარმოიქმნება ცხელი ან ცივი წყაროებისგან, კალციუმის კარბონატის (უფრო ხშირად არაგონიტის) დალექვის შედეგად. ხშირად შეიცავს მცენარეების ანაბეჭდებს, ხმელეთის ან მტკნარი წყლის მოლუსკების (გასტროპოდების) ნიჟარებს.

სიმკვრივე 1400-1800 კგ/მ³. იყენებენ საშენ მასალად და კირის გამოსაწვავად. ხშირად ტრავერტინი გამოიყოფა მიწისქვეშა წყლებიდან და მღვიმეებში ქმნის სტალაქტიტებსა და სტალაგმიტებს. ტრავერტინის დაგროვებით ზოგან მღვიმურ მდინარეთა კალაპოტებში ბუნებრივი კაშხლებია გაჩენილი. 

საქართველოში ტრავერტინი კარგადაა გამოხატული თრუსოს ხეობაში. ასევე ფართოდ ცნობილია ბრითათის ტრავერტინი. გვხვდება ასევე მდინარე პატარა ლიახვის სათავესა და მდინარე ლეხურას ხეობაში, ჯვრის უღელტეხილზე; დასავლეთ საქართველოში ტრავერტინი გვხვდება რაჭაში, იმერეთსა და სვანეთში.

ტრავერტინი დიდი რაოდენობით მოიპოვება: რუსეთში (პიატიგორსკი, კამჩატკა), იტალიაში, გერმანიაში, თურქეთში, ყირგიზეთში, ტაჯიკეთში, სომხეთში, აზერბაიჯანში და სხვა.

ტრავერტინით არაერთი შენობაა ნაგები, ასე მაგალითად, კოლოსეუმი ტუფითაა ნაგები ხოლო გარედან შემოსილია ტრავერტინით. ძირითადად იყენებენ როგორც დეკორატიულ მასალას.

გალერეა
-------

* აშშ, იუტა
* იელოუსტოუნი
* ტრავერნტინები ბრაიჯპორტში
* ტრავენტინები საქართველოში, თრუსოს ხეობაში

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 30.
**ფარანის ლავრა** (არაბ. *dir pharan*) — ერთ-ერთი ყველაზე ძველი მამათა მართლმადიდებლური მონასტერი პალესტინაში, დაფუძნებული ხარიტონ აღმსარებელის მიერ იმ გამოქვაბულში, რომელშიც დატყვევებული იყო ავაზაკთა მიერ. მდებარეობს იერუსალიმიდან რამდენიმე კილომეტრში ნახალ-პრატის ხეობაში (არაბ. ვადი კელტ) იუდეის უდაბნოში.

ისტორია
-------

†330-იან წლებში, ხარიტონ აღმსარებელმა დააარსა მონასტერი, რომელიც სულ მალე მოღვაწე მამებით აივსო. მონასტრის დაარსებიდან რამდენიმე წელიწადში წმინდა ხარიტონმა დატოვა იქაურობა და ხეობის სიღრმეში განმარტოვდა სადაც შემდგომში სუკიის ლავრა დაარსდა. მოგვიანებით მას შემდეგ რაც კიდევ სხვა მონასტერი - იერიქონის სავანე დააარსა და დაბრუნდა ფარანის ლავრაში სადაც მალევე აღესრულა.

მონასტერს აღმავლობის პერიოდი VI საუკუნეში მოუწია. IX საუკუნის დასაწყისში მონასტერი ბერებმა დატოვეს და დაცარიელდა.

XIX საუკუნის შუა წლებში, რუსეთის სასულიერო მისიის ხელმძღვანელმა არქიმანდრიტმა ანტონინ კაპუსტინმა რამდენიმეჯერ სცადა, რათა ლავრა რუსეთის იურისდიქციის ქვეშ გადასულიყო, ეს მხოლოდ 1903 წელს ათონის რუსული ჯვართამაღლების მონასტრის იეროსქიმმონაზონმა პანტელეიმონმა შესძლო. 1997 წლიდან მონასტერში იმყოფება ერთი ბერი რომელმაც აღადგინა 6 წლიანი ომის შედეგად დანგრეული მონასტერი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* იერიქონის სავანე
* სუკიის ლავრა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარანის ლავრა[*მკვდარი ბმული*]
* Палестина под властью христианских императоров
* ЖУРНАЛ "ПРАВОСЛАВНЫЙ ПОКЛОННИК НА СВЯТОЙ ЗЕМЛЕ"
**ტოქტოგულ სატილგანოვი** (ყირგ.: Токтогул Сатылган уулу; რუს.: Токтогул Сатылганов) (დ. 25 ოქტომბერი, 1864— გ. 17 თებერვალი, 1933) — ყირგიზი აკინი - იმპროვიზაციით მოლექსე და მომღერალი. მისმა პოპულარობამ პიკს მიაღწია საბჭოთა პერიოდში, როდესაც იგი სახლხო მუსიკოსად შერაცხეს და მთელ ყირგიზეთში ცნობილი გახდა როგორც "ტოქტოგული". ეს წარმატება მეტწილად განპირობებული იყო მისი რევოლუციამდელი შემოქმედებით, რომელიც გაიგივებული გახდა კლასობრივ წინააღმდეგობასთან. თუმცა თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ მათში უფრო კლანთაშორისი შუღლი და ქიშპობა იყო ასახული. ამის მიუხედავად, ის მიესალმა რევოლუციას და დაწერა პოემა "რა ქალმა შვა ასეთი პიროვნება, როგორიც ლენინია?" მის აღსანიშნავად. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგაც ტოქტოგულის სიმღერები ყირგიზ შემსრულებელთა შორის პოპულარულ თემად რჩება. მის სახელს ატარებს მრავალი ქუჩა, პარკი, სკოლა და მისი მშობლიური ქალაქიც კი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Toktogul
* Toktogul დაარქივებული 2014-07-16 საიტზე Wayback Machine.
* Traditional culture and folklore of Kyrgyzstan დაარქივებული 2005-04-28 საიტზე Wayback Machine.


1. ↑  Czech National Authority Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
**ფარადა** (აღნიშვნა: **ფ**, **F**) — ელექტროტევადობის საზომი (წარმოებული) ერთეული ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში. სახელი ეწოდა ინგლისელი ფიზიკოსის მაიკლ ფარადეის პატივსაცემად.

განმარტება
----------

1 ფარადა არის ისეთი კონდენსატორის ტევადობა, რომელზედაც 1 კულონი მუხტის მოთავსებისას შემონაფენებს შორის ძაბვა იქნება 1 ვოლტი. 1 კულონი არის 1 ამპერი წამში. სხვა ერთეულებით ფარადა ასე გამოისახება:

{\displaystyle {\mbox{F}}=\,\mathrm {\frac {A\cdot s}{V}} ={\dfrac {\mbox{J}}{{\mbox{V}}^{2}}}={\dfrac {{\mbox{W}}\cdot {\mbox{s}}}{{\mbox{V}}^{2}}}={\dfrac {\mbox{C}}{\mbox{V}}}={\dfrac {{\mbox{C}}^{2}}{\mbox{J}}}={\dfrac {{\mbox{C}}^{2}}{{\mbox{N}}\cdot {\mbox{m}}}}={\dfrac {{\mbox{s}}^{2}\cdot {\mbox{C}}^{2}}{{\mbox{m}}^{2}\cdot {\mbox{kg}}}}={\dfrac {{\mbox{s}}^{4}\cdot {\mbox{A}}^{2}}{{\mbox{m}}^{2}\cdot {\mbox{kg}}}}={\dfrac {\mbox{s}}{\Omega }}}

ფარადა საკმაოდ დიდი ერთეულია. ელექტროტექნიკაში უმეტესად გამოიყენება კონდენსატორები, რომელთა ტევადობა მიკროფარადებში, ნანოფარადებში და პიკოფარადებში გამოისახება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* The International System of Units (SI)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სი ერთეულები |
| --- |
|  |
| ძირითადი ერთეულები | 
* ამპერი
* კანდელა
* კელვინი
* კილოგრამი
* მეტრი
* მოლი
* წამი
 |  |
|  |
| წარმოებული ერთეულები | 
* ბეკერელი
* ვატი
* ვებერი
* ვოლტი
* ჰენრი
* ჰერცი
* ცელსიუსი
* გრეი
* ჯოული
* ზივერტი
* კატალი
* კულონი
* ლუქსი
* ლუმენი
* ნიუტონი
* ომი
* პასკალი
* რადიანი
* სიმენსი
* სტერადიანი
* ტესლა
* ფარადა
 |
|  |
| გამოიყენება ასევე სი სისტემასთან ერთად | 
* ანგსტრემი
* ასტრონომიული ერთეული
* ჰექტარი
* გრადუსი (მინუტი, სეკუნდი)
* დალტონი
* ბელი
* ლიტრი
* ნეპერი
* დღე-ღამე (საათი, წუთი)
* ტონა
* ელექტრონვოლტი
 |
|  |
| იხ. აგრეთვე | 
* სი თავსართები
* ერთეულთა გარდაქმნა
* სი ძირითად ერთეულთა განსაზღვრებების ცვლილება (2019)
* მეტრული სისტემის ისტორია
 |

 |
**ქართველ ჰუსართა პოლკი** (რუს. Грузинский гусарский полк) — რუსეთის იმპერიის სამხედრო დანაყოფი, რომელიც ძირითადად რუსეთში გადასახლებული ქართველი კოლონისტებისაგან შესდგებოდა.

ისტორია
-------

1722 წელს ქართლის მეფე ვახტანგ IV-მ ღიად გამოთქვა სურვილი რუსეთის იმპერიასთან მოკავშირეობის შესახებ. ვახტანგი იმედოვნებდა, რომ რუსეთის დახმარებით საქართველოს ირანელთა ბატონობისაგან განთავისუფლებდა და ოსმალების მიერ მიტაცებულ სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიებსაც დაიბრუნებდა. იგი თვლიდა, რომ რუსეთიდან 5 000-იანი ჯარის შემოსვლა საერთო მტრის წინააღმდეგ ქართველთა გაერთიანებას ხელს შეუწყობდა. ჯერ კიდევ 1720 წელს პეტრე I და ვახტანგ VI ირანის წინააღმდეგ ერთობლივ მოქმედებაზე შეთანხმდნენ, თუმცა ეს გეგმა წარუმატებელი აღმოჩნდა, რის შედეგადაც ვახტანგს მრავალრიცხოვან ამალასთან ერთად ქართლის დატოვება და რუსეთში გადასახლება მოუწია, სადაც მან საფუძველი ჩაუყარა მოსკოვის ქართულ კოლონიას. 1737 წელს ვახტანგის გარდაცვალების შემდეგ სამშობლოში დაბრუნებით იმედგაწყვეტილმა ემიგრანტებმა რუსეთის ქვეშევრდომობა მიიღეს. 1738 წლის 25 მარტს მათ შექმნეს ქართველ ჰუსართა ასეული, რომელიც შემდეგ ანნა ლეოპოლდოვნას ბრძანებით პოლკად გადაკეთდა, რომლის მეთაურად მამუკა ირაკლის ძე მუხრანბატონი დანიშნეს. ქართული ჰუსართა პოლკი 17 ოფიცრისა და 70 დაბალი ჩინის მოსამსახურისგან შესდგებოდა, სადაც ხუთი ესკადრონი შედიოდა და ძირითადად ქართველებით იყო დაკომპლექტებული. სხვადასხვა დროს მეთაურებად გვევლინებიან თავადი ამილახვარი და ქაიხოსრო გურიელი. ქართველ ჰუსართა პოლკი 1739 წლიდან მონაწილეობდა ე.წ. ყირიმის ომში, რომლის მიზანი იყო ოსმალთა შემოტევების შეკავება შავი ზღვისა და ბალკანეთის მიდამოებიდან. 1741-1742 წლებში ქართველი მეომრები ჩრდილოეთით ფინეთში გადაისროლეს შვედების წინააღმდეგ საბრძოლველად. პოლკმა განსაკუთრებით თავი გამოიჩინა შვიდწლიან ომში და რუსეთ-ოსმალეთის 1768-69 წლების ომებში. ქართველ ჰუსართა ამ სამხედრო შენაერთმა 1776 წლამდე იარსება, მისი წევრებიდან ბევრმა გენერლმა სხვაგან განაგრძო სამხედრო კარიერა და სწორედ მათი დამსახურებაა, რომ რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ ნაპოლეონ ბონაპარტის წინააღმდეგ ბოროდინოს ველზე 12 ქართველი გენერალი იბრძოდა.

სქოლიო
------

1. ↑  Angus Konstam (25 November 1993). *Peter the Great's Army (2): Cavalry*.  Bloomsbury USA. ISBN 978-1-85532-348-3.
**ტრაგედია** (ბერძნ. tragodia < tragos - თხა და ode - სიმღერა; რელიგიური სატირული სიმღერები, რომლებიც სრულდებოდა თხის მსხვერპლად შეწირვის დროს დიონისესადმი მიძღვნილ დღესასწაულებზე წელიწადში 4-ჯერ) — დრამატული ჟანრი, გამსჭვალული ტრაგიკულის პათოსით. კომედიის საპირისპირო. ტრაგედიაში ნაჩვენებია ტრაგიკული კოლიზია, ამაღლებული ტრაგიკული ხასიათები, შეურიგებელი ბრძოლა და დადებითი გმირის კატასტროფული მარცხი.

განვითარება
-----------

ტრაგედია აღმოცენდა ანტიკურ საბერძნეთში სარიტუალო სახიობიდან, რომელიც დაკავშირებული იყო მწუხარე ამბებსა და განცდებთან. გუნდი მღეროდა დითირამბებს და ინსცენირებული იყო დიონისეს სიკვდილი და გლოვა-დატირება. ანტიკურ ტრაგედიას ემჩნევა რელიგიურ-სატირული თქმულების ნიშანი: ის ეძღვნებოდა მითებს ღმერთებისა და გმირების საბედისწერო შერკინების შესახებ და ამავე დროს იწვევდა ერთიან განცდას, ელდას, ძლიერ ფიზიოლოგიურ შეგრძნებებსაც კი. 

არისტოტელე მიუთითებდა, რომ ტრაგედია მაყურებელში იწვევდა უძლიერეს შინაგან კონფლიქტს, აფექტებს, რომლებისგანაც თავისუფლდებოდნენ კათარზისის გზით. 

ტრაგედიაში მითოლოგიური პათოსი გვიან ანტიკურ ხანაში იკარგება ადამიანის ინდივიდუალურ ჩამოყალიბებას, პიროვნებასა და საზოგადოებას შორის კონფლიქტების გაჩენის შედეგად. შუა საუკუნეებში ტრაგიკული შემოიფარგლა ადამიანის ცოდვებისა და რელიგიური ასკეზისის აუცილებლობით. რენესანსის ეპოქაში ხელოვნების სხვა დარგებთან ერთად აღორძინებულია ტრაგედიაც და იგი ისევ აიგება მიბაძვის, ტრაგიკულისა და კათარზისის პრინციპების საფუძველზე. 

ტრაგედია მწვერვალს აღწევს უილიამ შექსპირის შემოქმედებაში.

კლასიციზმის ესთეტიკამ გამოყო დრამატული ხელოვნების ჟანრების - ტრაგედიისა და კომედიის ზუსტი საზღვრები და დააწესა ე.წ. სამი ერთიანობის კანონი. განმანათლებლობის ეპოქაში ტრაგედიის დანიშნულებად თვლიან განწმენდას თანაგრძნობისა და შიშის მეშვეობით. 

XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე ტრაგედიის ახალი დიალექტიკური გაგება-განმტკიცება მოცემულია გერმანულ ესთეტიკაში. ტრაგედია და ტრაგიკული პრობლემები საფუძვლიანად დაამუშავა ჰეგელმა, რომლის ერთ-ერთ უდიდეს მიგნებად ტრაგიკულის სუბსტანციურ სფეროსთან დაკავშირება ითვლება. შოპენჰაუერმა პესიმიზმის პოზიციებიდან ტრაგედია მიიჩნია, როგორც ბრმა და უაზრო ბედისწერის თამაში, რომელიც სიცოცხლის სურვილსაც კი სპობს. 

რომანტიზმის ეპოქიდან მოყოლებული ტრაგედიის სუბსტანციურ შინაარსად წარმოჩენილია ინდივიდის სულიერი სამყარო.
ტოპოგრაფიული რუკა კონტურის ხაზებით
**ტოპოგრაფიული რუკა** — უნივერსალური დანიშნულების ზოგადგეოგრაფიული რუკა ადგილის დეტალური გამოსახულებით. დაწვრილებითაა მოცემული დედამიწის ზედაპირის ბუნებრივი და ხელოვნური რელიეფი, ასევე ზოგიერთი სხვა ბუნებრივი, სამეურნეო და კულტურული ობიექტი. ხშირად სხვა რუკების საფუძველია. განკუთვნილია მრავალმიზნობრივი სამეურნეო, სამეცნიერო-საგანმანათლებლო და თავდაცვითი მიზნებისათვის. ტოპოგრაფიული რუკები იქმნება სიბრტყეზე ფიზიკური სხეულების პროექტირების კანონებზე. აქვს საყრდენი გეოდეზიური ქსელი და აღნიშვნების სტანდარტული სისტემა.

ხმელეთის ტოპოგრაფიული რუკების შინაარსის ელემენტებია: საყრდენი გეოდეზიური პუნქტები, რელიეფი, ჰიდროგრაფია, მცენარეული საფარი, გზები, საზღვრები, სამეურნეო და კულტურის ობიექტები. ტოპოგრაფიულ რუკებს იყენებენ როგორც საფუძველს, თემატური რუკების, რელიეფის ციფრული მოდელის, GIS-ების ციფრული რუკების შესადგენად.

ტოპოგრაფიული რუკები მასშტაბის შესაბამისად იყოფა შემდეგ ტიპებად: 

* მსხვილმასშტაბიანი ტოპოგრაფიული რუკები — 1:50 000 და მსხვილი;
* საშუალომასშტაბიანი ტოპოგრაფიული რუკები — 1:100 000 – 1:500 000;
* წვრილმასშტაბიანი ტოპოგრაფიული რუკები — 1:500 000-ზე წვრილი.

სქოლიო
------

1. ↑  ზოგადგეოგრაფიულ ტერმინთა ენციკლოპედიური ლექსიკონი. თბ. 2014, გვ. 336.
2. ↑  Топографическая карта | Большая российская энциклопедия.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-07-24. ციტირების თარიღი: 2021-07-24.
3. ↑  გეოგრაფიული კარტოგრაფიის ტერმინოლოგიური ცნობარი, თბ. 2011, გვ. 198
დღესასწაულის აღნიშვნა ყველაზე გავრცელებული ტრადიციაა
**ტრადიცია** (ლათ. traditio) — ისტორიულად ჩამოყალიბებული და თაობიდან თაობაზე გადაცემული წარმოდგენები, რიტუალები, ადათები, წეს-ჩვეულებები, ყოფაქცევის ნორმები. ტრადიცია შესაძლოა გავრცელებული იყოს გარკვეული სოციალური ჯგუფის (ერის, სუბეთნიკური ჯგუფის, ერთი ქალაქის მოსახლეობის, ოჯახის) შიგნით ან თაობაში. მსგავსი ტრადიციების მქონე სოციალური ჯგუფები აყალიბებენ კულტურას. ტრადიციის მაგალითია ადამიანთან მოპყრობის ან მისალმების განსხვავებული ფორმები სხვადასხვა საზოგადოებაში, ეს ტრადიციები ინსტიქტებისაგან განსხვავებით თანდაყოლილი არაა. ტრადიციებს მიაკუთვნებენ ასევე სამუშაო იარაღების გამოყენების წესებსა და ენას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიქსიკონის ლოგო **ვიქსიკონში** განმარტებულია სიტყვა: ***ტრადიცია***
* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ტრადიციები"** ვიკისაწყობში.
* (გერმანული) ლიტერატურული ბაზა ტრადიციის თეორიისათვის, იოჰან-ვოლფგანგ-გოეთე-უნივერსიტეტი, ფრანკფურტი მაინზე
* (გერმანული) ტექსტები, ციტატები და ბმულები თემაზე „ტრადიცია"
* (გერმანული) აქტუალური ლიტერატურა ტრადიციის თეოლოგიური მნიშვნელობის შესახებ
**უესექსის დინასტია** — უესექსის სამეფოს მმართველი დინასტია 802-927 წლებში, რომელიც 927 წელს ინგლისის გაერთიანების შემდეგ ინგლისის მმართველი დინასტიაც გახდა 1066 წლამდე.

დინასტიას სათავე დაუდო კენტის მეფე ელმუნდის ვაჟმა, ეგბერტმა (802-839). 825 წელს მან დაამარცხა მერსიის მეფე ბერნვულფი. ამ გამარჯვების შემდეგ უესექსს სასექსი და ესექსი შეუერთდა. დინასტიის ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელია ალფრედ დიდი (871-899). მისი მმართველობისას, 878 წელს უესექსის სამეფომ დაამარცხა დანიელი ვიკინგები, 886 წელს კი შემოიერთა კორნუოლი და ლონდონი. ალფრედ დიდის ვაჟმა ედუარდ უფროსმა (899-924), 910-918 წლებში სასტიკი ბრძოლები აწარმოა დენლოს წინააღმდეგ და ინგლისი გააერთიანა, მისი ვაჟი ათელსტანი კი 927 წელს მთელი ინგლისის მეფე გახდა. უესექსის დინასტია წარმატებით მართავდა ინგლისს. 937 წელს ანგლო-საქსებმა ბრუნანბერგის ბრძოლაში დაამარცხეს შოტლანდიის მეფე კონსტანტინე II. დინასტია დაქვეითდა ეთელრედ II უწიგნურის (978-1016) მმართველობისას. 991 წელს მალდონის ბრძოლაში ანგლო-საქსები დაამარცა ნორვეგიის მეფე ოლაფ I-მა. XI საუკუნის დასაწყისში ეთელრედი ვიკინგებს სასტიკ წინააღმდეგობას უწევდა, მაგრამ 1013 წელს დანიის მეფე სვენ წვერფიწალამ (987-1014) ინგლისი დაიპყრო. ეთელრედი ნორმანდიაში გაიქცა, თუმცა შემდეგ ტახტის დაბრუნება მცირე ხნით მოახერხა. 1016 წელს აშინგტონის ბრძოლაში მისი ვაჟი, ედმუნდ რკინისმხარა, დაამარცხა კნუდ დიდმა. ინგლისის ისტორიაში დაიწყო დანიელი მეფეების მმართველობა (1016-1042). 1042 წელს ეთელრედის მეორე ვაჟის ედუარდ აღმსარებლის (1003-1066) გამეფებით აღდგა ანგლო-საქსთა ხელისუფლება. 1066 წლის 14 ოქტომბერს უესექსის დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენელი, ჰაროლდ გოდვინსონი, ჰასტინგსის ბრძოლაში ინგლისში შემოჭრილმა ნორმანებმა მოკლეს.

ანგლო-საქსებმა დინასტიის გაგრძელება სცადეს ედგარ ეთელინგის მეშვეობით, თუმცა მას რეალურად ქვეყანა არ უმართია. შემდგომში ინგლისის მეფემ, ჰენრი I-მა ცოლად შეირთო ედგარის დისშვილი, შოტლანდიის პრინცესა, მატილდა, რითიც ორი დინასტია ერთმანეთს დაუკავშირდა.

დინასტიის წარმომადგენლები
-------------------------

### უესექსის სამეფო

* ეგბერტი (Egbert, 802 — 839)
* ეთელვულფი (Æthelwulf, 839 — 858)
* ეთელბალდი (Æthelbald, 858 — 860)
* ეთელბერტი (Æthelberht, 860 — 865)
* ეთელრედ I (Æthelred, 865 — 871)
* ალფრედ დიდი (Alfred the Great, 871 — 899)
* ედუარდ უფროსი (Edward the Elder, 899 — 924)
* ათელსტანი (Æthelstan, 924 — 927)

### ინგლისის სამეფო

* ათელსტანი (Æthelstan, 927 — 939)
* ედმუნდ I (Edmund I, 939 — 946)
* ედრედი (Edred, 946 — 955)
* ედვი (Edwy, 955 — 959)
* ედგარი (Edgar, 959 — 975)
* ედუარდ წამებული (Edward the Martyr, 975 — 978)
* ეთელრედ უწიგნური (Ethelred the Unready, 978 — 1013, 1014 — 1016)
* ედმუნდ რკინისმხარა (Edmund Ironside, 1016)
* ედუარდ აღმსარებელი (Edward the Confessor, 1042 — 1066)
* ჰაროლდ გოდვინსონი (Harold II Godwinson, 1066)
* ედგარ ეთელინგი (Edgar Ætheling, 1066)

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ინგლისის მონარქების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქსი მეფეები - უესექსის დინასტია დაარქივებული 2007-03-28 საიტზე Wayback Machine.
* ანგლო-საქსები — ბრიტანეთის მონარქების ოფიციალური გვერდი.
**ქარვასლის თეატრი** — პირველი მნიშვნელოვანი თეატრალური ნაგებობა XIX საუკუნის თბილისში. აშენდა ადგილობრივი კაპიტალისტის გაბრიელ თამამშევის ხარჯით, რომელსაც მაშინდელმა მეფისნაცვალმა მიხეილ ვორონცოვმა გამოუყო პასკევიჩერივანსკის მოედანზე (ახლანდელი თავისუფლების მოედანი) 855 კვადრატული საჟენი მიწა ქარვალსლისა და თეატრისათვის.

მშენებლობის დამთავრების შემდეგ ქარვასლა (თავისი 266 სხვადასხვა სიდიდის სავაჭროთი) ხელშეკრულებისამებრ თამამშევის მფლობელობაში გადავიდა, თეატრის შენობა კი თბილისს გადაეცა. მშენებლობის პროექტი შეადგინა არქიტექტორ ჯ. სკუდიერიმ, სამხატვრო სამუშაოები შეასრულა გ. გაგარინმა. თეატრი 700 მაყურებელს იტევდა. დეკორატიული მასალა (ფერადი ხავერდი, ოქრო-ვერცხლის სამკაული, ძვირფასი აბრეშუმი) პარიზიდან გამოიწერეს, პარიზიდანვე მოიწვიეს ცნობილი დეკორატორი დერბეზი. 

1851 წლის 12 აპრილს თეატრი გაიხსნა გრანდიოზული ბალ-მასკარადით. თანამედროვეთა აზრით, თბილისის ქარვასლის თეატრი ერთ-ერთი უმშვენიერესი იყო მსოფლიოს სახელგანთქმულ თეატრებს შორის. თეატრის ხელმძღვანელობისათვის შეიქმნა დირექცია, ხოლო დირექტორად დაინიშნა იმხანად მოსკოვიდან თბილისში მოვლინებული ცნობილი ლიტერატორი გრაფი ვ. ა. სოლოგუბი. 1851 წლის 8 ნოემბრიდან თეატრში დიდი ზეიმით წარმოადგინეს ქართული და რუსული სპექტაკლები (ქართულად დაიდგა გ. ერისთავის „თილისმის ხანი"). ქართული და რუსული დრამატული თეატრის დასების გარდა, თეატრის შენობაში განთავსდანიტალიური ოპერა, რომელმაც 1851 წლის 9 ნოემბერს გ. დონიცეტის ოპერით „ლუჩია და ლამერმური" გახსნა თავისი პირველი სეზონი თბილისში, რითაც საფუძველი ჩაეყარა საოპერო ხელოვნებას საქართველოში. 1874 წლის 11 ოქტომბერს ოპერა „ნორმას" წარმოდგენისას, ქარვასლაში ხანძარი გაჩნდა, რამაც იმსხვერპლა ეს ნაგებობა. შ. კაშმაძის ცნობით, გადარჩა მხოლოდ გ. გაგარინისეული ფარდა, რომელმაც თავისი ფუნქცია განაგრძო „საზაფხულო თეატრში".

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია თბილისი, თბ. 2002, გვ. 882
**სურიკატი** (ლათ. Suricata suricatta) — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ცხოველი მანგუსტისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკაში, მეტწილად კალაჰარის რაიონში. წარსულში შემჩნეული იყო მადაგასკარზე. მისი სხეულის სიგრძე 25-35 სმ აღწევს, კუდისა — 17,5-25 სმ. მოზრდილი ცხოველი იწონის 1 კგ-ზე ნაკლებს. ნარინჯისფერ-ყავისფერია. თავი თეთრია, ყურები შავი, კუდი მოყვითალო, კუდის ბოლო — შავი. გრძელი და რბილი ბეწვი აქვს. აქვს საზარდულის ჯირკვალი, რომელიც გამოჰყოფს სუნიან სეკრეტს. წინა თათებზე გრძელი და მაგარი ბრჭყალები აქვს. აქტიურია დღისით. მაღალორგანიზებული ცხოველია. ბინადრობს კოლონიებად. მანერის მიხედვით „ბოძისებურად" დგას და გამოსცემს მსტვინავ ხმას. იკვებება მწერებითა და წვრილი ხერხემლიანებით. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს დაახლოებით 1 წლისა. წელიწადში ერთხელ შობს 2-4 ნაშიერს. ადვილად შინაურდება. განსაკუთრებით მგრძნობიარეა სიცივის მიმართ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სურიკატი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* სურიკატი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
* სურიკატი — ინფორმაცია (ინგლისური)