recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ბათომის ფურცელი** — ყოველდღიური დემოკრატიული ორგანო, გაზეთი „ბათომის ფურცელი" გამოდიოდა 1920 წელს ქალაქ ბათუმში.

გაზეთს ხელმძღვანელობდა სარედაქციო კოლეგია. იბეჭდებოდა შმაევსკის ელექტრომბეჭდავ სტამბაში. მისი დახურვის შემდეგ გამოიცემოდა გაზეთი „ბათომის ცხოვრება" (1921). იბეჭდებოდა ოთხ გვერდზე. სულ დაისტამბა გაზეთის 88 ნომერი. „ბათომის ფურცელი" სოციალ-დემოკრატიული მიმართულების ორგანოა. მისი თანამშრომლები არიან: ბ. გოგუა, ი. დიდიძე, კ. ქავთარაძე, კ. მაჭავარიანი, ვ. სეფისპირელი, გ. ვოზნესენსკი და სხვები. 

გაზეთი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური გამოცემაა და ქალაქის ყოველდღიურ ცხოვრებას ასახავს. ყოველ ნომერში ვხვდებით ე. წ. გამხსნელ სტატიას, რომელიც გაზეთის გამოსვლის თარიღითაა დასათაურებული. პერიოდული გამოცემა თემატიკის მრავალგვარობით გამოირჩევა. პოლიტიკის, ეკონომიკის, სოციალური სფეროს თუ კულტურის საკითხები რუბრიკებად შუქდება. მაგალითად, მუდმივი რუბრიკების სახითაა შემოთავაზებული: „უკანასკნელი ცნობები", „ ქრონიკა", „ქალაქის საქმეები", „პრესა", „უცხოეთში", „თეატრი და ხელოვნება", „წერილი რედაქციის მიმართ", „სახალხო გვარდიაში", „მუშათა ცხოვრება", „კოოპერატიული ცხოვრება" და სხვ. „ბათომის ფურცელი" დიდ ადგილს უთმობს ქვეყნის საშინაო პოლიტიკის მიმოხილვას, ახალგაზრდა რესპუბლიკის ცხოვრებაში მიმდინარე მოვლენებს; აშუქებს ბათუმისა და მისი ოლქის წინაშე არსებულ პრობლემებს, უცხოურ ამბებს. 

გაზეთი ჟანრობრივი მრავალფეროვნებითაც გამოირჩევა. განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება პრობლემურ და პროპაგანდისტურ სტატიებზე. გაზეთი დიდ ადგილს უთმობს ქალაქის თეატრალური და კულტურული ცხოვრები ამსახველ მასალას; ყურადღებას ამახვილებს ასევე განათლების თემაზე. გამოცემა აჭარის მკვიდრი მოსახლეობის გამოფხიზლების და ავანტიურისტ-აგიტატორთა გადაბირებისგან ხსნის ერთადერთ გზას სწორედ საგანმანათლებლო ღონისძიებებში ხედავს, რისკენაც აქტიურად მოუწოდებს ხელისუფლებას და სასწრაფო ზომების მიღებას სთხოვს. „ბათომის ფურცელი" აქვეყნებს მხატრულ-პუბლიცისტურ ნაწარმოებებსაც. მართალია, მხატრული ტექსტები მაღალი ლიტერატურული ღირებულებით არ გამოირჩევა, მაგრამ არსებული პოლიტიკური ვითარების გათვალიწინებით, აქ დასტამბულ ისტორიულ-სამოგზაურო თხზულებათა მნიშვნელობა ერთიორად იზრდება. ცალკე გამოვყოფ კ.მაჭავარიანის „ლაზისტანს" ი. დიდიძის პუბლიკაციებს: „ევროპა და ჩვენ", „ერთა ლიგა და საქართველო", „სომხეთის უბედურება და ჩვენ". აღსანიშნავია გაზეთის პოლემიკა „სამუსლიმანო საქართველოსთან", რომელიც დამფუძნებელი კრების მიერ ბათუმის ოლქში საგანგებო კომისრად დანიშნული ბენია ჩხიკვიშვილის საქმიანობის გამო გაჩაღდა. საერთოდაც, გაზეთი ხშირად მსჯელობა ოლქის მართვა-გამგეობის საკითხზე, კვალიფიკაციური ჩინოვნიკების მივლინებას ადგილობრივ მმართველობებში და სხვა საჭირბოროტო თემებზე.

ლიტერატურა
----------

* *შამილაშვილი მ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 59.
**დაკარგული საუნჯე** — 1924 წლის ქართული საბჭოთა სამსერიიანი ფილმი, გადაღებული რეჟისორ ამო ბეკ-ნაზაროვის მიერ. ფილმი შენახულია არასრულად.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
სამოქალაქო ომის დროს, მეგობრები ილია, ტანია და თევდორე კონტრრევოლუციონერთა მიერ გადამალული განძის პოვნას გადაწყვეტენ.მრავალი ფათერაკის შემდეგ შენიღბულები მტრის ბანაკში შეაღწევენ და თეთრგვარდიელების წვეულებაზე აღმოჩნდებიან. ტანია მათ მეთაურს, კლესჩუკს მოხიბლავს და მისი ბინის გასაღებს ჩაიგდებს ხელში. მეგობრები გადამალულ განძს გაიტაცებენ, კლეშჩუკის დევნას თავს დააღწევენ და განძეულს ხელისუფლებას ჩააბარებენ.

როლებში
-------

* პავლე ესიკოვსკი — ილია
* სოფია ჟოზეფი — ტანია
* პეტრე მორსკოი — მეზღვაური თევდორე
* ნ. ნიროვი — ბერი
* ვლადიმერ ობოლენსკი — მოხუცი
* მარია არნაზი — ჯაშუში
* ივანე კრუჩინინი — კაპიტანი კლეშჩუკი

გადაღება
--------

რეჟისორ ამო ბეკ-ნაზაროვს სურდა გაჯიბრებოდა ივანე პერესტიანის მეტად პოპულარულ ფილმს „წითელი ეშმაკუნები". მან მთავარ როლებში „ეშმაკუნების" მთავარი მსახიობები მიიწვია, მაგრამ ფილმმა არ ივარგა, მალე მოიხსნა კინოთეატრებიდან და მიეცა დავიწყებას.

ლიტერატურა
----------

* *ირაკლი მახარაძე*, „დიადი მუნჯი" — ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა, თბილისი, 2014 ISBN 978-9941-23-104-9
**ბეირა** (ლათ. Dorcatragus megalotis) — წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ძროხისებრთა ოჯახისა.

ბეწვი უხეშია. სხეულის ზედა ნაწილი რუხი-წითურია, ხოლო ქვედა — ღია. თავი მოყვითალო-წითურია, თვალები გარშემოწირულია თეთრად. ყურები გრძელია, სიგრძით 15, სიგანით 7,5 სმ; მათი შიდა მხარე ღიაა. მამრებს აქვთ მოკლე, ვერტიკალური რქები, სიგრძით 7,5–10 სმ (14 სმ-მდე). კუდი ფაფუკია. მოხდენილი ფეხები მოყვითალო-მოყავისფრო ფერისაა. სხეულის სიგრძეა 80–86 სმ, სიმაღლე მინდაოში 46–61 სმ, მასა 9–11 კგ.

გავრცელებულია ჩრდილოეთ სომალის, ჯიბუტისა და აღმოსავლეთ ეთიოპიის ქვიან ბორცვებსა და მშრალ პლატოებზე.

აქტიურია დილით და საღამოს, დღის შუა ნაწილში ჩვეულებრივ ისვენებს. ძალიან ფრთხილი ანტილოპაა; მგრძნობიარე ყურები ხელს უწყობს საფრთხის თავიდან აცილებას. შეშინებულს შეუძლია კლდიდან კლდეზე გადახტომა. კარგად არის შეგუებული ჰაბიტატთან; წყლის გარეშე დიდხანს ძლებს, სითხეს საკვებიდან (ბუჩქების ფოთლები, ბალახი) იღებს.

ცხოვრობენ წყვილებად ან მცირე ჯოგებად (რომელშიც მხოლოდ ერთი მამალია). მაკეობა 6 თვე გრძელდება.

მთავარი ბუნებრივი მტრები არიან: ლომი, ავაზა, აგრეთვე კარაკალი, აფთარი, ტურა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Description and Behaviour of the Beira Antelope
* ანტილოპა ბეირა ელ-ვაბრაში

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5  Портал Брента Хафмана (Brent Huffman), www.ultimateungulate.com
2. ↑  Соколов В.Е. Фауна мира. Млекопитающие: Справочник. — М.: Агропромиздат, 1990. — С. 162—163. — 254 с. — 45 000 экз. — ISBN 5100010363.
მოიერიშე გუნდის დამრტყმელი მოთამაშე.
**ბეისბოლი** (ინგლ. baseball, სიტყვებისგან base „ბაზა, საფუძველი" და ball „ბურთი") — გუნდური სპორტული თამაში ბურთითა და კეტით. შეჯიბრში მონაწილეობს ორი გუნდი, თითოეულში ცხრა (ან ათი) მოთამაშით.

ბეისბოლი აშშ-ში გაჩნდა XIX საუკუნის დასაწყისში. ითვლება, რომ თამაშს საფუძვლად დაედო ინგლისური „რაუნდერსი". პირველი ოფიციალური მატჩი გაიმართა ნიუ-იორკში 1820 წელს. 1845 წელს შეიქმნა პირველი პროფესიული კლუბი. თამაში გავრცელებულია აშშ-ში, კანადაში, მექსიკაში, ლათინურ ამერიკასა და კარიბებზე, ავსტრალიაში, იაპონიაში, კორეაში და სხვაგან. ამჟამად ბეისბოლს თამაშობენ 120 ქვეყანაში. ყველაზე მეტად პოპულარულია აშშ-ში, კუბაში, იაპონიაში, ჩინეთსა და კორეაში.

აშშ-ში, იაპონიაში, ჩეხეთსა და რამდენიმე სხვა ქვეყანაში გავრცელებულია ასევე სოფტბოლი — ბეისბოლის გამარტივებული ვარიანტი — მისი თამაში დახურულ შენობაში და მცირე ზომის მოედანზეც შეიძლება. ბეისბოლის სათამაშო მოედანს რომბის ფორმა აქვს.

ბეისბოლის მონათესავე თამაშებია კრიკეტი, პესაპოლო ფინეთში, ოინა რუმინეთში და ლაპტა რუსეთში.

ლიტერატურა
----------

* Bradbury, J.C. *The Baseball Economist: The Real Game Exposed* (Dutton, 2007). ISBN 0-525-94993-3
* Dickson, Paul. *The Dickson Baseball Dictionary*, 3d ed. (W. W. Norton, 2009). ISBN 0-393-06681-9
* Elias, Robert (2010) *The Empire Strikes Out: How Baseball Sold U.S. Foreign Policy and Promoted the American Way Abroad*. New York: The New Press. ISBN 978-1-59558-195-2
* Elliott, Bob. *The Northern Game: Baseball the Canadian Way* (Sport Classic, 2005). ISBN 1-894963-40-7
* Euchner, Charles. *The Last Nine Innings: Inside the Real Game Fans Never See* (Sourcebooks, 2007). ISBN 1-4022-0579-1
* Fitts, Robert K. *Remembering Japanese Baseball: An Oral History of the Game* (Southern Illinois University Press, 2005). ISBN 0-8093-2629-9

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბეისბოლი***

* Major League Baseball
* International Baseball Federation
* Minor League Baseball
* British Baseball Federation
**ბელა** — ვლადიმერ ბარსკის 1927 წლის ფილმი. ფილმი გადაღებულია მიხაილ ლერმონტოვის რომანის „ჩვენი დროის გმირის" ამავე სახელწოდების თავის მიხედვით. ფილმი ამ რომანის მიხედვით გადაღებული ტრილოგიის ნაწილია.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
ფილმი რუსეთის არმიის ჩამოქვეითებული ოფიცრის, პეჩორინის თავგადასავალს მოგვითხრობს. პეტერბურგის მაღალ საზოგადოებაში ცხოვრება მოყირჭებული ახალგაზრდა ახალ გასართობს პოულობს მას შემდეგ, რაც მას ჩრდილოეთ კავკასიის მთიან აულში გადაასახლებენ. ის აულში მცხოვრებ აზამატს კაზბიჩის ცხენს ჰპირდება, თუკი იგი სანაცვლოდ მშვენიერ ბელას მოატაცინებს. აზამატი ცხენით ისე არის მოხიბლული, რომ მზად არის ბელა ცხენის სანაცვლოდ მოიტაცოს. პეჩორინი დაპირებებით შეაცდენს მოგვრილ ქალს, მაგრამ მალე მობეზრდება იგი. შურისძიებით ანთებული ჩერქეზი ბელას ჰკლავს, მაგრამ პეჩორინის გაქვავებულ გულს ეს ამბავი დიდად არ ანაღვლებს. თავიდან ის ქალის სიკვდილს განიცდის, დაკრძალვასაც დაესწრება, მაგრამ მალე აულიდან მიემგზავრება.

როლებში
-------

* ნიკოლოზ პროზოროვსკი (პეჩორინი)
* თინათინ მაჭავარიანი (ბელა)
* ი. მერაბიშვილი (აზამატი–ბელას ძმა)
* ალექსანდრე თაყაიშვილი (კაზბიჩი)
* ვლადიმერ ობოლენსკი (მაქსიმ მაქსიმიჩი)
* მიხეილ ქორელი (ციხის ხაზინადარი)
* ბელა ბელეცკაია (ციხის ხაზინადარის ცოლი)
* ვასო არაბიძე (მელას მამა)
* გრიგოლ სარჩიმელიძე (კურიერი)
* ტატიანა ვიშნევსკაია (ბელას და)
* ელენე ჩარსკაია (ბელას დედა)

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* ბელა — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
ბელადი ჯოზეფი 1877 წ.
**ბელადი ჯოზეფი** (დ. 3 მარტი, 1840, ორეგონი — გ. 21 სექტემბერი, 1904, ვაშინგტონი) — ნეზ პერსეს ინდიელთა ტომის ბელადი, იბრძოდა ამერიკელთა წინააღმდეგ. ამერიკულმა პრესამ მას „წითელი ნაპოლეონი" უწოდა.

ბრძოლა თავისუფლებისთვის
-----------------------

1860 წლიდან აგორებული ოქროს ციებ-ცხელება სულ უფრო ავიწროვებდა ინდიელებს. სულ რაღაც 2 წელიწადში 18 ათასი ახალმოსახლე დამკვიდრდა ნეზ პერსეს მიწაზე. ფედერალურმა ხელისუფლებამ ტომის ტერიტორია 10-ჯერ შეამცირა, 1875 წელს კი გადაწყვიტაა ინდიელთა გადასახლება აიდაჰოს მცირე რეზერვაციაში. ჯოზეფი ითვალისწინებდა არსებულ მდგომარეობას და აიდაჰოში გადასვლას დათანხმდა. მაგრამ უკმაყოფილო ახალგაზრდა ნეზ პერსელები თავს დაესხნენ ამერიკელთა დასახლებას. ნეზ პერსეს ომი დაიწყო. არმიის რეაგირების შიშით ჯოზეფმა უკან დაიხიადა თვისი ტომი გახიზნა. 700 ნეზ პერსელიდან მეომართა რიცხვი 200-ს თუ აღწევდა, დანარჩენები ქალები, ბავშვები და მოხუცები იყვნენ. ჯოზეფი იმედოვნებდა ამერიკელებთან მოლაპარაკებას და კონფლიქტის მშვიდობიანად მოგვარებას, მაგრამ ტომის საბჭოზე უმრავლესობამ აიდაჰოს დატოვება და კანადაში გადასახლებას დაუჭირა მხარი. 1877 წლის გაზაფხულზე ნეზ პერსე თავის ისტორიულ ურთულეს მარშრუტს დაადგა. მათ წინ ედოთ 2600-კილომეტრიანი გზა. 2 თვე მიუძღვებოდა ჯოზეფი თავის ხალხს კანადისკენ, ტომმა დაახლოებით 1880 კოლომეტრი გაიარა. მათ ფეხდაფეხ მისდევდა აშშ-ის 2000 ჯარისკაცი. ამ გზაზე ჯოზეფმა ყველა დიდ თუ პატარა ბრძოლაში დაამარცხა ამერიკელთა სამხედრო ძალები. 30 სექტემბერს ბაიარ-პოოს მთებში ინდიელებს თავს დაესხათ სამხედრო ძალები ნელსონ მაილსის მეთაურობით. მცირე ნაწილმა მოასწრო გაქცევა, უმეტესობა კი ხუთ დღიანი ბრძოლის შემდეგ დანებდა ამერიკელებს. ბელადი ჯოზეფი 1904 წლის 21 სექტემბერს კოლვინის რეზერვაციაში ვაშინგტონის შტატში გარდაიცვალა.

ლიტერატურა
----------

* მიხეილ ბარნოვი, წითელი ნაპოლეონი, ჟურნალი ისტორიანი, ოქტომბერი, №10, 2013
**ბელა კუნი** (უნგრ. Béla Kun; დ. 1886 — გ. 29 აგვისტო, 1938) — უნგრელი კომუნისტი რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი.

ბიოგრაფია
---------

1902 წელს 16 წლის ასაკში ხდება უნგრეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი. მონაწილეობდა გაფიცვების ორგანიზებასა და მარქსისტული რევოლუციური ჯგუფების შექმნაში. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებასთან დაკავშირებით იწვევენ ავსტრია-უნგრეთის არმიაში. მონაწილეობდა აღმოსავლეთ ფრონტის საომარ მოქმედებებში რუსეთის წინააღმდეგ. 1916 წელს ტყვედ ჩავარდნილი გაგზავნეს ურალში, სადაც ყალიბდება მტკიცე კომუნისტად. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ხდება რსდმპ(ბ) პარტიის წევრი. უნგრელი ტყვეებისგან იქვე აყალიბებს უნგრეთის წითელ არმიას. მალე მოსკოვში ჩადის და პირადად ეცნობა ლენინს. მონაწილეობდა რუსეთის სამოქალაქო ომის საბრძოლო მოქმედებებში. 1918 წლის 17 ნოემბერს ბრუნდება უნგრეთში, სადაც აარსებს უნგრეთის კომუნისტურ პარტიას. 1919 წლის 21 მარტს გამოცხადდა უნგრეთის საბჭოთა რესპუბლიკა, რომელმაც 133 დღე იარსება. ამის შემდეგ ბელა კუნი გარბის ავსტრიაში, შემდეგ კი რუსეთში. 1920 წლის ნოემბრიდან ყირიმში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ინიშნება ყირიმის რევკომის თავმჯდომარედ. 1921 წელს ინიშნება კომინტერნის აღმასრულებელი კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრად. 1924 წლის ივლისში ბრუნდება უნგრეთში კომინტერნის აგიტპროპაგანდის განყოფილების უფროსად. რევოლუციური მოღვაწეობისთვის დააპატიმრეს, მაგრამ მალევე გამოუშვეს. ბრუნდება რუსეთში და იწყებს აქტიურ საგამომცემლო-პუბლიცისტურ მოღვაწეობას. 1937 წელს აპატიმრებენ კონტრრევოლუციური ტერორისტული ორგანიზაციის ხელმძღვანელობის ბრალდებით და უსჯიან დახვრეტას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბელა კუნი***

* Béla Kun Internet Archive Marxists Internet Archive-ზე.
* Wireless Message to Béla Kun, 23 March 1919.
* Crimean government on the ethnic cleansing among Crimean Turks.
* Marxist interpretation of the March Action.
არტაშატი
**არტაშატი** (სომხ. Արտաշատ) — არარატის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი, მდინარე არაქსის ნაპირზე, ერევან-ჯულფის გზატკეცილზე, რკინიგზის სადგური ერევნიდან 29 კმ. უწინ დიდი სომხეთის დედაქალაქი.

ისტორია
-------

არტაშატის ტერიტორიაზე დასახლება ჯერ კიდევ ურარტუს სახელმწიფომდე არსებობდა. ძვ. წ. 225-ძვ. წ. 190 წლებში სომხეთი დაიპყრეს სპარსელებმა. მას სელევკიდების მიერ დანიშნული ადგილობრივი მმართველი არტაშეს I მართავდა. ძვ. წ. 191 წელს არტაშესმა ისარგებლა სელევკიდების რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხებით და ძვ. წ. 189 დიდი სომხეთი და სოფენა დამოუკიდებელ სამეფოებად გამოაცხადა. მან სათავე დაუდო არტაშესიანთა სამეფო დინასტიას (თვითონ თავს ერვანდუნების გამგრძელებლად თვლიდა).

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ. 1975. — გვ. 587.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 სომხეთის ქალაქები |
| --- |
|  |
| დედაქალაქი | 
* **ერევანი**
 |  |
|  |
| ქალაქები | 
* აბოვიანი
* აგარაკი
* აირუმი
* ალავერდი
* აპარანი
* არარატი
* ართიკი
* არმავირი
* არტაშატი
* აშტარაკი
* ახტალა
* ბერდი
* ბიურეღავანი
* გავარი
* გიუმრი
* გორისი
* დასტაკერტი
* დილიჯანი
* ეღეგნაძორი
* ეღვარდი
* ვაღარშაპატი
* ვაიქი
* ვანაძორი
* ვარდენისი
* ვედი
* თალინი
* თუმანიანი
* იჯევანი
* კაპანი
* მარალიკი
* მარტუნი
* მასისი
* მეღრი
* მეწამორი
* ნოემბერიანი
* ნორ-აჭენი
* რაზდანი
* სევანი
* სისიანი
* სპიტაკი
* სტეფანავანი
* ტაშირი
* ქაჯარანი
* შამლუღი
* ჭამბარაკი
* ჩარენცავანი
* წაღკაძორი
* ჯერმუკი
 |

 |
**გრანდ-ლეიკი** (ინგლ. Grand Lake) — ტბა კანადაში, კუნძულ ნიუფაუნდლენდის დასავლეთ ნაწილში, ნიუფაუნდლენდი და ლაბრადორის პროვინციაში. ზედაპირის ფართობი 358 კმ², კუნძულებთან ერთად 538 კმ². კუნძულის უდიდესი ტბაა და მეოთხეა სიდიდით ნიუფაუნდლენდი და ლაბრადორის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 85 მ სიმაღლეზე. მაქსიმალური სიღრმე 475 მ. საზრდოობს მრავალრიცხოვანი მდინარეებითა და ნაკადულებით. ჩამონადენი ირმის ტბაში 11 კილომეტრიანი ნიუფაუნდლენდის არხით, შემდეგ მდინარე ჰამბერით აილენდსის უბეში. ტბაში არის დაუსახლებელი კუნძული გლოვერი, რომლის ფართობია 178 კმ². არხი — ჰიდროენერგეტიკის დარგში არსებული პროექტის ნაწილია, რომელიც XX საუკუნის 20-იან წლებში განხორციელდა. ჰიდროელექტროსადგურის მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგია გამოიყენება მსხვილი ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატის მიერ კორნერ-ბრუკში, რომელიც ტბიდან 24 კილომეტრშია განლაგებული. პროექტის ნაწილია კაშხალი, რომელიც წყლის დონეს არეგულირებს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* კანადის ტბების სია
* მსოფლიოს უღრმესი ტბების სია

სქოლიო
------

1. 1 2  Grand Lake // Canadian Encyclopedia
**გუდაყვის საეპისკოპოსო** — ეპარქია დასავლეთ საქართველოში. ზოგიერთი წყაროს (გიორგი მთაწმიდლის „დიდი სვინაქსარი") ცნობით გუდაყვა იგივე „ზიღანეოსია". მდებარეობდა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, აფსარონსა და ბიჭვინთას შორის. ითვლება, რომ გუდაყვა თანამედროვე გუდავაა. იგი იყო საეპისკოპოსო ცენტრი ლაზეთში, შედიოდა ფაზისის სამიტროპოლიტოში და ექვემდებარებოდა კონსტანტინოპოლის პატრიარქს, რომლის დაქვემდებარებიდანაც დაახლოებით IX საუკუნის ბოლოს გამოვიდა. საქართველოს მეფე ბაგრატ III-მ გუდაყვის საეპიკოპოსოს მაგივრად დააარსა ბედიის საეპისკოპოსო. „მატიანე ქართლისას" მიხედვით, „ამანვე მეფემან აღაშენა საყდარი ბედიისაჲ და შექმნა საყდარად საეპისკოპოსოდ. მოცვალა მუნ გუდაყვის საეპისკოპოსოჲ". ეს "მოცვლა" დაკავშირებული იყო მეფის საეკლესიო პოლიტიკასთან, კერძოდ, დასავლეთ საქართველოს ძველი ბიზანტიური ორიენტაციის საეპისკოპოსოების ადგილას დააარსა ახალი, ქართული საეპისკოპოსოები. ცნობები გუდაყვის საეპისკოპოსოს შესახებ მეტად მწირია, რადგანაც არც ერთი ეპისკოპოსის სახელი არაა ცნობილი.

ლიტერატურა
----------

* *სილოგავა ვ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 185.
**ბელოთის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბელოთში, მდ. პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირი. ციხე აგებულია XVIII საუკუნეში. 

კომპლექსი მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა ნაპირას. ისტორიულ წყაროებში ბელოთის ციხე მოხსენიებულია XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. ამ პერიოდში ციხე და მთელი პატარა ლიახვის ხეობა ქსნის ერისთავს ეკუთვნოდა. ერისთავობის გაუქმების შემდეგ, XVIII საუკუნის ბოლოს, ეს მხარე ეკუთვნოდა ბატონიშვილ იულონს. გენერალ ტუჩკოვის 1802 წლის 10 აგვისტოს მოხსენებაში წერია, რომ იულონი იძულებული იყო დაეტოვა ბელოთი. ამის შემდეგ ციხე დაიკავეს რუსთა ჯარმა. იულონი ცდილობს ადგილობრივი მოსახლეობის და ლეკების დახმარებით ციხის დაბრუნებას. გენერალი ტუჩკოვი ღებულობს სათანადო
ზომებს.

საქართველოს რუსეთთან შეერთების პირველ წლებში ბელოთის ციხეს თავდაცვითი მნიშვნელობა ჰქონდა. 

ციხესთან ერთად აშენებული იყო სასახლეც, რომელიც ციხის სამხრეთ კედელს ებჯინება. ამ ადგილას კედელი შესქელებულია. მიუხედავად ამისა, სასახლე ძლიერ არის დანგრეული. შემორჩენილი კედლების მიხედვით შეიძლება იმის დადგენა, რომ სასახლე სამსართულიანი იყო. შედარებით უკეთესად შემორჩენილ პირველ სართულში სამი ოთახი ჩანს. შუა ოთახი დარბაზია, გვერდითა ოთახები უფრო მცირე ზომისაა. ყოველი ოთახის სამხრეთ კედელში ბუხარია, რომლის ორივე მხარეს ღრმა ნიშებია მოთავსებული. გარეთა კედლების შემორჩენილი ნაწილიდან ირკვევა, რომ ზემო სართულების ოთახების განლაგებაც ანალოგიური იყო. ციხის აღმოსავლეთ კედელთან, გარედან მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა, ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლი. სახლი დაყოფილი იყო სამ ნაწილად. აღმოსავლეთით დიდი დარბაზია, დანარჩენი ორი ოთახი უფრო მცირეა. ოთახების კედლებში ბუხრების კვალია.

ლიტერატურა
----------

* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 29-33
* Акты исторические, собранные и изданные археологической комиссией т.1, Санкт-Петербург. 1841, стр. 247.
* Гвритишвили Д. Из истории социальных отношений феодальной Грузии. Тбилиси, 1955, с.260.
* Закарая П. Древные Крепости Грузии, Тб.. в кн. "Крепостные сооружение Картли", Тб. "Мерани", 1969. 122.
აღმოსავლეთის ფრონტი, მეორე მსოფლიო ომი.
**ბელორუსიის ოპერაცია** (კოდური სახელწოდებით **ოპერაცია „ბაგრატიონი"**, რუს. Операция «Багратио́н») — მეორე მსოფლიო ომის დროს საბჭოთა ჯარების შეტევითი ოპერაცია ბელორუსიის ფრონტზე (23 ივნისი—29 აგვისტო, 1944), რომელსაც კოდური სახელი რუსეთის მხედართმთავრის, პეტრე ბაგრატიონის (რუსეთის 1812 წლის სამამულო ომის მონაწილე) პატივსაცემად დაერქვა. ოპერაცია ერთ-ერთი უმსხვილესი იყო კაცობრიობის ისტორიაში.

ლიტერატურა
----------

* Adair, Paul (1994). *Hitler's Greatest Defeat: The collapse of Army Group Centre, June 1944*.  Weidenfeld Military. ISBN 1-85409-232-4.
* (2006) *A Writer at War: Vasily Grossman with the Red Army*.  Pimlico. ISBN 978-1-84595-015-6.
* Bergstrom, Christer (2007). *Bagration to Berlin: The Final Air Battles in the East: 1944–1945*.  Ian Allen. ISBN 978-1-903223-91-8.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბელორუსიის ოპერაცია (1944)***

* Operation *Bagration*: Soviet Offensive of 1944 დაარქივებული 2007-05-24 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| ტანკი | *ეს სტატია ომის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ბოთლიხელები** (რუს. [буйхади]) — დაღესტნის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ხალხია ,. მათი თვითსახელწოდებაა ბუახადი (მრავლობითი), ბუიხალი (მხოლობითი). ცხოვრობენ დასავლეთ დაღესტანში, ბოთლიხის რაიონის სამხრეთ ნაწილში.

ისტორია
-------

აღსანიშნავია, რომ ბოთლიხელები ანდიელ ხალხთა ჯგუფის წარმომადგენლები არიან. ისინი ლაპარაკობენ ბოთლიხურ ენაზე. ბოთლიხელებში გავრცელებულია აგრეთვე ხუნძური, რუსული და ჩაჩნური ენები. ბოთლიხელები წარსულში იყენებდნენ ასევე ხუნძური ენის აჯამურ დამწერლობას. ანთროპოლოგიურად ბოთლიხელები დიდი ევროპეიდული რასის კავკასიონურ ტიპს მიეკუთვნებიან. ბოთლიხელთა ეთნოგენეზის საკითხი გაურკვეველია.

დღესაც, ბოთლიხში შემონახულია ტერასები, რაც მიწათმოქმედების მაღალ კულტურასა და ინტენსიურობაზე მიუთითებს. ვ. ვავი ლოვიც აღნიშნავდა ბოთლიხის გასაოცარი მრავალიარუსიანი ტერასების შესახებ. სწორედ მისი თქმით ისინი დიდი ამფითეატრების შთაბეჭდილებას სტოვებდნენ. აქ ბაღი, ბოსტანი და სახვნელი ერთ მთლიანობას წარმოადგენდა. მეურნეობაში წამყვანი მებაღეობა იყო. ბოთლიხში ვაზის ცხრა ჯიში ჰქონდათ გამოყვანილი. მეურნეობის ტრადიციული დარგი იყო მეცხოველეობაც, რომელსაც ძირითადად დამხმარე როლი ჰქონდა. ამის მთავარი მიზეზი საძოვრების არარსებობა და მცირემიწიანობა იყო.

ბოთლიხში, ამ ხელსაყრელმა ბუნებრივმა პირობებმა მეფუტკრეობის განვითარების შესაძლებლობა შექმნა. ბოთლიხელები, ისევე როგორც სხვა მთაში მცხოვრები ყველა ეთნოსი, აღსანიშნავია, რომ კუსტარულ რეწვას მისდევდნენ. ბოთლიხში, ასევე გავრცელებული იყო მაღალ დონეზე ქსოვა, საფეიქრო საქმე, ნაბდების დამზადება, ფაფახებისა და ფეხსაცმლის კერვაც. ბოთლიხელთა ეკონომიკურ ცხოვრებაში ვაჭრობას მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა. მებაღეობის პროდუქტებითA და ხელოსნობის ნაწარმით ბოთლიხის ბაზარში ვაჭრობდნენ, რომელიც დასავლეთ დაღესტანის მსხვილი სავაჭრო ცენტრი იყო, სადაც სავაჭროდ არა მარტო დაღესტნის, არამედ ჩაჩნეთის მცხოვრებნიც იყრიდნენ თავს. 

XIX საუკუნის 40-იან წლებში ცარიზმის სარდლობამ ამ მხარის მკვიდრთ საბოლოოდ აუკრძალა საქართველოსთან და დაღესტნის ბართან კავშირი. ასეთ ვითარებაში ბოთლიხელები ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის აქტიური მონაწილეები გახდნენ, რომლესაც შამილი მეთაურობდა. კავკასიური ომების დამთავრების შემდეგ, ბოთლიხი დასავლეთ დაღესტნის ეკონომიკურ და კულტურულ ცენტრად იქცა. 

ბოთლიხელთა თემის ძირითადი სოციალური და სამეურნეო უჯრედი პატარა ოჯახი იყო. სოფელი ბოთლიხი დასავლეთ დაღესტნის ერთ-ერთი კულტურული ცენტრი იყო. თანამედროვე ბოთლიხში მოსახლეობა შერეულია. აქ ბოთლიხელების გარდა ასევე ცხოვრობენ: ხუნძები, კარატაელები, ანდიელები, თათრები, ყუმუხები, რუსები და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* როლანდ თოფჩიშვილი კავკასიის ხალხთა ეთნოლოგია, თბ.2012

სქოლიო
------

1. ↑  *М. М. Ихилов.* Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов / Дагестанский филиал АН СССР, Институт истории, языка и литературы им Г. Цадасы. — Мх. 1967. — С. 330.
2. ↑  Северный Кавказ. Академия Наук СССР. Институт географии. 1957, — С. 507.
3. ↑  Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации. «Демоскоп».
**ბოიანა სტამენოვი** (სერბ. Бојана Стаменов; დ. 24 ივნისი 1986, ბელგრადი) — სერბი მომღერალი. ცნობილია, როგორც სოულის, ჯაზის და რიტმ-ენდ-ბლუზის შემსრულებელი, 2015 წლის მაისში წარადგინა სერბეთი ევროვიზიის კონკურსზე სიმღერით „Beauty Never Lies" („Ceo svet je moj"), ქულათა საერთო ჯამში მე-10 ადგილზე გასვლით. ის ასევე თეატრ Boško Buha-ში ბელგრადში ბავშვებისთვის გამართულ თეატრალურ წარმოდგენებში იღებს მონაწილეობას. მან ჰქონდა სოლო-კონცერტი 2015 წლისს 13 ივნისს სავა-ცენტრში ბელგრადში, სადებიუტო ალბომზე მუშაობისას მან განაცხადა, რომ ყველა ჩანაწერი იქნება ინგლისურ ენაზე.

ბიოგრაფია
---------

ბოიანა სტამენოვი დაიბადა 1986 წლის 24 ივნისს სიმღერა 7 წლის ასკში დაიწყო. პიველად პუბლიკის წინაშე წარდგა ლუნა-პარკის მოძრავ სცენაზე. დაამთავრა მუსიკალური სკოლის სამი განყოფილება: გიტარაზე დაკვრა, ბარბითი და რენესანსული მღერა. სკოლაში სწავავლის პერიოდში ასრულებდა ბლუზს უფროს დასთან ერთად და მონაწილეობდა მრავალ ბლუზ ფესტივალებში. მას შემდეგ, რაც მან მიიღო რამდენიმე კარაოკე კონკურსში მოონაწილეობა, ბოიანამ საბოლოოდ შეძლო გასულიყო ეროვნულ დონეზე. ის 2012 წელს გახდა 3 სეზონის ფინალისტი პროექტისა „Ja imam talenat" („მე მაქვს ნიჭი"), სადაც დაიპყრო ფართო აუდიტორიის ყურადღება თავისი ძლიერი ვოკალითა და ბრწყინვალე სცენური შესრულების წყალობით. სერბეთში მან მიიღო არეტა ფრანკლინის არაოფიციალური ადგილობრივი ტიტული.

სქოლიო
------

1. ↑  სერბეთი: ბოიანა სტემანოვა გაიმარჯვებს!!!
2. ↑  ბიოგრაფია.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-02-17. ციტირების თარიღი: 2015-07-29.
3. ↑  Бојана Стаменов 13. јуна у Сава центру დაარქივებული 2015-05-29 საიტზე Wayback Machine. , приступљено: 29. мај 2015.
4. ↑  Бојана Стаменов снима албум на енглеском.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-05-29. ციტირების თარიღი: 2015-07-29.
5. ↑  Певица Бояна Стаменов (Bojana Stamenov) - что о ней известно? Биография?[*მკვდარი ბმული*]
არიავარტა ვედურ პერიოდში
**არიავარტა** (Āryāvarta, आर्यावर्त, „არიელთა სამყოფელი") — ჩრდილოეთ ინდოეთის სახელწოდება კლასიკურ სანსკრიტულ ლიტერატურაში. „მანი–სმრიტი" გვაზლევს დაზუსტებულ ადგილა ამ სახელწოდების ქვეშ — „მიწა ჰიმალაებსა და ვინდჰიას, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ზღვებს შორის" (2.22). „ვასიშტჰა–დჰარამასუტრას" თანახმად (I.8-9 и 12-13), არიავარტა მდებარეობს აღმოსავლეთით იმ ადგილიდან, სადაც მდინარე სარასვატი იკარგება უდაბნოში, კალაკავანიდან დასავლეთით, პატიატრას მთიდან და ვინდჰიადან ჩრდილოეთით და ჰიმალაებიდან სამხრეთით.

ზოგიერთი ლიტერატურა კიდევ უფრო აზუსტებს გეოგრაფიულ ადგილს, კერძოდ, მინიშნებულია, რომ არიაბარტა მდებარეობს მდინარეების განგისა და ჯამუნას შუამდინარეთში. ზოგიერთ დჰარმასუტრაში აღწერილია გამოსყიდვის რიტუალი, რომელიც უნდა შეესრულებინათ არიელებს არიავარტას საზღვრების გადაკვეთისას.

ლიტერატურა
----------

* კანე, პანდურანგ ვამან: *დჰარმასუტრას ისტორია: (ძველი და შუა საუკუნეების რელიგიური და სამოქალაქო სამართალი)* ბანდარკარის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი, როონა (1962—1975)
* შტეინი, ბ; 2010: ინდოეთის ისტორია (2 წიგნად), ISBN 978-1-4051-9509-6.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საგანმანათლებლო, სოციალური და რელიგიური ორგანიაზაცია
ართურ ჯონსონი 1902 წელს
**არტურ ჯონსონი** (ინგლ. Arthur Vere Scott Johnson; დ. 12 აპრილი, 1879 — გ. 23 მაისი, 1929) — ინგლისელი მწვრთნელი, რომელიც მადრიდის „რეალის" პირველი თავკაცი იყო. ჯონსონის სახელი სამეფო კლუბის ისტორიაში ოქროს ასოებითაა ჩაწერილი. სწორედ მის სახელთანაა დაკავშირებული რეალის ისტორიაში პირველი გოლი. ეს 1902 წლის 13 მაისით თარიღდება, როდესაც „რეალმა" მის მოწინააღმდეგე „ბარსელონასთან" 3–1 წააგო. მადრიდელთაგან ერთადერთი გოლი ჯონსონს ეკუთვნოდა. წლების შემდეგ მან კლუბის სამწვრთნელო შტაბში გადაინაცვლა. ის „ბლანკოსს" 10 წლის მანძილზე წვრთნიდა და ამ შედეგით მხოლოდ მიგელ მუნიოსს ჩამორჩება, რომელიც სამეფო კლუბს 14 სეზონის განმავლობაში თავკაცობდა.

10-წლიანი მოღვაწეობის დროს ჯონსონმა მადრიდის „რეალს" 4 რეგიონალური ჩემპიონატი და ესპანეთის თასი მოაგებინა, დაამარცხა რა ფინალში ბილბაოს „ატლეტიკი".

სქოლიო
------

1. ↑  Arthur Johnson

|  |  |
| --- | --- |
| ოლიმპიური თამაშების რგოლები | *ეს სტატია სპორტისა და სპორტსმენების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯილდოები** — სახელმწიფო ჯილდოები, რომლებიც დაწესებულია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მიერ. დადგენილია აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ 2020 წლის 18 აგვისტოს კანონით. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯილდოებს მიეკუთვნება ტბელ აბუსერისძის ორდენი და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მედალი.

პირი აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯილდოთი ჯილდოვდება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარის გადაწყვეტილებით. ჯილდო, როგორც წესი, ენიჭება საქართველოს მოქალაქეს, თუმცა ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარის გადაწყვეტილებით შეიძლება დაჯილდოვდეს უცხოელი ან მოქალაქეობის არმქონე პირიც.

ტბელ აბუსერისძის ორდენი ატარებს XII-XIII საუკუნეების სახელმწიფო მოღვაწის და მწიგნობრის, ტბელი აბუსერისძის სახელს. ორდენით ჯილდოვდება პირი აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის აღმშენებლობაში — მმართველობის, ეკონომიკის, ჯანდაცვის, განათლების, კულტურისა და მეცნიერების სხვადასხვა დარგის განვითარებაში — შეტანილი წვლილისათვის, გამორჩეული სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის. ორდენი სამი ხარისხისაა: I, II და III. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მედლით ჯილდოვდება პირი აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკაში ღირსეული სამსახურისათვის.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კანონი ჯილდოებისა და საპატიო წოდებების შესახებ (N138-უ.ს.რ.ს.). 18 აგვისტო 2020. „საკანონმდებლო მაცნე".
ახალი ზელანდიის სამეფოს რუკა
**ახალი ზელანდიის სამეფო** (ინგლ. Realm of New Zealand) — ტერიტორია რომლის ხელმძღვანელადაც ითვლება ახალი ზელანდიის მეფე. სამეფო მოიცავს: ახალ ზელანდიას, კუკის კუნძულებს, ნიუეს, ტოკელაუს და როსის ტერიტორიას ანტარქტიკაში. სამეფოს მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით 4 400 000 ადამიანს (ახალი ზელანდიის გარეშე — 18 000 ადამიანს), ხოლო საერთო ფართობია 719 188 კმ² (როსის ანტარქტიდული ტერიტორიის (450 000 კმ²) და ახალი ზელანდიის გარდა (268 680 კმ²) — 508,2 კმ²).

2022 წლის 8 სექტემბრიდან ახალი ზელანდიის მონარქია მეფე ჩარლზ III.

რადგანაც ახალი ზელანდიის მონარქი ერთდროულად კიდევ 15 სხვა სახელმწიფოს მეთაურია, რომლებიც ცნობილია თანამეგობრობის სამეფოების სახით, ახალ ზელანდიაში უშუალოდ მონარქს წარმოადგენს გენერალ-გუბერნატორი. 2011 წლის აგვისტოდან ეს თანამდებობა უკავია ჯერი მატეპარაის.

თანამეგობრობის სხვა სამეფოებისგან განსხვავებით, ახალი ზელანდიის სამეფო არ არის სახელმწიფო და არ აქვს საერთაშორისო სახელმწიფოებრივი აღიარება. ტერმინს «ახალი ზელანდიის სამეფო» აქვს კონცეფსუალური, სიმბოლური ხასიათი, რომელიც მიუთითებს სხვადასხვა ქვეყნების და სახელმწიფოების ისტორიის და მორალური ფასეულობების ერთიანობისკენ და სახელმწიფოს ერთი მეთაურის აღიარებისკენ.

| დროშა | გერბი | ტერიტორია | რეგიონი | ფართობი,კმ² | მოსახლეობა,ად. (2011) | დედაქალაქი | სტატუსი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | ახალი ზელანდია\* | წყნარი ოკეანე | 268 680 | 4 404 400 | უელინგტონი | სუვერენული სახელმწიფო |
|  |  | კუკის კუნძულები | წყნარი ოკეანე | 236,7 | 14 974 | ავარუა | თვითმართვადი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი |
|  |  | ნიუე | წყნარი ოკეანე | 261,46 | 1611 | ალოფი | თვითმართვადი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი |
|  |  | ტოკელაუ | წყნარი ოკეანე | 10 | 1411 | ნუკუნონუ | დამოკიდებული ტერიტორია |
|  |  | როსის ტერიტორია\*\* | ანტარქტიდა | 450 000 | 0 | — | დამოკიდებული ტერიტორია\*\* |
|  |  | სულ |  | 719 188 | 4 422 396 |  |  |
|    \* კერმადეკის კუნძულების, ჩატემის კუნძულების, ასევე ახალი ზელანდიის სუბანტარქტიკული კუნძულების ჩათვლით.   \*\* ანტარქტიდის შესახებ შეთანხმების თანახმად არ სცნობს საერთაშორისო თანამეგობრობა. |

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ახალი ზელანდიის მონარქია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Letters Patent constituting the office of Governor-General of New Zealand დაარქივებული 2003-10-03 საიტზე Wayback Machine.
* "Cook Islands" დაარქივებული 2012-11-03 საიტზე Wayback Machine.
* "Niue"დაარქივებული 2011-07-21 საიტზე Wayback Machine.
* "New Zealand and the Tokelau Islands" დაარქივებული 2010-06-05 საიტზე Wayback Machine.
* "Ross Dependency" დაარქივებული 2007-07-14 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  New Zealand's Constitution, New Zealand government, retrieved 20 November 2009
აცეტილცელულოზას სტრუქტურული ფორმულა
**აცეტილცელულოზა**, *ცელულოზის აცეტატები* — ცელულოზის ძმარმჟავა ეთერები. აცეტილცელულოზას ღებულობენ ცელულოზის (ბამბის ღინღლი, მერქნის გაკეთილშობილებული ცელულოზა) ძმრის ანჰიდრიდის მოქმედებით სხვადასხვა კატალიზატორის და გამხსნელის თანაობისას:

რეაქციის საბოლოო პროდუქტს — ცელულოზის ტრიაცეტატს, ტექნიკაში ჩვეულებრივ ტრიაცეტილცელულოზას ან კიდევ პირველად აცეტატს უწოდებენ. ტრიაცეტატის ნაწილობრივი ჰიდროლიზისას ეგრეთ წოდებული მეორეული აცეტატი მიიღება.

აცეტილცელულოზა თეთრი ამორფული მასაა. აცეტილცელულოზა (განსაკუთრებით ტრიაცეტატი) მცირედ ჰიგროსკოპულია, შუქმედეგია, კარგი ფიზიკურ-მექანიკური თვისებები აქვს და პრაქტიკულად არ იწვის. 190–210°C-ზე აცეტილცელულოზის ნაკეთობა ფერს იცვლის, ხოლო 230°C-ზე იწყებს დაშლას. ტუტეები და მინერალური მჟავები აცეტილცელულოზის თანდათანობით გასაპვნას იწვევს. პირველადი აცეტილცელულოზა იხსნება ძმარმჟავაში, მეთილენქლორიდში, ქლოროფორმში, დიქლორეთანში, ანილინში, პირიდინში; მეორეული აცეტატი — აცეტონში, აცეტონისა და სპირტის ნარევში, ეთილაცეტატში, დიოქსანში და სხვა ორგანულ გამხსნელში. აცეტილცელულოზას იყენებენ აცეტატური ბოჭკოს, აფსკების (კერძოდ, ელექტროსაიზოლაციო), პლასტმასების წარმოებაში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 74.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Australian National library associations working group on preserving acetate collections
* History and properties
* Material Properties Data: Cellulose Acetate (CA)
**ახოს ჯამე** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახოში, ძველი სასაფლაოს ტერიტორიაზე.

სოფელ ახოში ძველად ქრისტიანული სამლოცველო, ხის ეკლესია ყოფილა. XV საუკუნის ბოლოს ოსმალთა შემოსევისას ტაძარი დაანგრიეს და ეკლესია მაჰმადიანურმა სამლოცველომ ჩაანაცვლა. გადმოცემის თანახმად, მეჩეთის მშენებლობისას ეკლესიის ქვები გამოუყენებიათ, რამდენიმე ქვა კი, რომლებზეც ჯვრები და ქრისტიანული რელიქვიები იყო გამოსახული, ჩაბრუნებული სახით ჩაუშენებიათ. მეჩეთის არქიტექტურა და ხუროთმოძღვრული მოკაზმულობაც კლესიის არსებობას ადასტურებს. 

დღევანდელი სახით ახოს ჯამე 1817-1818 წლებში ლაზმა ხელოსანმა, უსტა ხუსეინმა ააშენა. ის ორსართულიანია: პირველ სართულზე სარდაფია განთავსებული, ხოლო მეორე სართულზე — ორსინათლიანი სამლოცველო დარბაზი. ჯამეს ზომებია 9.3 მ. X 8.8 მ. სახურავად კრამიტია გამოყენებყლი. აივნის ჩათვლით ჯამე გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. სამხრეთით კბილანათაღიანი მიჰრაბი აქვს, რომლის თავზეც არაბული წარწერაა. ცენტრალური სივრცის ჭერს გუმბათი ფარავს, რომელიც შიგნიდან ზეთის საღებავებითაა მოხატული. ჯამე ოთხივე მხრიდან აჟურული მოაჯირითაა დაფარული, რომლის სამხრეთი მხარეც დეკორაციულ მორთულობას წარმოადგენს. ჩრდილოეთით მცირე ზომის ნახევარწრიული აივანია გამოყოფილი.

ინტერიერში დეკორაციულად აქცენტირებულია მიმბარი, ქოროს მოაჯირი და კათედრა. ხის ორნამენტები აპლიკაციის სახითაა შესრულებული და დაფერილია. ახოს ჯამის ყველა კედელი სარკმლებითაა დანაწევრებული. მის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მინარეთის ქვედა ნაწილია შემორჩენილი. ჯამის ქვის წყობა მშრალია. სიმაღლე 2 მეტრს აღწევს. მეჩეთი იმით არის გამორჩეული, რომ აქ არსებულ ჯამეებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ადრინდელია. ჯამე დღემდე მოქმედია.

2006 წელს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, ახოს ჯამეს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* *საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665 კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ*, საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, თბილისი, 07.11.2006.
* *ქედის კულტურული მემკვიდრეობის გზამკვლევი, keda Cultural Heritage Guidebook*, გვ, 30-31. 2018.
* *სოფელი ახო (ქედა)*. ერთი დღე სოფელში - ნათია თავდგირიძესთან ერთად. 15 მარტი, 2015.
**გივი (გრიგოლ) იერემიას ძე ჟვანია** (დ. 14 ნოემბერი, 1918, ქუთაისი — გ. 17 მაისი, 1979, კალკუტა, ინდოეთი) — ქართველი მეცნიერი. საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტი, იურიდიული მეცნიერებების დოქტორი (1969), პროფესორი (1972), საქართველოს სსრ მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1979). სკკპ წევრი 1945 წლიდან. 1941 წელს დაამთავრა თსუს ფილოლოგიური ფაკულტეტი. 1941-1942 წლებში მონაწილეობდა დიდ სამამულო ომში. 1946 წელს დაამთავრა უმაღლესი დიპლომატიური სკოლა მოსკოვში, 1946 წლიდან მუშაობდა გაეროში (აშშ), 1951 წლიდან თსუ-ში კითხულობდა საერთაშორისო სამართლის და სხვა კურსებს, 1963 წლიდან საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ეკონომოკის და სამართლის ინსტიტუტში სახელმწიფო და საერთაშორისო სამართლის განყოფილების გამგე იყო. მისი ნაშრომები ეხება საერთაშორისო სამართალში მოსახლეობისა და ტერიტორიის, ნეიტრალიტეტისა და სხვა საკითხებს. იგი ქართული იურიდიული ტერმინოლოგიის (1963) ერთ-ერთი შემდგენელია. არჩეული იყო საერთაშორისო სამართლის ასოციაციისა და კოსმოსური სამართლის საერთაშორისო ინსტიტუტის წევრად. დაჯილდოებულია მეორე ხარისხის სამამულო ომის ორდენითა და მედლებით.

გარდაიცვალა 1979 წლის 17 მაისს, ინდოეთში. დაკრძალულია თბილისში.

ლიტერატურა
----------

* *მაყაშვილი ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 249.
**გრიგოლ ფილიპეს ძე მგალობლიშვილი** (დ. 18 ნოემბერი, 1889, სოფ. კარისყური, ახლანდ. გონებისკარი, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1960, პარიზი) — ქართველი სამხედრო პირი, პოლკოვნიკი.

დაიბადა ჩინოვნიკის ოჯახში. დაამთავრა ქუთაისის რეალური სასწავლებელი და ელისავეტგრადის საკავალერიო სასწავლებელი. მსახურობდა ნიჟეგოროდის მე-17 დრაგუნთა, შემდეგ — ტვერის მე-16 დრაგუნთა პოლკში. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროს იბრძოდა დასავლეთის ფრონტზე (დაიჭრა 1916 წელს), შემდეგ მონაწილეობდა გენერალ ნიკოლოზ ბარათოვის ექსპედიციაში სპარსეთში. 1918 წლიდან პოლკოვნიკის წოდებით მსახურობდა საქართველოს ჯარში. 1919-1920 წლებში იყო ქართველ მუსულმანთა ცხენოსანი დივიზიონის უფროსის მოადგილე. 1921 წლიდან ემიგრაციაში იყო. გარდაიცვალა პარიზში 1960 წელს. დაჯილდოებული იყო წმ. ანას III (ხმლებით და ბაფთით, 1915) და IV (წარწერით „მამაცობისთვის", 1915), წმ. სტანისლავის III (ხმლებით და ბაფთით, 1915) და II (ხმლებით, 1916) ხარისხის ორდენებით. მისი და ოლღა ცოლად ჰყავდა ქართველ პოლიტიკურ მოღვაწეს, ევგენი გეგეჭკორს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Мгалоблишвили Григорий Филиппович. «Офицеры русской императорской армии»
ჩვეულებრივი პომიდორის ბაგე; ელექტრონული მიკროსკოპი.
**ბაგე** — ნაპრალისებრი ხვრელი მცენარის ეპიდერმისში. გარშემორტყმულია ორი ნახევარმთვარისებრი მკეტავი უჯრედით. ბაგეების სიგრძე მკეტავ უჯრედებიანად 80 მკმ აღწევს, სიგანე 40 მკმ, ბაგის ხვრელის სიგრძე კი 38 მკმ, სიგანე 7 მკმ. ხვრელის სიდიდის შეცვლით ბაგე არეგულირებს ტრანსპირაციასა და აირცვლას. 

ბაგეების ხვრელის სიდიდის ცვლა ანუ ბაგეების მოძრაობა დამოკიდებულია მკეტავი უჯრედების გარსის არათანაბარ სისქესა და ტურგორზე. ტურგორული წნევის ცვლა, თავის მხრივ დამოკიდებულია უჯრედის წყლით მაძღრობის ხარისხზე, რომელსაც ძირითადად ხსნადი შაქრების შემცველობა განაპირობებს. მკეტავი უჯრედების მოცულობის და ფორმის შეცვლა ბაგის ხვრელის ჩაკეტვას ან გაღებას იწვევს. ბაგე ჩვეულებრივ იხურება ღამით და დღის იმ მონაკკვეთში, როდესაც წყლის აორთქლება მნიშვნელოვნად სჭარბობს შეწოვას. ბაგე დამახასიათებელია გვიმრანაირების, თესლოვანი მცენარეებისა და ზოგიერთი ხავსნაირისათვის. ფოთლის ზედაპირის 1 მმ²-ზე არის 100-300-მდე ბაგე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ვიკისაწყობის ლოგო შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ბაგე"** ვიკისაწყობში.
* ბაგე — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 125.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბოტანიკა |
| --- |
|  |
| დარგები | 
* ეთნობოტანიკა
* პალეობოტანიკა
* მცენარეთა ანატომია
* მცენარეთა ეკოლოგია
* მცენარეთა მორფოლოგია
* მცენარეთა ფიზიოლოგია
 |  |
|  |
| მცენარეები | 
* მცენარეთა ევოლუცია
* წყალმცენარეები
* ხავსისნაირნი
* გვიმრანაირნი
* შიშველთესლოვნები
* ყვავილოვანი მცენარეები
 |
|  |
| მცენარეთა ნაწილები | 
* ფესვი
* ღერო
* ფოთოლი
* ნაყოფი
* ყვავილი
* ბაგე
* მერქანი
* მერისტემა
* ყლორტი
* ვარჯი
 |
|  |
| მცენარეთა უჯრედები | 
* უჯრედის კედელი
* ქლოროფილი
* ქლოროპლასტი
* ფოტოსინთეზი
* მცენარეთა ჰორმონები
* პლასტიდი
* ტრანსპირაცია
 |
|  |
| მცენარეთა რეპროდუქცია | 
* მეტაგენეზი
* გამეტოფიტი
* Plant sexuality
* ყვავილის მტვერი
* დამტვერვა
* თესლი
* სპორა
* სპოროფიტი
 |
|  |
| მცენარეთა ტაქსონომია | 
* ბოტანიკური სახელი
* ბოტანიკური ნომენკლატურა
* ჰერბარიუმი
* IAPT
* ICN
* *Species Plantarum*
 |
|  |
| ტერმინოლოგიური სიტყვარი | 
* ბოტანიკური ტერმინების ლექსიკონი
* მცენარეთა მორფოლოგიური ლექსიკონი
 |
|  |
| 
**პორტალი** |

 |
**ბაგაევსკაიის ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის ეკლესია** (რუს. Церковь Николая Чудотворца) — მართლმადიდებლური ეკლესია ბაგაევის რაიონის სტანიცა ბაგაევსკაიაში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. ამჟამად აღნიშნული ტერიტორია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს შახტინის ეპარქიას. აგებულია 2008-200 წლებში.

ეკლესიის მისამართი: რუსეთი, როსტოვის ოლქი, ბაგაევის რაიონი, სტანიცა ბაგაევსკაია.

ისტორია
-------

XVIII საუკუნის დასაწყისში სტანიცის ტერიტორიაზე დაარსდა ხის სამლოცველო, რომელიც შეცვალა ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელობის ასევე ხის ეკლესიამ. 1740 წლისათვის ეკლესია დაძველდა და 1744 წელს გადაიტანეს ახალ ადგილზე მდინარე დონიდან მოშორებით. ეკლესიის გადატანამ შეამცირა მისი ცხოვრება და 1747 წელს კაზაკებმა დაიწყეს ახალი, ასევე ხის ეკლესიის მშენებლობა. იგი არსებობდა 30 წელზე მეტ ხანს. 1782 წელს დაიწყეს რიგით მესამე ეკლესიის მშენებლობა, რომელიც აკურთხეს 1783 წლის 8 ოქტომბერს. 1805 წელს სტანიცა გადაიტანეს დონის ნაპირზე, ახალ ადგილზე კვლავ ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე აკურთხეს ეკლესია ამავე წლის 23 აპრილს. ამ ეკლესიის დაძველების შემდეგ მის ადგილზე ააგეს აგურის კაპელა. აგურის სამსაკურთხევლიანი ეკლესია ააგეს 1896 წელს სტანიცის ცენტრალურ მოედანზე. ეკლესია დაანგრიეს 1936-1939 წლებში.

### თანამედროვეობა

თანამედროვე ქვის ერთსაკურთხევლიანი ეკლესია აგებულია 2008-2009 წლებში და აკურთხეს ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე. ეკლესია მდებარეობს ბაგაევსკაიის სასაფლაოზე. 

წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია არის ერთსართულიანი ქვის შენობა. შენობის ძირითადი ნაწილია მრავალსარკმლიანი გუმბათი, რომელსაც ადგას რუსული მართლმადიდებლური ჯვარი. ეკლესიას სულ ოთხი გუმბათი აქვს, ოთხივეზე აღმართულია ასევე რუსული მართლმადიდებლური ჯვარი. 

ეკლესიის ტერიტორიაზე აგებულია სამსახურებივი შენობა. ღობე რკინისაა, რომელიც დამაგრებულია ქვის ბოძებზე. ცენტრალურ შესასვლილს ამშვენებს კოშკურა პატარა გუმბათით და ჯვრით. 

ეკლესიის წინამძღვარია მღვდელმონოზონი ალექსანდრე (მეშტანოვი).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Багаевская. Церковь Николая Чудотворца.
* Багаевское благочиние. Все церкви и монастыри.
* Церковь Николая Чудотворца, острова и история

სქოლიო
------

1. ↑  ОЧЕРК ИСТОРИИ ОВД И КАЗАЧЬИХ СТАНИЦ.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-06-24. ციტირების თარიღი: 2017-04-06.
2. 1 2  Краеведение - история станицы
3. ↑  Церковь Николая Чудотворца (Багаевская)
4. 1 2  Свято-Никольская церковь.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-03-17. ციტირების თარიღი: 2017-04-06.
5. ↑  Александр Валентинович Маштанов, протоиерей.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-03-17. ციტირების თარიღი: 2017-04-06.
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**გრიგოლ**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **გრიგოლ**. |

**გრიგოლ ოშკელი** — X საუკუნეში ოშკში მოღვაწე ქართველი მწიგნობარი, მთარგმნელი. 

ეფრემ მცირეს ხელახლა უთარგმნია გრიგოლ ოშკელის მიერ სომხურიდან თარგმნილი თხზულება „ევნომიანოსთა მიმართ და ღმრთისმეტყუელებისათჳს", რომლის მინაწერი გვამცნობს: „ლოცვა ყავთ, წმიდანო და ქრისტეს მოყუარენო, ეფრემისათჳს თარგმანისა, რომლისა მიერ მეორედ ითარგმნა ესე საკითხავი, რამეთუ ნეტარისა გრიგოლ ოშკელისა მიერ სომხურისაგან თარგმნილი ესოდენ ვპოვე" (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, A–292). ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ერთ-ერთ ნუსხაში (A–87) დაცულია გრიგოლ ღვთისმეტყველის თხზულება, რომლის მთარგმნელად გრიგოლ ოშკელი მოიხსენიება: „საკითხავი სამხილებელი არიანოსთა და ევნომიანოსთა ბოროტად უწესოებისაჲ, რომელნი იგი მოსწრაფე იყვნეს წვალებისაებრ თვსისა ცთომილად ღმრთისმეტყუელებად და წინაშე ურწმუნოთა საშჯელსა ჰყოფდეს მართლმადიდებელთა თანა და უღირსთა და ჭაბუკთა კაცთა მღდელად და ეპისკოპოსად ქელთა დაასხმიდეს და სხუასა მრავალსა უწესოებასა იქმოდეს, რომელთაცა ამხილა წმიდამან გრიგოლი". 

კორნელი კეკელიძის აზრით, გრიგოლ ოშკელის თარგმნილი უნდა იყოს A–87 ნუსხაში დაცული გრიგოლ ღვთისმეტყველის კიდევ ერთი თხზულება — „ქებაჲ და შესხმაჲ ნეტარისა კესარიოს ძმისა თჳსისაჲ, რომელი ესე თქუა ჟამსა მიცვალებისა მისისა". ექვთიმე თაყაიშვილის აზრით, შესაძლებელია იგი ოშკის ტაძრის მშენებელი, დიდ სამშენებლო წარწერაში დამფუძნებლებთან — ბაგრატ ერისთავთერისთავთან და დავით მაგისტროსთან ერთად მოხსენიებული გრიგოლი იყოს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 267.
* *ქავთარია მ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 153.
* „ქართული მწერლობა" ლექსიკონი-ცნობარი, წგნ. 1, თბილისი: „განათლება", 1984. — გვ. 74.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ოშკი

სქოლიო
------

1. ↑  ე. თაყაიშვილი — „1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში". თბ.1960.-გვ.32-58.
**ბაგულალები** — დაღესტნის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ანდური მოდგმის ხალხი ბაგულალები არიან. მკვიდრობენ დასავლეთ დაღესტანში.

ისტორია
-------

თვითსახელწოდებაა ბაგულალ. ბაგულალები განსახლებულნი არიან ბოგოსის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე, მდ. ან დის ყოისუს მარჯვენა მხარეს. ისინი კომპაქტურად ცხოვრობენ ერთმანეთის მეზობლად მდებარე სოფლებში. ოქტომბრის გადატრიალებამდე ბაგულალები ადმინისტრაციულად შედიოდნენ ანდიის ოკრუგის კარატიის სანაიბოში. XIX საუკუნის 60-იანი წლების ბოლოს ბაგულალების საერთო რაოდენობა 1989 კაცს შეადგენდა (577 კომლი), XX საუკუნის 20-იან წლებში 3054 კაცს (დაღესტნის მთელი მოსახლეობის 0,39%). დღეისათვის სასოფლო ადმინსტრაციის დავთრებით ბაგულალების რაოდენობა ხუთი ათას კაცს აჭარბებს. 

ბაგულალებს ჩრდილოეთიდან ემეზობლებიან კარატაელები, ახვახელები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით - თინდალები, დასავლეთით - ჭამალალები, ღოდობერიელები. ბაგულალები სამ ჯგუფად იყოფიან, რომლებსაც ენის, კულტურის და ყოფის სპეციფიკური თავისებურებები გააჩნიათ. ბაგულალურის თქმებია: ხუშტადიური, ტლ ონდოდიური, ტლიბიშიური. ლაპარაკობენ ხუნძურ ენაზეც. დამწერლობაც ხუნძურ ენაზე აქვთ. ბაგულალები კავკასიონურ ანთოპოლიგიურ ტიპს მიეკუთვნებიან. 

ბაგულალების მეურნეობისა და კულტურის ჩამოყალიბებასა და ფუნქციონირებაზე გავლენა მოახდინა ეკოლოგიურმა გარემომ, სამეურნეო და კულტურულმა ლანდშაფტმა, სოციალ-ეკონომიკურმა პირობებმა. ისინი თანაბრად მისდევდნენ მიწათმოქმედებასა და მესაქონლეობას. მიწათმოქმედება მათი უძველესი სამეურნეო საქმიანობაა. მისდევდნენ აგრეთვე მებაღეობას, მევენახეობას, მეფუტკრეობას. სახვნელი მიწები და სათიბები კერძო საკუთრებაში იყო. ცალკეულ სახვნელ, სათიბ ნაკვეთებზე, ტყის ნაწილზე თუხუმური საკუთრება არსებობდა. სათემო საკუთრებად ითვლებოდა საძოვრები. 

მესაქონლეობაც ბაგულალების უძველესი საქმიანობა იყო. ჰყავდათ როგორც მსხვილფეხარქოსანი, ისე წვრილფეხარქოსანი საქონელი. XIX საუკუნის 80-იან წლებში ექვსი ბაგულალური სოფლის მოსახლეობას კერძო საკუთრებაში 21000 ცხვარი ჰყავდა, 2200 მსხილფეხარქოსანი საქონელი, 1100 ცხენი, სახედარი, ჯორი. მეცხვარეობა ძირითადად მომთაბარული იყო. ზამთარში ცხვარი თერგ - სულაკის დაბლობში ჰყვადათ, ზაფხულში \_ მთებში. მეცხოველეობის პროდუქტები ბაგულალების ძირითადი საკვები იყო. მას პურსა და სხვა პროდუქტებზე ცვლიდნენ, აგრეთვე იმ ნაწარმზე, რომლებსაც არ აწარმოებდნენ. განვითარებული იყო შინამრეწველობისა და ხელოსნობის ზოგიერთი დარგი. რეწვის ნედლეული იყო მეცხოველეობის პროდუქცია (მატყლი, ტყავი, რქა, ძვალი), ხე, ქვა. განსაკუთრებით დაწინაურებული იყო საფეიქრო საქმე, ქეჩის წარმოება, მაუდის ქსოვა, მატყლის წინდებისა და ჩექმების ქსოვა, ვერცხლის ნაკეთობების დამზადება, ხანჯლის ქარქაშების კეთება. ოჯახისათვის ქალები ამზადებდნენ შუამოსართავებს, ხურჯინებს, ტომრებს. მამაკაცები სასოფლო-სამეურნეო ინვენტარს აკეთებდნენ.

კონფესიური თვალსაზრისით ბაგულალები მუსლიმი სუნიტები იყვნენ. ისლამი საბოლოოდ XIX საუკუნეში განმტკიცდა. ხალხში შემორჩენილი იყო ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენები (რწმენა სულების არსებობის შესახებ, მაგია, ჯადოქრობა). პატივს მიაგებდნენ წინაპრებს, მზეს, მთვარეს. 

სამეცნიერო ლიტერატურაში აღნიშნულია, რომ დღეს ბაგულალური ენის გამოყენების არე შეზღუდულია, რადგან ის უდამწერლობო და ოჯახში სალაპარაკო ენაა. ამიტომ მისი გაქრობის საშიშროება არსებობს.

ლიტერატურა
----------

* როლანდ თოფჩიშვილი კავკასიის ხალხთა ეთნოლოგია, თბ.2012
**დევლეთ III გირეი** იგივე **ქარა დევლეთ გირეი** (ყირიმ. III Devlet Geray, Qara Devlet Geray, دولت كراى‎‎; დ. 1647 — გ. 1717, იამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1716–1717 წლებში, ნურედინ ადილ გირეის ვაჟი, სელამეთ I გირეის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
---------

დევლეთ გირეის მამა, ადილი სახანოს ნურედინი იყო 1651–1659 წლებში. თვითონ დევლეთს *ქარა (შავი) დევლეთ გირეი* ყირიმელმა ხალხმა მისი ნათესავის დევლეთ II-ისგან გასარჩევად შეარქვა. ქარა დევლეთი თავისი ბიძაშვილის, საფა გირეის კალგა იყო 1691–1692 წლებში.
1716 წელს ქარა დევლეთ გირეი ოსმალებმა ყირიმის ხანად დანიშვნის შემდეგ გაგზავნეს ჰაბსბურგთა ავსტრიის წინააღმდეგ ლაშქრობაში, მონაწილეობა მიიღო პეტროვადინის ბრძოლაში.

დევლეთ III გირეის სახანოს დიდებულთა უდიდესი ნაწილი არ უჭერდა მხარს. ყირიმელები თვლიდნენ, რომ სელიმ I გირეის შთამომავლები უნდა ყოფილიყვნენ სახანოს მმართველები. ისინი პატივს სცემდნენ სელიმ I-ის ხსოვნას. ამის გამო ყირიმელი ხალხი აღშფოთდა სულთნის გადაწყვეტილებაზე. 1717 წელს ყირიმში იფეთქა აჯანყებამ, მოსახლეობამ ტახტზე სელიმ გირეის ერთ-ერთი შვილის ასვლა მოითხოვა. მძიმე სამხედრო მდგომარეობისა და დიდი არეულობის გათვალისწინებით, სულთანმა აჰმედ III-მ საუკეთესოდ ჩათვალა ყირიმელთა აზრის მოსმენა. ქარა დევლეთ III-ს სახანოს მონახულების გარეშე ჩამოართვეს ტიტული და მის ნაცვლად ტახტზე სელიმ გირეის ვაჟი საადეთ IV აიყვანეს. 

ქარა დევლეთ გირეის ოსმალებმა პენსია დაუნიშნეს და გადაასახლეს ბუჯაკის ურდოში, ხოლო შემდეგ იამბოლში, სადაც იმავე წელს, 70 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დაკრძალეს ქალაქის მეჩეთში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ყირიმის სახანო
* გირეის დინასტია
* ყირიმის ხანების სია

ლიტერატურა
----------

* О. Гайворонский «Созвездие Гераев»
* О. Гайворонский «Повелители двух материков» тома 1-2
* Халим Гирай «Розовый куст ханов» (история крымских ханов)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
 ყირიმის ხანები  |
| --- |
|  |
| XV საუკუნე | 
* ჰაჯი I გირეი
* ნურ-დევლეთ გირეი
* მენლი I გირეი
* ჰაიდერ გირეი
 | Map of the Crimean Khanate |
|  |
| XVI საუკუნე | 
* მეჰმედ I გირეი
* გაზი I გირეი
* საადეთ I გირეი
* ისლამ I გირეი
* საჰიბ I გირეი
* დევლეთ I გირეი
* მეჰმედ II გირეი
* საადეთ II გირეი
* ისლამ II გირეი
* გაზი II გირეი
* ფეთიჰ I გირეი
 |
|  |
| XVII საუკუნე | 
* თოხთამიშ გირეი
* სელამეთ I გირეი
* ჯანიბექ გირეი
* მეჰმედ III გირეი
* ინაიეთ გირეი
* ბაჰადირ I გირეი
* მეჰმედ IV გირეი
* ისლამ III გირეი
* ადილ გირეი
* სელიმ I გირეი
* მურად გირეი
* ჰაჯი II გირეი
* საადეთ III გირეი
* საფა გირეი
* დევლეთ II გირეი
 |
|  |
| XVIII საუკუნე | 
* გაზი III გირეი
* ყაფლან I გირეი
* დევლეთ III გირეი
* საადეთ IV გირეი
* მენლი II გირეი
* ფეთიჰ II გირეი
* სელამეთ II გირეი
* სელიმ II გირეი
* არსლან გირეი
* ჰალიმ გირეი
* ყირიმ გირეი
* სელიმ III გირეი
* მაქსუდ გირეი
* დევლეთ IV გირეი
* ყაფლან II გირეი
* საჰიბ II გირეი
* შაჰინ გირეი
* ბაჰადირ II გირეი
 |

 |