COVID-19-ის გავრცელების რესპირატორული გზა.
**COVID-19-ის გადადება** — 2019 წლის კორონავირუსული დაავადების გადაცემაა ადამიანიდან ადამიანზე. COVID-19 ძირითადად გადადის აირწვეთოვანი გზით. ინფიცირებული ადამიანები ამოისუნთქავენ ვირუსიან ჰაერს სუნთქვის, ლაპარაკის, ხველების, ცემინების ან სიმღერის დროს. გადადება უფრო სავარაუდოა, როდესაც ადამიანები ფიზიკურად ახლოს არიან. თუმცა, ინფიცირება შეიძლება მოხდეს უფრო დიდ დისტანციებზე, განსაკუთრებით შენობაში.

დაინფიცირება შეიძლება მოხდეს სიმპტომების დაწყებამდე 1-3 დღით ადრე.  ინფიცირებულ პირებს შეუძლიათ დაავადების გავრცელება მაშინაც კი, თუ ისინი არიან პრესიმპტომური ან ასიმპტომური.  ყველაზე ხშირად, ვირუსული დატვირთვის პიკი ზედა სასუნთქი გზების ნიმუშებში ხდება სიმპტომების გამოვლენიდან მალე და მცირდება სიმპტომების დაწყებიდან პირველი კვირის შემდეგ.  ამჟამინდელ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, ინფიცირების პერიოდი სიმპტომების დაწყებიდან 10 დღეა მუსბუქი COVID-19-ის მქონე პირებისთვის და 20 დღემდე მძიმე COVID-19-ის მქონე პირებისთვის, მათ შორის იმუნოკომპრომეტირებული პირებისთვის. 

ინფექციური ნაწილაკები ზომით მერყეობს აეროზოლებიდან, რომლებიც რჩება ჰაერში ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, უფრო დიდი წვეთებით დამთავრებული, რომლებიც რჩება ჰაერში ან ეცემა მიწაზე.    გარდა ამისა, COVID-19-ის კვლევამ ხელახლა განსაზღვრა ტრადიციული გაგება იმის შესახებ, თუ როგორ ხდება რესპირატორული ვირუსების გადაცემა. სასუნთქი სითხის ყველაზე დიდი წვეთები შორს არ მიდის და შეიძლება ჩასუნთქვით ან თვალის, ცხვირის ან პირის ღრუს ლორწოვანი გარსით დაინფიცირება.  აეროზოლები ყველაზე მაღალი კონცენტრაციით არიან ადამიანების სიახლოვისას, შედეგად ვირუსის უფრო ადვილად გადადის, როდესაც ადამიანები ფიზიკურად ახლოს არიან,    მაგრამ გადადება შეიძლება მოხდეს უფრო დიდ დისტანციებზე, ძირითადად ისეთ ადგილებში, რომლებიც ცუდად ვენტილირებადია;  ამ პირობებში მცირე ნაწილაკები შეიძლება დარჩეს ჰაერში რამდენიმე წუთიდან რამდენიმე საათამდე. 

ზოგადად, ერთი ინფიცირებული ადამიანის მიერ ინფიცირებულთა რაოდენობა ცვალებადია; რადგან ადამიანების მხოლოდ 10-დან 20%-მდეა პასუხისმგებელი დაავადების გავრცელებაზე. ის ხშირად ვრცელდება კლასტერებად. ამ შემთხვევებში ბევრი ადამიანი ინფიცირდება ერთი ადამიანისგან. 

შესაძლებელია ადამიანი COVID-19-ით დაავადდეს დაბინძურებულ ზედაპირთან ან საგანთან შეხებისას, სანამ საკუთარ პირს, ცხვირს ან თვალებს შეეხება. ვარაუდობენ, რომ ეს არსებითად არ უწყობს ხელს ახალი ინფექციებს. თუმცა ძლიერი მტკიცებულება მიუთითებს, რომ ეს არ უწყობს ხელს არსებითად ახალ ინფექციებს. მიუხედავად, მტკიცე ვარაუდისა, ცნობილი არ არის, რომ ვირუსი ვრცელდება ფეკალიებით, შარდით, დედის რძით, საკვებით, ჩამდინარე წყლებით, სასმელი წყლით ან ცხოველთა დაავადების ვექტორებით (თუმცა ზოგიერთ ცხოველს შეუძლია ვირუსი ადამიანისგან გადასცეს). ორსულობის დროს ის ძალიან იშვიათად გადადის დედიდან ბავშვზე.

ინფექციურობის პერიოდი
---------------------

მას შემდეგ, რაც ადამიანები დაინფიცირდებიან COVID-19-ით, მათ შეუძლიათ დაავადების გადაცემა სხვა ადამიანებზე სიმპტომების გამოვლენამდე ერთიდან სამ დღით ადრე, რომელიც ცნობილია როგორც პრესიმპტომური გადადება. კონტაქტის გამოვლენა გამოიყენება იმ ადამიანების საპოვნელად და დასაკავშირებლად, რომლებსაც ჰქონდათ კონტაქტი ინფიცირებულ ინდივიდთან სიმპტომების გამოვლენამდე 48-72 საათის განმავლობაში, ან მათი ტესტის თარიღამდე, თუ უსიმპტომო იყო. 

ადამიანები ყველაზე ინფექციურნი არიან, როდესაც ავლენენ, თუნდაც, მსუბუქ ან არასპეციფიკურ სიმპტომებს, რადგან ვირუსული დატვირთვა ამ დროს ყველაზე მაღალია.  

ამჟამინდელი მტკიცებულებების საფუძველზე, ზრდასრული ადამიანები მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის COVID-19-ით რჩებიან ინფექციურები (ანუ გამოდევნილი რეპლიკაციის კომპეტენტური SARS-CoV-2) სიმპტომების დაწყებიდან 10 დღის განმავლობაში. ზრდასრულები, რომლებსაც აქვთ მძიმე ან კრიტიკული COVID-19, ან იმუნიტეტის მძიმე დაქვეითება (იმუნოდეფიციტის მქონე პირები), შეიძლება დარჩეს ინფექციური (ანუ გამოდევნონ რეპლიკაციის კომპეტენტური SARS-CoV-2) სიმპტომების დაწყებიდან 20 დღის განმავლობაში.  

### ასიმპტომური გადადება

ადამიანებს, რომლებსაც სიმპტომი არ აქვთ, შეუძლიათ ვირუსის გადაცემა. 2020 წლის დეკემბრის სისტემურმა მიმოხილვამ დაადგინა, რომ COVID-19 ინფექციების დაახლოებით 17% იყო ასიმპტომური (95% სანდო ინტერვალი 14%-დან 20%-მდე; მიმოხილვამ დაადგინა, რომ "ასიმპტომური შემთხვევებიდან გადაცემის რისკი უფრო დაბალი იყო, ვიდრე სიმპტომატური შემთხვევებისას. მაგრამ არსებობდა მნიშვნელოვანი გაურკვევლობა ამის მასშტაბში." ასიმპტომური COVID-19 ინფექციის მქონე პირებს შეიძლება ჰქონდეთ იგივე ვირუსული დატვირთვა, როგორც სიმპტომატური და პრესიმპტომური შემთხვევები და შეუძლიათ ვირუსის გადაცემა.  თუმცა, ასიმპტომური შემთხვევების ინფექციური პერიოდი უფრო ხანმოკლეა, უფრო სწრაფი ვირუსული კოეფიციენტით.

გადადების დომინანტური ტიპი: ჰაერ-წვეთოვანი/აეროზოლი
---------------------------------------------------

ნაჩვენებია, ჩვენი სუნთქვა საუბრის დროს ქმნის უხეში კონუსის ფორმის თბილი ტენიანი ჰაერის ნაპრალს, რომელიც იშლება რგოლებად. ვირუსის შემცველი წვეთები ინფიცირებული ადამიანის სუნთქვაში შემოდის ამ ნაპრალის საშუალებით (ადამიანი საუბრის დროს ეკრანის მარჯვენა მხარეს).
COVID-19 ვირუსის გადაცემის დომინანტური გზაა რესპირატორული წვეთების (წვრილი თხევადი ნაწილაკების) ზემოქმედება, რომლებიც ატარებენ ინფექციურ ვირუსს (ანუ, ჰაერში ან აეროზოლური გადაცემა ).     გავრცელება ხდება მაშინ, როდესაც ნაწილაკები გამოიყოფა ინფიცირებული ადამიანის პირიდან ან ცხვირიდან სუნთქვის, ხველების, ცემინების, საუბრის ან სიმღერის დროს.  ადამიანის სუნთქვა ქმნის უხეში კონუსის ფორმის თბილი ტენიანი ჰაერის ნაპრალს; ინფიცირებულ ადამიანში სუნთქვა ატარებს ვირუსის შემცველ წვეთებს.  ასე რომ, ჩვენ ველით, რომ ვირუსის შემცველი წვეთების ყველაზე მაღალი კონცენტრაცია იქნება უშუალოდ ინფიცირებული ადამიანის თვალწინ, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ გადაცემის რისკი ყველაზე დიდია ინფექციის წყაროდან სამიდან ექვს ფუტში. მაგრამ სუნთქვა შეიცავს უამრავ წვეთს, რომელთა ზომა 100 მიკრომეტრზე ნაკლებია, და ისინი შეიძლება დარჩეს ჰაერში მინიმუმ წუთის განმავლობაში და გადაადგილდნენ ოთახში.  არსებობს მტკიცებულება, რომ ინფექციური SARS-CoV-2 აეროზოლებში რამდენიმე საათის განმავლობაში ცოცხლობს. არსებობს არსებითი მტკიცებულება ოთახში გადაცემის მოვლენების შესახებ (ანუ, მეტრზე ან ორ მეტრზე დიდ მანძილზე), რაც დაკავშირებულია შენობაში ყოფნასთან, განსაკუთრებით ცუდად ვენტილირებად სივრცეებში, თუმცა შიდა ჰაერის ნაკადმა, რომელიც წარმოიქმნება კონდიცირების სისტემებით, შეიძლება ხელი შეუწყოს რესპირატორული განყოფილებების გავრცელებას. ამან გამოიწვია განცხადებები, რომ გადაცემა ყველაზე ადვილად ხდება "სამ C სექტორში": ხალხმრავალ ადგილებში, ახლო კონტაქტის, ვიწრო და დახურულ სივრცეებში. 

ვიდეო განმარტება COVID-19-ის შენობაში ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადაცემის შემცირების შესახებ 
გადადების ეს ტიპი ხდება ინფიცირებული ადამიანის მიერ ვირუსის ამოსუნთქვით, რომელიც შემდეგ ჰაერით გადაეცემა ახლოს მყოფ ადამიანს, ან ვინმეს ოთახში, რომელიც შემდეგ სუნთქავს ვირუსს. ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადაცემის შემცირების მცდელობები მოქმედებს გადაცემის ერთ ან რამდენიმე საფეხურზე. პირბადის ან სახის დაფარვის საშუალებები გამოიყენება, როგორც ინფიცირებული პირის მიერ ამოსუნთქული ვირუსის შესამცირებლად (რომელმაც შესაძლოა არ იცოდეს, რომ ინფიცირებულია), ასევე, ადამიანის მიმართ, რომლიც მგრძნობიარე შეიძლება იყოს ვირუსის მიმართ. სოციალური დისტანცია ქმნის ადამიანებს შორის მანძილს. ერთი ან მეტი ინფიცირებული ადამიანის მიერ დაკავებული ოთახის ჰაერში ვირუსის დაგროვების თავიდან ასაცილებლად,  ვენტილაცია გამოიყენება დავირუსებული ჰაერის გარეთ გასაშვებად (სადაც იგი განზავდება ატმოსფეროში) და ჩაანაცვლებს გარეთ არსებული სუფთა ჰაერი. ალტერნატიულად, ჰაერმა შეიძლება გაიაროს ფილტრებში ვირუსის შემცველი ნაწილაკების მოსაშორებლად. დაცვის (დაცვა დიდი წვეთების გამოდევნისაგან) და ჰაერის ფილტრაციის, აეროზოლების აღმოფხვრის კომბინაცია („ფარი და ჩაძირვის" სტრატეგია) განსაკუთრებით ეფექტურია შიდა გარემოში რესპირატორული მასალების გადაცემის შესამცირებლად.

გადადების იშვიათი ტიპები
------------------------

### ზედაპირით (ნივთებით) გადადება

A silver-colored door handle on a white door ზედაპირები, რომლებსაც ხშირად ეხებიან, როგორიცაა კარის სახელურები, შეიძლება გადასცეს COVID-19, თუმცა არ არის მიჩნეული, რომ ეს იყოს ვირუსის გავრცელების მთავარი გზა.
ადამიანს შეუძლია COVID-19 დაინფიცირდეს ზედაპირთან ან ობიექტთან შეხებით, რომელსაც აქვს ვირუსი (ე.წ. ფომიტე ), შემდეგ კი საკუთარ პირზე, ცხვირზე ან თვალებზე შეხებით, მაგრამ ეს არ არის გადაცემის მთავარი საშუალება და რისკი. ზედაპირით გადაცემა დაბალია.    2020 წლის ივლისის მდგომარეობით, „არ არსებობს კონკრეტული მოხსენება, რომელიც პირდაპირ აჩვენებდა ნივთებით გადადებას", თუმცა „ადამიანები, რომლებიც კონტაქტში არიან პოტენციურად ინფექციურ ზედაპირებთან, ხშირად აქვთ მჭიდრო კონტაქტი ინფექციურ ადამიანთან, რაც ართულებს განსხვავებას სასუნთქი წვეთებსა და ნივთებით გადაცემას შორის. "

SARS-CoV-2-ით დაბინძურებულ ზედაპირთან ყოველ კონტაქტს 10000-დან 1-ზე ნაკლები აქვს ინფექციის გამოწვევის შანსი. სხვადასხვა კვლევამ აღმოაჩინეს არა სიცოცხლისუნარიანი ვირუსი ფოროვან ზედაპირებზე წუთებიდან საათებში, მაგრამ აღმოაჩინეს სიცოცხლისუნარიანი ვირუსი, რომელიც რჩება არაფოროვან ზედაპირებზე დღიდან კვირამდე. თუმცა, კვლევები არ ასახავს რეალურ სამყაროში არსებულ პირობებს, რომლებიც ნაკლებად ხელსაყრელია ვირუსისთვის.  ვენტილაციამ და გარემო პირობების ცვლილებამ შეიძლება მოკლას ან გაანადგუროს ვირუსი.   მაგალითად, ტემპერატურა, ტენიანობა და ულტრაიისფერი გამოსხივება ( მზის სინათლე ) ყველა გავლენას ახდენს ვირუსების სიცოცხლისუნარიანობის შემცირებაზე და ზედაპირების ინფექციურობაზე.  ასევე მცირდება ნივთებით გადაცემის რისკი, რადგან ვირუსი არ გადადის ეფექტურად ზედაპირიდან ხელებზე, შემდეგ კი ხელებიდან ლორწოვან გარსებზე (პირში, ცხვირსა და თვალში). 

ზედაპირზე ვირუსის საწყისი რაოდენობა (ანუ ვირუსული დატვირთვა რესპირატორულ წვეთებში) ასევე მოქმედებს ნივთებით გადაცემის რისკზე. ხელის დაბანა და ზედაპირის პერიოდული წმენდა ხელს უშლის არაპირდაპირი კონტაქტით ვირუსის გადადებას საგნების მეშვეობით.    ნივთებით გადაცემის თავიდან აცილება შესაძლებელია ჩვეულებრივი საყოფაცხოვრებო საწმენდების ან დეზინფექციის გამოყენებით.    როდესაც განიხილება მონაცემები და ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენენ გადაცემაზე რეალურ სამყაროში, „ფომიტის გადაცემის რისკი მას შემდეგ, რაც COVID-19-ით დაავადებული ადამიანი იმყოფებოდა დახურულ სივრცეში, უმნიშვნელოა 3 დღის (72 საათის შემდეგ), განურჩევლად იმისა, როდის გაიწმინდა იგი ბოლოს. ." 

### ცხოველური ვექტორები

მიუხედავად იმისა, რომ COVID-19 ვირუსი სავარაუდოდ წარმოიშვა ღამურებში, პანდემია შენარჩუნებულია ადამიანიდან ადამიანზე გავრცელებით და ცხოველიდან ადამიანზე COVID-19-ის გავრცელების რისკი დაბალია.   ცხოველებში COVID-19 ინფექციები მოიცავდა შინაურ ცხოველებს (მაგ. შინაურ კატებს, ძაღლებს და მაწანწალა ცხოველებს), ზოოპარკისა და ცხოველების თავშესაფრის მაცხოვრებლებს (მაგ. დიდი კატები, წავი და პრიმატები); წაულა ფერმებში სხვადასხვა ქვეყანაში; და ველური თეთრკუდა ირემი აშშ-ს მრავალ შტატში.  ცხოველების ინფექციების უმეტესობა მას შემდეგ მოხდა, რაც ცხოველები მჭიდრო კონტაქტში იყვნენ COVID-19-ით დაავადებულ ადამიანთან, როგორიცაა პატრონი ან მომვლელი.  ლაბორატორიულ გარემოში ექსპერიმენტულმა კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ სხვა ტიპის ძუძუმწოვრები (მაგ. ვირთხები, კურდღლები, ზაზუნები, ღორები, მაკაკები, ბაბუნი ) შეიძლება დაინფიცირდნენ.  ამის საპირისპიროდ, ქათმები და იხვები, როგორც ჩანს, არ ინფიცირდებიან ან არ ავრცელებენ ვირუსს.  არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ COVID-19 ვირუსი შეიძლება გავრცელდეს ადამიანებზე შინაური ცხოველების კანიდან, ბეწვიდან ან თმიდან.  აშშ-ს CDC რეკომენდაციას უწევს შინაური ცხოველების მფლობელებს შეზღუდონ მათი შინაური ცხოველის ურთიერთობა მათი ოჯახის გარეთ მყოფ არავაქცინირებულ ადამიანებთან; შინაური ცხოველების მფლობელებს ურჩევს, არ დაუფარონ სახე შინაურ ცხოველებს, რადგან ამან შეიძლება მათ ზიანი მიაყენოს; და აცხადებს, რომ შინაური ცხოველების დეზინფექცია არ უნდა მოხდეს საწმენდი საშუალებებით, რომლებიც არ არის დამტკიცებული ცხოველებისთვის.  თუ შინაური ცხოველი დაავადდება COVID-19-ით, CDC რეკომენდაციას უწევს მფლობელებს „დაიცვან მსგავსი რეკომენდირებული ზომები, იმ ადამიანების მსგავსად, რომლებიც ზრუნავენ ინფიცირებულ ადამიანზე სახლში". 

COVID-19-ით დაავადებული ადამიანები უნდა მოერიდონ კონტაქტს შინაურ და სხვა ცხოველებთან, ისევე, როგორც COVID-19-ით დაავადებული ადამიანები უნდა მოერიდონ კონტაქტს სხვა ადამიანებთან.

ვექტორები, რომლებზეც არ არსებობს COVID-19 გადაცემის მტკიცებულება
----------------------------------------------------------------

### დედიდან შვილზე

არ არსებობს მტკიცებულება ორსული ქალებიდან ნაყოფზე მუცლად ყოფნის პრიოდში COVID-19-ის გადაცემის შესახებ.  კვლევებმა არ აღმოაჩინა სიცოცხლისუნარიანი ვირუსი დედის რძეში.  ნაკლებად სავარაუდოა, რომ დედის რძემ გაავრცელოს COVID-19 ვირუსი ჩვილებზე.   ძუძუთი კვების უპირატესობების გათვალისწინებით, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს დედებს, რომლებსაც აქვთ ეჭვმიტანილი ან დადასტურებული COVID-19, წახალისება უნდა დაიწყონ ან გააგრძელონ ძუძუთი კვება, ინფექციების პრევენციისა და კონტროლის სათანადო ზომების მიღებისას. 

### საკვები და წყალი

არანაირი მტკიცებულება არ მიუთითებს იმაზე, რომ საკვების მოხმარება ან საკვების მიღება დაკავშირებულია COVID-19-ის გადაცემასთან.   COVID-19 ვირუსს ჰქონდა დაბალი სიცოცხლისუნარიანობა ზედაპირებზე;  10000-დან 1-ზე ნაკლები კონტაქტი დაბინძურებულ ზედაპირებთან, მათ შორის არასაკვებთან დაკავშირებული ზედაპირებთან, იწვევს ინფექციას. შედეგად, საკვები პროდუქტებიდან ან შეფუთვით გავრცელების რისკი ძალიან დაბალია.  საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანოები ურჩევენ ადამიანებს დაიცვან ჰიგიენის წესები საკვების მომზადებამდე და მიღებამდე ხელების საპნით და წყლით დაბანით.  

COVID-19 ვირუსი სასმელ წყალში არ არის გამოვლენილი.  ჩვეულებრივი წყლის დამუშავება (ფილტრაცია და დეზინფექცია) ახდენს ვირუსის ინაქტივაციას ან დაშლას.  COVID-19 ვირუსის რნმ გვხვდება დაუმუშავებელ ჩამდინარე წყლებში,   , მაგრამ არ არსებობს COVID-19 გადაცემის მტკიცებულება დაუმუშავებელი ჩამდინარე წყლების ან კანალიზაციის სისტემების ზემოქმედებით.  ასევე არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ COVID-19-ის გადაცემა ადამიანებზე ხდება საცურაო აუზების, ცხელი აბაზანების ან აბაზანების წყლის მეშვეობით.

ვაქცინაციის ეფექტი
------------------

Pfizer-BioNTech, Moderna და Janssen COVID-19 ვაქცინები უზრუნველყოფს ეფექტურ დაცვას COVID-19-ისგან, მათ შორის მძიმე დაავადებისგან, ჰოსპიტალიზაციისა და სიკვდილისგან, და „მზარდი მტკიცებულება ვარაუდობს, რომ COVID-19 ვაქცინები ასევე ამცირებს ასიმპტომურ ინფექციას და გადაცემას. „რადგან გადაცემის ჯაჭვები წყდება ვაქცინებით.  მიუხედავად იმისა, რომ სრულად ვაქცინირებულ ადამიანებს შეუძლიათ კვლავ დაინფიცირდნენ და პოტენციურად გადასცენ ვირუსი სხვებს (განსაკუთრებით საზოგადოებრივ ადგილებში), ისინი ამას ბევრად უფრო დაბალი სიჩქარით აკეთებენ, ვიდრე არავაქცინირებული ადამიანები.  COVID-19-ის გავრცელების პირველადი მიზეზი არის გადაცემა არავაქცინირებულ ადამიანებს შორის.

სქოლიო
------

1. ↑  Wang CC, Prather KA, Sznitman J, Jimenez JL, Lakdawala SS, Tufekci Z, Marr LC (August 2021). „Airborne transmission of respiratory viruses". *Science* (ინგლისური). **373** (6558). Bibcode:2021Sci...373.....W. doi:10.1126/science.abd9149. PMID 34446582.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): CDNA National Guidelines for Public Health Units. Communicable Diseases Network Australia/Australian Government Department of Health.
3. 1 2  Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers. Centers for Disease Control and Prevention.
4. 1 2 3  შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები **url** და **title** აუცილებელად უნდა მიეთითოს. (May 7, 2021).
5. 1 2 3 4 5 6 7  შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები **url** და **title** აუცილებელად უნდა მიეთითოს. (30 April 2021).
6. 1 2
7. 1 2 3 4
8. ↑
9. 1 2  ცარიელი დამოწმება (დახმარება)
10. 1 2 3 4 5 6 7  Transmission of SARS-CoV-2: implications for infection prevention precautions. World Health Organization.
11. 1 2  Q & A on COVID-19: Basic facts (21 September 2021).
12. 1 2 3  How COVID-19 Spreads (July 14, 2021).
13. ↑  COVID-19 Frequently Asked Questions (September 13, 2021).
14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Science Brief: SARS-CoV-2 and Surface (Fomite) Transmission for Indoor Community Environments (April 5, 2021).
15. ↑  COVID-19: epidemiology, virology and clinical features (6 October 2021).
16. 1 2
17. ↑
18. ↑  COVID-19: Cleaning And Disinfecting Your Home (27 May 2020).
19. 1 2 3 4 5  COVID-19 and Animals. www.cdc.gov (6 October 2021).
20. 1 2 3 4 5  COVID-19: If You Have Pets (29 June 2021).
21. ↑  Breastfeeding and Caring for Newborns if You Have COVID-19 (August 18, 2021).
22. 1 2  Breastfeeding and COVID-19 (PDF). World Health Organization (23 June 2020).
23. 1 2 3  Questions and answers on COVID-19: Various. European Centre for Disease Prevention and Control (8 September 2021).
24. 1 2 3  Food Safety and Coronavirus Disease 2019 (COVID-19). U.S. Centers for Disease Control and Prevention (June 22, 2020).
25. 1 2 3 4 5  Water and COVID-19 FAQs: Information about Drinking Water, Treated Recreational Water, and Wastewater. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (April 23, 2020).
26. ↑  Water, sanitation, hygiene, and waste management for SARS-CoV-2, the virus that causes COVID-19 (29 July 2020).
27. 1 2 3  Science Brief: COVID-19 Vaccines and Vaccination.