**ხევსურული დიალექტი** — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კუთხის — ხევსურეთის მოსახლეობა. ხევსურეთს კავკასიონი ორად ყოფს: პირაქეთა და კავკასიონის გადაღმა მდებარე პირიქითა ხევსურეთად. ხევსურები ახლა ცხოვრობენ დუშეთის, ყაზბეგის, თიანეთის, ახმეტის, თელავის, დედოფლისწყაროს, საგარეჯოსა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტებში. 

ენობრივად ხევსურული დიალექტი ყველაზე უფრო ახლოა თუშურ, მოხეურ და ფშაურ დიალექტებთან და მათთან ერთად ქმნის ქართული ენის დიალექტთა ე.წ. ფხოურ ჯგუფს. სხვა ქართული დიალექტებისაგან გამოირჩევა არქაიზმების სიმრავლით, რაც მისი გარემოზღუდულობით უნდა აიხსნას. ხევსურულ დიალექტში ქართველი ენათმეცნიერი აკაკი შანიძე გამოყოფს არხოტულ და შატილურ-მიღმახეურ კილოკავებს, რაც ამ კილოკავებში ზოგ ფონეტიკურ პროცესს, ინტონაციისა და მეტყველების ტემბრის განსხვავებულობას ემყარება.

ხევსურულისათვის თავისებურად მიჩნეულია: ფონოლოგიაში — ფონემა **ჴ**-ს არსებობა და ფონეტიკაში ფართოდ გავრცელებული ბოლომოკვეცილი ფორმები, აუსლაუტში დარჩენილ ხმოვანზე ხმის აწევა, რაც დაკარგული ბგერისა თუ მარცვლის კომპენსაციაა; ხმოვნის მომდევნოდ სხვათა სიტყვის **ო**-ს დავიწროება; **და** კავშირის ენკლიტიკად მირთვა წინა სიტყვასთან და **ა** ხმოვნის დაკარგვა; ხშირად თანხმოვანი **დ**-ც იკარგება და მეტყველებისას ერთგვარი დაყოვნება ხდება; დამახასიათებელია სონორიან თანხმოვანთ კომპლექსში **ი** ხმოვნის გაჩენა და მისთ. ხშირია (როგორც სიტყვის თავში, ისე ბოლოში) ხმოვანთა რეგრესული ასიმილაცია. მორფოლოგიაში სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ხმოვანფუძიან სახელებსაც ერთვის. მიცემითში დასმული თანხმოვანფუძიანი სიტყვა ადგილისა და დროის გარემოების ფუნქციით, როგორც წესი, მიცემითის ნიშანს არ ირთავს.

ზმნაში დასტურდება II სუბიექტური და III ობიექტური პირის ნიშანთა შემდეგი ფონეტიკური ვარიანტები: **ტ**, **დ**, **თ**, **წ**, **ძ**, **ც**, **ჭ**, **ჯ**, **ჩ**. თანხმოვნების წინ არის **ს**, რომელიც **დ**, **ძ** თანხმოვანთა წინ იქცევა **ზ**-დ, **ჯ**-ს წინ — **ჟ**-დ, **ჭ**-ს წინ — **შ**-დ. ხევსურულში დაცულია უძველესი **მა**- და **შა**- ზმნისწინები, რომელთა ადგილსაც ნელ-ნელა იკავებს ახალი **მო**- და **შე**. ძველის გადმონაშთია უთემისნიშნო ზმნები. ძველქართულისებრია სუბიექტური პირის ნიშანი III პირის მრავლობითში. კავშირებითის წარმოება გაერთფეროვნებულია. ძველქართულისებურია ხოლმეობითის წარმოება.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ქართული ენის დიალექტები

ლიტერატურა
----------

* ქართული ენა : ენციკლოპედია, 2008;
* შანიძე ა. ქართული ხალხური პოეზია, I. ხევსურული, თბ. 1931;
* ჭინჭარაული ალ. ხევსურულის თავისებურებანი. თბ. 1960;
* ჯორბენაძე ბ. ქართული დიალექტოლიგია, I. თბ. 1989.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქართველური ენები და დიალექტები |
| --- |
|  |
| ზანური | 
მეგრული ენა (ზუგდიდურ-სამურზაყანული დიალექტი • სენაკურ-მარტვილური დიალექტი) • ლაზური ენა (ათინურ-ართაშენული დიალექტი • ვიწურ-არქაბული დიალექტი • ხოფურ-ჩხალური დიალექტი) |
|  |
| სვანური | 
ზემოსვანური დიალექტები (ბალსზემოური დიალექტი • ბალსქვემოური დიალექტი) • ქვემოსვანური დიალექტები (ლენტეხური დიალექტი • ლაშხური დიალექტი • ჩოლურული დიალექტი) |
|  |
| ქართული | 
ახალი ქართული ენა, ძველი ქართული ენა (აჭარული დიალექტი • გურული დიალექტი • თუშური დიალექტი • იმერული დიალექტი (ზემოიმერული კილოკავი • ქვემოიმერული კილოკავი) • იმერხეული დიალექტი • ინგილოური დიალექტი (კაკური კილოკავი • ალიაბათური კილოკავი) • კახური დიალექტი • ლეჩხუმური დიალექტი • მესხური დიალექტი • მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტი • მოხეური დიალექტი • რაჭული დიალექტი (რივნისთაური კილოკავი • გლოლური კილოკავი • ზემორაჭული კილოკავი • ქვემორაჭული კილოკავი) • ფერეიდნული დიალექტი • ფშაური დიალექტი • ქართლური დიალექტი • ხევსურული დიალექტი) |

 |