recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ყლარსის მიქელ-გაბრიელის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყლარსიდან ჩრდილოეთით 2-3 კმ-ზე, ტყეში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვით.

გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია. კონქი ნახევარსფერულია, სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ მასიური ბუნის ქვაა.

ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. სამხრეთ კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი მიუყვება.

სამხრეთი შესასვლელი ძლიერ დაზიანებულია. ინტერიერი სავსეა მიწითა და ჩამონაშალი ქვით.

ეკლესიის კედლები ჩამალულია დიდი ზომის მცენარეებში და ეკალ-ბარდებში. დასავლეთიდან და სამხრეთიდან შემორჩენილია მინაშენის ჩამონგრეული კედლები.

ეკლესიას გარშემო გალავანი შემოუყვება, რომლის სიმაღლე 1-2 მეტრს აღწევს.

ძეგლი ძლიერ არის დაზიანებული.

ლიტერატურა
----------

* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 207
**წმინდა ერაზმი** (გ. 303) — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, მისი ხსენების დღე არის ძველი სტილით 4 მაისი, ახალი სტილით — 17 მაისი.

ცხოვრება
--------

წმინდანი სიყრმიდანვე გულმოდგინედ მსახურებდა უფალს. ის აკურთხეს ფორმიის (იტალია) ეპისკოპოსად. დიოკლეტიანესა და მაქსიმიანეს მიერ ქრისტიანთა დევნისას ერაზმმა გადაწყვიტა გარიდებოდა სატანჯველს, მაგრამ ანგელოზმა შეაჩერა და ქალაქში დაბრუნება უბრძანა. როცა შემხვედრი მხედრები წმინდანის აღმსარებლობით დაინტერესდნენ, მან ქრისტიანად გამოაცხადა თავი. წმინდა ერაზმი ანტიოქიაში დიოკლეტიანეს მიჰგვარეს. წმინდანმა უშიშრად აღიარა ქრისტე და უშჯულოებაში ამხილა იმპერატორი. წმინდა ერაზმი სასტიკად აწამეს, მაგრამ ვერ გატეხეს. საპყრობილეში ჩაკეტილი ქრისტეს აღმსარებელი, ანგელოზმა სასწაულებრივად გამოიხსნა და უბრძანა: „მომყევი, იტალიაში წაგიყვან, იქ მრავალი ადამიანი ელოდება შენს სიტყვას". ლუკიაში წმინდა ერაზმმა ხალხს ქრისტეს სარწმუნოება უქადაგა და მკვდრეთით აღადგინა ერთი დიდებულის ვაჟი. ამ სასწაულის შემდეგ 10000 კაცი მოინათლა. რომის იმპერიის დასავლეთის მფლობელმა მაქსიმიან პერკულმა ბრძანა წმინდანის შეპყრობა და სამსჯავროზე მიყვანა. წმინდა ერაზმმა კვლავ თამამად აღიარა ქრისტე. წმინდანი ცემეს და ძალით წაიყვანეს წარმართულ ტაძარში, მაგრამ, როგორც კი მან ტაძარში ფეხი შედგა, კერპები ჩამოცვივდა და დაიმსხვრა, სამსხვერპლოდან კი ცეცხლი გამოვარდა და მრავალი წარმართი დაწვა. გათავისუფლებულმა ერაზმმა უამრავი ხალხი მონათლა და ქალაქ სირმიაში წავიდა, სადაც კვლავ შეიპყრეს და აწამეს. წმინდანი გახურებულ ღუმელში შეაგდეს, მაგრამ ცოცხალი და უვნებელი დარჩა. ამ სასწაულმა ისე შეძრა ხალხი, რომ იმპერატორს ამბოხების შეეშინდა და სასახლეში მიიმალა. ანგელოზმა ბორკილებისაგან გაათავისუფლა ერაზმი და დააბრუნა ფორმიაში, თავის საეპისკოპოსოში. ის აღესრულა 303 წელს. ქრისტიანებმა პატივით დაასაფლავეს წმინდა მღვდელმოწამის ნეშტი.

ლიტერატურა
----------

* „წმიდანთა ცხოვრება", ტომი II, თბილისი, 2001 წ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* წმიდა მღვდელმოწამე ერაზმი
**წმინდა ვასა** — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე (შვილებთან თეოგნისთან აღაპისა და პისტისთან ერთად) არის ძველი სტილით 21 აგვისტო, ახალი სტილით - 3 სექტემბერი. იგი წარმართი ქურუმის მეუღლე იყო და შვილებთან - თეოგნესთან, აღაპისთან და პისტთან ერთად მაკედონიის ედესაში ცხოვრობდა. იგი ქრისტიანული კეთილმსახურებით იყო აღზრდილი და ძეებსაც ქრისტეს სიყვარულს უნერგავდა. იმპერატორ გალერიუსის (305-311) დროს მეუღლემ ნეტარი ვასა შვილებთან ერთად მმართველთან დაასმინა. მაცხოვრის მსასოებლებმა მუქარის მიუხედავად უარი განაცხადეს კერპებისთვის მსხვერპლის შეწირვაზე. მაშინ დედის თვალწინ ვაჟების წამება დაიწყეს: უფროსი, თეოგნე დაკიდეს და რკინის ჩანგლებით ჯიჯგნეს. ყრმა აღაპი თავიდან მკერდამდე გაატყავეს. ბოლოს ნაბოლარას - პისტს მისდგნენ. დედა ამხნევებდა მათ და ქრისტესთვის სატანჯველების უდრტვინველად დათმენისკენ მოუწოდებდა. ბოლოს ყმაწვილებს თავები მოჰკვეთეს (ერთი გადმოცემით, ძმებმა მაკედონიის ქალაქ ედესაში აწამეს, სხვა ცნობით - თესალიის ლარისში). წმინდა ვასა საპყრობილეში გამოამწყვდიეს და აშიმშილეს, მაგრამ ანგელოზი ზეციური საკვებით ზრდიდა ნეტარს. შემდეგ მას მრავალგვარი სატანჯველები დაატეხეს თავს. ჯალათები ცდილობდნენ, ჯერ ცეცხლში დაეწვათ, შემდეგ - წყალში დაეხრჩოთ ქრისტეს ტარიგი, მხეცებსაც მიუგდეს დასაგლეჯად, მაგრამ სულიწმიდის მადლით დაცული დედა უვნებელი რჩებოდა. როდესაც უსჯულოებმა ვასა საპყრობილეში შეიყვანეს, მან ზევსის ქანდაკი ნამსხვრევებად აქცია. მაშინ წმიდანი ზღვაში მოისროლეს, მაგრამ მოულოდნელად ნავი მოცურდა და სამმა ნათელმოსილმა ჭაბუკმა ქრისტეს მხევალი ზედ აიყვანა (ღირსი ნიკოდიმოს მთაწმიდელი ფიქრობდა, რომ ეს ჭაბუკები ამსოფლიდან ვასაზე ადრე გასული მისი ძეები იყვნენ). რვა დღის შემდეგ ნეტარი დედა ნავიდან კუნძულ ალონზე ჩავიდა, კვიზიკის მახლობლად - პონტისპირეთში ან მარმარილოს ზღვაში. ადგილობრივმა მმართველმა მისგან კერპებისთვის მსხვერპლის შეწირვა მოითხოვა და, როდესაც პასუხად მტკიცე უარი მიიღო, არგნებით გვემა უფლის რჩეული, შემდეგ კი მისთვის თავის მოკვეთა ბრძანა.

ცნობილია, რომ დაახლოებით 450 წელს ქალკედონში უკვე არსებობდა წმიდა მოწამე ვასას სახელობის ტაძარი.

ლიტერატურა
----------

* „წმიდანთა ცხოვრება", ტომი III, თბილისი, 2001 წ. გვ. 199
**წითელი ტელეფონი** ან **ცხელი ხაზი ვაშინგტონი-მოსკოვი** — პირდაპირი კავშირის ხაზი აშშ-ს პრეზიდენტსა და სსრკ-ის ხელმძღვანელობას შორის. შეიქმნა 1963 წელს, კარიბის კრიზისის დროს, მას შემდეგ, რაც ვითარება უკიდურესად დაიძაბა ცივი ომის ორ უდიდეს დაპირისპირებულ ქვეყანას აშშ-სა და სსრკ-ს შორის. კარიბის კრიზისის პერიოდში ამერიკელებს დასჭირდათ მთელი 12 საათი, რათა გაეშიფრათ 3 000 სიტყვისაგან შედგენილი ნიკიტა ხრუშჩოვის გზავნილი ჯონ კენედისადმი. ამასთან დაკავშირებით 1963 წლის 20 ივნისს ჟენევაში, ხელი მოაწერეს მემორანდუმს, რომლის ძალითაც დამყარდა პირდაპირი სატელეფონო კავშირი ორი ქვეყნის მეთაურებს შორის.

გამოყენების ცნობილი შემთხვევები
-------------------------------

* 5 ივნისი, 1967 — ექვსდღიანი ომის პირველი დღე. გაიგზავნა 20 შეტყობინება.
* 1971 — პაკისტანსა და ინდოეთს შორის დაძაბულობის ესკალაციის დროს.
* 1979 — ავღანეთში საბჭოთა კავშირის შეჭრის პერიოდში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Top Level Telecommunications: The Washington-Moscow Hot Line
* Crypto Machines: The Washington-Moscow Hot Line
* The original Hotline Agreement Texts of 1963, 1971 and 1984
**ქანაანელები** — უძველესი სემიტური მოსახლეობა სირია-პალესტინისა და ფინიკიის ტერიტორიაზე ბრინჯაოსა და ადრინდელ რკინის ხანაში. ქანაანელები თავდაპირველად მომთაბარე ცხოვრებას ეწეოდნენ. ბინადარ ცხოვრებაზე გადასვლის შემდეგ ქალაქები დააარსეს. ზოგიერთ ძველ დასახლებას ახალი სემიტური სახელები შეარქვეს — იერიქონი (შეადარეთ ძველი სემიტური მთვარის ღვთაება „იარიხი"; ბიბლოსი იგივე „ბუბლა" ან „გებალ" ქანაანურ-სემიტურად „გამაგრებულ ადგილს", „მხარეს" აღნიშნავს და სხვა).

ავტოქთონური არასემიტი ტომების დამორჩილების შემდეგ ქანაანური მოსახლეობა გაბატონდა მთელ რეგიონში, რომელსაც ქანაანი უწოდეს. დროთა განმავლობაში მოხდა მოსახლეობის დიფერენცირება, რაც გამოწვეული იყო ერთიანი ქანაანური ენის ცალკეულ დიალექტებად დაყოფით. უძველეს ქანაანურ ფენას ქმნიდნენ ებლაელები (ებლაიტები), მოგვიანებით გამოცალკევდნენ უგარითელები, ამორეველები, ფინიკიელები, ებრაელები, მოაბელები და სხვა. ქანაანელთა მეურნეობის ძირითადი დარგები მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა იყო. დიდი ადგილი ეკავა ვაჭრობასა და ხელოსნობას. ქანაანელები სხვადასხვა დროს სხვადასხვაგვარ დამწერლობას იყენებდნენ (ე.წ. სინის დამწერლობას, ეგვიპტურ იეროგლიფებს, აქადურ ლურსმულს). ქანაანელთა თითოეულ თემს, დასახლებას, ტომს თავისი მფარველი ღვთაება ჰყავდა, რომელსაც ბაალი („ბატონი", „უფალი") ეწოდებოდა. 

მოგვიანებით ტერმინ ქანაანელებს მხოლოდ ფინიკიელთა და ჩრდილოეთ აფრიკაში ფინიკიის კოლონიის მცხოვრებთა აღსანიშნავად იყენებდნენ.

ლიტერატურა
----------

* *გიორგაძე გ*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 451.
**ფინკენშტაინის ხელშეკრულება** — ხელშეკრულება, რომელიც გაფორმდა საფრანგეთის იმპერიასა და სპარსეთს შორის 1807 წელს რუსეთ-ირანის ომის მიმდინარეობისას.

პოლიტიკური ვითარება
-------------------

რუსეთთან ომში ირანმა განჯის, ერევნის, შირვანის, ყარაბახის და ბაქოს სახანოებზე დაკარგა კონტროლი, ასევე ვერ აღიდგინა ძალაუფლება ქართლ-კახეთზე. 1806-1807 წლების ზამთარში დაიდო ხელშეკრულება ბრძოლების შეწვეტის შესახებ, რადგან რუსეთს ამავდროულად ომი გამოუცხადა ოსმალეთის სულთანმა. 1807 წლის მაისში ირანმა და ნაპოლეონ ბონაპარტმა შეკრეს რუსეთის და დიდი ბრიტანეთის საწინააღმდეგო კოალიცია. დაიდო ფინკენშტაინის ხელშეკრულება. საფრანგეთი აღიარებდა ირანის ძალაუფლებას აზერბაიჯანსა და საქართველოზე, სამაგიეროდ სპარსეთი უნდა დახმარებოდა ნაპოლეონს ბრძოლაში ინდოეთის მოსაპოვებლად. ხელშეკრულების თანახმად, ირანმა საფრანგეთს დაუთმო კუნძული ხარგი, ასევე მოხდა სპარსეთის ჯარის ევროპულ ყაიდაზე რეფორმირება. მიუხედავად იმისა, თითქოს ეს შეთანხმება დიდ პოტენციალს აძლევდა ორივე ქვეყანას, იგი ბოლომდე ვერ განხორციელდა. 1808 წელს ირანმა პოლიტიკური კავშირი უკვე დიდ ბრიტანეთთან შეკრა.

ლიტერატურა
----------

* Rouholla K. Ramazani: The Foreign Policy of Iran. University of Virginia Press, 1966, S. 41.
პარლამენტის სხდომა
**ხანგრძლივი პარლამენტი** (ინგლ. Long Parliament) — გაერთიანებული სამეფოს პარლამენტის სახელწოდება 1640-1652 და 1659-1660 წლებში. დაშალა ოლივერ კრომველმა. 511 წევრიდან 91 წარმოადგენდა საგრაფოებს, 4 - უნივერსიტეტებს, ხოლო დანარჩენები ქალაქებს. პარლამენტს წევრებს შორის იყვნენ ლუციუს კერი და ჯონ პიმი. 

ხანგრძლივი ეწოდა პარლამენტს, რომელიც მოიწვია ჩარლზ I-მა 1640 წლის 3 ნოემბერს ეპისკოპოსების ომის შემდეგ. მას ეს სახელი ეწოდა იმის გამო, რომ მიიღო კანონი, რომლის ძალითაც პარლამენტის დათხოვნა შეეძლო მხოლოდ თავად დეპუტატებს. დეპუტატები კი არ ეთანხმებოდნენ მის დაშლას სტიუარტების რესტავრაციამდე. ხანგრძლივი პარლამენტი მოწვეული იყო 1640-1649 წლებში. 1649 წელს პარლამენტიდან გააძევეს დეპუტატი-პრესბიტერიანელები, დარჩენილ შემადგენლობას ეწოდა ხანგრძლივი პარლამენტის კუდი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* British Civil Wars: The Long Parliament
* British Civil Wars: 1641 Time Line დაარქივებული 2017-09-06 საიტზე Wayback Machine.
* British Civil Wars: 1642 Time Line დაარქივებული 2012-05-07 საიტზე Wayback Machine.
* Full text of The Triennial Act. 15 February 1641
* Full text of the Act against Dissolving the Long Parliament without its own Consent 11 May 1641
* Full text of the act Abolishing the Star Chamber 5 July 1641 დაარქივებული 17 October 2011[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Full text of the Act Declaring the Illegality of Ship-money 7 August 1641
* Full Text of the Grand Remonstrance, with the Petition accompanying it. 22 November 1641
**ფოქსტერიერი** — ნადირობისათვის განკუთვნილი სპეციალიზებული ძაღლის ჯიში.

ისტორია
-------

ფოქსტერიერები დიდ ბრიტანეთში XVIII საუკუნის დასაწყისში გამოჩნდნენ. არსებობს ფოქსტერიერების ორი სახეობა: უხეშბეწვიანი და გლუვბეწვიანი. პირველი გლუვბეწვიანი ფოქსტერიერები საერთაშორისო გამოფენაზე 1862 წელს გამოჩნდნენ, ხოლო უხეშბეწვიანები ცოტა მოგვიანებით, 1872 წელს. მე-20 საუკუნის ბოლომდე მოდაში გლუვბეწვიანი ფოქსტერიერები იყვნენ, ხოლო დღესდღეობით უფრო მეტი ყურადღება უხეშბეწვიანებს ეთმობათ.

აღწერა
------

ფოქსტერიერი ბუნებით ნამდვილი მონადირეა, ის საკმაოდ ძლიერი, უშიშარი და უზომოდ ენერგიული ძაღლია. ის საუკეთესო მონადირედ ითვლება მელაზე, მაჩვზე და სხვა წვრილფეხა ცხოველზე. აღსანიშნავია ის ფაქტი რომ ფოქსტერიერის კბილი სამჯერ მასზე დიდი ზომის ძაღლის ტოლია, რის გამოც მას შეუძლია იოლად დაამარცხოს მასზე ორჯერ დიდი მოწინააღმდეგე.

ფოქსტერიერი არის მონადირე ძაღლი რომელსაც შეუძლია სოროში შეყვეს ნადირს და გამოდევნოს იქიდან. ასევე ფოქსტერიერებს იყენებენ სახლის დასაცავად.

ზოგადი ცნობები
--------------

* სიმაღლე: ხვადი 37-39 სმ, ძუ 36-38 სმ.
* წონა: ხვადი 6-7 კგ, ძუ 7-8 კგ.
* სიცოცხლის ხანგრძლივობა: 13-14 წელი
* წარმომავლობა: დიდი ბრიტანეთი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ფოქსტერიერი***

* Fox Terrier საიტზე Curlie
ქარბორბალა ზღვის თავზე, მალიორკის სიახლოვეს, 2005 წ.
**ქარბორბალა** — ძლიერი და მცირე მასშტაბის გრიგალი, რომელიც საავდრო (ქულა-წვიმის) ღრუბლებში ჩნდება და მუქი სვეტის სახით ვრცელდება ღრუბლებიდან მიწის ან წყლის ზედაპირისკენ. ზედა ნაწილში, ღრუბლის ქვედა საზღვართან, ქარბორბალა ძაბრის ფორმაზეა გაფართოებული; ტანი ეშვება მიწის ზედაპირამდე, მის ქვედა ნაწილს, რომელიც უშუალოდ ზედაპირს ეხება, ამოტრიალებული ძაბრის ფორმა აქვს. ქარბორბალას სიმაღლემ შესაძლოა 800–1500 მეტრს მიაღწიოს. მასში ჰაერი, უფრო მეტად, საათის ისრის საპირისპიროდ მოძრაობს, სპირალურად ზევით იწევა და თან ისრუტავს მტვერს ან წყალს, მიწაზე დანგრეული საგნების ნარჩენებს. ჰაერის ძლიერი აღმავალი მდგენელების შემთხვევაში ჰაერის ბრუნვის სიჩქარემ შესაძოა მოაღწიოს 50–100 მ/წმ-ს და გამოიწვიოს კატასტროფული ნგრევა, რომელსაც ზოგჯერ ადამიანური მსხვერპლიც ახლავს თან. ამავე დროს, მისი გზის მახლობლად შესაძლოა ადგილი ჰქონდეს სრულად წყნარ ამინდს.

ქარბორბალას შიგნით ჰაერის წნევა მცირდება, ხდება წყლის ორთქლის კონდენსაცია, რაც ღრუბლის ჩამოწეულ ნაწილთან, მტვერთან, წყალთან და სხვადასხვა ნამტვერვთან ერთად ქარბორბალას ხილულს ხდის. მისი ღერძი ვერტიკალური, თუმცა ხშირად მოღუნული სახეც აქვს. ზღვის თავზე მისი სიმაღლე — რამდენიმე ათეული, ხმელეთზე კი რამდენიმე ასეული მეტრია. ქარბორბალას წარმოშობა განპირობებულია ატმოსფეროს დაბალ ფენებში მისი სტრატიფიკაციის დიდი ვერტიკალური ცვალებადობით. ხმელეთზე ის დამახასიათებელია წლის ცხელი დროისათვის, ჩვეულებრივ, კონტინენტურ ტროპიკულ ჰაერში, ან, მაგალითად, აშშ-ში მექსიკის ყურიდან დაბერილ ტროპიკულ ჰაერში. ქარბორბალა ჩვეულებრივ ჩნდება ციკლონის თბილ სექტორში ცივი ფრონტის წინ და გადაადგილდება იმავე მიმართულებით და სიჩქარით (10–20 მ/წმ), რითაც ციკლონი. გადის 40–60 კმ-ს, თან ახლავს ჭექა-ქუხილი, წვიმა და სეტყვა.

ხმელეთზე ქარბორბალას ზოგჯერ ეწოდება **ტრომბი**, აშშ-ში — **ტორნადო**.

ტორნადო
-------

F5 კატეგორიის ტორნადო, მანიტობა, 2007 წ.
**ტორნადო** (ესპ. tornado < tornar — ტრიალი, ბრუნვა) — აშშ-ში გამოყენებული რეგიონული ტერმინი ქარბორბალას აღსანიშნავად. ყველაზე ხშირად ტორნადოს ადგილი აქვს კანზასის, არკანზასის, მისურის, ტენესის, ოკლაჰომის შტატებში, ტეხასის ჩრდილოეთ ოლქებში. ამ შტატებს „ტორნადოს ხეივანსაც" უწოდებენ. აქ და მრავალ ქალაქში სახლები უზრუნველყოფილია ქარბორბალას საწინააღმდეგო თავშესაფრებით, დაყენებულია სირენები, რომლებიც ტორნადოს მოახლოებას აუწყებს. 1965 წლის აპრილში ერთდროულად 37 ტორნადო გაჩნდა (ძაბრის სიმაღლე 10 კმ-მდე, დიამეტრი 2 კმ), რომელთა სიჩქარე 300 კმ/სთ-ს შეადგენდა. კატასტროფამ ნგრევა მოიტანა 6 შტატში, დაშავდა 2500 ადამიანი, დაიღუპა 250.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტორნადო — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. 1 2 3  *Семенченко Б. А.* Смерч // Большая российская энциклопедия. т. 30. — М. 2015. — стр. 474–475.
2. ↑  *Семенченко Б. А.* Торнадо // Большая российская энциклопедия. т. 32. — М. 2016. — стр. 304.
**ფოსფორმჟავა** ან **ორთოფოსფორფმჟავა** — სუსტი არაორგანული მჟავა, ქიმიური ფორმულით H3PO4. ნორმალურ პირობებში წარმოადგენს უფერო ჰიგროსკოპულ კრისტალებს. კონცენტრირებული, ანუ 85%-იანი ფოსფორმჟავა არის გამჭირვალე ბლანტი სითხე. 213 °C-ზე უფრო მაღალ ტემპერატურაზე იგი გადაიქცევა პიროფოსფორულ მჟავად:

H4P2O7 + H2O ⇌ 2H3PO4

წარმოება
--------

ფოსფორმჟავას წარმოების ორი ინდუსტრიული ხერხი არსებობს.. პირველია ფოსფატოვან მარილზე ძლიერი მჟავის მოქმედება, მაგალითად გოგირდმჟავასა და კალციუმის ჰიდროქსიაპატიტის რეაქციისას, ფოსფორმჟავას მჟავურ ნაშთს ანაცვლებს გოგირდმჟავას ნაშთი, მიიღება ფოსფორმჟავა კალციუმის სულფატი და წყალი:

{\displaystyle {\ce {Ca5(PO4)3OH + 5H2SO4 -> 3H3PO4 + 5CaSO4v + H2O}}}
მეორე ხერხით ფოსფორმჟავას იღებენ ფოსფორის პენტოქსიდისა და წყლის ურთიერთქმედებით:

{\displaystyle {\ce {P2O5 + 3H2O -> 2H3PO4}}}

სქოლიო
------

1. ↑  Christensen, J. H. and Reed, R. B. (1955). „Design and Analysis Data—Density of Aqueous Solutions of Phosphoric Acid Measurements at 25 °C". *Ind. Eng. Chem*. **47** (6): 1277–1280. doi:10.1021/ie50546a061.CS1-ის მხარდაჭერა: მრავალი სახელი: ავტორების სია (link)
2. ↑  Haynes, p. 4.80
3. ↑
4. ↑  Becker, Pierre. (1988) *Phosphates and phosphoric acid*. New York:  Marcel Dekker. ISBN 978-0824717124.
5. ↑  Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). *Chemistry of the Elements*, 2nd,  Butterworth-Heinemann,   გვ. 520–522. ISBN 0-08-037941-9.
„ცამეტის" პოსტერი.
***ცამეტი*** — გელა ბაბლუანის კინოფილმი დაწერილი და გადაღებული 2005 წელს. ეს ფილმი ბაბლუანის სრულმეტრაჟიანი ფილმის სარეჟისორო დებიუტი იყო. ფილმი ასევე დებიუტი გახდა რეჟისორის ვაჟი გიორგი ბაბლუანისთვის, რომელიც პროტაგონისტი სებასტიანის როლს ასრულებს. ფილმი გადაღებულია შავ-თეთრად, ნუარის სტილში, სიუჟეტი თანდათან იძაბება და კულმინაციას მთავარ სცენაში აღწევს. ზოგიერთი კრიტიკოსის შედარებით ეს ნამუშევარი ამერიკელი რეჟისორი დევიდ ფინჩერის სტილს წააგავს. თბილისში ფილმის პრემიერა 2006 წლის 11 მაისს მოეწყო. თავად ბაბლუანმა გადაიღო ფილმის ფერადი გადამუშავებული ვერსია *13*, რომელშიც მონაწილეობა მიიღეს სემ რაილიმ, მიკი რურკმა და ჯეისონ სტეტჰემმა.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
სცენა ფილმიდან.
ფილმი აღწერს ოცი წლის სებასტიანის ცხოვრებას, რომელიც სამშენებლო სამუშაოთი არჩენს მის ქართულ იმიგრანტ ოჯახს ჩრდ. საფრანგეთის ზღვისპირა დასახლებაში. მას სახლის სარემონტოდ ქირაობს მამაკაცი სახელად გოდონი, რომელიც კრიმინალურ საქმეებში გახვეული ნარკომანია. გოდონის დოზის გადამეტებით გარდაცვლის შემდეგ, მისი ქვრივი სებასტიანს ატყობინებს, რომ ნამუშევრის საფასურის გადახდას ვერ შეძლებს. სებასტიანი ყურმოკვრით იგებს გოდონის დავალებაზე, რომელიც მას სიკვდილის გამო შეუსრულებელი დარჩა, თუმცა ამ საქმის დეტალების არაფერი იცის. ის იპარავს კონვერტს საქმის ინსტრუქციებით. კონვერტში მატარებლის ბილეთია პარიზში, სასტუმროს ჯავშანი და ნიშანი 13. სასტუმროში ჩამოსულს უცნობი ურეკავს და დამატებით ინსტრუქციებს აძლევს. დანიშნულების ადგილას მისულ სებასტიანს მძღოლი ხვდება და მიჰყავს დავალების ადგილას, სადაც ის სწრაფად ხვდება ამ დავალების შინაარსს თუმცა უკან დახევის შანსი უკვე აღარ აქვს.

ჯილდოები
--------

ფილმს მიღებული აქვს მსოფლიო კინოს ჟიურის პრიზი 2006 წლის სანდენსის კინო-ფესტივალზე. ასევე მიღებული აქვს ორი ჯილდო ვენეციის 62-ე კინო ფესტივალზე. კინოკრიტიკოსთა ასოციასიებმა Empire, Total Film და UNCUT ფილმს 5-დან 4 ვარსკვლავი მიანიჭა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ფიცხელაურების კოშკი**. |

**ფიცხელაურების კოშკი**, *მრიზიანთ კოშკი* — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთის ფერდობზე. აგებულია XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. ეკუთვნოდა ფიცხელაურებს. ადგილობრივი მოსახლეობა მას მრიზიანთ კოშკსაც უწოდებს.

კოშკი ცილინდრულია, ხუთსართულიანი, ზემოთ შევიწროებული. ნაგებია რიყის ქვით. კონსტრუქციული ელემენტები აგურისაა. მხოლოდ მეორე სართულის კედლებია შიგნიდან შელესილი. 

კოშკის ქვედა სამ სართულს კამაროვანი გადახურვა აქვს. მეოთხე და მეხუთე სართულებს ხის კოჭოვანი, ბრტყელი გადახურვა ჰქონია. სართულებს შორის კავშირი კედელში მოქცეული კობითაა შესაძლებელი. პირველი სართული დამხამარე დანიშნულებისაა. იგი შიგნიდანაც მრგვალია. და კამარაში მოქცეული. მეორე სართული გეგმით რვაწახნაგაა. გადახურულია აგურის კამარით. მესამე სართული გუმბათოვანი კამარით გადახურული, წრიული ოთახია. კოშკის მეოთხე და მეხუთე სართულები საბრძოლო დანიშნულებისა იყო. მეოთხე სართულზე შემორჩენილია ოთხი სალოდე და ერთი საზარბაზნე, რომელთა შორის ერთი ან ორი დახრილი სათოფურებია. მეხუთე სართულის შემორჩენილ კედლში მხოლოდ სათოფურებია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 6845

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 186-189.
ფოქვეშის ციხესიმაგრე, 1953 წელი
**ფოქვეშის ციხესიმაგრე** — ციხე სოფელ ფოქვეშში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, საქართველო.

სოფელ ფოქვეშის მაღალი მთის პლატოზე გაშენებული ყოფილა ციხე, რომელსაც მოსახლეობა „ბიჭიქვაცს" უწოდებს. ამჟამად ძეგლი ძლიერ დანგრეულია. გადარჩენილია ქვით ნაშენი მხოლოდ ერთი კედელი სამი მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებობა ორსართულიანი უნდა ყოფილიყო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფოქვეშის ციხესიმაგრე

სქოლიო
------

1. ↑  აფხაზეთში 15 ობიექტს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა
**ქვემო ქართლის ვაკე** — ალუვიური ვაკე მდინარე მტკვრის ორივე სანაპიროზე. მტკვარ-არაქსის ვრცელი დაბლობის უკიდურესი ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილი. შემოზღუდულია თრიალეთისა და ლოქის ქედების, შუა ხრამის მთათა ჯგუფისა და ივრის ზეგნის კალთებით.

სიგრძე მტკვრის გასწვრივ 40 კმ. მტკვარი ყოფს ორ ნაწილად — მარნეულისა და გარდაბნის ვაკეებად. ვრცელდება ზღვის დონიდან 260-იდან (მდინარე ხრამის შესართავი) 500-600 მ-მდე (მთების ძირში). ძირითადი ნაწილი (ბრტყელი დაბლობი) აგებულია ალუვიონით, რომლის ქვეშ (მარნეულ-ილმაზლოს ზოლში) დაძირული დოლერიტული ლავებია. ალაგ-ალაგ ლავები გაშიშვლებულია (დისველისა და თეთრი წყაროს პლატოების ნაწილები, სოფ. ილმაზლო).

მარნეულის ვაკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში აღმართულია ნეოგენური მოლასებით (კონგლომერატებით, ქვიშაქვებით) აგებული იაღლუჯის სინკლინური მაღლობი. ქვემო ქართლის ვაკის ჰავა კონტინენტურია, საშუალო წლიური ტემპერატურა 12-13 °C, უცივესი თვის იანვრის საშუალო ტემპერატურა – 0.3 °C-0.0 °C. წელიწადში საშუალოდ 350-500 მმ ნალექი მოდის. ქვემო ქართლის ვაკის ჰიდროგრაფიულ ქსელში შედის მდინარე მტკვარი, ხრამი და ალგეთის ქვემო დინებები. ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს კუმისის ტბა, ხოლო გარდაბნის ვაკეზე – ჯანდარის ტბა.

ბუნებრივი მცენარეულობა (სტეპი და ტყესტეპი) მეტწილად მოსპობილია, სჭარბობს კულტურული ლანდშაფტი – ნათეს-ნარგავები.

ლიტერატურა
----------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ქვემო ქართლის ვაკე***

* *მარუაშვილი ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 516.
**ყოველთა მწუხარეთა სიხარულის ეკლესია** (რუს. Церковь иконы Божией Матери «Всех скорбящих Радость») — მართლმადიდებლური ეკლესია ქალაქ პუშკინში, ცარსკოე-სელოს ყოფილ წითელი ჯვრის საზოგადოებასთან. აგებულია 1912-1914 წლებში. 

ეკლესია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს სანქტ-პეტერბურგის ეპარქიას.

ისტორია
-------

წითელი ჯვრის საზოგადოების წარმომადგენლობა დაარსდა 1877 წელს. იგი არსებობდა რუსეთ-ოსმალეთის ომის დასრულებამდე. 1899 წელს დაარსდა ცარსკოე-სელოს წითელი ჯვრის კომიტეტი. მისი შექმნის ინიციატორი იყო გენერალი პ. ფ. რერბერგი. საზოგადოების ჩამოყალიბების შემდეგ მათ გახსნეს ამბულატორია, ხოლო რუსეთ-ოსმალეთის ომის დაწყების შემდეგ ლაზარეთი 10 კაცზე. 1908 წელს საზოგადოებისათვის არქიტექტორ ს. ა. დანინის პროექტით ააშენეს ორსართულიანი შენობა. ახალ შენობაში 1908 წელს განათავსეს ქირურგიული განყოფილება რვა საწოლზე.

1912 წლის 21 ივნისს ეკატერინეს სახელობის საკათედრო ტაძრის წინამძღვარმა დედოფალ ალექსანდრა თედორეს ასულის მონაწილეობით საფუძველი ჩაუყარა ახალი ქვის შენობას. მშენებლობა, რომელიც არქიტექტორ ს. ა. დანინის პროექტით მიმდინარეობდა, გაგრძელდა 1913 წლამდე. მასში განათავსეს ამბულატორია, საერთო საცხოვრებელი დებისთვის და ეკლესია.

ეკლესია აკურთხეს ღვთისმშობლის ხატის „ყოველთა მწუხარეთა სიხარულის" სახელზე 1914 წლის 13 ოქტომბერს. 1922 წლის 7 მარტს ეკლესია გაძარცვეს. ტაძარი კი დახურეს 1923 წლის 11 ნოემბერს. 

1923 წლიდან შენობაში მუშაობდა ბავშვთა სანატორიუმი, ხოლო თავად ეკლესიის შენობაში განათავსეს სააქტო დარბაზი.

ტაძარში ღვთისმსახურება აღსდგა 2006 წლის 6 ნოემბერს. ამჟამად მიმდინარეობს ტაძრის რესტავრაცია.

ლიტერატურა
----------

* Вильчковский С. Н. Царское Село:. — Репринт. воспроизведение изд. 1911 г. — СПб.: Рекл.-изд. предприятие "Титул-СПб.", 1992.
* Ласточкин С. Я. Рубежанский Ю. Ф. Царское Село - резиденция российских монархов: Архит. и воен.-ист. очерк. — 2-е изд. доп. и перераб. — СПб.: Тип. "Правда", 2000. — С. 164—167. — ISBN 5-85991-043-6.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Народный каталог православной архитектуры
* Энциклопедия благотворительности в Санкт-Петербурге
წმინდა კლეონიკე ამასიელი
**წმინდა კლეონიკე** - მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 3 მარტი, ახალი სტილით - 16 მარტი. იგი წმინდანად აღიარებულია თვის ძმასთნ ევტროპისთან ერთად, რომლებიც ამასიაში 308 წლის 3 მარტს ჯვარს აცვეს. 

წმინდა მოწამე კლეონიკე დიდმოწამე თეოდორე ტირონის გარდაცვალების შემდეგ ციხეში გამოკეტეს თავის ძმასთან და მეგობარ ვასილისკოსთან ერთად, სადაც მრავალი პატიმარი მოაქციეს ქრისტეს სჯულზე. 

ამასიის ახალმა მმართველმა ასკლიპიოდოტმა თავისთან დაიბარა ქრისტეს ერთგული აღმსარებლები. მისი ბრძანებით მორწმუნენი სასტიკად სცემეს. წამების დროს წმინდა ევტროპი ხმამაღლა ლოცულობდა, ლოცვის პასუხად წმინდა მოწამეებს თვით უფალი გამოეცხადა ანგელოზებთან და დიდმოწამე თეოდორე ტირონთან ერთად და დახმარება აღუთქვა.

ეს გამოცხადება იხილეს წმინდა მოწამეებთან მყოფმა ჯარისკაცებმა და ასკლეპიოდოტს წამების შეწყვეტა სთხოვეს. მმართველი შეშინდა და ქრისტიანთა გაყვანა ბრძანა, შემდეგ ევტროპი მოიხმო და ურჩია, წარმართული ღმერთებისათვის სახალხოდ შეეწირა მსხვერპლი, გულში კი ქრისტიანად დარჩენილიყო, წმინდანმა უარი განაცხადა.

მეორე დღეს წმინდა მოწამენი წარმართულ ტაძართან მიიყვანეს და მოსთხოვეს, კერპთმსახურება აღესრულებინათ. ევტროპიმ ლოცვა აღავლინა მაცხოვრის მიმართ: „უფალო, იყავნ ჩვენთან, წარმართთა სიცოფე განაქარვე, რათა ქრისტიანებმა შესწირონ უსისხლო მსხვერპლი შენდა, ჭეშმარიტი ღვთის მიმართ". ლოცვის დამთავრებისთანავე მიწა იძრა, ტაძრის კერპი დაიმსხვრა, ზეციდან კი გაისმა: „თქვენი ლოცვები შესმენილ იქნა. აქ აშენდება ტაძარი ქრისტიანთა სალოცავად".

მიწისძვრის დამთავრების შემდეგ ასკლეპიოდიტმა ბრძანა, მიწაში სარები ჩაესოთ, მასზე მიებათ წმინდანები და ადუღებული ფისი გადაესხათ. წმინდანებმა ლოცვა დაიწყეს, ევტროპიმ კი მტანჯველებს გასძახა: „უფალმან მოაქციოს საქმენი თქვენნი თქვენდა". ადუღებული ფისი მოწამეთა სხეულმა სასწაულებრივად აისხლიტა და ჯალათები დაწვა. ამის მნახველებს თავზარი დაეცათ, გამძვინვარებულმა მმართველმა კი ბრძანა, რკინის მარწუხებით დაეგლიჯათ წმიდანთა სხეულები და მარილიანი და ძმრიანი მდოგვი დაეყარათ წყლულებზე. წმინდანებმა ეს ტანჯვაც გასაოცარი სიმშვიდით აიტანეს.

ლიტერატურა
----------

* „წმიდანთა ცხოვრება", ტომი I, თბილისი, 2001 წ.
**ყიტაანის ღვთისმშობლის ეკლესია** — ვარამაანთ საყდარი, არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყიტაანში. სოფლის აღმოსალეთით 1 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ჩრდილოეთიდან ეკვროდა თანადროული მინაშენი, რომელიც ეკლესიას წყობით უკავშირდებოდა. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში დაცულია რიგების სწორხაზოვნება. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კონქი და კამარა, დანგრეულია კედლების ზედა ნაწილები; ჩრდილოეთ მინაშენი მთლიანად დანგრეულია და დაფარულია მიწითა და მცენარეულობით. ეკლესიის შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი გარედან მოზრდილი ზომის ქვითაა გადახურული - თარაზულად, შიგნით - თაღოვანია. ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებული ღრმა ნალისებრი აფსიდით. აფსიდში ვიწრო, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი, რომელიც ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებულია. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით. ჩრდილოეთ მხართან მინაშენში გასასვლელია. კარი თაღოვანია. მოგვიანებით ამოუსენებიათ და ნიშად გადაუკეთებიათ.

ლიტერატურა
----------

* *მარკოზაშვილი თ.-კუპრეიშვილი ბ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 215.
**ყირხბულახის ბრძოლა** — ბრძოლა ქართლ-კახეთისა და აზატ-ხანის ლაშქარს შორის. გაიმართა 1751 წელს სოფელ ყირხბულახთან, ერევნის სახანოში.

აგრის ბრძოლაში დამარცხებამ შეარყია თეიმურაზ II-ისა და ერეკლე II-ის გავლენა აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში. ერევნისა და განჯის სახანოებში თავი იჩინა ქართლ-კახეთის ვასალობისგან განდგომის ტენდენციამ. ამან წაახალისა პუშტუნების სამედრო მეთაური აზატ-ხანი, რომელიც სპარსეთის შაჰობისთვის იბრძოდა. აზატ-ხანმა გადალახა არაქსი, დაარბია ნახიჩევანის სახანო და გააძევა ქართველი მეფეების მომხრე ხანი, შემდეგ შეუტია ერევნის სახანოს და ალყა შემოარტყა ერევანს. ერევნის ხანმა ქართველ მეფეებს სთხოვა დახმარება. 

ქართველთა ჯარს სარდლობდა ერეკლე II, ის ბამბაკის გავლით მივიდა ერევანთან, გზაში მას შეუერთდა დაქირავებულ ოსთა ჯარი. ქართველთა ჯარის დანახვაზე აზატ-ხანმა მოხსნა ალყა და უკან დაიხია. ერეკლეს ჯარი დაეხმარა ერევნის სახანოს მოსახლეობას მოსავლის აღებაში და ციხის გამაგრებაში, ერეკლემ ასევე დააპატიმრა რამდენიმე საეჭვო პირი და ისინი თბილისში გაგზავნა. ამასობაში აზატ-ხანმა თავი მოუყარა 18 ათასამდე მეომარს. მისი ჯარი შედგებოდა შუბოსნებისა და მეთოფეებისგან, რომელთაც წინ აქლემები მიუძღოდა. ერეკლეს, რომელსაც ნაკლები სამხედრო ძალა ჰყავდა, სამხედრო საბჭომ ურჩია, უკან დახეულიყო. მაგრამ ერეკლემ იცოდა, რომ უკან დახევის შემთხვევაში აზატ-ხანი დაედევნებოდა და ბრძოლას მაინც ვერ აცდებოდა, ამიტომ ბრძოლისთვის მოემზადა.

ბრძოლა სოფელ ყირხბულახთან გაიმართა. ქართველთა წინა ხაზზე იდგნენ ქიზიყელები, ფლანგებზე ქართლებები და კახელები შერეულად, ხუთასი მუსლიმი მხედარი მან რეზერვში დააყენა. ჯარს ამირსპასალარი რევაზ ორბელიანი სარდლობდა. აზატ-ხანმა ჯარი ექვს ნაწილად დაჰყო. თავდაპირველად მან ქართველთა მარცხენა ფლანგს შეუტია და უკან დაახევინა ერთი ნასოფლარისკენ. აზატ-ხანი მთავარი ძალებით გარს შემოერტყა ქართველების დარჩენილ ჯარს. ერეკლემ რევაზ ორბელიანის მოწინავე რაზმი ძირითად ძალებთან დაბრუნა და მხედრობას დაქვეითება უბრძანა. ათასხუთასამდე მხედარი დაქვეითდა და მტრის მოახლოებისთანავე ცეცხლი გახსნა. აზატ-ხანის ჯარმა ცეცხლს ვერ გაუძლო და დაიშალა. ქართველთა ჯარის კავალერიამ მას 40 კილომეტრზე სდია და არაქსის მარცხენა სანაპირო მთლიანად გაწმნდა აზატ-ხანის ჯარებისგან. ქართველებს დიდძალი ალაფი დარჩათ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* საქართველოს ბრძოლების სია

ლიტერატურა
----------

* *ხანთაძე შ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 653.
* *ქიქოძე, გ.*, „ერეკლე II", თბილისი: სახელგამი, 1942. — გვ. 95-98.
წმინდა ლუსიას ქანდაკება ბოსტონში
**წმინდა ლუსიას დღე** (შვედ. Lucia; ფინ. Lucian päivä) — დღე, რომელსაც სკანდინავიის ქვეყნები 13 დეკემბერს დღესასწაულობენ. გარდა ამისა, წმინდა ლუსიას დღე აღინიშნება კუნძულ სიცილიაზეც.

ისტორია
-------

სავარაუდებელია, რომ დღესასწაული სიცილიელ მოწამე ლუსიას უკავშირდება, რომელსაც ჯერ თვალის სინათლე წარსტაცეს, შემდეგ კი მოაკვდინეს ქრისტეს რწმენის გამო. თუმცა არსებობს ლეგენდაც, რომლის თანახმად, შუა საუკუნეებში ცხოვრობდა ვინმე ლუსია, რომელიც ცოლად შვედ მეთევზეს ჰყავდა. ერთხელ მეთევზე ზღვაში გასულა და სწორედ იმ დროს ამოვარდნილა თოვლბუქი. უწმინდური ძალა თურმე მიწაზე დათარეშობდა იმ ღამეს და შუქურაც ჩაუქვრია, ამიტომ ლუსია ჩიქაღდნით ხელში გასულა სანაპიროზე, რათა საყვარელი ქმრისთვის ნავმისადგომამდე გზა მიენიშნებინა. ამ საქციელით ქალს ეშმაკები გაუღიზიანებია, ისინი ლუსიას თავს დასხმიან და თავი მოუკვეთავთ. ლუსიას სიკვდილის შემდეგაც კი მისი ლანდი კლდეზე ჩირაღდნით ხელში იდგა თურმე. 

პატარა გოგონების ლუსიად გამოწყობის ჩვეულება გერმანიიდან შევიდა. გერმანიაში XVI—XVII საუკუნეებში, როდესაც წმინდანების, განსაკუთრებით კი წმინდა ნიკოლოზის კულტი იკრძალებოდა, შობაზე იდეა გაჩნდა, კეთილი მოხუცი ყრმა იესოთი შეეცვალათ, რომელსაც თეთრ კაბაში ჩაცმული გოგონა განასახიერებდა. ეს ტრადიცია გერმანიაში არ შენარჩუნდა, მაგრამ შვედეთში კი შეაღწია. XVIII—XIX საუკუნეებში ეს ჩვეულება შობამდე, 13დეკემბერს იქნა გადატანილი, ხოლო დღესასწაულის მთავარ გმირად იესო კი არა, ლუსია იქცა. 1927 წელს ლუსიას პირველი მსვლელობა გაიმართა დედაქალაქ სტოკჰოლმში.

დღესდღეობით
-----------

ზაფრანიანი ფუნთუშები
წმინდა ლუსიას დღის აღნიშვნის ჩვეულება თითქმის არ შეცვლილა. სტოკჰოლმსა და ჰელსინკიში წმინდა ლუსიის ასარჩევად ცერემონია იმართება, შემდეგ კი კორონაცია ხდება. მას თეთრ კაბას აცმევენ, თავზე კი ანთებული სანთლებით შემკულ გვირგვინს ადგამენ, რის შემდეგაც საკარნავალოდ მორთულ-მოკაზმული ბავშვების მსვლელობა იწყება. შვედური კორონაცია ეროვნულ მუზეუმ სკანსენში ტარდება, ფინური კი ჰელსინკის მთავარ ტაძარში. „ზეიმის დედოფალი" სიმბოლურადაა გამოწყობილი: თეთრი კაბა უბიწობასა და სისპეტაკეს განასახიერებს, წითელი ქამარი, რომელიც წელზე აქვს შემოვლებული — მოწამებრივ სიკვდილს, გვირგვინი — ნიმბს, სიწმინდის სიმბოლოს, ანთებული სანთლები კი — სინათლეს. 

სკოლები საკუთარ ლუსიას ირჩევენ და ტრადიციულ საგალობლებს გალობენ. ზეიმობენ ოჯახებშიც, სადაც ლუსიას როლი, როგორც წესი, უმცროს ქალიშვილს ერგება ხოლმე, რომელიც მშობლებსა და დედმამიშვილებს უმასპინძლდება ტრადიციული ზაფრანიანი ფუნთუშებითა და ყავით. ამის მერე სიმღერით აღვიძებენ ყველას, ვინც ლუსიას ჯერ არ შეგებებია. ეს მძინარე პიროვნება, როგორც წესი, ოჯახის მამა უნდა იყოს.

სადღესასწაულო სუფრა
-------------------

გამორჩეული კერძი — ზაფრანიანი ფუნთუშებია, რომელთაც რვიანის ფორმა აქვთ და სპირალისებული კიდეები ამშვენებს. ფუნთუშებს ყავას, გლინტვეინსა და ლუდსაც კი აყოლებენ. ზოგიერთი იულმუსსაც მიირთმევს, რაც ქართული ბურახის ანალოგია. [5]

ზეიმი ყოველთვის ლუსიასადმი მიძღვნილი სიმღერებით არის გაფორმებული. ყველაზე ცნობილი სიმღერაა „სანტა ლუსია".

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Nordisk Familjebok, article Lucia Nordisk Familjebok, 1912
* "A Nocturnal upon Saint Lucy's Day," John Donne-ის პოემა (1572–1631)
კიტრის ყლორტი
სახალინური ფალოპიას კვირტი
**ყლორტი** (ლათ. córmus) — უმაღლესი მცენარის ერთ-ერთი ძირითადი ორგანო. შედგება ღეროსა და მასზე განლაგებული ფოთლებისა და კვირტებისაგან. განასხვავებენ ვეგეტატიურ ყლორტებს, რომელთა ძირითადი ფუნქციაა საჰაერო კვება (მათ მეტამორფოზებს ახასიათებთ დაგროვების, განახლების, ვეგეტატიური გამრავლების, დაცვის, ცოცვის ფუნქციები), და სპორათმტარებელ ყლორტებს (მათ შორის ყვავილიც), რომლებიც რეპროდუქციული ორგანოებია.

ყლორტის წარმოშობა, ე. ი. ღეროფოთლიანობის წარმოქმნა დედამიწაზე მცენარეული სამყაროს განვითარების მნიშვნელოვანი ეტაპია. იგი ჩამოყალიბდა როგორც ხმელეთზე ცხოვრებასთან შეგუება. ხმელეთის პირველ მცენარეებს — ფსილოფიტებს ყლორტი და ფესვები არ გააჩნდათ, მათი სხეული ლიქოტომიურად იტოტებოდა და შედგებოდა ვეგეტატიური და სპორომატარებელი უფოთლო ტოტებისაგან — ტელომებისგან.

ყლორტი ჩამოყალიბდა ტელომების აგრეგაციის (შერწყმის) შედეგად, ხოლო ფოთლები წარმოიქმნენ ან როგორც ზედაპირული გამონაზარდები (ევოლუციური მიკროფილური ხაზი), ან ტელომთა გაბრტყელებისა და შეზრდის შედეგი (ევოლუციური მაკროფილური ხაზი). ფოთლების ბრტყელი ფორმის გამო მკვეთრად გაიზარდა მაფოტოსინთეზებელი ზედაპირი; ტრანსპირაციის გაძლიერებამ გამოიწვია ნამდვილი ფესვების განვითარება. ყოველივე ამის გამო ღეროფოთლიანი მცენარეები გაბატონდნენ დედამიწაზე ქვანახშირის პერიოდიდან.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* კვირტი

ლიტერატურა
----------

* *ღვინიაძე ზ*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 657.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბოტანიკა |
| --- |
|  |
| დარგები | 
* ეთნობოტანიკა
* პალეობოტანიკა
* მცენარეთა ანატომია
* მცენარეთა ეკოლოგია
* მცენარეთა მორფოლოგია
* მცენარეთა ფიზიოლოგია
 |  |
|  |
| მცენარეები | 
* მცენარეთა ევოლუცია
* წყალმცენარეები
* ხავსისნაირნი
* გვიმრანაირნი
* შიშველთესლოვნები
* ყვავილოვანი მცენარეები
 |
|  |
| მცენარეთა ნაწილები | 
* ფესვი
* ღერო
* ფოთოლი
* ნაყოფი
* ყვავილი
* ბაგე
* მერქანი
* მერისტემა
* ყლორტი
* ვარჯი
 |
|  |
| მცენარეთა უჯრედები | 
* უჯრედის კედელი
* ქლოროფილი
* ქლოროპლასტი
* ფოტოსინთეზი
* მცენარეთა ჰორმონები
* პლასტიდი
* ტრანსპირაცია
 |
|  |
| მცენარეთა რეპროდუქცია | 
* მეტაგენეზი
* გამეტოფიტი
* Plant sexuality
* ყვავილის მტვერი
* დამტვერვა
* თესლი
* სპორა
* სპოროფიტი
 |
|  |
| მცენარეთა ტაქსონომია | 
* ბოტანიკური სახელი
* ბოტანიკური ნომენკლატურა
* ჰერბარიუმი
* IAPT
* ICN
* *Species Plantarum*
 |
|  |
| ტერმინოლოგიური სიტყვარი | 
* ბოტანიკური ტერმინების ლექსიკონი
* მცენარეთა მორფოლოგიური ლექსიკონი
 |
|  |
| 
**პორტალი** |

 |
**ფოტონი** — ელემენტარული ნაწილაკი ფიზიკაში, ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედების კვანტი (ულუფა) და სინათლისა და ყველა სხვა სახის ელექტრომაგნიტური გამოსხივების საბაზისო ერთეული. ფოტონი არის აგრეთვე „ძალის გადამტანი" ელექტრომაგნიტური ძალისთვის. ამ ძალის მოქმედება ადვილად დამზერადია, როგორც მიკროსკოპულ, ასევე მაკროსკოპულ დონეზე. რადგანაც ფოტონს არ აქვს უძრაობის მასა ეს საშუალებას აძლევს მას ურთიერთქმედებდეს შორ მანძილებზე. მსგავსად ყველა ელემენტარული ნაწილაკისა ფოტონი საუკეთესოდ აღიწერება კვანტური მექანიკით ამჟღავნებს რა ტალღურ-ნაწილაკურ დუალიზმს — ანუ ამჟღავნებს როგორც ტალღის, ასევე ნაწილაკის ბუნებას. მაგალითად ფოტონი შეიძლება გარდატყდეს ლინზის საშუალებით ან ამჟღავნებდეს ტალღურ ინტერფერენციას საკუთარ თავთან და აგრეთვე მოქმედებდეს, როგორც ნაწილაკი, რომელიც იძლევა განსაძღვრულ შედეგს რაოდენობრივი მომენტის გაზომვისას.

დღეისათვის არსებული შეხედულება ფოტონზე თანდათანობით განვითარდა ალბერტ აინშტაინის მიერ, როდესაც ის ცდილობდა აეხსნა ექსპერიმენტული დაკვირვება, რომელიც ვერ ჯდებოდა კლასიკური სინათლის ტალღური მოდელის ფარგლებში. კერძოდ, ფოტონური მოდელი ითვალისწინებდა რა სინათლის ენერგიის სიხშირეზე დამოკიდებულებას, შესაძლებელს ხდიდა ნივთიერებისა და გამოსხივების თერმულ წონასწორონაში არსებობას. ფოტონური მოდელი აგრეთვე ხსნიდა მანამდე ანომალურ დაკვირვებებს, მათ შორის შავი სხეულის გამოსხივების მახასიათებლებს. რომელსაც სხვა ფიზიკოსები და მათ შორის მაქს პლანკი აღწერდა ნახევრადკლასიკური მოდელის საშუალებით, სადაც სინათლე კვლავ მაქსველის განტოლებებით აღიწერებოდა, ხოლო მატერიალური სხეული, რომელიც შთანთქავდა ან გამოასხივებდა სინათლეს იყო დაკვანტული. თუმცა ამ ნახევრადკლასიკურმა მოდელებმა საკუთარი წვლილი შეიტანეს კვანტური მექანიკის განვითარებაში. შემდგომმა ექსპერიმენტებმა დაადასტურეს აინშტაინის ჰიპოთეზა, რომ თვით სინათლე იყო დაკვანტული და სინათლის კვანტია ფოტონი.

ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკის თანამედროვე სტანდარტულ მოდელში ფოტონი აღიწერება, როგორც აუცილებელი შედეგი იმისა, რომ ფიზიკურ კანონებს აქვთ გარკვეული სიმეტრია დრო-სივრცის ყოველ წერტილში. ფოტონის შინაგანი მახასიათებლები, როგორებიცაა: მუხტი, მასა და სპინი ბუნებრივად განისაზღვრებიან ამ კალიბრული სიმეტრიის მახასიათებლებიდან. სინათლის ნეიტრინოს თეორია, რომელიც ცდილობს აღწეროს ფოტონი, როგორც შედგენილი სტრუქტურა ჯერჯერობით წარუმატებელია.

ფოტონის კონცეფციამ მნიშვნელოვანი წინსვლა მოახდინა თეორიულ და ექსპერიმენტულ ფიზიკაში, როგორებიცა ლაზერები, ბოზე-აინშტაინის კონდენსაცია, ველის კვანტური თეორია და კვანტური მექანიკის შესაძლებელი ინტერპრეტაციები. ფოტონის კონცეფცია გამოიყებული იქნა ფოტოქიმიაში, მაღალი გარჩევისუნარიანობის მიკროსკოპებში და მოლეკულური მანძილების გაზომვაში. ახლახან, ფოტონები შეისწავლეს, როგორც ელემენტები კვანტური კომპიუტერების და ოპტიკური კომუნიკაციის ისეთი დახვეწილი საშუალებისა, როგორიცაა კვანტური კრიპტოგრაფები.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* დოპლერის ეფექტი
* ელექტრომაგნიტური გამოსხივება
* ლაზერი
* სინათლე
* დირაკის განტოლება

სქოლიო
------

1. 1 2 3  
Amsler, C. *et al.* (Particle Data Group) (2008 +2009 ნაწილობრივ განახლებული). „Review of Particle Physics: Gauge and Higgs bosons" (PDF). *Physics Letters B*. **667**: 1. doi:10.1016/j.physletb.2008.07.018. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი `|year=`-ში (დახმარება)
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**ქორწინება**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **ქორწინება (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ქორწინება** — წყვილის კავშირი ოჯახის შექმნის მიზნით. უმრავლეს ქვეყნებში ქორწინებად მიიჩნევა ქალისა და მამაკაცის კავშირი, თუმცა ზოგერთ ქვეყანაში დასაშვებია ასევე ერთი სქესის მქონე ადამიანების ქორწინება.

ისტორია
-------

გვაროვნული წეს-წყობილების დროს ჩამოყალიბდა ეგზოგამია და ჯგუფური ქორწინება. მოგვიანებით შეიქმნა წყვილადი ქორწინება და დისლოკალური ქორწინება. ამ ეტაპზე მამაკაცი და ქალი რჩებოდნენ საცხოვრებლად თავიანთ გარში. მოგვიანებით, ქმარი დასახლდა ცოლის გვარში და ჩამოყალიბდა მატრილოკალური ქორწინება, ხოლო შემდეგ ცოლი გადავიდა ქმრის გვარში და ჩამოყალიბდა პატრილოკალური ქორწინება. მეუღლეთა პირადი ქონება გაუყოფელი იყო, ხოლო ქორწინება არამყარი. ქორწინების აღნიშნული ფორმები ინარჩუნებდნენ ჯგუფური ქორწინების გადმონაშთებს. გვაროვნული წყობილების დაშლის ხანაში შეიქმნა დიდი პატრარქალური ოჯახები და ჩამოყალიბდა მონოგამიური ქორწინება. მონოგამიურმა ქორწინებამ დასრულებული სახე მიიღო ნუკლეალური ოჯახის ჩამოყალიბების დროიდან.

ქრისტიანული ქორწინება
---------------------

 მთავარი სტატია: საეკლესიო ქორწინება.
ქრისტიანობაში ქორწინება წარმოადგენს ახალი აღთქმის შვიდი საიდუმლოთაგან ერთ-ერთს. წყვილის შეუღლება რომ საეკლესიო წესით კანონიერი იყოს, ის საჭიროებს დადასტურებას მღვდლის მიერ. შესაბამისად ტარდება ჯვრისწერის რიტუალი.

ქორწინება საქართველოში
----------------------

ისტორიულად საქართველოში ქორწინების რეგისტრაციას ახდენდა მხოლოდ ეკლესია ჯვრისწერის საფუძველზე. მსგავსი მდგომარეობა იყო რუსეთის იმპერიაშიც. 1920 წლის საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კანონით „მოქალაქეთა მდგომარეობის აქტების რეგისტრაციის შესახებ" გაუქმდა ჯვრისწერის იურიდიული საფუძველი და იგი მხოლოდ ფორმალური სახით დარჩა. ქორწინების რეგისტრაცია კი ხდებოდა სახელმწიფო ორგანოების მიერ. 2002 წელს კონსტიტუციური შეთანხმების მე-3 მუხლით სახელწმიფომ ცნო ჯვრისწერა, თუმცა ქორწინების რეგისტრაცია კვლავ მხოლოდ სახელმწიფო ორგანოში ხორციელდება. ქორწინება და მასთან დაკავშირებული უერთიერთობები რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სორორატი
* პოლიგამია

ლიტერატურა
----------

* *ითონიშვილი, ვ. ჩიკვაშვილი, შ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 551.
* *ენგელსი, ფ.*, ოჯახის, კერძო საკუთრების და სახელმწიფოს წარმოშობა, თბილისი, 1978

სქოლიო
------

1. ↑   „რელიგიები საქართველოში", თბილისი: სახალხო დამცველის ბიბლიოთეკა, 2008. — გვ. 125-127, ISBN 978-9941-0-0902-0.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
შვიდი საიდუმლო ახალი აღთქმისა |
| --- |
|  |
| 
ნათლისღება • მირონცხება• ზიარება • სინანული • მღვდლობა • ქორწინება • ზეთის კურთხევა |

 |
**ცხინვალის ტროლეიბუსი** — ყოფილი საქალაქო ტროლეიბუსის სისტემა საქართველოს ქალაქ ცხინვალში. არსებობდა 1982–1990 წლებში. დაიხურა ქართულ-ოსური კონფლიქტის გამო.

ისტორია
-------

ცხინვალში ტროლეიბუსის მოძრაობა გაიხსნა 1982 წლის 25 ივნისს. მოძრავ შემადგენლობაში იყო 6 (1986), შემდეგ 9 ერთეული ЗиУ-9 (იგივე ЗиУ-682). მოქმედებდა 1 მარშრუტი („ტრიკოტაჟის ფაბრიკა — ვაგზალი"). ტროლეიბუსის ხაზი აშენდა სამ რიგად. პირველი რიგი წარიმართა ტექსტილის ფაბრიკიდან რკინიგზის ვაგზლის მოედნისკენ. სისტემას დეპო არ ჰქონდა, მისი აშენება მოგვიანებით იგეგმებოდა; თავდაპირველად ტროლეიბუსების ღამით გასაჩერებლად მოაწყვეს წრე ტექსტილის ფაბრიკის მოედანთან, შემდგომში მათ აჩერებდნენ რკინიგზის ვაგზლის მოედანზე. მე-2 რიგი აშენდა სამხრეთით გმირთა მოედნისკენ და გაიხსნა 1987 წლის ნოემბერში. არსებობს ინფორმაცია, რომლის თანახმადაც არსებობდა მე-3 რიგიც, რომელიც სავარაუდოდ კიდევ უფრო სამხრეთით, ახალი რაიონისაკენ მიემართებოდა.

ქართულ-ოსური კონფლიქტის დროს 1989–1990 წლებში ქალაქში არსებული უწესრიგობის გამო სატროლეიბუსო მიმოსვლა დაკნინდა და 1990 წლის დეკემბერში საბოლოოდ შეწყდა. ტროლეიბუსები დიდხანს იდგა ვაგზლის მოედანზე, თუმცა მოძრაობა არ აღდგენილა. შემდგომში საკონტაქტო ქსელი და მოძრავი შემადგენლობა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ გაიძარცვა. შემორჩა მხოლოდ ძარების სადგარები. 1995 წელს იყო აღდგენის გეგმებზე საუბარი. 1999 წელს ვლადიკავკაზიდან ჩამოიტანეს საკონტაქტო ქსელის საყრდენები და სხვა მასალები, თუმცა აღდგენითი სამუშაოები არ დაწყებულა.

სქოლიო
------

1. 1 2  Цхинвали (троллейбус). ГорЭлектроТранс. *transit.parovoz.com*. ციტირების თარიღი: 8 აგვისტო, 2020.
2. 1 2 3 4  Цхинвали. Городской электротранспорт. *transphoto.ru*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-12-12. ციტირების თარიღი: 8 აგვისტო, 2020.
3. 1 2 3  Схема троллейбусных линий. Городской электротранспорт. *transphoto.ru* (24-04-2009).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 02-01-2018. ციტირების თარიღი: 8 აგვისტო, 2020.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს ტროლეიბუსის სისტემები |
| --- |
|  |
| 
* ბათუმის ტროლეიბუსი
* გორის ტროლეიბუსი
* თბილისის ტროლეიბუსი
* ოზურგეთის ტროლეიბუსი
* სოხუმის ტროლეიბუსი
* ფოთის ტროლეიბუსი
* ქუთაისის ტროლეიბუსი
* ცხინვალის ტროლეიბუსი
 |  |

 |
**ფოცხვერიანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფოცხვერიანში. აგებულია XVI-XVIII საუკუნეებში.

ეკლესია გვიან საუკუნეებში უნდა იყოს აგებული, თუმცა აშკარად ეტყობა, რომ შუა საუკუნეების ნაეკლესიარზეა აგებული, რომლის ქვები და კონსტრუქციული დეტალები ტაძრის მშენებლობისას გამოუყენებიათ. მშენებლობაში განირჩევა ორი შრე, პირველად აგებისას ჰორიზონტალური რიგებად ნაწყობი ნათალი კვადრები გამოუყენებიათ, მეორე ეტაპზე კი უკვე ნატეხი ქვები. 

ეკლესია დარბაზულია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთის კედელი ერთსაფეხურიან ნათალ ცოკოლზე დგას, რომლის ფასადი ფოთლოვანი ყლორტითაა გაფორმებული. კარი გარედან დიდი არქიტრავით ყოფილა დასრულებული, შიგნიდან კი თაღოვანით. იკითხება აღმოსავლეთის ერთი და სამხრეთის ორი სარკმლის ღიობი. ნახევარწრიული აფსიდა მხრითაა გამოყოფილი დარბაზისგან, მხრები დასრულებული იყო სამსაფეხურიანი კაპიტელით, რომელზეც ტრიუმფალური თაღი გადადიოდა. საკურთხევლის სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშის კვალია. კამარა დაყრდნობილი დარბაზის შუაში და გრძივი კედლების დასავლეთ კიდეში შეკიდულ თაღებზე ყოფილა, რომლებიც პროფილირებულ იმპოსტებზე იყო გადაყვანილი. შუა იმპოსტის გასწვრივ სამხრეთის კედელში სტელის სვეტის ფრაგმენტია ჩადგმული, რომელიც ლილვიანი წიბოებითაა დასრულებული, ხოლო წახნაგზე ბოლნური მედალიონი და მზის დისკოა მოცემული. დამატებით კიდევ ერთი, განსხვავებული კაპიტელია სამხრეთის მხრის გვერდით ჩაშენებული. ჩრდილოეთის კედელში მეორადი გამოყენებით ჩადგმულია შეწყვილებულ თაღებში აღმართული გოლგოთის ჯვრების რელიეფიანი ფილა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 39375
**საბიტ რახმანის სახელობის შეკი სახელმწიფო დრამატული თეატრი** (აზერ. Sabit Rəhman adına Şəki Dövlət Dram Teatrı) — აზერბაიჯანის ქალაქ შეკში მოქმედი თეატრი.

თეატრის წარმოშობა შეკში
-----------------------

XIX საუკუნის 70-იან წლებში ადგილობრივი ინტელიგენცია საქველმოქმედო მიზნებით ამზადებდა სპექტაკლებს მირზა ფათალი ახუნდოვის, ნაჯაფ-ბექ ვეზიროვის, აბდურაჰიმ ჰაგვერდიევის, ნარიმან ნარიმანოვის, რაშიდ-ბექ ეფენდიევის, ნამიქ ქემალისა და სხვათა ნაწარმოებების მიხედვით.

1933-1950 წლებში შეკში მცირე წყვეტების მიუხედავად, მაინც ფუნქციონირებდა მირზა ალეკპერ საბირას სახელობის სახელმწიფო დრამატული თეატრი. დიდი სამამულო ომის მიმდინარეობისას, ფინანსური პრობლემებიდან გამომდინარე, თეატრი რაღაც პერიოდი დაკეტილი იყო. 1959-დან 1975 წლამდე ქალაქში ფუნციონირებდა სახალხო თეატრი.

დრამატული თეატრის ისტორია
-------------------------

1975 წელს შეიქმნა შეკის დრამატული თეატრი. 1976 წელს შესდგა თეატრის გახსნა ი. ჯოშკუნის დადგმული სამედ ვურღუნის ნაწარმოებით «კომკავშირული პოემა».

სპექტაკლებისათვის «ოსტატები» (1978, ს. სტოიანოვი), «ვეფხვი და გიენა» (1979, შანდორ პეტეფი), «არტურ უინის კარიერა» (1981, ბერტოლტ ბრეხტი) შეკის დრამატულ თეატრს მიენიჭა სსრკ-ში ჩატარებული ბულგარეთის, უნგრეთის და გდრ-ის დრამატული ხელოვნების ფესტივალის დიპლომი. 1984 წელს თეატრი გასტროლებზე იყო მოსკოვში. 1986 წელს თეატრის დასში იყვნენ რ. იუნუსოვი, ი. ალიევი, ა. ალიბლაევი, ფარმან აბდულაევი, ა. რაგიმოვი, ნ. ჯაფაროვი, ს. სამედოვი, ხანლარ გაშიმზადე, შ. ბაბაევა, მ. ამიროვა და სხვ. 1985 წლამდე თეატრის მთავარი რეჟისორი იყო ჰუსეინაღა ათაკიშიევი. 1985 წელს რეჟისორი გახდა ჯახანგირ ნოვრუზოვი. თეატრი გასტროლებზე იყო ბერლინში, სოფიაში, ბუხარესტში, ბუდაპეშტში, პრაღაში. 1990-იან წლებში თეატრმა გადაიტანა მძიმე წლები, რაც ფინანსური პრობლემების წარმოქმნასთან იყო დაკავშირებული. 2012 წელს თეატრმა ჟანა ბატისტა მოლერის სპექტაკლით «გაბრიყვებული ქმარი» მონაწილეობა მიიღო თურქულენოვან ხალხთა თეატრალურ ფესტივალზე თურქეთის ქალაქ კონიაში, სადაც მას ორი სპეციალური ჯილდო გადაეცა. ყოველწლიურად თეატრი გასტროლებზე გადის ბაქოში.

თეატრის შენობა
--------------

ამჟამინდელი თეატრის შენობამ ფუნქციონირება დაიწყო 1973 წელს, როგორც მეაბრეშუმეების კულტურის სასახლემ. 1975 წელს ის გადავიდა თეატრის კოლექტივის განკარგულებაში. დიდი ხნის განმავლობაში თეატრის შენობას კაპიტალური რემონტი არ უტარდებოდა. 2011 წლის სექტემბერში აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა ხელი მოაწერა შეკის განვითარების განკარგულებას, რის შესაბამისადაც 2012 წლის მარტში დაიწყო ამ სამსართულიანი შენობის კაპიტალური გარემონტება. 2013 წლის აგვისტოში თავად პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი გაეცნო შენობის კაპიტალურად გარემონტების შედეგებს.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Шәки драм театры / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 500-501.
2. 1 2 3 4 5  Xəyalə Rəis. Интервью с директором театра Хикметом Набили..  (30.03.2013) Teatr təmirdədir deyə qapımı bağlayıb evimdə oturmamışam az. kaspi.az.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-06-27.
3. 1 2  Ильхам Алиев ознакомился с ходом капитального ремонта и реконструкции здания Шекинского государственного драматического театра имени Сабита Рахмана. president.az (14.08.2013).
**ცხირეთის ციხე** – შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, თეძმის ხეობაში, ახლანდელი სოფელ ერთაწმინდის (კასპის მუნიციპალიტეტი) სამხრეთ-დასავლეთით 3 კმ-ზე. დგას ცხირეთის გორაზე. 

ცხირეთის ციხეს მიიჩნევენ X საუკუნის ნაგებობად. წყაროებში პირველად იხსენიება 1170 წელს. ცხირეთის ციხე ცნობილი იყო როგორც ქართლის მეფეთა საზაფხულო რეზიდენცია. 1454 წელს ქართლის მეფე გიორგი VIII-მ ციხე ფეოდალ გამრეკელ ჯავახიშვილს გადასცა. 1609 წელს ოსმალებმა სცადეს ცხირეთის ციხესთან გასვლა და იქ მყოფი ქართლის მეფე ლუარსაბ II-ის ხელში ჩაგდება, მაგრამ თევდორე მღვდელმა მტერს კვალი აუბნია და ცხირეთის ციხე გადაურჩა ოსმალთა თავდასხმას. ამ პერიოდში ციხე გიორგი სააკაძეს უბოძეს. 1632 წელს აქ იდგა ქართლის მეფე როსტომი, რომელიც გავლენიან ფეოდალ ნოდარ ციციშვილის მეთაურობით თავადურ კოალიციას ებრძოდა. მანვე 1652 წელს ცხირეთის ციხე გიორგი სააკაძის შვილს იორამ სააკაძეს დაუბრუნა.

ცხირეთის ციხე მოღწეულია გვიანი გადაკეთებით. უჭირავს დიდი ფართობი, მაღალ კედლებში დატანებული აქვს სათოფურები. აღმოსავლეთ მხრიდან მიუდგომელია. გალავნის შიგნით საცხოვრებელი შენობების საძირკვლებია. ციხის მახლობლად ცხირეთის ნასოფლარია.

ლიტერატურა
----------

* 

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 210-211.
* მაკალათია ს. თეძმის ხეობა, თბ. 1959, გვ. 26-27
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 255.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კასპის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები |
| --- |
|  |
| 
ახალციხის ციხე · დრის ციხე · კლდემაღალას ციხე · რკონის ციხე · სხვილოს ციხე · ცხირეთის ციხე |

 |