**კოკ ბორუ** (ყირგ. көк-бөрү (ნაცრისფერი მგელი), улак-тартыш (თხისთვის ბრძოლა), ბაშკ. күк бүре ) — ზოროასტრიზმის დროიდან ცნობილი ძველი ტრადიციული საცხენოსნო სპორტის სახეობა ყირგიზ, ალტაელ, ბაშკირ და სხვა შუა აზიის ხალხში.

კოკ ბორუ ჯირითისა და თამაშის სიმბიოზია. მხედრები თხის ლეშისათვის იბრძვიან. მოთამაშეებმა მოპოვებული თხის ლეში მოწინააღმდეგის „კაზანში" (ერთგვარი კარი) უნდა მოათავსონ, ან მიიტანონ დათქმულ ადგილას, რომელიც შეიძლება იყოს საკუთარი საცხოვრებელი აული, რის შემდეგაც მოწინააღმდეგეს აღარ აქვს ბრძოლის უფლება. დღეს თამაშს უძღვება რამდენიმე გამოცდილი მხედრისაგან შემდგარი მსაჯთა კოლეგია. კოკ ბორუს წესებმა სახეიცვალა და თამაში ნაკლებად მკაცრი გახდა. კოკ ბორუს იმ ქვეყნების სპორტულ სკოლებში ასწავლიან, სადაც შეჯიბრებებს ატარებენ სპორტის ამ სახეობაში.

ეტიმოლოგია
----------

„კოკ ბორუ" თურქული ენებიდან ითარგმნება როგორც „ნაცრისფერი მგელი". კითხვას, თუ რა შუაშია აქ მგელი, პასუხი გასცა ეთნოგრაფმა გ. სიმაკოვმა:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ყირგიზი უხუცესები მოგვიყვნენ სამხრეთულ და ჩრდილოურ ყირგიზულ ხალხებში გავრცელებულ მგელზე ნადირობის ერთ-ერთი ტრადიციის შესახებ. ყირგიზი მხედრები ღრმა თოვლში ცხენდაცხენ მისდევდნენ და თავსი კომბლის ჩარტყმით კლავდნენ. ეს ტრადიცია კიდევ ერთი დეტალის გამოა საინტერესო: მონადირე მოკლული მგლის ლეშს უნაგირზე დაიდებდა, დანარჩენი მხედრები გამოეკიდებოდნენ და მისთვის ლეშის წართმევას ცდილობდნენ. მონადირე ნანადირევი საცხოვრებელი აულისაკენ მიჰქონდა, ისინი „კოკ ბორუს" თამაშობდნენ. თამაშის შემდეგ მგელი მომნადირებელს ეკუთვნოდა." |
|  |  |

თამაშის ისტორია
---------------

კოკ ბორუ უძველესი დროიდანაა ცნობილი. თავდაპირველად სპორტის ეს სახეობა მხოლოდ თამაში არ იყო და მომავალი ომისათვის სამზადისს წარმოადგენდა. მოთამაშეები ექსტრემალურ სიტუაციაში ცხენზე ჯირითის უნარ-ჩვევებს გამოიმუშავებდნენ. არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ ერთ თამაშში ზოგჯერ ასობით, და შესაძლოა ათასობით მოთამაშე იღებდა მონაწილეობას, თამაშის პროცესი კი მთელი დღე გრძელდებოდა. კოკ ბორუ განსაკუთრებული მოვლენის აღსანიშნავად იმართება, როგორიც შესაძლებელია შვილის დაბადება იყოს. ამ შემთხვევაში ბავშვის ოჯახი გამარჯვებულისათვის პრიზს აწესებს.

შუა აზიის რამდენიმე ქვეყანაში კოკ ბორუს სახელმწიფოებრივ დონეზე უჭერენ მხარს. ყირგიზეთში არაერთი საცხენოსნო სპორტის სახეობა ფინანსდება ქვეყნის ბიუჯეტიდან, ზოგიერთი ცნობით ყველაზე მეტი (მილიონ დოლარამდე) დაფინანსება კოკ ბორუს აქვს. ამის გარდა, კოკ ბორუ მსოფლიოს მომთაბარეთა თამაშებზეც თამაშობენ. კოკ ბორუში იმართება ყირგიზეთის პრეზიდენტის თასი და კონკურსები დღესასწაულების პატივსაცემად.

თამაშის წესები
--------------

ბოლო დრომდე თამაშის წესები მკაცრად განსაზღვრული არ იყო. დღევანდელი წესებით ერთ გუნდში 10 მხედარია, თუმცა სათამაშო მოედანზე მხოლოდ ოთხი ადმიანი თამაშობს. მოთამაშეებს შეუძლიათ შეეცვალონ ერთმანეთს, ან გამოცვალონ ცხენები. თამაში ორი ოცწუთიანი ტაიმისაგან შედგება. სათამაშო მოედნის სიგრძე 200 მ-ია, სიგანე კი 80 მეტრი. მოედნის კიდეებზე ერთმანეთის საპირისპიროდ ორი მიწიდან ნახევარ მეტრზე ამოწეული სამ-ნახევარი მეტრი დიამეტრის ორმოა. მოთამაშეებმა თხის ლეში მოწინააღმდეგის ორმოში უნდა ჩააგდონ.

ოფიციალურ მატჩებზე ლეშის მასა ოცდახუთიდან ოცდახუთმეტ კილოგრამს შეადგენს, თუმცა ტრადიციის თანახმად ლეშის მასა სამოც კილოგრამზე მეტი უნდა იყოს. ამასთან, ლეში აუცილებლად მამალი თხის უნდა იყოს.

### აკრძალვები

კოკ ბორუს თამაშის დროს აკრძალულია:

* ცხენის უკანა ფეხებზე (ყალყზე) დაყენება
* მოწინააღმდეგის გაჭენებული ცხენისათვის ცხენის მკერდით შეჯახება
* მოწინააღმდეგის ცხენის აღვირზე ხელის ტაცება
* მოწინააღმდეგისათვის ხელის წავლება
* მოწინააღმდეგისა და მისი ცხენისათვის ხელით, ფეხით, მათრახითა და სხვა საშუალებებით დარტყმა
* ლეშის უნაგირზე მიმაგრება
* გაჭენებული ცხენისათვის გზის გადაღობვა
* ყვირილი და საუბარი
* ლეშის ორმოში ჩაგდების შემდეგ ბრძოლის გაგრძელება
* არ შეიძლება მოთამაშის წლოვანება ოც წელზე ნაკლები იყოს

გალერეა
-------

* 1991 წლის საფოსტო მარკა1991 წლის საფოსტო მარკა
* ლეშისთვის ბრძოლალეშისთვის ბრძოლა
* 
* 
* ლეშის ორმოში ჩაგდებალეშის ორმოში ჩაგდება
* ფრანც რუბოს ნახატიფრანც რუბოს ნახატი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* facebook-ის ოფიციალური გვერდი
* კოკ ბორუს ფედერაციის Youtube-ის არხი
* ყირგიზეთი კოკ ბორუს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად აღიარებას ითხოვს (რუსული)
* კოკ ბორუ: ფეხბურთის მოედანი, ჰოკეის წესები და ორმო კარის ნაცვლად დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)

სქოლიო
------

1. ↑  facebook-ის ოფიციალური გვერდი
2. ↑  ბაშკირული ენციკლოპედია.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-02-16. ციტირების თარიღი: 2021-01-02.
3. ↑  Башкирская лошадь.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-12-08. ციტირების თარიღი: 2016-02-11.
4. ↑  ტექსტის ორიგინალი (რუსულ ენაზე) იხილეთ აქ.
5. ↑  RTД კოკ ბორუ. ყირგიზული ჰოკეი (რუსული)
6. ↑  თამაშის წესები (რუსული)
7. ↑  ბიშკეკში კოკ ბორუს ფესტივალი გაიმართა, ეძღვნება გამარჯვების დღეს დაარქივებული 2016-03-12 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
8. ↑  კოკ ბორუს თამაშები დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)