**ბაიუგანი** (ოფიციალურად **ქალაქი ბაიუგანი**; სებ: *Dakbayan sa Bayugan*; ტაგ: *Lungsod ng Bayugan*) — მეხუთე კლასის ქალაქი სამხრეთ აგუსანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით ქალაქის მოსახლეობა 103 202 ადამიანს შეადგენს.

ეტიმოლოგია
----------

ქალაქის სახელწოდება წარმოდგება სიტყვიდან *ბაიუგანი*, რაც მანობოს ენაზე ბილიკს, გზას ნიშნავს. ბაიუგანი წარსულში ესპერანსაში, მაიგატასანის ბარანგაის სიტიო იყო. ქალაქი მდინარესთან ახლოს მდებარეობდა, რომელსაც ადგილობრივები ესპერანსასთან მიმოსვლისთვის იყენებდნენ.

სხვა ვერსიით, ქალაქის სახელწოდება დაკავშირებულია *ბაიუგის* ხეებთან, რომლებიც ამ ადგილებში უხვად იზრდება. კიდევ ერთი ვერსიით, ადგილობრივები ამ ადგილს შეხვედრისთვის იყენებდნენ. თავმოყრის ნიშანი ხის ღრუიან ნაჭერზე დაკაკუნება იყო, რომელსაც *ბაიუგს* ეძახდნენ.

ისტორია
-------

ბაიუგანის მერია
1942 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დროს ბაიუგანი იაპონიის ჯარებმა დაიკავეს. 1945 წელს ქალაქი ფილიპინელმა ჯარისკაცებმა და პარტიზანულმა ჯგუფებმა გაათავისუფლეს.

1948 წელს საზოგადოებრივ საქმეთა და მაგისტრალთა დეპარტამენტის ხელმძღვანელობით ეროვნული მაგისტრალის, რომელსაც ბუტუანი და დავაო უნდა დაეკავშირებინა ერთმანეთთან, მშენებლობასთან დაკავშირებით გამოკვლევები ჩატარდა. პარალელურად მიწების ბიურომ ის მიწები გამოიკვლია, სადაც გზის გაყვანა შეიძლებოდა. სავარაუდო ქალაქებს შორის მაიგატასანის ბარანგაიც იყო, თუმცა ეროვნული მაგისტრალი (ამჟამინდელი ნარის გამზირი) მაიგატასანის ბარანგაის ნაცვლად ბაიუგანის სიტიოზე გავიდა. მალე ბაიუგანის სიტიოში მიგრანტებმა დაიწყეს დასახლება.

1960 წლის დასაწყისში სიტიოს მცხოვრებლებმა ხოსე ჯოსონის ხელმძღვანელობით რეზოლუცია შეადგინეს, რათა სიტიო ბარანგაიდ გამოცხადებულიყო. იმავე წლის აპრილში ბაიუგანმა ბარანგაის სტატუსი მიიღო. ახლად გაყვანილი ეროვნული მაგისტრალის წყალობით ბარანგაიში ბიზნესი სწრაფად განვითარდა.

ერთი წლის შემდეგ ბარანგაის მოხელეებმა სერხიო მულანედას ხელმძღვანელობით ბაიუგანის რეგულარულ მუნიციპალიტეტად გამოცხადებაზე დაიწყეს მუშაობა. მათ გუბერნატორი დემოკრიტო ო. პლაზაც უჭერდა მხარს. 1961 წლის 6 აგვისტოს 440-ე აღმასრულებელი ბრძანების მიღების შემდეგ ბაიუგანის მუნიციპალიტეტად გამოცხადების შესახებ პეტიცია მიღებულ იქნა. 1962 წლის 6 აგვისტოს, დიოსდადო მაკაპაგალის პრეზიდენტობის დროს, მულანედა პირველ მუნიციპალურ მერად დაინიშნა. 

2006 წლის 24 ივლისს კონგრესმა 9405-ე რესპუბლიკური აქტი მიიღო, რომელიც ბაიუგანის მუნიციპალიტეტის შემადგენელ ქალაქად გამოცხადებას ეხებოდა. 2008 წელს ფილიპინების უზენაესმა სასამართლომ კანონი არაკონსტიტუციურად ცნო, რადგანაც ბაიუგანი დაანრჩენ 15 ქალაქთან ერთად ქალაქისთვის აუციელბელ მოთხოვნილებებს ვერ აკმაყოფილებდა. 

ფილიპინების უზენაესმა სასამართლომ ბაიუგანის ქალაქის სტატუსი კიდევ ორჯერ გადასინჯა და 2011 წლის 17 თებერვალს ბაიუგანი ქალაქად გამოაცხადა. 2011 წლის 3 ივლისს უზენაესმა სასამართლომ საბოლოო გადაწყვეტილება გამოიტანა და კანონი კონსტიტუციურად ცნო.

ქალაქი კუნძულ მინდანაოს აღმოსავლეთ ნაწილისკენ მიმავალი სატრანსპორტო მაგისტრალის ფუნქციას ასრულებს. იგი მინდანაოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი შემადგენელი ქალაქია.

გეოგრაფია
---------

ბაიუგანს ჩრდილოეთიდან სიბაგატის მუნიციპალიტეტი და სამხრეთ სურიგაოს მუნიციპალიტეტი ესაზღვრება, აღმოსავლეთით — პროსპერიდადის მუნიციპალიტეტი, სამხრეთით — ესპერანსის მუნიციპალიტეტი, ხოლო დასავლეთით — ლას-ნიევესის მუნიციპალიტეტი.

### კლიმატი

ქალაქი ტაიფუნების ჯაჭვს მიღმა მდებარეობს, მაგრამ ვისაიასის რეგიონებსა და ჩრდილოეთ სურიგაოში მომხდარი ტაიფუნები მასზე დიდ გავლენას ახდენს. კორონასის კლიმატის კლასიფიკაციით, ბაიუგანი, ისევე როგორც მთელი სამხრეთ აგუსანის პროვინცია II ტიპის კლიმატურ სარტყელს მიეკუთვნება. 

II ტიპის კლიმატს მკვეთრად გამოხატული მშრალი არ აქვს. წვიმების სეზონი ნალექიანობის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა. ნალექიანობის მაჩვენებელი ყველაზე მაღალი დეკემბრსა და იანვარშია. ნალექიანობის საშუალო თვიური მაჩვენებელი 161.6 მმ-ია, ხოლო საშუალო თვიური ტემპერატურა 32 °C (90 °F).

### ბარანგაები

ბაიუგანი პოლიტიკურად 43 ბარანგაიდ იყოფა, რომელთაგან 3 ურბანული, ხოლო 40 სასოფლო-სამეურნეო ბარანგაია.

დაძმობილებული ქალაქები
----------------------

* ფილიპინების დროშა ბუტუანი, ფილიპინები
* ფილიპინების დროშა დავაო, ფილიპინები
* ფილიპინების დროშა მაკატი, ფილიპინები
* ფილიპინების დროშა სებუ, ფილიპინები

გალერეა
-------

* ყვავილების ფესტივალიყვავილების ფესტივალი
* ნარის გამზირინარის გამზირი
* ბაიუგანის ხედი სანტა-ირენიდანბაიუგანის ხედი სანტა-ირენიდან
* განათლების დეპარტამენტი ბაიუგანშიგანათლების დეპარტამენტი ბაიუგანში
* რისალის პარკირისალის პარკი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ბაიუგანი***

* Bayugan Profile at PhilAtlas.com
* A History of Bayugan at the Agusan–Surigao Historical Archive
* დაარქივებული 2016-08-07 საიტზე Wayback Machine.
* Municipality of Bayugan Official Website

სქოლიო
------

1. ↑  2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President — Philippine Statistics Authority, 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107442757'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17067223'></a>
2. ↑   Census of Population (2015). "Caraga". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Retrieved 20 June 2016.
3. ↑
4. ↑  Republic Act 9405
5. ↑  "Municipal: Bayugan". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Retrieved 8 January 2016.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კარაგა |
| --- |
|  |
| რეგიონული ცენტრი | 
* ბუტუანი
 |  |
|  |
| პროვინციები | 
* ჩრდილოეთი აგუსანი
* სამხრეთი აგუსანი
* დინაგატის კუნძულები
* ჩრდილოეთი სურიგაო
* სამხრეთი სურიგაო
 |
|  |
| მაღალურბანიზებული ქალაქები | 
* ბუტუანი
 |
|  |
| შემადგენელი ქალაქები | 
* ბაიუგანი
* ბისლიგი
* კაბადბარანი
* სურიგაო
* ტანდაგი
 |
|  |
| პროვინციული დედაქალაქები | 
* კაბადბარანი
* პროსპერიდადი
* სან-ხოსე
* სურიგაო
* ტანდაგი
 |
|  |
| მუნიციპალიტეტები | 

|  |  |
| --- | --- |
| დინაგატის კუნძულები | 
* ბასილისა
* კაგდიანაო
* დინაგატი
* ლიბხო
* ლორეტო
* სან-ხოსე
* ტუბახონი
 |
|  |
| სამხრეთი სურიგაო | 
* ბარობო
* ბაიაბასი
* კაგვაიტი
* კანტილანი
* კარმენი
* კარასკალი
* კორტესი
* ინატუანი
* ლანუსა
* ლიანგა
* ლინგიგი
* მადრიდი
* მარიატაგი
* სან-აგუსტინი
* სან-მიგელი
* ტაგბინა
* ტაგო
 |
|  |
| ჩრდილოეთი სურიგაო | 
* ალეგრია
* ბაკუაგი
* ბურგოსი
* კლავერი
* დაპა
* დელ-კარმენი
* გენერალ-ლუნა
* ხიგაკიტი
* მაინიტი
* მალიმონო
* პილარი
* პლასერი
* სან-ბენიტო
* სან-ფრანსისკო
* სან-ისიდრო
* სანტა-მონიკა
* სისონი
* სოკორო
* ტაგანა-ანი
* ტუბოდი
 |
|  |
| სამხრეთი აგუსანი | 
* ბუნავანი
* ესპერანსა
* ლა-პასი
* ლორეტო
* პროსპერიდადი
* როსარიო
* სან-ფრანსისკო
* სან-ლუისი
* სანტა-ხოსეფა
* სიბაგატი
* ტალაკოგონი
* ტრენტო
* ვერუელა
 |
|  |
| ჩრდილოეთი აგუსანი | 
* ბუენავისტა
* კარმენი
* ხაბონგა
* კიტჩარაო
* ლას-ნიევესი
* მაგალიანესი
* ნასიპიტი
* რემედიოს-ტ.-რომუალდესი
* სანტიაგო
* ტუბაი
 |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ფილიპინების ქალაქები |
| --- |
|  |
| მაღალურბანიზებული ქალაქები | 
* ანხელესი
* ბაკოლოდი
* ბაგიო
* ბუტუანი
* კაგაიან-დე-ორო
* კალოოკანი
* სებუ
* დავაო
* გენერალ-სანტოსი
* ილიგანი
* ილოილო
* ლაპუ-ლაპუ
* ლას-პინიასი
* ლუსენა
* მაკატი
* მალაბონი
* მანდალუიონგი
* მანდაუე
* მანილა
* მარიკინა
* მუნტინლუპა
* ნავოტასი
* ოლონგაპო
* პარანიაკე
* პასაი
* პასიგი
* პუერტო-პრინსესა
* კესონ-სიტი
* სან-ხუანი
* ტაკლობანი
* ტაგიგი
* ვალენსუელა
* ზამბოანგა
 | Coat of arms of the Philippines |
|  |
| დამოუკიდებელი შემადგენელი ქალაქები | 
* კოტაბატო
* დაგუპანი
* ნაგა
* ორმოკი
* სანტიაგო
 |
|  |
| შემადგენელი ქალაქები | 
* ალამინოსი
* ანტიპოლო
* ბაკოორი
* ბაგო
* ბაისი
* ბალანგა
* ბატაკი
* ბატანგასი
* ბაიავანი
* ბაიბაი
* ბაიუგანი
* ბინიანი
* ბისლიგი
* ბოგო
* ბორონგანი
* კაბადბარანი
* კაბანატუანი
* კაბუიაო
* კადისი
* კალამბა
* კალაპანი
* კალბაიოგი
* კანდონი
* კანლაონი
* კარკარი
* კატბალოგანი
* კაუაიანი
* კავიტე
* დანაო
* დაპიტანი
* დასმარინიასი
* დიგოსი
* დიპოლოგი
* დუმაგეტე
* ელ-სალვადორი
* ესკალანტე
* გაპანი
* გენერალ-ტრიასი
* გინგოოგი
* გუიჰულნგანი
* ჰიმამაილანი
* ილაგანი
* იმუსი
* ირიგა
* ისაბელა
* კაბანკალანი
* კიდაპავანი
* კორონადალი
* ლა-კარლოტა
* ლამიტანი
* ლაოაგი
* ლეგასპი
* ლიგაო
* ლიპა
* მაასინი
* მაბალაკატი
* მალაიბალაი
* მალოლოსი
* მარავი
* მასტაბე
* მატი
* მეიკაუაიანი
* მუნიოსი
* ნაგა
* ოროქუიეტა
* ოსამისი
* პაგადიანი
* პალაიანი
* პანაბო
* პასი
* როხასი
* საგაი
* სამალი
* სან-კარლოსი
* სან-კარლოსი
* სან-ფერნანდო
* სან-ფერნანდო
* სან-ხოსე
* სან-ხოსე-დელ-მონტე
* სან-პაბლო
* სან-პედრო
* სანტა-როსა
* სანტო-ტომასი
* სიალი
* სიპალაი
* სორსოგონი
* სურიგაო
* ტაბაკო
* ტაბუკი
* ტაკურონგი
* ტაგაიტაი
* ტაგბილარანი
* ტაგუმი
* ტალისაი
* ტალისაი
* ტანაუანი
* ტანდაგი
* ტანგუბი
* ტანჯაი
* ტარლაკი
* ტაიაბასი
* ტოლედო
* ტრესე-მარტირესი
* ტუგეგარაო
* ურდანეტა
* ვალენსია
* ვიქტორიასი
* ვიგანი
 |

 |