recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ლიზინგი** (ინგლ. to lease — „იჯარით, ქირით გაცემა") — ქირავნობის მსგავსი ურთიერთობა, რომელიც უმეტესად ქონების გამოსყიდვით სრულდება. 

ლიზინგის დროს სალიზინგო კომპანია შეისყიდის საწარმოო აქტივს (დანადგარს, მოწყობილობას, სამშენებლო ტექნიკას, ავტომობილს და უძრავ ნივთსაც კი), რომელსაც ყოველთვიური საზღაურის გადახდის სანაცვლოდ გადასცემს ლიზინგის მიმღებს მფლობელობაში სარგებლობის უფლებით. ლიზინგის ვადის ბოლოს კი, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ყველა ვალდებულების შესრულების შემთხვევაში, აქტივი შეიძლება გადავიდეს ლიზინგის მიმღების საკუთრებაში. ლიზინგის ხელშეკრულება იჯარისა და ქირავნობის ხელშეკრულებების მსგავსია. თანამედროვე ლიზინგის წარმოშობა უკავშირდება სატელეფონო კომპანია „ბელს" (აშშ), რომლის ადმინისტრაციამ 1877 წელს გადაწყვიტა გაყიდვის ნაცვლად ტელეფონების იჯარით გაცემა. სალიზინგო ოპერაციების შესრულება და სალიზინგო კომპანიების დაფუძნება მსოფლიოში XX საუკუნის II ნახევრიდან დაიწყო. პირველი მსხვილი სალიზინგო ოპერაციები განხორციელდა 1941-1945 წლებში, როდესაც აშშ-ის მთავრობამ II მსოფლიო ომში „ლენდ ლიზის კანონის" (Lend-Lease Act) საფუძველზე, საომარი აღჭურვილობა გრძელვადიანი იჯარით გადასცა თავის მოკავშირე ქვეყნებს, მეტწილად — საბჭოთა კავშირს.

სალიზინგო ურთიერთობის მარეგულირებელი მნიშვნელოვანი საერთაშორისო აქტია 2008 წწლის 13 ნოემბრის, კერძო სამართლის უნიფიკაციის საერთაშორისო ინსტიტუტის (UNIDROIT) მოდელური კანონი ლიზინგის შესახებ.

საქართველოში სალიზინგო ურთიერთობები რეგულირდებოდა 2002 წლის 7 მაისის საქართველოს კანონით „სალიზინგო საქმიანობის ხელშეწყობის შესახებ", რომელიც ძალადაკარგულად გამოცხადდა 2011 წლის 13 ოქტომბერს, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში ცვლილების შეტანის შედეგად. ლიზინგის ხელშეკრულების შინაარსი, სალიზინგო ურთიერთობის მხარეთა (ლიზინგის გამცემი და მიმღები) უფლებები, მოვალეობები და მასთან დაკავშირებული სხვა საკითხები დღეისათვის განსაზღვრულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 576-ე და 5806-ე მუხლებით. სალიზინგო ურთიერთობის მარეგულირებელ დებულებებს ასევე შეიცავს საქართველოს საგადასახადო კოდექსი.

2001 წელს დაარსდა სს „საქართველოს ბანკის" შვილობილი საწარმო – შპს „საქართველოს სალიზინგო კომპანია", რომელმაც პირველმა შესთავაზა კლიენტებს სალიზინგო მომსახურება. დღეისათვის სალიზინგო ბაზარს ინაწილებს შემდეგი საწარმოები: სს „თიბისი ლიზინგი", შპს „ალიანს ჯგუფი საქართველო", შპს „საქართველოს სალიზინგო კომპანია", შპს „მოგო", სს „ბბ ლიზინგი".

აშშ-მა ლიზინგით შეიარაღების მიწოდების ფორმა კიდევ ერთხელ გამოიყენა 2022 წელს უკრაინის დასახმარებლად რუსეთის აგრესიის წინააღმდეგ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლიზინგი[*მკვდარი ბმული*]
* Lease Journal Entries
შენობის ფასადი
**მოცეკვავე სახლი** (ჩეხ.: Tančící dům) ან **ფრედი და ჯინჯერი** საოფისე შენობის მეტსახელია პრაღის ცენტრში, ჩეხეთის რესპუბლიკა. აიგო ვაკანტურ მდინარისპირა ნაკვეთზე ჩეხი სცენარისტისა და ყოფილი პრეზიდენტის ვაცლავ ჰაველის სახლის გვერდით 1997 წელს ხორვატიაში დაბადებული ჩეხი არქიტექტორი ვლადო მილუნიჩის მიერ ამერიკელ არქიტექტორ ფრენკ გერისთან თანამშრომლობით. ვაცლავ ჰაველის ავანგარდული არქიტექტურის ძლიერმა მხარდაჭერამ განაპირობა ამ საკამათო დიზაინის შენობის პროექტის დამტკიცება და აგება. მეტსახელი ’’ფრედი და ჯინჯერი’’ მომდინარეობს ფრედ ასტერისა და ჯინჯერ როჯერსისგან, ვინაიდან შენობა მოცეკვავე წყვილს ჰგავს და საკმაოდ გამოირჩევა გვერდით მდგომი ნეო-ბაროკოს, ნეო-გოთიკისა და არტ-ნუვოს სტილის შენობებისგან, რომლითაც პრაღა განთქმულია, თუმცა ეს შენობა მათთან კონფლიქტში არ მოდის. შენობის სახურავზე განთქმული ფრანგული რესტორანია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

მოცეკვავე სახლი პრაღაში ფრენკ გერის მიერ დაარქივებული 2020-08-21 საიტზე Wayback Machine. 

ხედი მდინარის მოპირადაპირე მხრიდან.
|  |  |
| --- | --- |
|  | არ უნდა აგვერიოს შემდეგ მნიშვნელობა(ებ)ში: **ერუშეთის ქედი.** |

**ერუშეთის მთიანეთი** — ტექტონიკურ-ვულკანური მთიანეთი საქართველოს სამხრეთი მთიანეთის დასავლეთ ნაწილში. ვრცელდება თურქეთის ტერიტორიაზეც. საქართველოს ფარგლებში შემოზღუდულია ჩრდილოეთიდან ახალციხის ქვაბულით, დასავლეთიდან არსიანის ქედით, აღმოსავლეთიდან ზემო მტკვრის ხეობით, ხოლო სამხრეთიდან სახელმწიფო საზღვრით. ჯავახეთის ზეგანს გამოეყოფა ზემო მტკვრის ხეობით.

საქართველოს ფარგლებში გადაჭიმულია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ 60 კმ-ზე, მაქსიმალური სიგანე 25–30 კმ. დანაწევრებულია მტკვრის მარცხენა შენაკადების ხეობებით. უმაღლესი მწვერვალი ზიარეთი (3032 მ) თურქეთშია. საქართველოს ნაწილის უმაღლესი მწვერვალია გუმბათი (2963,8 მ). მაღალი მთებია: ვანის მთა (2736 მ), შაბანიბელი (2646 მ), საცხვარია (2587 მ), შუაკარავი (2562 მ), თლილი (2474 მ) და სხვა.

ერუშეთის მთიანეთი აგებულია ნეოგენური გოდერძის წყების ლავებითა და ტუფებით. ლავათა შემადგენლობა ცვალებადობს ბაზალტიდან ანდეზიტ-დაციტამდე. ერუშეთის მთიანეთის გაშტოებებიდან მნიშვნელოვანია შუაკარავის ქედი და ვანისქედი. ძირითადი მდინარეებია: ურაველი, ქარზამეთისწყალი, წყალწითელა, ჯაყისწყალი და სხვა.

საერთო მორფოლოგიური თვისებებით ერუშეთის მთიანეთი წარმოადგენს შუალედურ ოროგრაფიულ ერთეულს ქედსა და მთიანეთს შორის. ქედებთან მას აკავშირებს მთავარი წყალგამყოფის საკმაოდ მკაფიო გამოვლენება, ფერდობების ხშირი და ღრმა ეროზიული დანაწევრება; მთიანეთის ნიშნები გამოხატულია ზედა ჰიფსომეტრიული სარტყლების სიფართოვეში — მაღლა მდებარე დამრეც, სუსტად დანაწევრებულ ტალღოვან ზედაპირებში, რომლებიც მდინარეთაშუეთს ქმნიან.

ერუშეთის მთიანეთის ჰიფსომეტრიულ განვითარებასთან ერთად მკაფიოდ იკვეთება ლანდშაფტური ზონალობა, სადაც მისი ტყიანი სარტყელი 2000–2200-მდე ადის. ეს საშუალო სიმაღლის მთიანი პლატო-მასივის ზედაპირი დანაწევრებულია ღრმად ჩაჭრილი ხეობებით, თუმცა მათი წყალგამყოფების მორფოლოგია მთლიანობაში წარმოგვიდგება პლატოსებური ზედაპირით, გართულებული ცალკეული გუმბათისებური ამაღლებებით. მათ მაღალი ჰიფსომეტრიული დონეებით რელიეფი გართულებულია მეოთხეულის გამყინვარების ფორმებით. თხემური ზონა სუბალპურ და ალპურ მდელოებს და მდელო-სტეპებს უკავია. მთიანეთის ფარგლებშია რამდენიმე დასახლებული პუნქტი.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* საქართველოს ქედების სია

სქოლიო
------

1. ↑  *მარუაშვილი ლ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 3, თბ. 2014. — გვ. 91.
2. ↑   საქართველოს გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ. 2009. — გვ. 63.
3. 1 2 3  Геоморфология Грузии: Л. И. Маруашвили (отв. ред.) и др. Тб.: Мецниереба, 1971. - 609 с.
4. ↑  სამცხე-ჯავახეთი, ცნობარი, თბილისი, 2016
5. ↑  საქართველოს სამხრეთ მთიანეთის გეოდინამიკური პროცესები და მოსალოდნელი გეოეკოლოგიური გართულებები
**ლითონსაჭრელი ჩარხი** — მანქანა, რომელზეც ლითონის ნამზადს ამუშავებენ ლითონსაჭრელი იარაღით. ლითონის ჭრით დამუშვება უძველესი დროიდან არის ცნობილი. საქართველოში (თრიალეთში) არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ოქროსა და ვერცხლის ფიალები და თასები, რომლებიც ძვ. წ. XV საუკუნეს მიეკუთვნება. მეცნიერთა აზრით, ისინი სახარატო ტიპის ბრუნვით ჩარხებზეა დამზადებული.

დანიშნულების მიხედვით ლითონსაჭრელი ჩარხი არის უნივერსალური – ფართო ნომენკლატურის ნამზადებზე სხვადასხვა ოპერაციის ჩასატარებლად; სპეციალიზებული – ერთნაირი ტიპის სხვადასხვა ზომის დეტალების დასამუშავებლად; სპეციალური – ერთნაირი ტიპისა და ზომის ნაკეთობათა დასამუშავებლად. მართვის მიხედვით ლითონსაჭრელი ჩარხი შეიძლება იყოს ხელით სამართავი, ნახევრად ავტომატური და რიცხვით-პროგრამული მართვის. ბოლო ათეულ წლებში მსოფლიოში ფართოდ გავრცელდა რიცხვით- პროგრამული მართვის ტიპის ლითონსაჭრელი ჩარხები, რაც ხელს უწყობს საწარმოო პროცესების სრულ ავტომატიზაციას.

1936 წელს საქართველოში თბილისის ჩარხსაშენებელმა ქარხანამ გამოუშვა პირველი ჭანჭიკსაჭრელი ჩარხი. შემდეგ წლებში ჩარხმშენებლობის გაერთიანებამ დაიწყო თანამედროვე ტიპის სახარატო ხრახნსაჭრელი, სპეციალური მილდასამუშავებელი, აგრეთვე მაღალი სიზუსტის სახეხი ჩარხების და სხვ. გამოშვება, რომლებიც იგზავნებოდა მრავალ ქვეყანაში. საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში მანქანათმშენებლობის ტექნოლოგიის კათედრაზე შექმნეს ახალი მხურვალმედეგი და სპეციალური ფოლადების დასამუშავებელი უნიკალური და უცენტრო ჩარხები, როტორული სარანდი და სხვა ჩარხების პრინციპული სქემები და კონსტრუქციები. ამავე ინსტიტუტის ლითონსაჭრელი ჩარხების კათედრაზე დაამუშავეს ჩარხების კინემატიკური გაანგარიშების კონტაქტური სიხისტის საკითხები.

საქართველოში ჩარხმშენებლობის განვითარებაში დიდი წვლილი მიუძღვით მეცნიერებს: გ. გოცირიძეს, თ. ლოლაძეს, გ. ჩიხლაძეს, ვ. ცოცხაძეს; კონსტრუქტორებს: თ. შენგელიას, პ. აბესაძეს, ლ. კულიკოვს, გ. ბენდუქიძეს და სხვ.

ლიტერატურა
----------

* Reimund Neugebauer (Hrsg.): Werkzeugmaschinen: Aufbau, Funktion und Anwendung von spanenden und abtragenden Werkzeugmaschinen, B. 2012.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლითონსაჭრელი ჩარხი[*მკვდარი ბმული*]
**უკვდავი პარტია** — სახელწოდება საჭადრაკო პარტიისა, რომელიც გათამაშდა ადოლფ ანდერსენსა და ლიონელ კიზერიცკის შორის 1851 წელს. აღნიშნულ პარტიაში ანდერსენმა მოწინააღმდეგეს არაერთი ფიგურა შეწირა, რამაც მას საბოლოო გამარჯვება მოუტანა.

უკვდავი პარტია
--------------

 პოზიცია 4…b5?-ის შემდეგ
**ანდერსენი — კიზერიცკი**  

**ლონდონი, 1851**

**მეფის გამბიტი**

**1. e2-e4 e7-e5  
2. f2-f4 e5:f4**  

**3. კf1-c4**

აღნიშნული სვლა იმ დროს პოპულარული იყო. თანამედროვე თეორია უპირატესობას ანიჭებს 3.მg1-f3

**3…ლd8-h4+  
4. მფe1-f1 b7-b5?**

 მდგომარეობა 11.Лg1!-ის შემდეგ
აღნიშნული სვლის გამოყენებით კიზერიცკიმ ბევრჯერ მოახერხა მოგება. თუმცა შემდგომში მისი სუსტი მხარეები გამოვლინდა და დღესდღეობით მიიჩნევა, რომ მისი გამოყენებით შეუძლებელია პოზიციის გათანაბრება. 

**5. კc4:b5 მფg8-f6  
6. მg1-f3 ლh4-h6**  
**7. d2-d3 მf6-h5  
8. მf3-h4 ლh6-g5?**

გადამწყვეტი შეცდომა. ამიერიდან უპირატესობას თეთრები ეუფლებიან.

**9. მh4-f5 c7-c6  
10. g2-g4 მh5-f6  
11.ეh1-g1!**

ფიგურის შეწირვით ანდერსენი დიდ უპირატესობას აღწევს.

 მდგომარეობა 17…ლ:b2-ის შემდეგ
**11…c6:b5  
12. h2-h4 ლg5-g6  
13. h4-h5 ლg6-g5  
14.ლd1-f3**

თთერები იმუქრებიან 15.კc1:f4-ის შემდეგ ლაზიერის მოგებით. 

**14…მფf6-g8  
15. კc1:f4 ლg5-f6  
16. ლb1-c3**

თეთრებს დიდი უპირატესობა აქვთ და თავის დაცვა შავებს მეტისმეტად უჭირთ.

**16…კf8-c5  
17. მc3-d5 ლf6:b2  
18. კf4-d6**

 მდგომარეობა 22.ლf6+!!
ეფექტური სვლაა, რომელიც მოწინააღმდეგეს საშალებას აძლევს, აიყვანოს ნებისმიერი ეტლი. კუს აყვანა ფორსირებულ შამათს გამოიწვევს. 
(18... კ:d6? 19.მ:d6+ მფd8 20. მ:f7+ მფe8 21. მd6+ მფd8 22. ლf8X) 

**18…კc5:g1**

როგორც მიუთითებდა ვილჰელმ სტეინიცი, გაგრძელება 18…ლ:a1+ 19.მფe2 ლb2! შავებს პარტიის გადარჩენის შანსს უნარჩუნებდა.

**19. e4-e5!!**

ძლიერი სვლაა, რომლის შემდეგად შავი ლაზიერი უძლურია, დაიცვას საკუთარი მეფე.

 საბოლოო პოზიცია.
**19. …ლb2:a1+  
20.მფf1-e2 მb8-a6  
21. მf5:g7+ მფe8-d8  
22. ლf3-f6+!!**

უძლიერესი სვლაა, რომლითაც თეთრი ლაზიერი ახერხებს შავი მხედრის გატყუებას f6 უჯრაზე, რათა კუმ დააშამათოს შავების მეფე e7 უჯრაზე.

**22…მg8:f6  
23. კd6-e7x.**

ლიტერატურა
----------

* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — стр. 36-37.
**თეიმურ იბრაჰიმ ოღლი მირზოევი** (აზერ. Teymur İbrahim oğlu Mirzəyev, 1936 - 27 სექტემბერი, 2021) — საბჭოთა, აზერბაიჯანელი მუსიკოსი, მუსიკის მასწავლებელი. აზერბაიჯანის სახალხო არტისტი (1993). ვოკალური კონკურსის ლაურეატი მოსკოვში (1966).

ბიოგრაფია
---------

თეიმურ იბრაჰიმ ოღლუ მირზოევი 1933 წელს აღდამში დაიბადა. დედამისი ბელა წარმოშობით ებრაელი იყო. ძმა - ტოფიკ მირზოევი ასევე მუსიკოსი და მსახიობი იყო.
თეიმურმა სწავლა დაასრულა აზერბაიჯანის სახელმწიფო კონსერვატორიის საგუნდო დირიჟორობის ფაკულტეტზე. 1961 წელს გახდა სახელმწიფო ანსამბლ „გაიას" შემოქმედი, სამხატვრო ხელმძღვანელი და სოლისტი. ანსამბლი იყო ერთ-ერთი აღიარებული ჯგუფი სსრკ-ში და ბევრ უცხო ქვეყანაში. 1966 წელს ამ ჯგუფს მიენიჭა მოსკოვის პოპ შემსრულებელთა გაერთიანებული კონკურსის ლაურეატის წოდება (1-ლი ადგილი). მან შეასრულა სიმღერები აზერბაიჯანულ, ესპანურ, პოლონურ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე.

გუნდთან ერთად, მუსიკოსმა მოახერხა აზერბაიჯანის ეროვნული კულტურის გადაცემა ცალკეული ერების წარმომადგენლებისთვის, ოსტატურად წარმოადგინა იგი მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში - გერმანიაში, ავსტრიაში, აშშ-ში, თურქეთში, ინდოეთში, აფრიკის ქვეყნებში, ჩეხოსლოვაკიაში, ისრაელში, კანადაში, საქართველოში, უკრაინასა და სხვა.

თეიმურ მირზოევმა 1998 წელს დატოვა აზერბაიჯანი და მუდმივ საცხოვრებლად გადავიდა ისრაელში, არადში. მისი წასვლის შემდეგ ანსამბლმა „გაიამ" არსებობა შეწყვიტა.

2011 წლის ნოემბერში, „გაიას" კვარტეტის 50 წლის იუბილეს ზეიმზე თეიმურ მირზოევმა მონაწილეობა მიიღო და ცხოვრებაში უკანასკნელად ეწვია აზერბაიჯანს.

გარდაიცვალა 2021 წლის 27 სექტემბერს ისრაელში.

სქოლიო
------

1. ↑  Xalq artisti Teymur Mirzəyev vəfat etdi (FOTO) თარგი:Vebarxiv. Qaynarinfo.az. 27.09.2021
**ლიკოფრონი** (ძვ. ბერძნ. Λυκόφρων; ძვ. წ. 320-იანი წლები — ძვ. წ. III საუკუნე) — ბერძენი პოეტი და გრამატიკოსი, ალექსანდრიული სკოლის წარმომადგენელი. შეუთხზავს 11 წიგნის შემცველი ისტორიულ-ლიტერატურული გამოკვლევა „კომედიისათვის" და 20-მდე ტრაგედია (მოღწეულია ფრაგმენტები და სათაურები). სრულადაა შემონახული ლიკოფრონის პოეტური თხზულება „ალექსანდრა" ანუ „კასანდრა", რომელიც შეიცავს 1474 იამბიკური ტრიმეტრით გამართულ კარედს. მასში დაცულია მრავალი მითოლ. და ისტორიულ-გეოგრაფიული ხასიათის ცნობა. მოხსენიებულია არგონავტების თქმულების შესახებაც: 50 მოგზაურთან ერთად იასონის ჩასვლა „ლიგისტიკურ კჳტაიაში" (ქუთაისი), ურჩხულის დაძინება, ცეცხლმფრქვევი ხარების დამორჩილება და „მეტყველი კაჭკაჭით" (ხომალდი „არგო") ცხვრის ტყავის (ოქროს საწმისი) და „ნათესავთმკვლელი ჩიტის" (მედეა) გატაცება; აგრეთვე, მოთხრობილია აიასა და კორინთოს გამგებლის – აიეტის მიერ მედეას საძებნელად გაგზავნილი კოლხების პოლაში დასახლებისა და საიქიოს სამეფოში აქილევსის „კჳტაიელ" (ქუთაისელ) ასულზე (მედეა) დაქორწინების ამბავი. თხზულება დაწერილია მეტისმეტად ღვლარჭნილი ენით, რის გამოც ავტორს „სკოტეინოსი" (ბნელი) შეარქვეს. „ალექსანდრას" XI ს. ხელნაწერს დართული აქვს ძვირფას ცნობათა შემცველი სქოლიოები, რ-თა საფუძველზე, აგრეთვე სხვა წყაროთა გამოყენებით დაიწერა „ალექსანდრას" განმარტებები. მათ ავტორობას იოანე ცეცეს მიაწერენ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლიკოფრონი[*მკვდარი ბმული*]

1. ↑  Library of the World's Best Literature / C. D. Warner — 1897.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q952614'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19098835'></a>
**ლილოს განძი** — სპილენძის ქართული მონეტების განძი (300 ც-მდე) „არაწესიერი ჭედისა". ნაპოვნია 1937 წელს სოფელ პატარა ლილოში. განძის შედგენილობა ასეთია: მეფე გიორგი III-ის (1156-1184) – 44 ც. მეფე თამარის (1184-1207/13) – 90 ც. გიორგი IV ლაშასი (1210-1223) – 100 ც; მათი თანამედროვე აღმოსავლური ფულის უმნიშვნელო მინარევი: აზერბაიჯანელი ილდეღიზიდი მმართველების და დარუბანდის ამირა მუზაფარ იბნ მუჰამედ იბნ ხალიფეს – 15 ც. სელჩუკი რუმის (XIII საუკუნე) – 1 ც. დერბენდის ემირის – 2 ც. გაურკვეველია – 27 მონეტის კუთვნილება.

განძი XIII საუკუნის II ნახევარში უნდა იყოს ჩამარხული.

ლიტერატურა
----------

* დუნდუა გ. ჯალაღანია ი. ქართული ნუმიზმატიკური ლექსიკონი, თბ. 2009;
* Капанадзе Д. Г. Клад монет XII–XIII вв. из сел Ничбиси, „Вестник Гос. Музея Грузии", 1969, в. 28;
* Пахомов Е. А. О Дербендском княжестве XII–XIII вв. Известия АзГНИИ историко-этнографическое и археологическое отделение, т. 1. Б. 1930.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლილოს განძი[*მკვდარი ბმული*]
**თეთრი დრინის კანიონი** ან **თეთრი დრინის ხეობა** (ალბ. Gryka e Drinit të Bardhë; სერბ. Kayon Belog Drima) — პატარა კანიონი კოსოვოს რესპუბლიკის სამხრეთ-დასავლეთით. კანიონში მიედინება მდინარე თეთრი დრინი. ხეობა შედარებით მოკლეა, დაახლოებით 900მ სიგრძის და 45მ სიღრმის. კანიონის შესასვლელთან არის ოსმალეთის იმპერიის დროინდელი შვანის ძველი ხიდი, რომელიც იზიდავს მყვინთავებს მთელი ბალკანეთიდან. კანიონი თავისი ჰიდროლოგიური და გეომორფოლოგიური მნიშვნელობისთვის 1986 წელს, როგორც ბუნების ძეგლი, სახელმწიფო დაცვის ქვეშ მოექცა.

გეოგრაფია
---------

თეთრი დრინის კანიონი მდებარეობს სოფელ ზრზესთან (ორახოვაცის მუნიციპალური ერთეული) ჯაკოვიცა-პრიზრენის გზაზე. კანიონი ჩამოყალიბდა ნეოგენის პერიოდში. მისი ფორმირება მრავალი ტექტონიკური პროცესით იყო გამოწვეული. ხეობას აქვს ტიპური კანიონის მახასიათებლები და შეიცავს ბევრ კარბონატულ წარმონაქმნს. მასზე ფშაიტის ხიდია აგებულია.

ტურიზმი
-------

ხანგრძლივი გეომორფოლოგიური პროცესების შედეგად თეთრმა დრინმა ორ კირქვის კლდეს შორის კანიონი აფორმირა, რომელიც ახლა მკვლევარებისა და ტურისტებისთვის მეტად მიმზიდველ ობიექტს წარმოადგენს. თეთრი დრინის კანიონს, რომელიც ჯაკოვიცასა და პრიზენს აკავშირებს, დიდი რაოდენობით უცხოელი ტურისტი და ადგილობრივი მაცხოვრებელი სტუმრობს. ერთთაღიანი შვანის ხიდი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ტურისტული ატრაქციონია ამ მხარეში. აქ ყოველწლიურად იმართება ხიდიდად ხტომის შეჯიბრი და მასში რეგიონიდან ბევრი სპორტსმენი იღებს მონაწილეობას. ხიდი და კანიონი 1986 წლიდან სახელმწიფო დაცვის ქვეშ იმყოფება. დაცული ტერიტორიის ფართობი 199 ჰა-ია. კანიონის ზედა ბოლოში არის რესტორანიც.

გალერეა
-------

* ფშაიტის ხიდიფშაიტის ხიდი
* კანიონის ხედი ხიდიდანკანიონის ხედი ხიდიდან
* გაყინული მდინარე დრინი და ხევი, რომელიც იანვარში ხიდიდან ჩანსგაყინული მდინარე დრინი და ხევი, რომელიც იანვარში ხიდიდან ჩანს
* კანიონის ხედი ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილიდანკანიონის ხედი ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილიდან

სქოლიო
------

1. ↑  Kosova Environmental Protection Agency.  (2008) State Of Nature Report 2006-2007. ციტირების თარიღი: 2020-03-30.
2. ↑  Kosova Environmental Protection Agency.  (2010) Report On The State Of Nature 2008-2009.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-01-05. ციტირების თარიღი: 2020-03-30.
3. ↑  Drini i Bardhë (White Drin) Canyon, Kosovo.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2015-01-03. ციტირების თარიღი: 2020-03-30.
**ყველისციხე**, **ყუელისციხე** — ციხესიმაგრე შუა საუკუნეების სამხრეთ საქართველოში. ამჟამად მდებარეობს თურქეთში, არტაანის პროვინციის პოსოფის რაიონში, სოფელ ქოლქიოისთან, მდინარე ფოცხოვისწყლის სათავეებთან, მდინარის მარცხენა სანაპიროზე.

წყაროებში პირველად მოხსენიებულია 914 წელს აბუ ლ-კასიმის ლაშქრობასთან დაკავშირებით, როდესაც მტერმა აიღო ყველისციხე და აწამა ციხისთავი, წარჩინებული გობრონი. ეს ამბავი აღწერა სტეფანე მტბევარმა ნაწარმოებში „წამებაჲ წმიდისა მოწამისა გობრონისი". ციხესიმაგრე უფრო ადრე უნდა იყოს აგებული. იგი სტრატეგიულად მნიშვნელოვან გზასაყარზე მდებარეობდა და აკონტროლებდა ერთი მხრივ სამცხე-შავშეთის დამაკავშირებელ გზას, მეორე მხრივ - აჭარასა და არტაანში (ერუშეთში) გარდამავალს. IX-X სს-ში ტაო-კლარჯეთში ბაგრატიონთა სამთავროების ჩამოყალიბების შემდეგ, ყველისციხე საერისთავოს ცენტრი და სამცხის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ციხესიმაგრე გახდა. X ს. I ნახევარში გურგენ ერისთავთ-ერისთავის სამფლობელო იყო, XI საუკუნეში — ლიპარიტ IV ბაღვაშისა. 1059 წ. მეფე ბაგრატ IV-მ ყველისციხე ჩამოართვა ბაღვაშებს და კვლავ საერისთავოს ცენტრად აქცია. XI ს. 60-იან წლებში ყველის ერისთავი იყო მურვან ჯაყელი. 1065 წელს სელჩუკთა ლაშქარი ალფ-არსლანის სარდლობით ყველისციხის გავლით გადავიდა შავშეთში. 1080 წელს ყველისციხესთან სელჩუკებმა დაამარცხეს მეფე გიორგი II. უფრო გვიანაც ყველისციხე არაერთხელ ყოფილა ბრძოლის ასპარეზი. XVI ს. ბოლოს ყველისციხე სამხრეთ საქართველოს სხვა ტერიტორიის ნაწილთან ერთად ოსმალებმა დაიპყრეს.

ლიტერატურა
----------

* *დ. მუსხელიშვილი*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. X, თბ. 1986. — გვ. 639.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის რეგიონული სამეცნიერო ცენტრი, შრომები, IV, ბათუმი, 2019, გვ. 105
**ლიტურგიკული დრამა** — შუა საუკუნეების რელიგიურ-მისტიკურ წარმოდგენათა სახეობა, სასულიერო დრამა. წარმოიშვა IX საუკუნეში. დაკავშირებული იყო საშობაო და სააღდგომო კათოლიკურ ღვთისმსახურებასთან. იწერებოდა ლათინურ ენაზე. იყო ხალხურ სანახაობით ფორმათა ერთგვარი ანტითეზა (სახარების ეპიზოდთა, წმინდანთა და მოციქულთა შესახებ თქმულებების ინსცენირება).

ქრისტიანული ეკლესია საეკლესიო მსახურებაში ფართოდ იყენებდა თეატრალიზაციის ხერხს, რაც განაპირობებდა ეკლესიის საიდუმლოებასთან მიახლოებას და ღვთის მსახურების დროს ექსტაზის განცდას. ფაქტობრივად ლიტურგიკული დრამის მიზანი იყო კათარზისის, განწმენდის მიღწევა. საშემსრულებლო თვალსაზრისით, ლიტურგიკული დრამას ახასიათებდა მკაცრი ფორმალიზმი, რიტუალურ-სიმბოლისტური სტილი. XIII საუკუნიდან ლიტურგიკული დრამაში შეიჭრა საერო მოტივები, ხალხური ინტონაციები; მეტი ადგილი დაიჭირა კომედიურმა ელემენტებმა, გაძლიერდა სანახაობითი მხარე, სასულიერო პირებთან ერთად მონაწილეობდნენ საერო პირებიც; წარმოდგენამ ტაძრიდან მოედნებზე გადაინაცვლა და რელიგიურ დღესასწაულთა ნაცვლად იმართებოდა ბაზრობის დღეებში; ლათინური ენა შეცვალა ადგილობრივმა ევროპულმა ენებმა. ამის შემდეგ მას ნახევრად ლიტურგიკული დრამა ეწოდება, ხოლო მოგვიანებით მისტერიის სახე მიიღო.

საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში X საუკუნიდან დღემდე სრულდება ლიტურგიკული დრამა – „განგება ფერხთა ბანისა" (სახარების ერთ-ერთი ეპიზოდის ინსცენირება).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლიტურგიკული დრამა დაარქივებული 2023-10-05 საიტზე Wayback Machine.
**სამუილ სტოლერმანი** (უკრ. Самуї́л Олекса́ндрович Столерма́н; დ. 9 დეკემბერი, 1874, კიახტა — გ. 22 დეკემბერი, 1949, კიევი) — ებრაული წარმოშობის უკრაინელი დირიჟორი. საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი. უკრაინის სსრ სახალხო არტისტი. 

1905 წლიდან მოსკოვში დირიჟორის პროფესიას ვ. საფინოვთან ეუფლებოდა. სხვადასხვა ქალაქში ეწეოდა სადირიჟორო მოღვაწობას, კერძოდ 1927-1944 წლებში ოდესაში, 1944-1949 წლებში კიევში და 1917 წლიდან კი თბილისის ოპერის თეატრის დირიჟორი გახდა.

ბიოგრაფია
---------

დამოუკიდებელ საქართველოში, 1919 წელს, დირიჟორობდა დიმიტრი არაყიშვილის ოპერის „თქმულება შოთა რუსთაველზე" პირველ დადგმას, ასევე ვიქტორ დოლიძის „ქეთო და კოტეს" პრემიერის დროს, 1919 წლის 12 ნოემბერს. 1920 წლის 15 თებერვალს თბილისში მოკლა საკუთარი ცოლი, თუმცა, საქმეში არსებული გარემოებების გამო სასამართლომ გაამართლა.

გასაბჭოების შემდეგ მონაწილეობდა ვიქტორ დოლიძის „ლეილას" (1922 წლის 6 ივნისი) და მელიტონ ბალანჩივაძის „დარეჯან ცბიერის" პრემიერებში. 1933 წელს ვიქტორ დოლიძისა და 1936 წელს აკაკი ანდრიაშვილის საფორტეპიანო კონცერტებში, აგრეთვე ზაქარია ფალიაშვილის „დაისის" ოდესაში დადგმულ წარმოდგენაში. მის რეპერტუარში, ქართულთან ერთად, უცხოური ნაწარმოებებიც შედიოდა.

სამუილ სტოლერმანს 1925 წელს მიენიჭა საქართველოს დამსახურებული არტისტის, 1937 წელს კი უკრაინის სახალხო არტისტის წოდებები. იგი გარდაიცვალა კიევში.

ლიტერატურა
----------

* *ლეჟავა ზ.*, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921) : ენციკლოპედია-ლექსიკონი, თბ.: უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018. — გვ. 420.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* სამუილ სტოლერმანი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ძურძნის ეკლესია** — ნაეკლესიარი ისტორიულ პალაკაციოს სოფელ ძურძნაში, თანამედროვე ქალაქი ჩილდირი, ჩილდირის რაიონი, არტაანის პროვინცია, თურქეთი.

ისტორია
-------

1902 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა არქეოლოგიური ექსპედიციის ფარგლებში მოინახულა ძეგლი. მის დროს შემორჩენილი იყო მხოლოდ საძირკველი და აქა-იქ მიმოფანტული დიდი საფლავის ქვები.

2019 წელს ძეგლის აღსაღწერად გასულმა ტაო-კლარჯეთის ძეგლების საკვლევმა ჯგუფმა მოინახულა ქალაქის დასავლეთ ნაწილში მდებარე ადგილი, სადაც ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით იდგა ლიტერატურაში ცნობილი ტაძარი და მიუთითეს მისი მდებარეობის ადგილი (41°07′30″ ჩ. გ. 43°08′02″ ა. გ.﻿ / ﻿41.1250889° ჩ. გ. 43.1340833° ა. გ.﻿ / 41.1250889; 43.1340833). ექსპედიციამ ადგილზე ვერანაირი არტეფაქტი ვერ აღმოაჩინა. ძეგლის ადგილას ამჟამად საცხოვრებელი სახლია განთავსებული.

ლიტერატურა
----------

* *ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები*.  კავკასიის უნივერსიტეტი,   გვ. 114. ISBN 978-9941-9746-3-2.
* Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества, Вып. 12. - 1909
**ლოგუნოვ-თავხელიძის კვაზიპოტენციალური მეთოდი** — კვაზიპოტენციალური მეთოდი, ველის კვანტურ თეორიაში შემოიღეს ა. ლოგუნოვმა და ა. თავხელიძემ (1962). ამ მიდგომით ხორციელდება ბეტა-სოლპიტერის კოვარიანტულ განტოლებაში ერთდროიან ტალღურ ფუნქციებზე გადასვლა ისე, რომ, ერთი მხრივ, შენარჩუნებული იყოს ველის კვანტური თეორიის ინფორმაცია და მეორე მხრივ, ერთდროიან ტალღურ ფუნქციებს მიეცეს კვანტური მექანიკისთვის დამახასიათებელი ფიზიკური ინტერპრეტაცია. პირველ ეტაპზე ლოგუნოვ-თავხელიძის კვაზიპოტენციალური მეთოდი დაიწერა მხოლოდ სკალარული (უსპინო) ნაწილაკებისთვის. მიუხედავად ამისა, განტოლება გამოიყენებოდა ფიზიკურად საინტერესო როგორც ბმული მდგომარეობების, ასევე გაფანტვის (დრეკადი და არადრეკადი) ამოცანების შესასწავლად. მართალია, რეალურ ამოცანებში ნაწილაკთა სპინების გათვალისწინება აუცილებელია, მაგრამ კვაზიპოტენციალური განტოლების ამ ვარიანტის შემოთავაზება იმ დროს იყო მნიშვნელოვნად წინ გადადგმული ნაბიჯი ბმული მდგომარეობის სპექტრის მნიშვნელოვანი ნაწილის შესასწავლად, ასევე გაფანტვის ამპლიტუდების ანალიზური თვისებების დასადგენად დიდ ენერგიებსა და დიდ გადაცემულ იმპულსებზე კვეთების მოდელირებისათვის.

ორი ფერმიონის სისტემისათვის რეგულარული კვაზიპოტენციალური მეთოდი განვითარდა 1969 წლიდან, როდესაც ა. ლოგუნოვის და ა. თავხელიძის სამეცნიერო სკოლის მოწაფეებმა (ვ. გარსევანიშვილი, ა. კვინიხიძე, რ. ფაუსტოვი, ა. ხელაშვილი, ო. ხრუსტალიოვი და სხვ.) შეძლეს ჩიხური მდგომარეობიდან გამოსვლა და დაძლიეს მთავარი სირთულე – თავისუფალ ფერმიონთა გრინის ორდროიანი ფუნქციის პროექციული თვისებების გამო მიდგომის ისეთი მოდიფიცირება, რომ შესაძლებელი გახდა უზოგადესი სამგანზომილებიანი განტოლების მიღება, საიდანაც გარკვეული მიახლოებების დაშვებით შეიძლება მივიღოთ ამ დარგში ცნობილი ყველა 3-განზომილებიანი განტოლება. გარეგნულად ის წააგავს ბრეიტის განტოლებას, მაგრამ შინაარსით მისგან მკვეთრად განსხვავდება კავშირით ველის კვანტური თეორიის კატეგორიებთან. ამავე დროს ასიმპტოტიკური ყოფაქცევა უსასრულობაში აქვს სწორი, თავისუფალი ე.წ. კლეინის პარადოქსისგან, ანუ გაჟონვისგან უსასრულო ჯებირში.

ლიტერატურა
----------

* Инклюзивные процессы с большими поперечными импульсами в подходе составных частиц, „Элемент, частицы и атомное ядро‟, 1977, т. 8;
* Хелашвили А. А. Квазипотенциальное уравнение для системы двух частиц со спином 1/2;
* Preprint of JINR, P2 4327, Dubna, 1969;
* Logunov A. A. Tavkhelidze A. N. Quasioptical Approach in Quantum Field Theory, Nuovo Cimento, 1963, 29, №2.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლოგუნოვ-თავხელიძის კვაზიპოტენციალური მეთოდი[*მკვდარი ბმული*]
**კონქის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი არტაანის პროვინციაში, თურქეთის რესპუბლიკა. მდებარეობს სოფელ ქუზუფინარში, ისტორიული კოლას ცენტრში, ძველი ქალაქის დადაშენის მახლობლად, მის ჩრდილო-დასავლეთით. კონქი მისი ძველი სახელწოდებაა. ქუზუფინარი მაღალმთიან ზონას განეკუთვნება, კიდევ უფრო მაღალზეა (ზღ. დ. 2160 მ) თავად კონქის ციხე-სიმაგრე. კონქის ციხე მეგალითური ნაგებობაა. გადმოცემის თანახმად ის არის მხარე სადაც საფუძველი უნდა ჩაყროდა უძველეს კოლხას სამეფოს. ამ უკანასკნელმა თავისი სახელი სწორედ ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინცია კოლას სახელწოდებიდან მიიღო.

შესწავლის ისტორია
-----------------

კონქის ციხის პირველი აღწერილობა ეკუთვნის ექვთიმე თაყაიშვილს. იგი წერს: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „კონქის ზემოთ დიდი ოთკუთხედი ციხეა, სიგრძე აქვს 12 საჟენი, განი ექვსი საჟენი. შიგნით და გარეთ მისი კედლები დიდრონი ქვებით არის შეძერწილი, მაგრამ უკიროდ; ხოლო შუა კედელი კი კირითაა ნაშენი; სისქე კედლებისა ერთი საჟენია. მიმართულება აქვს ჩრდილოეთიდან სამხრეთით; კუთხეებთი მომრგვალო კოშკებია აშენებული — ეხლა ციხე სანახევროდ დანგრეულია." |
|  |  |

ეტიმოლოგია
----------

კონქის ციხის ტოპონიმი, მისივე აგებულების მიხედვით, ქართული ეტიმოლოგიით აიხსნება. ეს სახელი ციხე-სიმაგრეს, როგორც ჩანს სწორედ გეომეტრიული მოყვანილობის გამო, კონქის ფორმის აგმო ეწოდა. იმის გადამოწმება თუ რამდენად ძველია „კონქი" არ ხერხდება. მის შესახებ ინფორმაცია მხოლოდ ოსმალურ წყაროებში ჩანს XVI საუკუნიდან. ტერმინი „კონქი" უფრო შუა საუკუნეების ქართულ სახელწოდებად მოჩანს, რომელიც მას მოსახლეობამ ციხე-სიმაგრის ფორმის გამო შეარქვა. ვარაუდობენ, რომ მისი სახელი შედარებით ძველ, ურარტულ საისტორიო წყაროებშია საძიებელი. სოფლის თანამედროვე სახელწოდება ქუზუფინარი, ადგილობრივი თურქული ტოპონიმია, რომელიც სოფელს XX საუკუნეში ეწოდა.

ისტორია
-------

კონქის ციხის აგების ისტორია დაკავშირებულია საქართველოს ისტორიის ძველ პერიოდთან, როდესაც სამყაროში პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებები ჩნდება. ეს კი ემთხვევა მსოფლიო ისტორიის ორ პერიოდს, ბრინჯაოს ხანას და რკინის ხანას. არსებობს მოსაზრება, რომ კონქის ციხე შუა საუკუნეებში აღარ გამოიყენებოდა, რასაც უნდა ეწინააღმდეგებოდეს კირის გამოყენების კვალი და შუა საუკუნეების კერამიკული მასალა. 

კოლა, რომელსაც თურქებმა მცირე არტაანი უწოდეს ოსმალეთის არმიამ 1551 წელს დაიპყრო. XVII საუკუნიდან მოყოლებული კონქი სრულიად მოექცა ოსმალების შემადგენლობაში. 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ აღნიშნულ ტერიტორიას რუსეთი ეუფლება. 1918 წლიდან კონქი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დაქვემდებარებაშია. 1921 წლის ყარსის შეთანხმებით მასზე კონტროლი თურქეთის დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ დააწესა.

ლიტერატურა
----------

* ტაო-კლარჯეთის ციხე-სიმაგრეები ტ. 1, თბ. 2020 ISBN 978-9941-9675-9-7
* *ჯავახიშვილი ივ.* ქართველი ერის ისტორიის შესავალი, წიგნი I, საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიულ - ეთნოგრაფიული პრობლემები. თხზ. 12 ტომად, ტ. IX, თბ. 1998, გვ. 21
* *თაყაიშვილი ე.* არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და ჩანგლში 1907 წელს, პარიზი 1938, გვ. 16
* *ჯავახიშვილი ივ.* ქართველი ერის ისტორიის შესავალი, წიგნი I, გვ. 19-25.
* იბრაჰიმ ფეჩევის ცნობები საქართველოსა და კავკასიის შესახებ, ქართული თარგმანი, შესავალი და კომენტარები დაურთო ს.ჯიქიამ. თბ. 1964, 26-27.
**ლურჯი მოცვი** (ლათ. Vaccinium uliginosum) — ფოთოლმცვივანი მცენარე მანანასებრთა ოჯახისა. სიმაღლე 30 სმ-იდან 1 მ-მდეა. 

გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ცივ და ზომიერ სარტყლებში, ტუნდრაში, ტყის ზონასა და მთათა ზედა ზონაში, ხშირად ჭაობებში. გვხვდება ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, მათ შორის კავკასიაში. ყვავილები თეთრი ან მოვარდისფროა. კენკრა ლურჯია, იჭმება; შეიცავს შაქარს, მჟავასა და А და С ვიტამინებს. 

ლურჯი მოცვი ბუჩქოვანი, კენკროვანი კულტურაა, რომელიც იძლევა ლურჯი ფერის მრგვალ ნაყოფს. მისი გაშენებისთვის საჭიროა ტენიანი, მსუბუქი და კარგი დრენაჟის მქონე სპეციფიკური ნიადაგი; კარგად ხარობს მჟავე ნიადაგებზე. 2006 წელს ლურჯი მოცვის ნერგები აშშ-დან ჩამოიტანეს და საცდელი მიზნით პირველად დარგეს იმერეთში, სოფელ სიმონეთში, 2007-2008 წლებში, მოცვის ნერგები გაშენდა იმერეთში, გურიასა და სამეგრელოში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ლურჯი მოცვი – ინფორმაცია დაარქივებული 2012-11-26 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* ლურჯი მოცვი – დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია[*მკვდარი ბმული*] (რუსული)
* ლურჯი მოცვი – ინფორმაცია (რუსული)
* ლურჯი მოცვი – ინფორმაცია (რუსული)
* ლურჯი მოცვი – ინფორმაცია დაარქივებული 2019-09-27 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)
* ლურჯი მოცვი – ინფორმაცია დაარქივებული 2012-11-22 საიტზე Wayback Machine.  (რუსული)

სქოლიო
------

1. ↑  ლურჯი მოცვი – ბოტანიკური ლექსიკონი
2. ↑  ლურჯი მოცვი – პერსპექტული კენკროვანი კულტურა
**"შჩეპკინსკის ტყე"** — სპეციალურად დაცული ბუნებრივი ტერიტორია, ყველაზე დიდი ტყის პლანტაცია დონის როსტოვში. 

სახელი ეწოდა შჩეპკინსკის ხევის მიხედვით, რომელიც მდებარეობს ამჟამინდელი ტყის ადგილზე.  ზოგიერთი გადმოცემით, ნაკრძალს სახელი ეწოდა ერთ-ერთი ახლომდებარე დასახლების ს. შჩეპკინის სახელი. პარკის სიგრძე: ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ — 4 კილომეტრია, ხოლო დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ — 4-4,5 კილომეტრი.

2006 წლის 30 იანვრამდე მას ჰქონდა რეგიონული მნიშვნელობის სახელმწიფო ნაკრძალის სტატუსი, თუმცა ეს სტატუსი მოიხსნა როსტოვის ოლქის ადმინისტრაციის ბრძანებით. ქალაქ დონის როსტოვის ადმინისტრაციის 2014 წლის 20 მაისის №558 განკარგულებით, ტყიანი ტერიტორია კლასიფიცირებულია, როგორც „დასახლებული ტერიტორია." ასეთ ტყეებში ნადირობა აკრძალულია.

ისტორია
-------

მე-20 საუკუნის დასაწყისში, როსტოვის რაიონში, სოფელ შჩეპკინოს მიმდებარე ტერიტორიაზე გადაწყდა ტყის პლანტაციის დაარსება, რომელიც მოგვიანებით ე.წ. ზაკაზნიკად ( ეკონომიკური საქმიანობის ნაწილობრივი შეზღუდვის მქონე დაცული ტერიტორია)

გადაკეთდა. ცნობილია, რომ ზაკაზნიკი მის ტერიტორიაზე სხვადასხვა სახის ცხოველის მოშენებისთვის შეიქმნა, მაგრამ ინიციატივა ჩაიშალა და ამ სფეროში ყოველგვარი ეკონომიკური აქტივობა შემცირდა.  შემორჩენილია ტყიანი ადგილები, რომლებიც შთაბეჭდილებას ახდენენ თავიანთი თვალწარმტაცი სილამაზით. ვრცელი სატყეო მეურნეობა მრავალფეროვანი მცენარეული სახეობითაა წარმოდგენილი.

დღეს შჩეპკინსკის ტყე არის ყველაზე დიდი ადამიანის მიერ შექმნილი ტყის პლანტაცია ქალაქ დონის როსტოვის საზღვრებთან.  როსტოვის მცხოვრებლებს უყვართ არდადეგების გატარება ნაკრძალის ტერიტორიაზე ამ ადგილების სილამაზის გამო. პარკს აქვს ველობილიკების ფართო ქსელი.

გეოგრაფია
---------

შჩეპკინსკის ტყე დონის როსტოვის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს. რელიეფი წარმოდგენილია აკუმულაციური წარმონაქმნებით. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ორი კარიერია, რომელთაგან ერთი წყლით არის სავსე. ტყის ცენტრალურ ნაწილში დგას გუბე დამდგარი წყლით; იქ ბანაობა აკრძალულია. ტყის პლანტაციის აღმოსავლეთ ნაწილში არის ხელოვნური ტბა, რომელიც წარმოიქმნება მდინარეების ბოლშაია კამიშევახასა და ტემერნიკის შენაკადებით.

### Ბუნება

შჩეპკინსკის ტყე გამოირჩევა მდინარისა და ტყის სახეობების მრავალფეროვნებით. დატბორილ კარიერში ბინადრობს თევზები, ძირითადად ვერცხლისფერი კარპი, ღორჯოსებრი ქვიშის გობი და კიბო. ტყეში ბინადრობს შველი,მელა, კურდღელი, გარეული ღორი, ხოხობი, ყანჩა და სხვა ცხოველთა სახეობები, რომლებიც გავრცელებულია სამხრეთ რუსეთში. შჩეპკინსკის ტყეში ნადირობა აკრძალულია. თევზჭერაზე ნებართვა არ არის საჭირო.

სქოლიო
------

1. 1 2  Щепкинский лес | Отдых на природе Ростов, места отдыха в Ростовской области | Отдых в Ростове-на-Дону и Ростовской области. ციტირების თარიღი: 2015-02-23
2. ↑  Urban Exploration — Щепкинский лес. ციტირების თარიღი: 2015-02-23
3. ↑  Ростовское городское сообщество — Щепкинский лес. ციტირების თარიღი: 2015-02-23
4. ↑  янъ-портал: Щепкинский лес. ციტირების თარიღი: 2015-02-23
5. ↑  Щепкинский лес — Ростов-на-Дону. ციტირების თარიღი: 2015-02-23
**ფანდური** — ქართული ხალხური სიმებიანი ჩამოსაკრავი ინსტრუმენტი. ფართოდაა გავრცელებული აღმოსავლეთ საქართველოს მთასა და ბარში.

ტერმინ ფანდურს ვხვდებით X საუკუნის წერილობით წყაროებში. ფანდურის ტიპის სიმებიანი საკრავი აქვთ სხვა ხალხებსაც (სომხ. „ფანდირნი", სპარს. „თანბური", უკრ. „ბანდურა", არაბ. „ტონბურა" და სხვა). საქართველოში ფანდურს ზოგჯერ ჩონგურსაც უწოდებენ. ფანდური სამსიმიანია. ვხვდებით ორსიმიან ფანდურსაც (ხევსურეთში).

ფანდურის წყობაა მცირე ტერცია I და II სიმებს შორის და დიდი სეკუნდა II და III სიმებს შორის. ფანდურზე მიიღება მეტად თავისებური წყობის კილო (ტერცია და სექსტა ნეიტრალურია). ძირითადად იყენებენ სოლო ან მრავალხმიანი სიმღერის თანხლებისათვის. თუმცა მასზე შეიძლება დამოუკიდებელი ნაწარმოების (უმთავრესად საცეკვაო მელოდიები) შესრულება.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჩონგური

ლიტერატურ
---------

* *არაყიშვილი დ.* ხალხური სამუსიკო საკრავების აღწერა და გაზომვა, თბ. 1940;
* *ჯავახიშვილი ივ.* ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები, თბ. 1938;
* *ჟორდანია ს.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 218.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მ. შილაკაძე, „ქართული ხალხური საკრავები და საკრავიერი მუსიკა", თბ. 1970

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქართული ხალხური საკრავები |
| --- |
|  |
| სიმებიანი | 
* ფანდური
* ჩონგური
* ჭუნირი
* ჭიანური
* ჩანგი
* აბხარცა

 |
|  |
| ჩასაბერი | 
* სალამური
* ბუკი
* ლარჭემი
* სოინარი
* დუდუკი
* ზურნა
* გუდასტვირი
* ჭიბონი
* პილილი
* ქართული გარმონი

 |
|  |
| დასარტყმელი | 
* დოლი
* დიპლიპიტო
* დაირა
* წინწილა

 |

 |
ყივჩაღების გავრცლების არეალი მონღოლების შემოსვლამდე.
**ყივჩაყები**, ასევე **ყივჩაღები** — თურქულენოვანი ტომი შუა საუკუნეებში (რუსეთში „პოლოვცებს" უწოდებენ, ხოლო ევროპაში — „კუმანებს"). პირველსაცხოვრისი ვოლგის აღმოსავლეთით ჰქონდათ, XI საუკუნეში შავიზღვისპირეთში გადასახლდნენ. მისდევდნენ მომთაბარე მესაქონლეობას, ცხოვრობდნენ კარვებში (იურტები). ჰქონდათ წარმართული რწმენები. გავრცელებული იყო სისხლის აღების წესი. 

XI საუკუნეში პირველყოფილი თემური წყობილება დაიშალა და ფეოდალური საზოგადოება ჩამოყალიბდა. ფეოდალურ ზედაფენას ბაებს უწოდებდნენ. ცხოვრობდნენ ოჯახებად. ოჯახები ერთიანდებოდნენ გვარებად. გვარები ურდოებად, რომელთაც სულთნები ედგნენ სათავეში. რამდენიმე ურდო ქმნიდა ტომს, რომელსაც ხანი მართავდა. ჰყავდათ ცხენოსანი ჯარი. ლაშქრობებში ქალებიც მონაწილეობდნენ. ყივჩაყებმა გაილაშქრეს კიევის რუსზე  (1068, 1092, 1093, 1096), უნგრეთზე (1070, 1091, 1094), ბიზანტიაზე (1087, 1095). მშვიდობიანობის დროს რუსი მთავრები უნათესავდებოდნენ ყივჩაყ მთავრებს. რუსეთის ბრძოლა ყივჩაყებთან დამთავრდა მათი დიდი ნაწილის განადგურებით (1103-1116). ამის შემდეგ დონის ნაპირებზე დარჩა მხოლოდ სარჩაქ-ხანის პატარა ურდო, რომელსაც მისი ძმა ათრაქა მართავდა. დავით IV აღმაშენებელმა 1118 წელს საქართველოში 40 ათასი ყივჩაყი გადმოასახლა. აღმაშენებელმა ცოლად შეირთო ყოვჩაყთა ერთ-ერთი მთავრის, ათრაქა შარაღანის ძის ასული გურანდუხტი.

XII საუკუნის 80-იან წლებში ყივჩაყები მომძლავრდნენ და რუსეთს შეუტიეს, მაგრამ რუსეთის მთავრების ლაშქრისგან, ხოლო 1223 წელს კალკასთან ბრძოლაში მონღოლებისაგან განცდილი მარცხის (რუსებთან ერთად) შემდეგ დაკარგეს ძალა და გავლენა. ყივჩაყების ნაწილი უნგრეთში გადასახლდა, სხვები ოქროს ურდოს შემადგენლობაში გაითქვიფნენ. რუსების ბრძოლას ყივჩაყებთან აღწერს „ამბავი იგორის ლაშქრობისა".

ლიტერატურა
----------

* *ხანთაძე შ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 641–642.
**ნიკოლა ჯოი ტეილორი** — ახალი ზელანდიელი აკადემიკოსი და ახალი ზელანდიის უმაღლესი სასამართლოს ადვოკატი. ოტაგოს უნივერსიტეტის პროფესორი, ფლობს ალექსანდრე მაკმილანის წამყვანი მოაზროვნეების კათედრას ბავშვობის კვლევებში, სადაც ის იკვლევს ბავშვთა და ოჯახის კანონებს.

აკადემიური კარიერა
------------------

ტეილორმა მიიღო სოციალური მუშაობის ბაკალავრის ხარისხი მასის უნივერსიტეტში და 1998 წელს მიიღო სამართლის ბაკალავრის ხარისხი ოტაგოს უნივერსიტეტში.  2001 წლიდან მან ჩაატარა სადოქტორო კვლევა ოტაგოს უნივერსიტეტის ბავშვთა საკითხთა ცენტრში, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ენ სმიტი და მარკ ჰენაგანი, 2006 წლის სადოქტორო დისერტაციით სახელწოდებით *ბავშვების მოვლა: ოჯახები, დავების გადაწყვეტა და საოჯახო სასამართლო* დაამთავრა ოტაგოს უნივერსიტეტი. 

ტეილორი არის ახალი ზელანდიის უმაღლესი სასამართლოს ადვოკატი და აკრედიტებული ოჯახის შუამავალი. იგი 2012 წელს შეუერთდა ოტაგოს უნივერსიტეტის ფაკულტეტს და გახდა ასოცირებული პროფესორი და სრულკონტიგენტიანი პროფესორი 2021 წელს. ტეილორი ხელმძღვანელობს ალექსანდრე მაკმილანის წამყვანი მოაზროვნის კათედრას ბავშვობის კვლევებში,  და არის ბავშვთა საკითხების ცენტრის დირექტორი ოტაგოს იურიდიულ ფაკულტეტში. 

ტეილორის კვლევა სოციალურ-სამართლებრივ საკითხებზე მოიცავს ბავშვთა და ოჯახის სამართალს. მას აინტერესებს ისეთი თემები, როგორიცაა განშორების შემდგომი ღონისძიებები, ურთიერთობის დასრულების შემდეგ ქონების გაყოფა, ბავშვთა საერთაშორისო გატაცება და ოჯახური დავის გადაწყვეტა. იგი დააფინანსა ახალი ზელანდიის სამართლის ფონდმა 2014 წლის საოჯახო სამართლის რეფორმების შესაფასებლად. რეფორმები ფოკუსირებული იყო სამუშაოს გადატანაზე სასამართლო პროცესზე. კვლევამ აჩვენა "უკმაყოფილების მაღალი დონე" რეფორმების მიმართ პროფესიონალებს შორის და რომ მშობლებსა და მომვლელებს სურდათ ბავშვების სურვილების მეტი გათვალისწინება.  ტეილორი დაინიშნა ექსპერტთა საცნობარო ჯგუფში, რომელიც ჩამოყალიბდა 2018 წელს რეფორმების შესაფასებლად და მისმა კვლევის შედეგებმა ხელი შეუწყო ენდრიუ ლიტლის 2020 წლის საოჯახო სასამართლოს კანონპროექტს.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  Professor Nicola Taylor. University of Otago (2022-11-16). ციტირების თარიღი: 2024-03-07
2. ↑  Graduate search. University of Otago. ციტირების თარიღი: 8 March 2024
3. ↑  Otago announces 26 new professors. University of Otago (2020-12-08). ციტირების თარიღი: 2024-03-07
4. ↑  Gibb, John (2012-01-04). „Professorships for 14 university academics showing 'excellence'". *Otago Daily Times*. ციტირების თარიღი: 2024-03-07.
5. 1 2  Gibb, John (6 August 2020). „More weight needed for children's voices". *Otago Daily Times*. ციტირების თარიღი: 2024-03-07.
6. ↑
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ბეგი**. |

**ბეგი**, *ბეი* (თურქ. beg, bey — მბრძანებელი, მთავარი, ბატონი) — გვაროვნულ და ფეოდალურ დიდკაცობის ტიტული ახლო და შუა აღმოსავლეთ ქვეყნებში. თავდაპირველად ეწოდებოდა თურქი ტომების ზედაფენის წარმომადგენლებს. X საუკუნეში ყარახანიდების ბატონობის პერიოდში ტერმინი გავრცელდა შუა აზიაში. ოქროს ურდოს ხანი უზბეკი (1312—1342) ბეგის წოდებას ანიჭებდა იმ მონღოლ ფეოდალებს — ნოინებს, რომლებიც მუსლიმანობას იღებდნენ. XI საუკუნიდან ტერმინი „ბეგი" ახლო აღმოსავლეთში გავრცელდა. ოსმალეთში ბეგს უწოდებდნენ ადმინისტრაციულ ერთეულების — სანჯაყების მმართველებს (სანჯაყბეგი). XVI საუკუნის ბოლო მეოთხედიდან — გამაჰმადიანებულ მესხ ფეოდალებს (მაგ. ბასიანის ბეგი). ამ ტიტულს ფლობდნენ აგრეთვე ზოგიერთი კატეგორიის სახელმწიფო მოხელეები, XIX საუკუნიდან კი არმიისა და ფლოტის უფროსი ოფიცრები. ტიტული თურქეთში 1934 წელს გაუქმდა. მუსლიმანური აღმოსავლეთის ქვეყნებში „ბეგი" სოციალური შინაარსის ტერმინი იყო — ასე მიმართავდნენ „კეთილშობილებს" — ფეოდალებს, მოხელეებსა და სხვებს. ტუნისში 1705—1957 წლებში ბეგები იყვნენ ქვეყნის მემკვიდრეობითი მმართველები. ირანის ზოგ რაიონში ბეგის ტიტული ჰქონდათ ტომის მეთაურებს. კავკასიის თურქულენოვან ხალხებში თავად-აზნაურები იწოდებოდნენ ბეგებად.

ლიტერატურა
----------

* *ჩოჩიევი ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 264.
**შუაწყლის ეკლესია** (თურქ. Şuatzkali Kilisesi) — ქართული ეკლესია ისტორიული სამცხის რეგიონში, არტაანის პროვინციის პოსოფის რაიონში, თურქეთი. ეკლესია დაანგრიეს და მის ადგილას ააგეს გიონიულაჩანის მეჩეთი.

სოფელი შუაწყალი იყო ქართული დასახლება, რომელიც ოსმალებმა XVI საუკუნის შუა ხანებში დაიპყრეს. სოფელ შუაწყალის მოსახლეობა 1595 წლის ოსმალეთის საკადასტრო რეესტრის, გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთრის მიხედვით, შედგებოდა 9 კომლისაგან. შუაწყალის ეკლესია მდებარეობდა დღევანდელი სოფლის დასახლების ჩრდილოეთ ნაწილში. სოფლის მაცხოვრებლების მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, ეკლესიის სტრუქტურა 1910 წლამდე შემორჩა. ამ დროს ეკლესია დაანგრიეს და მისი ქვებით აშენდა შუაწყლის მეჩეთი. ეკლესიის ირგვლივ სასაფლაოც იყო.

მეჩეთის კედლის წყობაში გამოყენებულია ეკლესიის ქვები, რომელზედაც ქართული წარწერაა ასომთავრული ასოებით. წარწერა ასე იკითხება: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ქ(რისტ)ე, შ(ეიწყალ)ე პაპი." |
|  |  |

 წარწერა განეკუთვნება XV-XVI საუკუნეებს და ეკლესიის აშენებასაც ამ პერიოდში ვარაუდობენ.

სქოლიო
------

1. 1 2 3  ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები, თბ. 2021, გვ. 106. ISBN 978-9941-9746-3-2
2. ↑  გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წიგნი III, თბ. 1958, გვ. 439
**კოლიმის დაბლობი** (რუს. Колымская низменность) — დაბლობი რუსეთში, იაკუტიაში (სახაში). მდებარეობს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ციმბირში, მდ. კოლიმის ქვემო წელზე. წარმოადგენს ვრცელ აკუმულაციურ დადაბლებას, რომელიც 750 კმ-ზეა გადაჭიმული ალაზეისა და იუკაგირის ზეგნებს შორის. ხასიათდება სუსტად დასერილი რელიეფითა და სიმაღლეთა უმნიშვნელო ცვალებადობით: 100-დან 300 მ-მდე (ცალკეული სოპკები). ყველგანაა გავრცელებული მრავალწლოვანი მზრალობა, სქელი (50 მ-მდე) მიწისქვეშა ყინულები და მასთან დაკავშირებული რელიეფის მზრალ-თერმოკარსტული ფორმები: ქვაბულები, აშმუშნული ბორცვები (ბულგუნიახები), ყინვაბზარული ნაპრალები და სხვა. კლიმატი მკაცრია, იშვიათად — კონტინენტური. ბევრი მცირე ზომის არაღრმა ტბა და ჭაობია. ბუნებრივ ლანდშაფტებს შორის ჭარბობს ტაიგის ჩრდილოეთ ქვეზონის ლარიქსიანი დაჭაობებული მეჩხერი ტყეები (ჭაობის მზრალ ტორფიან ნიადაგებზე), რომლებსაც ჩრდილოეთ ნაწილში ცვლის ტყეტუნდრა (ბუჩქა მურყანი, ტირიფი, არყი) და ტუნდრის კოლბოხოვანი და არქტიკული ლანდშაფტები. არის ირმის საძოვრები, სანადირო და სათევზაო ადგილები.

სქოლიო
------

1. ↑   საბჭოთა კავშირის გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ. 1987. — გვ. 105.
2. ↑   Колымская низменность // Большая российская энциклопедия. т. 14. — М. 2009. — стр. 575.
**მუხრან-საგურამოს ვაკე** — ვაკე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, კავკასიონის მთისწინეთისა და სხალტბისა და საგურამოს ქედებს შორის, მდინარეების არაგვისა და ქსნის აუზებში. სიგრძე 35 კმ. მაქსიმალური სიგანე 9 კმ. სიმაღლე 480-650 მ.

მუხრან-საგურამოს ვაკე საქართველოს ტექტონიკურ ბელტში შემავალი მეოთხეული მდინარეული ნაფენებით ამოვსებული ახალგაზრდა სინკლინური დეპრესიაა. რელიეფი ბრტყელია, ეროზიული ფორმები მცირე სიღრმეზეა ჩაჭრილი ვაკეში. დასერილია მდინარეების ქსნისა და არაგვის განივი და ნარეკვავის გასწვრივი ხეობებით. ჰავა ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკულია; იცის ცხელი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი. საშუალო წლიური ტემპერატურა 10,8 °C, იანვარი —1,1 °C, ივლისი 22,1 °C. აბსოლუტური მაქსიმალური 39 °C, აბსოლუტური მინიმალური — 29 °C. ნალექები 590 მმ წელიწადში. თითქმის მთელი ვაკე უჭირავს კულტურულ ლანდშაფტს – ბაღ-ვენახებსა და სიმინდის ყანებს. აქა-იქ შემორჩენილია მუხისა და თელის მცირე კორომები, მდინარისპირ ტუგაის ტყეები და ჯაგეკლიანი სტეპი.

ლიტერატურა
----------

* *მარუაშვილი ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 231-232.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***მუხრან-საგურამოს ვაკე***
ბრაზილიის ტოპოგრაფიული რუკა
პიკო-და-ბანდეირა — ბრაზილიის მთიანეთის უმაღლესი წერტილი
**ბრაზილიის მთიანეთი** ან **ბრაზილიის პლატო** (პორტ. Planalto Brasileiro) — ვრცელი გეოგრაფიული რეგიონი, რომელიც მოიცავს ბრაზილიის აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ცენტრალური ნაწილების უდიდეს წილს, ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით ნახევარს, 4 500 000 კმ²-ს. ასევე, ბრაზილიის მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ამ მთიანეთში ან მის გაგრძელება ვიწრო სანაპირო ზოლში სახლობს. 

რეგიონის უმეტესი ნაწილი უძველესი ბაზალტის ლავური ნაკადებისგან შედგება. ამჟამად, როდესაც დრამატული გეოფიზიკური აქტივობები უკვე შორეულ წარსულსაა ჩაბარებული, მთიანეთში არ შეიმჩნევა არანაირი სეისმური და ვულკანური აქტივობა. მის ფორმირებაში დიდი როლი ითამაშა ასევე ეროზიამ, რომელმაც მთების ძირში მოაქცია ვრცელი დანალექი დეპოზიტები. 

ბრაზილიის მთიანეთი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა: რეგიონს შიგნით გამოიყოფა რამდენიმე განსხვავებული ბუნებრივი ზონა, ძალზე განსხვავებული კლიმატური პირობები, ნიადაგის მრავალი ტიპი, მცენარეთა და ცხოველთა ათასობით სახეობა.

ძირითადი დაყოფა
---------------

ზომისა და მრავალფეროვნების გამო, ბრაზილიის მთიანეთი სამ მთავარ არეალად იყოფა:

* ატლანტიკური პლატო — იშლება ბრაზილიის აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ და მოიცავს რამდენიმე მთის სისტემას. ერთ დროს ის მთლიანად დაფარული იყო ატლანტიკური წვიმის ტყეებით, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთი უმდიდრესი ბიომრავალფეროვან არეალს წარმოადგენდა; დღეს მისი მხოლოდ 7,3%-ია დარჩენილი.
* სამხრეთი პლატო — ვრცელდება ქვეყნის სამხრეთ და სამხრეთ-ცენტრალურ შიდა ნაწილებში. შედგება სედიმენტური კლდეებისგან რომლებიც ნაწილობრივ დაფარულია ბაზალტური ლავის ნაკადებით, რაც ნიადაგს ნაყოფიერს ხდის. ამ რეგიონის დიდი ნაწილი ასევე დაფარული იყო ატლანტიკური წვიმის ტყეებით.
* ცენტრალური პლატო — ბრაზილიის ცენტრალურ ნაწილს იკავებს, შედგება დანალექი და კრისტალური ფორმაციებისაგან. ერთ დროს, მისი დაახლოებით 85% დაფარული იყო სერადოს ტიპის სავანის მცენარეულობით, რომელთაგან ხელუხლებელი დღეს მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბრაზილიის მთიანეთი rgo.ru-ზე დაარქივებული 2007-09-28 საიტზე Wayback Machine.
* ბრაზილიის მთიანეთი[*მკვდარი ბმული*] თანამედროვე გეოგრაფიულ სახელთა ლექსიკონში
რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონის მონაკვეთი  
ჯაბა ლაბაძის ფოტო
**რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონი** — კავკასიონის სამხრეთის კალთის მონაკვეთი ძირითადად მდინარე რიონის აუზის ფარგლებში. ჩრდილოეთი საზღვარია კავკასიონის მთავარი ქედი მწვერვალი ფასისმთიდან (დასავლეთით) მწვერვალ ზეკარამდე (აღმოსავლეთით), სამხრეთით — ხვამლის მასივისა და რაჭის ქედის სამხრეთი კალთის ძირი. აღმოსავლეთით მასში შემოდის მდინარეების ჯეჯორისა და ღარულის ზემო აუზები. დასავლეთ და ჩრდილოეთ-დასავლეთი საზღვარი ჯერ ლეჩხუმის ქედია, შემდეგ მდინარეების ცხენისწყლისა და რიონ-ლაჯანურას წყალგამყოფი.

რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონის მთავარი ქედი აგებულია კამბრიუმისწინა და პალეოზოური გრანიტოიდებით, გნაისებითა და კრისტალური ფიქლებით. დანარჩენი ტერიტორია — იურული, ცარცული და მესამეული ნალექებით (თიხაფიქლები, ქვიშაქვები, პორფირიტული წყება, კირქვები, კონგლომერატები). რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონის უმთავრესი ოროგრაფიული ერთულებია: კავკასიონის მთავარი ქედი, აგრეთვე გვერდითი ქედები:  ლეჩხუმის, რაჭის, შოდა-კედელას ქედი და მათი მრავალრიცხოვანი განტოტებები, რაჭისა და შაორის ქვებულები. კავკასიონის მთავარ ქედზე, აგრეთვე ლეჩხუმის, შოდისა და კედლის ქედებზე ჩამოყალიბებულია მაღალმთიანი, ალპური ტიპის რელიეფი, შემონახულია ძველი გამყინვარების კვლები. რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონის დანარჩენი, უმეტესი ნაწილის რელიეფი შექმნილია მდინარეული ეროზიით. რელიეფის თანამედროვე სახის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნის მეწყრულ და კარსტულ პროცესებს. რელიეფის კარსტული ფორმებია რაჭის ქედზე, ხვამლის მასივზე, მდინარეების ჭანჭახისა და ჯეჯორის ხეობებში და სხვაგან.

რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონი ზღვის სუბტროპიკული ნოტიო ჰავის ოლქში მდებარეობს და ხასიათდება ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობით, დაწყებული საკმაოდ ნოტიო, ზომიერად ცივზამთრიანი და შედარებით მშრალი ცხელზაფხულიანი ჰავიდან (დაბალ მთებში) დამთავრებული მუდმივი უხვთოვლიანი და მყინვარებიანი მაღალმთიანი ნოტიო ჰავით (მაღალ მთებში). მთავარი მდინარე რიონი, შენაკადები, მარცხენა: ზოფხიტურა, ჩეშურა, ჭანჭახი, ღარულა, ჯეჯორა, კრიხულა, შარეულა, ლეხიდარი და სხვა. მარჯვენა: საკაურა, ლუხუნი, რიცეულა, ლაჯანურა და სხვა. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმცირობა — ზამთარში. რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონზე არის ტბები: ქვედის ტბა, ჭელიაღელე, სასვანოტბა, დევის ტბა, შავი ტბა; ხელოვნური წყალსაცავები: შაორის, ტყიბულის, ლაჯანურის, მინერალური წყაროებია შოვში, უწერაში და სხვა. რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონის მყინვარებია: ზოფხიტო, ლაბოდა, კირტიშო, ბოყო, ედენა და ბუბა.

დაბალმთიან ზონაში ტყის ყომრალ და ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზე შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეებია (მუხა, რცხილა, წიფელი, წაბლი და სხვა) მარადმწვანე ქვეტყით. ამავე ნიადაგებზე საშუალმთის ზონაში გაბატონებულია რცხილნარ-წიფლნარი და წიფლნარი. ტყის ზედა სარტყლის გაეწრებულ ყომრალ და ზოგან ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზე მუქწიწვიანი ტყეებია (ნაძვი, სოჭი), აქა-იქ ფიჭვნარიც. მთის მდელოს ნიადაგებზე სუბალპური და ალპური ბუჩქნარი და მდელოებია, დიდი მდინარეების გასწვრივ ალუვიური ნიადაგებია, რომლებიც უმთავრესად კულტურულ მცენარეებს უკავია. რაჭა-ლეჩხუმის კავკასიონზე გაბატონებულია 3 ტიპის ლანდშაფტი: ნოტიოჰავიანი მთა-ტყის (რამდენიმე სახის, მათ შორის კარსტული), მთა-მდელოს (სუბალპური და ალპური ქვეტიპებით, ზოგან კარსტული) და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტები.

ლიტერატურა
----------

* *უკლება დ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 312-313.