recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
მალავის სამხრეთი ნაწილი
**შირე** (ინგლ. Shire River, პორტ. Rio Chire) — მდინარე მალავიში და მოზამბიკში, გამოდის ნიასას (მალავის) ტბიდან და უერთდება მდინარე ზამბეზის, სიგრძე — 402 კმ. მალავის მთავარი მდინარე.

მდინარე სათავეს იღებს ნიასას ტბის სამხრეთ დაბოლოებიდან, რომლისთვისას მდინარე ერთადერთი ჩამონადენია. ქალაქ მანგოჩიდან 8 კმ-ით ქვემოთ ჩაედინება მალომბეს ტბაში; მისგან გამოსვლის შემდეგ აღმოსავლეთით მიედინება ჭაობიან ადგილებში მანგოჩეს ბორცვებსა და ზომბის პლატოს კლდეებს შორის და დასავლეთით ჩირიპის პლატოს შორის. შემდეგ მდინარის ხეობა ვიწროვდება და ქალაქებს — მატოპესა და ჩიკუაუას შორის მდინარის კალაპოტი ეცემა 384 მეტრამდე. ამ 80 კმ-იანი სიგრძის მონაკვეთზე მდებარეობენ ხეობები, ჭორომები და ჩანჩქერები: ჰოლომბიძო, ნკულა, ტეძანი, ჰამილტონი და კაპიჩირა (ყოფილი ლივინგსტონი).

ჩიკუაუას შემდეგ მდინარე ხვდება ჭაობიან ზღვისპირა დაბლობში, სადაც უერთდება თავის მთავარ შენაკადს, მდინარე რუოს, რომელზეც გადის სახელმწიფო საზღვარი მალავისა და მოზამბიკს შორის. რუოსთან შეერთების შემდეგ უკვე თვითონ მდინარე შირე ხდება საზღვარი ამ ორ ქვეყანას შორის ქალაქ ნსანჯემდე, სადაც გადადის მოზამბიკის ტერიტორიაზე. მდინარის კალაპოტი იკლაკნება ნჯინჯის ჭაობში მდინარე ზამბეზისთან შეერთებამდე, მოზამბიკის ქალაქ სენიდან 48 კმ-ით ქვემოთ, მდინარე ზამბეზის ინდოეთის ოკეანესთან შეერთების ადგილამდე 100 კმ-ში.

მდინარე შირეს სიგრძეა 402 კმ, მაგრამ თუ მივათვლით ნიასას (მალავის) ტბას და მდინარე რუჰუჰუს, მაშინ საერთო სიგრძე შეადგენს დაახლოებით 1200 კმ-ს.

მდინარის ხეობა აღმოსავლეთ აფრიკის რღვევის ხაზის სისტემის ნაწილია.

სქოლიო
------

1. ↑  The World Bank, Water
Resources Management, Africa Region: *The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis*, Washington 2010
2. ↑  Shire River (river, Africa) - Britannica Online Encyclopedia
3. ↑  Live Search Maps.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-12-03. ციტირების თარიღი: 2016-01-20.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ყაჩაღის ასული რონია (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

„**ყაჩაღის ასული რონია**" (შვედ. Ronja Rövardotter) — ასტრიდ ლინდგრენის რომანი, რომელიც 1981 წელს გამოიცა. ნაწარმოებში მოთხრობილია ყაჩაღის ასულ რონიას და ყაჩაღის ვაჟ ბირკის თავგადასავლები ტყეში, რასაც მოჰყვა მათი ოჯახების (მანამდე მოსისხლე მტრების) შერიგება და დამეგობრება.

სიუჟეტი
-------

ყურადღება!  ქვემოთ მოყვანილია სიუჟეტის და/ან დასასრულის დეტალები.
რონია მატისის, ყაჩაღთა მეთაურის ერთადერთი შვილია. ყაჩაღები ცხოვრობენ უღრან ტყეში, ძველ ციხე-კოშკში, რომელიც რონიას დაბადების ღამეს მეხმა ორად გაყო. გოგონა მამაცი და კეთილია და ყველა ყაჩაღი მას პატივს სცემს. იგი დიდ დროს ატარებს ციხე-კოშკში სეირნობით და არც კი ეჭვობს, რომ იქ მისთვის უცნობებიც ცხოვრობენ.

მაგრამ ერთ დღეს იგი აღმოაჩენს, რომ კოშკის მეორე ნაწილში ცხოვრობს ყაჩაღ ბორკას, მატისის მტრის ხალხი. ბორკას ჰყავს შვილი, ბირკი, რომელსაც რონია უმეგობრდება. მაგრამ მშობლები ამ მეგობრობას წინ აღუდგებიან. რონია და ბირკი ტოვებენ სახლს და დასახლდებიან ტყეში, სადაც ველური ბუნება და უცნაური არსებებია. მშობლებს ენატრება შვილები და ძველი მტრობის დავიწყება მათ დასაბრუნებლად ერთადერთი გზაა. საბოლოოდ, ყაჩაღური კლანები ერთიანდებიან, მაგრამ რონია და ბირკი მოულოდნელად აცხადებენ, რომ მომავალში ყაჩაღურ ცხოვრებას არ აპირებენ.

ქართული გამოცემა
----------------

*ყაჩაღის ასული რონია* საქართველოში პირველად 2002 წელს დაიბეჭდა. იგი გამოსცა გამომცემლობა „დიოგენემ".

ფილმი
-----

1984 წელს გამოვიდა მხატვრული ფილმი „ყაჩაღის ასული რონია". ფილმი წარმატებული იყო და 1985 წლის ბერლინის საერთაშორისო კინოფესტივალზე ვერცხლის დათვი მიიღო. შვედეთში ფილმის ჩვენებას 1.5 მილიონზე მეტი ადამიანი დაესწრო.

სქოლიო
------

1. ↑  Holmlund, Christine (2003). „Pippi and Her Pals". *Cinema Journal*. **42.2** (Winter 2003): 4.
2. ↑  Awards for *Ronja Rövardotter* (1984). ციტირების თარიღი: 2008-07-07.
3. ↑  Box office / business for *Ronja Rövardotter* (1984). ციტირების თარიღი: 2008-07-08.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია ლიტერატურის და ლიტერატურული ნაწარმოებების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ასტრიდ ლინდგრენის ნამუშევრები |
| --- |
|  |
| რომანები | 
* *ლიონებერგელი ემილი*
* *მადიკენი*
* *ყაჩაღის ასული რონია*
* *ბიულერბიუელი ბავშვები*
* *მიო, ჩემო მიო*
* *ძმები ლომგულები*
* *ყველაზე საყვარელი და*
* *გულადი კაისა*
 |
|  |
| სერიები | 

|  |  |
| --- | --- |
| პეპი გრძელიწინდა | 
* *პეპი გრძელიწინდა* (1945)
 |
|  |
| კალე ბლუმკვისტი | 
* *დეტექტივი კალე ბლუმკვისტი* (1946)
* *დეტექტივი კალე ბლუმკვისტი რისკზე მიდის* (1951)
* *კალე ბლუმკვისტი და რასმუსი* / *მაწანწალა რასმუსი* (1953)
 |
|  |
| კარლსონი | 
* *ბიჭუნა და სახურავის ბინადარი კარლსონი* (1955)
* *სახურავის ბინადარი კარლსონი კვლავ მოფრინდა* (1962)
* *სახურავის ბინადარი კარლსონი კვლავ ოინბაზობს* (1968)
 |

 |

 |
**ხეითის ძელისცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხეითში, ზუბაანთუბანი. აგებულია XIII-XIV საუკუნეებში.

ეკლესია დგას მაღალ მთაზე. ნაგებია მოწითალო ფერის კარგად თლილი ქვის კვადრებით. წყობა სწორხაზოვანია.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახე-ვარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თაღოვანი ნიშებია მოთავსებული. სარკმლის ძირში მა-სიური ტრაპეზის ქვაა. ნახევარსფერულ კონქში მაცხოვრის ფრესკაა.

აბსიდი მოხატულია წმ.ნიკოლოზის, წმ.გრიგოლის, წმ.იოანეს და წმ.ვლადიმერის ფრესკული პორტრეტებით. პორტრეტები კედლის მთელ სიგრძეზეა განთავსებული.

სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ხის კანკელი და ორსაფეხურიანი სოლეაა.

გრძივ კედლებს წყვილი პილასტრი თანაბარ ნაწილებად ჰყოფს. ნახევარცილინდ-რული კამარის საბრჯენი თაღები პილასტრების კაპიტელებს ეყრდნობა. კამარა და კედლები მოხატულია. ოთხივე კედელს დაბალი კარნიზი მიუყვება. იატაკი მოგებუ-ლია ქვის დიდი ზომის კვადრებით.
ინტერიერი ნათდება დასავლეთის, სამხრეთის და აღმოსავლეთის მაღალი თაღოვა-ნი სარკმლებით, აქედან დასავლეთისა ორჭრილიანია.
სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია, რომელსაც ტიმპანის ქვა აქვს. შესასვლელი მორთულია მოჩუქურთმებული პორტალით. ტიმპანის ქვაზე ორი როზეტია, რომელთა შუა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა.

სამხრეთიდან ეკლესიას ორსართულიანი სამრეკლო აქვს. სამრეკლო ღია თაღებით არის გახსნილი. პირველი სართულის თაღები ნახევარწრიულია, მეორესი - შეისრუ-ლი. თაღები ეყრდნობა ოთხკუთხა სვეტების მოჩუქურთმებულ კაპიტელებს.

აღმოსავლეთ სარკმლის ფართო ოლეს ორმაგი ლილვი აჩარჩოებს. ჩრდილოეთი ფასადი სადაა. დასავლეთის ფრონტონში ჯვრის გამოსახულებაა. შეწყვილებულ სარ-კმელს ორმაგი ლილვი აჩარჩოებს. ლილვის ორივე ქვედა ნაწილი კვადრატებით სრულდება, შუა ნაწილი კი ნახევარი წრით არის აქცენტირებული. ფასადის ცენტრ-ის ოდნავ ქვევით, მედალიონია ექვსქიმიანი ვარსკვლავის გამოსახულებით.

აღმოსავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით ერთსაფეხურიანი ცოკოლია, ხოლო დასავლეთით - ორსაფეხურიანი.

კარნიზი თარო-ლავგარდანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი.

ეკლესიის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები.

დაზიანებულია ეკლესიის საბურავი, სამრეკლოს სვეტები, პორტალი.

ლიტერატურა
----------

* МеписашвилиР. ЦинцадзеВ. ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб. 1975, стр. 132; 75-77.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ. 2002, გვ. 261-262
**შალვა ციციაშვილი** (დ. 31 ოქტომბერი, 1924, ქუთაისი — გ. 2001) — ქართველი ექიმი. ექიმი-ფსიქიატრი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
---------

1948 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

მუშაობდა მოსკოვის I სამედიცინო ინსტიტუტის ს. კორსაკოვის სახელობის ფსიქიატრიულ კლინიკაში 1948-1949 წლებში. 1949-1952 წლებში იყო რსფრ-ს ჯანდაცვის სამინისტროს მოსკოვის ცენტრალური ფსიქიატრიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის კლინიკური ორდინატორი, 1953-1959 წლებში კი მოსკოვის ვ. სერბსკის სახელობის სასამართლო ფსიქიატრიის ცენტრალური სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1960 წლიდან კი იყო მ. ასათიანის სახელობის ფსიქიატრიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. ავტორია 46 სამეცნიერო ნაშრომისა შიზოფრენიის პრობლემებზე. საკანდიდატო დისერტაციის თემა დაიცვა - „შიზოფრენიის მარტივი ფორმის კლინიკა, დინამიკა და სასამართლო-ფსიქიატრიული შეფასება", მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი მიენიჭა გამოქვეყნებული მონოგრაფიის - „Шизоаффективные психозы экзогенно манифестированные во взрослом возрасте" - საფუძველზე 1999 წელს.

ლიტერატურა
----------

* ვინ ვინაა თანამედროვე ქართულ სამედიცინო მეცნიერებაში: თანამედროვე ქართველ მედიკოსთა ბიოგრაფიული ენციკლოპედია, თბ. 2000, გვ. 340

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა ციციაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**ჰარლინგი** (ირლ. Iománaíocht/Iomáint) — გელური წარმოშობის თამაში, რომელსაც მართავს გელური ათლეტიკის ასოციაცია. თამაშის წარმოშობა პირველყოფილი საზოგადოებიდან დაიწყო, მას სულ მცირე 3000 წელია თამაშობენ და ითვლება მინდვრის თამაშებს შორის უსწრაფესად. როგორც ირლანდიის ადგილობრივ თამაშს, ჰარლინგს ბევრი საერთო აქვს გელურ ფეხბურთთან, მათ შორის: მოედანი, მოთამაშეთა რაოდენობა და ტერმინოლოგია. ის მსგავსია კამოგისა, რომელსაც ქალები თამაშობენ. იგი მიმდინარეობს იგივე ფუძიდან, საიდანაც შინტი, რომელსაც ძირითადად შოტლანდიაში თამაშობენ.

ჰარლინგის მოთამაშეების მიზანია გამოიყენონ ხის ჯოხი, რომელსაც ეწოდება ჰარლი (ირლ. camán), რათა დაარტყან პატარა ბურთს, შლიტერს. თუ ბურთი გაივლის ჰორიზონტალურ ძელს ზევით, რომელიც მიწიდან 2.5 მეტრის სიმაღლეზეა, გუნდი იღებს 1 ქულას, ხოლო თუ ბურთი გავა ძელს ქვევით, ბადეში, მაშინ ითვლება გოლი, რომელიც 3 ქულის ექვივალენტურია. შლიტერის ხელით ტარება ნებადართულია არაუმეტეს ოთხი ნაბიჯისა, ამის შემდეგ მოთამაშემ ის ან უნდა დაარტყას ხელით, ან ჰარლის მეშვეობით დააგდოს მიწაზე და კვლავ დაიბრუნოს ხელში.

ჰარლინგს თამაშობენ მთელ მსოფლიოში, განსაკუთრებით პოპულარულია ირლანდიური დიასპორის წევრებს შორის გაერთიანებულ სამეფოში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ევროპაში, ავსტრალიაში, ახალ ზელანდიასა და არგენტინაში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* თამაშის წესები დაარქივებული 2012-02-12 საიტზე Wayback Machine.
* გელური ათლეტიკის ასოციაცია
* ჰარლინგი ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში დაარქივებული 2008-07-24 საიტზე Wayback Machine.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
გელური თამაშები |
| --- |
|  |
| 
გელური ფეხბურთი **·** ჰარლინგი **·** კამოგი **·** გელური ხელბურთი **·** რაუნდერსი |

 |
**შირვანზადე** *ალექსანდრე მინასის ძე მოვსესიანი* (სომხ. Ալեքսանդր Շիրվանզադե; დ. 18 აპრილი, 1858, შირვანი — გ. 7 აგვისტო, 1935, კისლოვოდსკი) — სომეხი საბჭოთა მწერალი, სომხეთისა და აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების სახალხო მწერალი (1930).

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ხელოსნის ოჯახში 1858 წლის 18 აპრილს შირვანში, დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, უფრო გვიან კი საკუთარი თავისთვის სპარსული ენიდან შთაგონებული ლიტერატურული ფსევდონიმი შეარჩია — შირვანის შვილი, შირვანზადე. 

დაამთავრა რუსული სამაზრო სასწავლებელი 1873 წელს. 1883 წლამდე ბაქოში ცხოვრობდა. ბევრი პროფესია გამოიცვალა. მე-19 საუკუნის 80-იან წლებში აქვეყნებდა პუბლიცისტურ სტატიებსა და ნარკვევებს ნავთობის სარეწის მუშების მძიმე მდგომარეობის შესახებ, რაც მის პირველ მოთხრობებშიც აირეკლა, ისევე როგორც ერთ-ერთ რომანში (*ქაოსი*). 

1883 წლიდან თბილისში ეწეოდა ლიტერატურულ მოღვაწეობას. 1905 - 1910 წლებში პარიზში ცხოვრობდა, 1910 - 1919 წლებში - თბილისში, შემდეგ კი ისევ გაემგზავრა საზღვარგარეთ. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციას აღტაცებით შეხვდა. 1926 წელს საბჭოთა სომხეთში დაბრუნდა. ავტორია რომანებისა: *ნამუსი* (დაიწერა 1885 წელს, ქართულად ითარგმნა 1931 წელს), *ავი სული* (1894), *ქაოსი* (დაიწერა 1898 წელს, ქართულად ითარგმნა 1952 წელს), აღსანიშნავია მისი მემუარები *ცხოვრების ბრძმედში*. შირვანზადემ შექმნა რეალისტური სახეების მდიდარი გალერეა. მის ნაწარმოებებს ახასიათებს ღრმა ფსიქოლოგიზმი, ემოციურობა, მწვავე სატირა. 

1916 წელს მაქსიმ გორკი წერდა, რომ შირვანზადეს შრომები „ცნობილი იყო მკითხველისთვის არა მხოლოდ კავკასიაში, არამედ ინგლისში, სკანდინავიაში და იტალიაშიც".

ბოლო წლები შირვანზადემ საბჭოთა კავშირში გაატარა, გახდა აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის წევრი.

სიცოცხლე დაასრულა 1935 წელს კისლოვოდსკში და დაკრძალული იქნა კომიტასის პანთეონში, რომელიც მოთავსებულია ერევნის ცენტრში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 7.
* Тамразян Г.С. *Ширванзаде*, Москва, 1967 г.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* "Alexander Shirvanzade" დაარქივებული 2006-06-22 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑
2. ↑  the Union of Azerbaijani Writers
3. ↑  Alexander's memorial tombstone at Komitas Pantheon
**შიმანოვსკის სახლი** (რუს. Дом Шимановского) — ძველი ერთსართულიანი სახლი ტაგანროგში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. სახლი აგებულია 1850 წელს. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში სახლი იმყოფებოდა სიჩევების კუთვნილებაში.

მისამართი: ტაგანროგი, ფრუნზეს ქუჩა № 31 და იტალიის შესახვევი № 16. ორმაგი მისამართი გამოწვეულია იმით, რომ სახლი მდებარეობს ორი ქუჩის გადაკვეთაზე, კუთხეში.

ისტორია
-------

ერთსართულიანი მცირე ზომის სახლი აგებულია 1850 წელს მოდერნის არქიტექტურულ სტილშიდა მდებარეობს ფრუნზეს ქუჩისა და იტალიის შესახვევის გადაკვეთაზე. 1870 წლიდან 1900 წლამდე სახლი ეკუთვნოდა სიჩევების ვაჭართა ოჯახს. 1870-იან წლებში სახლის მფლობელი იყო მირონ სიჩევი, 1880-იან წლებში — მიხეილ სიჩევი, ხოლო XIX საუკუნის ბოლოდან 1910 წლამდე შენობა ეკუთვნოდა აკიმ სიჩევს. აკიმ სიჩევი 1890 წელს აირჩიეს საკრებულოს ხმოსან წევრად, ასევე იყო ქალაქის საპატიო მოქალაქე. 

1910 წელს ბაღი, სახლი და ეზოს მეურნეობა შეისყიდა ქალური დაავადებების მაღალკვალიფიციურმა ექიმმა ვლადიმირ შიმანოვსკიმ, ვისი გვარის მიხედვითაც შემორჩა ისტორიას აღნიშნული შენობა. ექიმი შიიმანოვსკი ეწეოდა აქტიურ საზოგადოებრივ მოღვაწეობას.

1920-იან წლებში ექიმმა შიმანოვსკიმ სახლის ნაწილი დაკარგა. 1920 წლიდან 1922 წლამდე სახლში ცხოვრობდა საბჭოტა სამხედრო მეთაური ეფიმ შადენკო. ამის შესახებ მოგვითხრობს მემორიალური დაფა, რომელიც დაკიდებულია შენობის ფასადზე. 1940-იან წლებში სახლში ცხოვრობდა მწერალი ვლადიმირ ოვეჩკინი და მხატვარი ნოსკოვი. 1953 წლამდე შიმანოვცკის სახლში ცხოვრობდა ილია აკოფოვი, 1956 წლის აპრილიდან 1966 წლის მარტამდე — ე. პასტუშენკო. 1966 წლის ზაფხულში შენობაში დასახლდა სახელმწიფო ავტო-ინსპექციის ხელმძღვანელი მ. ალტუხოვი და იგი აქ ცხოვრობდა 1970-იანი წლების დასასრულამდე. 1980-იან წლებში სახლი ეკავა ქალაქის კომიტეტის სოფლის მეურნეობის განყოფილების ხელმძღვანელს დ. ლევჩენკოს. 

ამჟამად ფრუნზეს ქუჩის მხარეს მდებარე სახლში განთავსებულია ბინების გაცვლა-გაყიდვის კანტორა.

სქოლიო
------

1. 1 2  Дом 16. Итальянский переулок.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-03-20. ციტირების თარიღი: 2017-03-22.
2. 1 2 3 4  Шимановского дом//Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003
3. 1 2 3 4 5  Дом 31. Фрунзе улица.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-02-16. ციტირების თარიღი: 2017-03-22.
**შილდის ფაშაანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტში სოფელ შილდიდან სამხრეთით, 10-12 კმ-ზე ნასოფლარ ფაშაანის ტერიტორიაზე. დათარიღებულია XVIII საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია (10,2მX6,5მ), ნაგებია აგურით და რიყის ქვით. ახლა დაზიანებულია: აყრილია სახურავი, დასავლეთ კედლის შუაში მთელს სიმაღლეზე, გაბზარულია. ეკლესიას აქვს ორი შესასვლელი: დასავლეთით და ჩრდილოეთით. ორივე თარაზულადაა გადახურული, ხოლო შიგნიდან თაღოვანია. დასავლეთ კარი ჩრდილოეთ კართან შედარებით უფრო განიერია.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომლის იატაკი საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ნახევარწრიული თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის წინ კედლიდან ოდნავ მოშორებით, დგას ტრაპეზი გრძივ კედლებზე ორ-ორი მარტივი პილასტრია. მათზე კედლის თაღებია გადაყვანილი, პილასტრების აღმოსავლეთ აფსიდს დარბაზისგან გამოყოფს. პილასტრების გასწვრივ სადა კრონშტაინებია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. შიგნით ეკლესია გადახურულია აგურით ნაწყობი, ნახევარცილინდრული კამარით. აგურისაა კონქიც.

ეკლესიის ფასადები რიყის ქვის ირეგულარული წყობითაა ამოყვანილი. წყობაში ჩართულია ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებული აგურის თითორიგიანი შრეები. აღმოსავლეთ კედელზე მდებარეობს კედლეში შეღრმავებული ჯვარი. კედლები დასრულებულია აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნით. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია აგურით ნაგები ოთხწახნაგა, ოთხივე მხარეს თაღებით გახსნილი, პირამიდული სახურავით დასრულებული სამრეკლო.

ლიტერატურა
----------

* *გიორგობიანი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 462.
**ყარა-იუსუფი** (გ. 1420) — დასავლეთის ოღუზი თურქმანების მომთაბარე ტომთა ერთ-ერთი გაერთიანების — ყარა-ყოიუნლუს ბელადი. ყარა-იუსუფმა დაამარცხა ჯალაირიდების სახელმწიფოს გამგებელი აჰმედი და 1410 წელს საფუძველი ჩაუყარა ყარა-ყოიუნლუს სახელმწიფოს, რომელსაც 1420 წლამდე განაგებდა. ყარა-იუსუფს შირვანზეც ეჭირა თვალი და მის დამორჩილებას აპირებდა. შირვანშაჰმა იბრაჰიმმა საქართველოს მეფე კონსტანტინეს და შაქის გამგებელს სიდი აჰმედს სთხოვა დახმარება. მოკავშირეებსა და ყარა-იუსუფის ლაშქარს შორის ბრძოლა გაიმართა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე 1412 წლის დეკემბერში. გამარჯვება ყარა-იუსუფს დარჩა. ბრძოლაში ბევრი ქართველი დაიღუპა, მეფე კონსტანტინე I ტყვედ ჩავარდა და ყარა-იუსუფის ბრძანებით სიკვდილით დასაჯეს 300 ქართველ აზნაურთან ერთად. ამიერკავკასიის გაერთიანებული ძალების დამარცხების შემდეგ ყარა-იუსუფმა ყურადღება თემურიდთა ირანის სამფლობელოებზე გადაიტანა. შაჰრუხთან (განაგებდა 1405-1447 წწ.) ომის დროს ყარა-იუსუფი მოკვდა.

ლიტერატურა
----------

* *კიკნაძე რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 624.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **შილდის ეკლესია**. |

**შილდის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი შილდის ჩრდილო-დასავლეთით, 2 კილომენტრზე, ნასოფლარ ვეძისხევის ტერიტორიაზე, მდინარე ვეძისხევის მარჯვენა ნაპირას, სწორ ადგილზე, თარიღდება VI საუკუნით.

აღწერა
------

ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის და რიყის ქვის შერეული წყობით. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილი ყოფილა.

შენობის გეგმის სწორკუთხედში ჩაწერილია სამი განცალკევებული ნავი, რომლებიც დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენს. შუა ეკლესია, დანარჩეებთან შედარებით, უფრო ფართო და მაღალია. შესასვლელები მას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს. ორივე კარი განიერი და მაღალია. ისინი შიგნიდან ნალისებრი თაღითაა დასრულებული, ხოლო გარედან - მოზრდილი ქვის ზღურდით. საკურთხევლის აფსიდი, რომელიც საფეხურითაა შემაღლებული, გეგმით ნახევარწრიულია. მასში მოწყობილია ვიწრო, შიგნიდან და გარედან ბრტყლად გადახურული სარკმელი და ორი მცირე, კვადრატული ნიშა. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომლის თაღი ნალისებრი ფორმისაა და რიყის ქვის თაროსებრ იმპოსტებს ეყრდნობა. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია,რომელთა თავი კამარის ქუსლის დონეზეა. ორივეს გადახურვა ჩამონგრეული აქვს. შემორჩენილი კვალის მიხედვით, ისინი თარაზულად ყოფილა გადახურული.

შუა ეკლესიის სამივე კედელს მთელ სიგრძეზე გასდევდა ჩამოსაჯდომი საფეხური.

ეკლესიის კამარა ეყრდნობა ორ განიერ საბჯენ თაღს, რომელთაგან ერთი ნავის შუაშია, მეორე - დასავლეთ კედელთან. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთ ეკლესიაში გასასვლელი მაღალი, ნალისებრთაღიანი კარია, რომელიც ჩრდილოეთ ეკლესიის მხრიდან ბრტყლადაა გადახურული.

გვერდითა ეკლესიები ვიწრო, გრძელი დერეფნებია. მათგან სამხრეთისა, აღმოსავლეთით, ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული, ჩრდილოეთისა კი - სწორი კედლით. სამხრეთ ეკლესიის სამხრეთ კედლებში მოწყობილია ფართო შესასვლელი - ორმაგი ნალისებრი თაღი მრგვალ ბოძზე. აფსიდში გადაჭრილია ბრტყლად გადახურული სარკმელი, რომლის ქვემოთ, კედელზე, ქვის ტრაპეზია მიშენებული. ნალისებრი ფორმისაა აფსიდის კონქის თაღიც. მის ქუსლებთან თაროსებრი იმპოსტებია გამოყოფილი. ორივე ეკლესიის კამარა ოდნავ ნალისებრი ფორმისაა და დაყრდნობილია ნავის შუაში მოწყობილ შეკიდულ საბჯენ თაღზე. ჩრდილოეთ ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია თარაზულად გადახურული, ვიწრო, მაღალი სარკმელი. გრძივ კედლებს და დასავლეთ კედელს ქვის ჩამოსაჯდომი საფეხური გასდევს. 
გარეთა კედლები დასრულებული იყო ნატეხი ქვით ნაწყობი, მაღალი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტით.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 452.
„**შიმშილის თამაშები**" (ინგლ. The Hunger Games) — ამერიკელ მწერალ სიუზენ კოლინზის რომანი. იგი არის „შიმშილის თამაშების ტრილოგიის" პირველი წიგნი. პირველად 2008 წლის 14 სექტემბერს გამოიცა. „შიმშილის თამაშები" 27 ენაზე ითარგმნა, გამოცემის უფლებები 39-მა ქვეყანამ შეიძინა.

2012 წლის 3 მარტს კინოეკრანებზე გამოვიდა ამავე სახელწოდების ფილმი.

შინაარსი
--------

მთხრობელი 16 წლის გოგონა ქეთნის ევერდინია, რომელიც პოსტ-აპოკალიპტურ მსოფლიოში ცხოვრობს, რომელსაც მეტროპოლისი კაპიტოლიუმი მართავს. შიმშილის თამაშები ყოველწლიური სატელევიზიო ღონისძიებაა, რომელშიც 12-დან 18 წლამდე ერთი ბიჭი და ერთი გოგონა მონაწილეობს. მათ 12 რაიონიდან ლატარიით ირჩევენ. მხოლოდ ერთი მათგანი გადარჩება.

ჯილდოები
--------

2008 წელს Publishers Weekly-მ „შიმშილის თამაშები" წლის საუკეთესო წიგნად დაასახელა, ნიუ-იორკ ტაიმზმა კი „2008 წლის მნიშვნელოვანი საბავშვო წიგნის" ჯილდო გადასცა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* სიუზენ კოლინზის ოფიციალური საიტი
* „შიმშილის თამაშები" გამომცემლობის Scholastic გვერდზე
* შიმშილის თამაშები „შიმშილის თამაშების" ვიკიში
* ინფორმაცია გვერდზე Google Books

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სიუზენ კოლინზის *შიმშილის თამაშების* ტრილოგია |
| --- |
|  |
| წიგნები | 
* *შიმშილის თამაშები*
* *ცეცხლის ალში*
* *კაჭკაჭჯაფარა*
 |
|  |
| ფილმები | 
* *შიმშილის თამაშები*
* *ცეცხლის ალში*
* *კაჭკაჭჯაფარა — ნაწილი 1*
* *კაჭკაჭჯაფარა — ნაწილი 2*
 |
|  |
| პერსონაჟები | 
* კეტნის ევერდინი
* პიტა მელარკი
* გეილ ჰოუთორნი
* ჰეიმიჩ ებერნეთი
 |
|  |
| მუსიკა | 
* *შიმშილის თამაშები*
	+ „Safe & Sound"
	+ „Eyes Open"
* *ცეცხლის ალში*
	+ „Atlas"
	+ „We Remain"
	+ „Elastic Heart"
	+ „Who We Are"
* *კაჭკაჭჯაფარა*, ნაწილი 1
	+ „Yellow Flicker Beat"
	+ „All My Love"
	+ „The Hanging Tree"
	+ „Meltdown"
 |
|  |
| სხვა | 
* სამყარო
 |

 |
ჭელიშის მონასტერი
**ჭელიში** — შუა საუკუნეების მონასტერი დასავლეთ საქართველოში, რაჭაში (ახლანდელი ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფ. ნიკორწმინდის დასავლეთით 4-5 კმ-ზე). შემორჩენილია ეკლესიის ნანგრევები და ორსართულიანი სამრეკლო. ჭელიში წყაროებში პირველად XI საუკუნეში იხსენიება. მომდევნო ხანაში აქ სამონასტრო ცხოვრება მოიშალა. XVI საუკუნის 60-იან წლებში ჭელიშის ეკლესია განაახლა ეპისკოპოსმა მელქისედეკმა (საყვარელიძემ) იმერეთის მეფის გიორგი II-ის შემწეობით. 1591 წლიდან ჭელიში ნიკორწმინდის ეპარქიაში შედიოდა, ხოლო 1637 წელს ჭელიშის მონასტერი იმერეთის მეფე გიორგი მესამემ გელათს გადასცა. XVIII საუკუნის II ნახევრიდან აქ სამონასტრო ცხოვრება მნიშვნელოვნად გამოცოცხლდა და XX საუკუნის 20-იან წლებამდე გრძელდებოდა. ჭელიშში ინახებოდა მრავალი ქართული ხელნაწერი. 1902 წელს არქიმანდრიტმა ამბროსი ხელაიამ ეკლესიის ეზოში აღმოაჩინა აკლდამა, სადაც ინახებოდა „მოქცევაი ქართლისაის" მანამდე უცნობი ხელნაწერის ვარიანტი, შატბერდულზე უფრო ვრცელი.

ლიტერატურა
----------

* *ბერაძე, თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 389.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 8652
* ჭელიში

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
რაჭის ეკლესია-მონასტრები |
| --- |
|  |
| 
* ბარაკონის ეკლესია
* ბეთლევის ეკლესია
* ბუბის მონასტერი
* გლოლის ბერის საყდარი
* დვალთის დედათა მონასტერი
* ველტყევის მონასტერი
* თამარ დედოფლის საყდარი
* ლაბეჭინის მონასტერი
* ლეკნარის მონასტერი
* მეჭვრეთის მონასტერი
* მიქარწმინდის მონასტერი
* მოტყიარის ბერის წყარო
* მრავალძალი
* ნიკორწმინდის ტაძარი
* საკაოს სამზიარის უდაბნო
* სორის მონასტერი
* სხიერის მონასტერი
* ფუტიეთის მონასტერი
* ღადიშის მონასტერი
* ღვიარის მონასტერი
* შეუბნის მონასტერი
* შოდის მონასტერი
* ცხომის დედათა მონასტერი
* ჭელიში
* ჭოლევის მონასტერი
 |  |

 |
**შილპა შეტი** (ინგლ. Shilpa Shetty; დ. 8 ივნისი 1975, მანგალური, ინდოეთი) — ინდოელი მსახიობი და მოდელი.

ბიოგრაფია
---------

შილპა შეტი დაიბადა 1975 წლის 8 ივნისს ინდოეთის კარნატაკის შტატის ქალაქ მანგალურში. 
დედამისი იყო „Forhans"-ის და „Bournvita"-ის მოდელი, ხოლო მამამისი მონაწილეობდა „Yera"-ს სათვალეების რეკლამაში. ჰყავს უმცროსი და შამიტა შეტი, რომელიც ბოლივუდის მსახიობია. შილპა შეტი მუმბაიში სწავლობდა ჩემბურისის უმაღლეს სკოლაში. 15 წლის ასაკში სურდა მოდელი გამხდარიყო, მაგრამ ჩანაფიქრი არ აუსრულდა, რამეთუ მისი პარამეტრები არ აკმაყოფილებდა სამოდელო სტანდარტს. თუმცა მიზანს მიაღწია და კარიერა როგორც მოდელმა დაიწყო. იმ პერიოდისთვის იგი 16 წლისა იყო. შილა შეტი ბოლივუდის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მსახიობია (174 სმ). გადაღებულია დაახლოებით 50-მდე ფილმში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***შილპა შეტი***

* 

* შილპა შეტი — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)

სქოლიო
------

1. ↑  Oconnor, Ashling (18 January 2007). „Times exclusive: interview with Shilpa Shetty's mother". *timesonline.co.uk*. London. ციტირების თარიღი: 27 February 2007.
2. ↑  *Daily Telegraph* (31 July 2008)
**შიმოიო**, *ძველად ვილა-პერუ* (პორტ. Chimoio) — ქალაქი მოზამბიკში. შედის მანიკის პროვინციაში. მოსახლეობა — 238 976 ადამიანი (2007 წლის აღწერის მონაცემები), ამ მონაცემით შიმოიო ქვეყანაში მე-5 ქალაქია სიდიდით.

გეოგრაფია
---------

ქალაქი შიმოიო მდებარეობს მოზამბიკის დასავლეთ ნაწილში, ეგრეთ წოდებულ *ბეირას დერეგანში*. მანიკის პროვინციის მთავარი ქალაქი. შიმოიო ძევს რკინიგზის სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ხაზზე, რომელიც აერთევს ბეირის ოკეანურ პორტს ზიმბაბვეს დედაქალაქ ჰარარესთან. ზიმბაბვეს საზღვართან მდებარეობს მოზამბიკის უმაღლესი მთა — ბინგა (2 436 მეტრი). ქალაქი შემოსაზღვრულია ტროპიკული ტყეებით, რომლებშიც ბინადრობენ მაიმუნების, ანტილოპებისა და სხვა გარეული ცხოველების სხვადასხვა სახეობები

ისტორია
-------

ძველად ქალაქი მდებარეობდა მონომოტაპას იმპერიის ტერიტორიაზე და ეწოდებოდა *მანდინგო*. 1916 წელს ქალაქს პორტუგალიელების მიერ დაერქვა *ვილა-პერუ* (მოზამბიკის მაშინდელი გუბერნატორის სახელის მიხედვით). ქალაქის სტატუსი მიიღო 1969 წელს. მოზამბიკის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, 1975 წელს, ეწოდა შიმოიო.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მოზამბიკის ქალაქები

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მოზამბიკის პროვინციების დედაქალაქები |
| --- |
|  |
| 
* მაპუტუ
* მატოლა
* კაბუ-დელგადუ
* გაზა
* ინიამბანე
* მანიკა
* ნამპულა
* ნიასა
* სოფალა
* ტეტე
* ზამბეზია
 | მოზამბიკის დროშა |

 |
**ყარსაღი** (ლათ. Alopex lagopus) — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 46–68 სმ აღწევს, წონა 2,9–9,4 კგ-მდე. კუდის სიგრძე 30 სმ-ია. აქვს მომრგვალებული ყურები, მოკლე დინგი და ბეწვით შემოსილი თათები. შეფერილობა დამოკიდებულია „თეთრი" ან „ლურჯი" ფერის ფაზაზე. თეთრი ფაზის ინდივიდი ზაფხულში მონაცრისფრო-ყავისფერია, ხოლო ზამთარში თეთრი, მაშინ როდესაც ლურჯ ფაზაში ყოფნისას ზაფხულში მონაცრისფროა, ხოლო ზამთარში რუხი-ლურჯი. დღის ნებისმიერ დროსაა აქტიური. გავრცელებულია ცირკუმპოლარულად ჩრდილოეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. მისი გავრცელების არეალი მოიცავს: გრენლანდიას, ისლანდიას, ფენოსკანდიას, შპიცბერგენს, იან-მაიენსა (სადაც მასზე ნადირობდნენ გადაშენებამდე) და ბარენცის ზღვის სხვა კუნძულებს, ჩრდილოეთ რუსეთს, ბერინგის ზღვის კუნძულებს, ალასკას და კანადას — შორს სამხრეთით ჰუდსონის ყურემდე. XIX საუკუნის ბოლოს, შეიყვანეს ალეუტის კუნძულებზე. ზოოპარკში ცოცხლობს 10 წლამდე; ველურ ბუნებაში დაახლოებით 3 წელი. ყარსაღის ბუნებრივი მტერია მთის არწივი, თეთრი დათვი, სამურავი, ჩვეულებრივი მელა, მგელი და გრიზლი.

სქოლიო
------

1. ↑  Arctic fox | North American Mammals
2. ↑  The isolated beauty of Jan Mayen
3. ↑  Arctic fox | Encyclopedia Britannica
**შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ტერიტორიაზე, უკანჭალად წოდებულ ადგილას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია არის დარბაზული. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი და ფიქლის ქვით კირის ხსნარზე. დაზიანებულია, დეფორმირებულია და ბევრ ადგილზე დანგრეულია ეკლესიის კედლები. აყრილია სახურავის საფარი, ჩამოშლილია ლავგარდანი. შესასვლელი აქვს სამხრეთიდან. კარ გარედან თარაზულადაა გადახურული, შიგნიდან თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც საფეხურებიანი რაფა აქვს. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. თითო ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი ეკლესიის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ტრაპეზი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით, რომელსაც კონქის თაღი ეყრდნობა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით.

ლიტერატურა
----------

* *გიორგობიანი კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 471.
**შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი
ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის თავში,
საკარმიდამო ნაკვეთების ტერიტორიაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლებისა და ნაწილობრივ გარეთა კუთხეების წყობაში გამოყენებულია აგური. დაზიანებულია: არ შემორჩენილა ლავგარდანი, ჩამოშლილია საბურავი.

შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა. ეკლესიის კვადრატული ფორმის დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც უკონქოა და
დარბაზთან ერთად, გადახურულია საერთო კამარით. ამის გამო აფსიდის კედელი არ ერწყმის კამარას და მისი ქუსლის დონეზე, აფსიდის მომრგვალების შესაბამისად, წარმოქმნის საფეხურს. თავად კამარა არაწესიერი ნახევარწრეა და წყობითაც ტლანქია. აფსიდში და დასავლეთ კედლის ღერძზე თითო მცირე, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ორივე სარკმელს ჰორიზონტალური გადახურვა და თითქმის
პარალელური წირთხლები აქვს. აღმოსავლეთი სარკმლის ქვემოთა კედელს აგურის ტრაპეზი ეკვრის.

შენობის საფასადო წყობა ირეგულარულია. მასში, აქა-იქ, რიყის წვრილი ქვებისგან შედგენილი თითო ჰორიზონტალური ზოლია ჩართული. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით, რომლის ნაწილი ნაგებობის ირგვლივაა მიმობნეული.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 470-471.
**ჭერმის კლდეები** — ფსევდოკარსტი საქართველოში, მდებარეობს მცხეთის მუნიციპალიტეტში, თბილისიდან მე-17 კილომეტრზე, სოფლებს: მუხათგვერდისა და დიღომს შორის, ზღვის დონიდან 550-600 მ სიმაღლეზე. ზემო ავჭალის ჰიდროელექტროსადგურის მოპირდაპირე მხარეზე.

დახასიათება
-----------

მტკვრის ხეობის მარჯვენა ფერდობის კლდეებზე, რომლებიც აგებულია ოლიგოცენ-მიოცენის არკოზული ქვიშაქვებით, ატმოსფერული ფაქტორების მოქმედების შედეგად წარმოქმნილა თავისებური ფსევდოკარსტული ფორმები. სახელწოდება „ჭერმის კლდეები" მიგვითითებს ძველ სოფელ ჭერემზე, რომელიც, დიღმელი მოხუცების ცნობით, არსებობდა წინათ ამ ადგილზე.

ყურადღებას იპყრობს ბუნებრივი კამარა, რომელიც ადგილობრივ მოსახლეობაში „ჩაკიდულის" სახელითაა ცნობილი. იქვეა რამდენიმე ათეული ქვაბისებური ფორმის ჩაღრმავება, რომელთა დიამეტრი 0,5 -1,5 მ უდრის. ცოტა მოშორებით, მშრალ ხევში შენახულია 3 მ სიგრძის ბუნებრივი ხიდი. ყველა ეს ფორმა გამომუშავებულია წვიმის წყლისა და ქარის მიერ ერკოზული ქვიშაქვების დაშლით და მარცვლების გატანით. ჭერმის კლდეების ორიგინალური ფორმების სახით ჩვენ ვხედავთ ცრუ კარსტის, ანუ ფსევდოკარსტის კარგ მაგალითს.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს წითელი წიგნი, თბ. 1982 გვ. 210-211
საფოსტო მარკა ალმას „შაჰის" გამოსახულებით (1971 წელი )
**„შაჰი"** — 90 კარატიანი (18 გ), 3-სანტიმეტრიანი, ყვითელი შეფერილობის ალმასი, რომელიც ცენტრალურ ინდოეთში, სავარაუდოდ 1450 წელს აღმოაჩინეს.

ალმასის თავდაპირველი მეპატრონე იყო ჰოლკონდის მმართველი, რომელმაც ქვა აჰმადნაგარის მმართველს, სულთან ბურხან II-ს მიჰყიდა. ახალმა მფლობელმა გადაწყვიტა ალმასზე თავისი სახელის უკვდავყოფა. ამ მიზნით, ოსტატს ნემსით ამოაკაწვრინა „შაჰი ბურხან–ნიზამ მეორე. 1000 წელი". ეს წარწერა მეცნიერებს ქვის ისტორიის დადგენაში დაეხმარა. ალმასი 1591 წლამდე ბურხანის განძეულში ინახებოდა. ჩრდილოეთ ინდოეთის მმართველისა და მხედართმთავრის, დიდი მოგოლის აქბარის ლაშქარმა 1595 წელს აჰმადნაგარი დაიკავა და სხვა ძვირფასეულობასთან ერთად, ამ ქვასაც დაეპატრონა. ასე გახდა ალმასი დიდ მოგოლთა დინასტიის მთავარი რეგალია. ორმოცი წლის მანძილზე ის მათ საგანძურს ამშვენებდა, სანამ მისი მესაკუთრე გახდებოდა შაჰ–ჯაჰანი. მან უბრძანა გაეკეთებინათ ალმასზე წარწერა:„ჯეჰან–ანგირ შაჰის ძე – შაჰ ჯაჰანი. 1501 წელი".

1665 წელს ალმასი პირველად ნახა ჟან ბატისტ ტავერნიემ. ალმასი ამშვენებდა დიდ მოგოლთა ტახტს. 1739 წელს ინდოეთის ქალაქ დელის თავს დაესხა ნადირ შაჰი და ალმასს დაეპატრონა. ის გაგზავნა ირანში, სადაც ქვაზე გაჩნდა მესამე წარწერა „მბრძანებელი ყაჯარ–ფაჰო–ალ–შაჰი. სულთანი.1242 წელი." 

1829 წელს ირანის დედაქალაქ თეირანში რუსი დიპლომატების (მათ შორის, ალექსანდრე გრიბოედოვის) დახოცვის შემდეგ, იგი რუსეთის იმპერიას კომპენსაციის მიზნით გადასცეს. იგი ამჟამად კრემლში არის დაცული.

სქოლიო
------

1. ↑  «Шах» — Словарь изобразительного искусства[*მკვდარი ბმული*]

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ისტორიული ძვირფასი თვლები |
| --- |
|  |
| 
* სანსი
* ბრილიანტი ფლორენციელი
* მწვანე დრეზდენელი
* ვითელსბაჰის ბრილიანტი
* ჰოუპის ალმასი
* რეგენტის ალმასი
* ორლოვის ბრილიანტი
* შაჰი
* ნასაკელი
* კოჰინური
* დერინაური
* კულინანი
* წმინდა ედუარდის საფირონი
* შავი პრინცის ლალი
* თემურ-ლენგის ლალი
 |

 |
**შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია და კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ შილდაში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში. დგას სოფლის ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის გეგმით კვადრატული, სამსართულიანი კოშკი, რომელიც ეკლესიას წყობის გადაბმით უკავშირდება ძველი ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. გამოყენებულია აგურიც.

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ჩრდილოეთ და სამხრეთით დასავლეთ კედელში გაჭრილი კარით იგი კოშკის პირველ სართულს უკავშირდება. ეკლესიის დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით მოწყობილია ერთი თაღოვანი ნიშა, ჩრდილოეთით კი - ორი. ერთი მათგანი გეგმით ნახევარწრიულია. თითო თაღოვანი სარკმელი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. ჩრდილოეთ სარკმლის ქვეშ მოწყობილია ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდის შუაში დგას კუბური ფორმის ტრაპეზი.
შიგნით ეკლესია გადახურულია შეისრული ფორმის, ქარგილზე სხმული კამარით.
კოშკის პირველი სართულის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. სამივე სართულის სამხრეთი, დასავლეთი და ჩრდილოეთი კედლების შუაში კი ორმაგი სათოფურებია. თითო ცალმაგი სათოფურია აღმოსავლეთ კედლის ბოლოებში.

ლიტერატურა
----------

* *კუპრეიშვილი ბ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 471.
**შიმეილი**, ში-მეილი (ინგლ.  shemale, she male - იგი (ქალი) მამაკაცია) — ადამიანი, რომელსაც გააჩნია ქალის გარეგნობა (ხშირად მეორადი სასქესო ნიშნები) და საზოგადოებაში ასრულებს ქალის სოციალურ როლს (მესამეხარისხოვანი სასქესო ნიშნები), და ამავე დროს აქვს მამაკაცის სასქესო ორგანოები (პირველადი სასქესო ნიშნები), ძირითად შემთხვევებში პენისისა და ერექციის ყველა სრული ფუნქციით. შიმეილი ტრანსგენდერი ადამიანების თემს განეკუთვნება.

ტრანსგენდერი ადამიანების დიდი ნაწილი ტერმინს შეურაცხმყოფელად აღიქვამს, აცხადებს რა, რომ ტერმინი დასცინის ან ნაკლებ პატივისცემას გამოხატავს გენდერული იდენტობის და ტრანსგენდერი ადამიანების გენდერული თვითგამოხატვის მიმართ.

ტერმინი მე-19 საუკუნის შუა პერიოდიდან გამოიყენება, მაშინ ის იუმორისტულ კოლოკვიალიზმს წარმოადგენდა ქალთან, განსაკუთრებით კი აგრესიულ ქალთან მიმართებაში.

ზოგიერთი ბიოლოგი სიტყვა "შიმეილს" იმისათვის გამოიყენებდა, რომ აღეწერა მამრი ცხოველები, რომლებიც მდედრებისთვის დამახასიათებელ ნიშან-თვისებებს ავლენდნენ. ტერმინს ზოგიერთი ფსიქოლოგიც იყენებს, როდესაც მიმართავს ტრანსექსუალ ხალხს, რომლებიც თავს გამოხატავენ ქალად პლასტიკური ოპერაციის ჩარევის გარეშე.

ლიტერატურა
----------

* შესავალი ლგბტ ფსიქოლოგიაში, რედ.: შორენა გაბუნია, ირაკლი ვაჭარაძე; არასამთავრობო ორგანიზაცია „იდენტობა".
|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ქალწულის კოშკი და შირვანშაჰების სასახლეს კომპლექსი ბაქოში - შირვან-აბშერონის სკოლის თვალსჩინო ნიმუშებია |

**შირვან-აფშერონის არქიტექტურული სკოლა** (აზერ. Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi) — ერთ-ერთი არქიტექტურული სკოლაა, რომელიც განვითარებული იყო თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე შუასაუკუნეთში, ძირითადად ისტორიულ შირბანში. დაარსდა დაახლოებით VIII—IX სს. აღმავლობის ხანას განიცდიდა XI—XV სს.

სკოლა აერთიანებდა შირვანშაჰების კუთვნილ ტერიტორიებზე არსებულ არქიტექტურულ სტილებს. შირვან-აბშერონის სკოლისათვის ტრადიციულია ქვის კედლების დაწყობის კონტრასტი მცირედ გამოყენებადი არქიტექტურული ელემენტებით. შირვან-აბშერონის სკოლისათვის დამახასიათებელ თავისებურებას წარმოადგენს თავდაცვითი კედლების დამუშავების თავისებური სტილი. ბაქოს (1078წ.) მუჰამედის მეჩეთის მინარეთი ამ პროცესის მნიშვნელოვან ნიმუშს წარმოადგენს. ამ ძეგლში გამოიხატა, როგორც თავდაცვისთვის მძიმე ქვების გამოყენება, ასევე მათი დეტალების დამუშავება, კიტაბეს სახით.

შირვან-აფშერონის სკოლის ფასეული ნაგებობები, ვერ შემორჩა ჩვენამდე შემახაში. სამაგიეროთ ბაქოში და მის მიმდებარე ოლქებში, დერბენტში, გაბალის რაიონის სოფელ ხაზრაში, ქალაქ გობუსტანში დღემდე დგანან XII—XV სს. და ამშვენებენ თავისი არქიტექტურით გარემოს. შირვან-აბშერონის სკოლის ძეგლებს შორის შეიძლება ჩამოვთვალოთ შირვანშაჰთა სასახლის კომპლექსი ბაქოში, საბაილის ციხე-სიმაგრე, ქალწულის კოშკი ან ყიზყალასი, დირი ბაბას მავზოლეუმი ქალაქ გობუსტანში.შირვან-აბშერონის სკოლის ზოგიერთ ნიმუშებზე ასახულია ფსევდონიმები („შამახი", „შამაკი", „შირვანი").

სქოლიო
------

1. ↑  Ширван-Абшерон ме'марлыг мәктәби // აზერბაიჯანული საბჭოთა ენციკლოპედია, 1987, ტ. 10, გვ. 541.

ლიტერატურა
----------

* Усейнов М, Бретаницкий Л. Саламзаде А. История архитектуры Азербайджана. М. 1963.
**შიმშილაქედის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფელ შიმშილაქედში, აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვით.გადახურვა ორქანობაა, გადახურულია თუნუქის ფილებით. ეკლესიაში შესასვლელი კარი ჩრდილოეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედელშია გაჭრილი, სამივე კარის გარშემო პილასტრები. არიქტრავის ქვაზე სამივე კარის ტავზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა, ასევე ჯვრის რელიეფური ფილაა ჩასმული სამკუტხა ფრონტონების ცენტრში. სამხრეთ კარის არქიტრავზე გარდა ჯვრის გამოსახულებისა ერთმანეთზე გადაბმული კისერზე ჯაჭვმობმული ცხოველების გამოსახულებებია, მსგავსი რელიეფი ხშირად მეორედება ზესტაფონის და მთლიანად იმერეთის მასშტაბით ამ პერიოდში აშენებულ ეკლესიების არქიტრავის ქვებზე ინტერიერი მოხატულობის გარეშეა, კამარა თეთრადაა შელესილი, გაშიშვლებულია კედლები და პილასტრები ბათქაშის ფენისგან. რამდენიმე ადგილას ძველი მოხატულობის ფრაგმენტია დარჩენილი. კანკელი შემორჩენილი არაა, მხოლოდ გარდამავალი თაღები და მათი საყრდენი ორი სვეტია დარჩენილი. კუთხეებში კამარის დასაწყისთან ცატანილია მომცრო ზომის ქვევრები აკუსტიკის გაუმჯობესებისთვის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 21545
**ჰამლეტ მოსულიშვილი** (დ. 31 მაისი, 1930, სიღნაღის რაიონი, სოფელი ქვემო მაჩხაანი — გ. 27 ოქტომბერი, 2011) — ქართველი არქიტექტორი.

1954 წელს დაამთავრა საქართველოს ს.მ. კიროვის სახელობის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი არქიტექტურის სპეციალობით.

1954-1957 წლებშ იყო ყაბარდო-ბალყარეთის საპროექტო ორგანიზაციაში უფროსი არქიტექტორი, შემდეგ პროექტის მთავარი ინჟენერი; 1957-1968 წლებში ქალაქ ნალჩიკის მთავარი არქიტექტორი. 1968-1970 წლებში ყაბარდო-ბალყარეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სახმშენის ხელმძღვანელი; 1959-1970 წლებში ყაბარდო-ბალყარეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჯერ უფროსი მასწავლებელი, შემდეგ დოცენტი; 1965-1967 წლებში სსრკ არქიტექტორთა კავშირის ავტონომიური რესპუბლიკის განყოფილების თავმჯდომარე; 1970-1992 წლებშისაქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის არქიტექტურის ფაკულტეტის დოცენტი; 1993-2006 წლებში პროფესორი; 2009 წლიდან დღემდე საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის არქიტექტურის ფაკულტეტის სამოქალაქო და სამრეწველო შენობა-ნაგებობათა არქიტექტურული კონსტრუქციები და არქიტექტურული ფიზიკის ფაკულტეტის სრული პროფესორი. არის ავტორი მრავალი რეალიზებული არქიტექტურული პროექტებისა, მათ შორის: 115 ბინიანი საცხოვრებელი სახლი, საზაფხულო თეატრი 3000 მაყურებელზე, რესტორანი ტბის პირას 800 ადგილზე, კაფე-რესტორანი 100 დგილზე, სანატორიუმი 150 ადგილზე (ყველა ქალაქ ნალჩიკში); აგრარული ინსტიტუტი (თბილისი, თანაავტორი), 120 ბინიანი საცხოვრებელი სახლი ქალაქ ბათუმში, და სხვა. ავტორია 9 მონოგრაფიის, 33 სტატიის; მონაწილეა საერთაშორისო, რესპუბლიკური და ადგილობრივი კონფერენციებისა. არქიტექტურის მეცნიერებათა დოქტორი 1991 წლიდან.

იყო აზერბაიჯანის არქიტექტურისა და მშენებლობის უნივერსიტეტის სამეცნიერო წოდებათა მინიჭების საბჭოს წევრი.
1994 წლიდან აღმოსავლეთის ქვეყნების არქიტექტურის საერთაშორისო აკადემიის აკადემიკოსი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიოგრაფიული ლექსიკონი — ჰამლეტ მოსულიშვილი — *საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა*
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **შარახევი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**შარახევი** — სოფელი, ისტორიული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტში, არაგვის აუზში, მდინარე შარახევის მარცხენა ნაპირზე, თიანეთის ჩრდილოეთით, 17 კილომეტრზე. შარახევი ახლანდელი სოფლების — ზემო და ქვემო შარახევის — ისტორიული სახელწოდებაა. შარახევზე გადიოდა გზა, რომელიც თიანეთ-არტანს აკავშირებდა გომეწრის, გუდამაყრის, ხადისა და სხვა ხეობებთან. სოფლის სახელწოდებაც ამ გზიდან უნდა მომდინარეობდეს. სოფელი მჭიდროდ დასახლებული და კულტ-სამეურნეო თვალსაზრისით მეტად განვითარებული იყო. შარახევი ისტორიულად ერწო-თიანეთში შედიოდა, ადრინდელ შუა საუკუნეებში კი — კახეთის სამთავროში. საქართველოს ერთიანობის ხანაში უშუალოდ სამეფო კარს ექვემდებარებოდა, ხოლო შემდეგ კახეთის სამეფოში შევიდა. XVll-XVlll საუკუნეებში ძლიერ დაზარალდა და დაცარიელდა. XlX საუკუნის ll ნახევრიდან შარახევში ფშაველები დასახლდნენ.

ლიტერატურა
----------

* *კახაძე კ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 420.
**ჰამფრი II დე ბოჰუნი (ბოენი)** (ინგლ. Humphrey II de Bohun) — ანგლონორმანდიელი ბარონი, ონფრუა დე ბოჰონის ვაჟი. გვიანდელ დოკუმენტებში მას მოიხსენიებენ წოდებით „*დიდი*". გარდა ამისა, მას ხშირად უწოდებენ ჰამფრი I-ს.

ბიოგრაფია
---------

ჰამფრი იყო ნორმანდიელი ბარონის, ონფრუა დე ბოჰონის ერთ-ერთი შვილი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო ნორმანდიელთა მიერ ინგლისის დაპყრობაში. ის დაქორწინდა მოდზე, უილტშირის შერიფის, ედუარდ სოლსბერელის ქალიშვილზე. ამ ქორწინების გამო ჰამფრიმ მფლობელობაში მიიღო თროუბრიჯის ციხე-სიმაგრე უილტშირში.

დაახლოებით 1129 წელს ჰამფრი გარდაიცვალა. მემკვიდრეობა მიიღო მისმა ერთადერთმა ვაჟმა, ჰამფრი მესამემ.

ქორწინება და შვილები
--------------------

ცოლი: დაახ. 1087/1100 **მოდ (მატილდა) სოლსბერელი**, ედუარდ სოლსბერელის, უილტშირის შერიფისა და მატილდა ფიცჰიუბერტის ქალიშვილი. შვილები:

* **ჰამფრი III** (გარდ. 1187 წლის 6 აპრილს).
* **მოდი**

გამოყენებული ლიტერატურა
-----------------------

* *Jean Le Melletier.*, Les seigneurs de Bohon, illustre famille anglo-normande, originaire du Cotentin, Arnaud-Bellée, 1978. — გვ. 155.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Bohun. Stirnet.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-11. ციტირების თარიღი: 2010-12-25.
* გენეალოგია და მცირე ბიოგრაფიები ბოჰუნის სახლის წევრებისა.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-11. ციტირების თარიღი: 2010-12-25.
**შაჰ რუჰ აფშარი**, (სპარს. شاهرخ‎, დ. 1730 — გ. 1796) — აფშარიდების ბოლო, მეოთხე წარმომადგენელი, ნადირ-შაჰის შვილიშვილი. 

იგი როგორც ირანის შაჰი არჩეულ იქნა დიდებულების მიერ, როცა იბრაჰიმ აფშარი აღარ იყო ირანის შაჰი.

ტახტზე ასვლიდან ერთი წლის შემდეგ, 1749 წელს, მან დაკარგა სრულიად ტახტი, მაგრამ ერთი წლის შემდეგ მოახერხა მისი დაბრუნება, თუმცა ვერ მოხერხდა აზერბაიჯანის და მაზადარანის დაბრუნება. აზერბაიჯანში იგი შეცვალა აზად ხანმა, ხოლო მაზადარანში იგი ჩაანაცვლა მუჰამედ ჰასან ხანმა. 

შაჰ რუჰმა 1750 წელს დაიბრუნა სულეიმან III-ის მიერ წართმეული ხორასანი.

1760 წელს მან კიდევ ერთხელ დაკარგა ირანის ტახტი და დარჩა მხოლოდ ხორასანის მმართველი, მაგრამ ამ შემთხვევაში მან ტახტის დაბრუნება ვეღარ მოახერხა და იგი შეცვალა კარიმ ხანმა. 

1796 წელს, შაჰ რუჰი გარდაიცვალა და ხოროსანის ტახტზე ავიდა ყაჯარების დინასტიის დამაარსებელი და პირველი წარმომადგენელი, აღა-მაჰმად-ხანი, რომელმაც შეძლო და გააერთიანა რამდენიმე ნაწილად დაშლილი ირანი.

სქოლიო
------

1. ↑  Shiri ram bakshi (1995). Advanced history of medival india. ISBN 81-7488-028-3.
2. ↑
3. ↑  Lang, David Marshall (1957), The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832, p. 148. Columbia University Press

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
აფშარიდების შაჰები |
| --- |
|  |
| 
* ნადირ-შაჰი (1736-1747)
* ადილ-შაჰი (1747-1748)
* იბრაჰიმ აფშარი (1748)
* შაჰ რუჰ აფშარი (1748-1796)
 |

 |
**შარდსადენი** — მილოვანი ორგანო, საშარდე გზის ბოლო მონაკვეთი. მისი კედელი შედგება გარეთა — შემაერთებელ-ქსოვილოვანი, შუა — კუნთოვანი და შიგნითა — ლორწოვანი გარსებისაგან.

ადამიანი
--------

მამაკაცის შარდსადენი იწყება შარდის ბუშტიდან, გაივლის წინამდებარე ჯირკვალს, შემდეგ შარდსასქესო შუასაძგიდს, შედის ასოს ღრუბლისებრ ნივთიერებაში და სრულდება ასოს ბოლოზე შარდსადენის გარეთა ხვრელით. მამაკაცის შარდსადენის საშუალო სიგრძეა 20 სმ, დიამეტრი — 7 მმ. ქალის შარდსადენი გაცილებით მოკლეა (5 სმ) და საშოს კარიბჭეში იხსნება. შარდსადენს აქვს ორი სფინქტერი: პირველი შარდსადენის დასაწყისშია, მას წარმოქმნის შარდის ბუშტის კუნთოვანი შრის ცირკულარული ბოჭკოები. ეს უნებლიე სფინქტერია და მოქმედებს რეფლექსურად. მეორე სფინქტერი ნებითია, მას წარმოქმნის შორისის ღრმა განივი კუნთი, რომელსაც ხვრეტს შარდსადენის შარდ-სასქესო შუასაძგიდში გავლისას. შარდსადენის წინამდებარე ნაწილში იხსნება თესლის გამომტანი ე. წ. მშხეპავი სადინარები. მამაკაცის შარდსადენი ატარებს როგორც შარდს, ისე თესლს, ქალისა კი მხოლოდ შარდს. შარდსადენის ანთებამ შეიძლება გამოიწვიოს ნაწიბურები და სანათურის ძლიერი შევიწროვება.

ლიტერატურა
----------

* *ვ. აბაშიძე*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 688.
**შარი-ბაგირმის რეგიონი** (ფრანგ. Chari-Baguirmi, არაბ. منطقة شاري باقرمي) — ჩადის რეგიონი. თავისი სახელწოდება რეგიონმა მიიღო აქ ჩამდინარე მდინარე შარის სახელწოდების და ისტორიული ბაგირმის სასულთნოს მიხედვით. რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრია — ქალაქი მასენია. რეგიონის სხვა დიდი ქალაქებია — დურბალი, ბუსო. მისი ფართობია — 46 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 621 785 ადამიანს.

გეოგრაფია
---------

შარი-ბაგირმის რეგიონი მდებარეობს ჩადის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში და ტერიტორიულად შეესაბამება იმავე დასახელების ყოფილი პრეფექტურის დიდ ნაწილს. ჩრდილო-დასავლეთიდან მას ესაზღვრება ნჯამენა, ჩრდილოეთიდან ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი, აღმოსავლეთიდან გერის და შუა შარის რეგიონები, სამხრეთით ტანჯილეს და აღმოსავლეთ მაიო-კების რეგიონებს. დასავლეთით გადის სახელმწიფო საზღვარი ჩადსა კამერუნს შორის.

დემოგრაფია
----------

რეგიონის ძირითადი ეთნიკური ჯგუფები: ჩადის არაბები (მოსახლეობის მთლიანი რაოდენობის 1/3-ზე მეტი), ფულბე, კანური, ბარმა. გაბატონებული რელიგია — ისლამი.

ადმინისტრაციული დაყოფა
----------------------

ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შარი-ბაგირმის რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად: ბაგირმი (შედგება 3 ქვეპრეფექტურისაგან), შარი (5 ქვეპრეფექტურისაგან) და ლუგ-შარი (5 ქვეპრეფექტურისაგან).

სქოლიო
------

1. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (Census-2009).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-07-01. ციტირების თარიღი: 2017-03-02.
2. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (geohive-2009).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-08-16. ციტირების თარიღი: 2017-03-02.
3. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (citypopulation-2009)
4. ↑  მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა (statoids-2009)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჩადის რეგიონები |
| --- |
|  |
| 
აღმოსავლეთი ენედი **·** აღმოსავლეთი ლოგონი **·** აღმოსავლეთი მაიო-კები **·** ბათა **·** ბაჰრ-ელ-გაზელი **·** ბორკუ **·** გერა **·** დასავლეთი ენედი **·** დასავლეთი ლოგონი **·** დასავლეთი მაიო-კები **·** კანემი **·** ლაკი **·** მანდული **·** ნჯამენა **·** სალამატი **·** სილა **·** ტანჯილე **·** ტიბესტი **·** უადაი **·** უადი-ფირა **·** შარი-ბაგირმი **·** შუა შარი **·** ჰაჯერ-ლამისი **·**  |  |

 |
Y-DNA ჰაპლოჯგუფების მსოფლიო რუკა.
**ჰაპლოჯგუფი** — ალელების ერთობლიობა სხვადასხვა ქრომოსომულ რეგიონში, რომლებიც მჭიდროდ არიან დაკავშირებულნი და მიდრეკილნი არიან მემკვიდრეობით გადაცემაში. ტერმინი „ჰაპლოჯგუფი" ფართოდ გამოიყენება მოსახლეობის გენეტიკის და გენეტიკური გენეალოგიის შემსწავლელ მეცნიერებაში. აღნიშნული საკითხების შესასწავლად, გენეტიკური გენეალოგია იყენებს ადამიანის დნმ-ის სამ ტიპს — იგრეკ დნმ-ს (Y-DNA), მიტოქონდრიულ დნმ-ს (mtDNA) და აუტოსომურ დნმ-ს. საქართველოში გავრცელებულია შემდეგი ჰაპლოჯგუფები: ჰაპლოჯგუფი G2 (35,3%), ჰაპლოჯგუფი J2 (31,8%), ჰაპლოჯგუფი R1a (10,6%) და ჰაპლოჯგუფი R1b (9,1%).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ენციკლობედია „ბრიტანიკა"
* ზოგადი ინფორმაცია
* Y-DNA ჰაპლოჯგუფების სრული ხე (2018)

სქოლიო
------

1. ↑  By C. Barry Cox, Peter D. Moore, Richard Ladle. Wiley-Blackwell, 2016. ISBN 978-1-118-96858-1 p. 106. Biogeography: An Ecological and Evolutionary Approach
2. ↑  Battaglia V, Fornarino S, Al-Zahery N, et al. (June 2009). "Y-chromosomal evidence of the cultural diffusion of agriculture in southeast Europe". European Journal of Human Genetics. 17 (6): 820–30.