**აიშე სეითმურატოვა** (ყირიმ. *Ayşe Seitmuratova* ;დ. 1937 წლის 11 თებერვალი, აჯი-ელი, მაიაკ-სალინსკის ოლქი, ყირიმის ასსრ, რსფსრ, სსრკ ) — საბჭოთა დისიდენტი, ჟურნალისტი, ისტორიკოსი და ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობის ვეტერანი — ერთადერთი ქალი, რომელიც მონაწილეობდა ყირიმელი თათრების ეროვნულ მოძრაობაში. საბჭოთა ხელისუფლებამ ორჯერ დააპატიმრა და გაასამართლა.  1978 წელს ემიგრაციაში წავიდა შეერთებულ შტატებში, სადაც მიიწვიეს თანამშრომლობისთვის რადიოსადგურებთან Radio Liberty, BBC, *Deutsche Welle* და Voice of America.   

ყირიმში დაბრუნებისთანავე დაიწყო საქველმოქმედო საქმიანობა. ეხმარება ყირიმელ თათრებს ნახევარკუნძულზე დასახლებაში .

ბიოგრაფია
---------

### ბავშვობა და ახალგაზრდობა

დაიბადა 1937 წლის 11 თებერვალს ყირიმის ასსრ მაიაკ-სალინსკის აჯი-ელი (დერჟავინო) ოლქში, ყირიმელი თათრების ოჯახში ნაიმე  (ქალიშვილობის გვარი ჯემილევი  ) და სეითმურატ ბურსეიტოვსის ხუთშვილიან ოჯახში.  დედა გაიზარდა ქერჩის ნახევარკუნძულზე მდებარე სოფელ სარაიმინში მდიდარ ოჯახში. მამის მშობლიური სოფელი იყო აჯი-ელი.  1941 წლის 1 ოქტომბერს სეითმურატი ფრონტზე გაიწვიეს (მოგვიანებით დაიღუპა  ), ხოლო 1942 წლის თებერვალში ბურსეიტოვებს შეეძინათ კიდევ ერთი ქალიშვილი ფატმე. 1944 წლის 18 მაისს აიშა შვიდი წლის ასაკში დეპორტირებული იქნა ყირიმიდან დედასთან, ხუთ უმცროს ძმასთან და დასთან ერთად.  

ოჯახი უზბეკეთის სსრ სამარყანდის რაიონის ხათირჩის ოლქის ზირაბულაკის სადგურში გადაიყვანეს და ფარდულებში შეასახლეს. 1946 წელს აიშემ სწავლა დაიწყო სკოლაში. რამდენიმე წლის შემდეგ, დედას ჰიპერტენზია განუვითარდა, რის გამოც სამარყანდთან ახლოს დასახლდნენ. 1957 წელს აიშა სეითმურატოვა ჩაირიცხა სამარყანდის უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტზე. 

უნივერსიტეტის წარჩინებით  დამთავრების შემდეგ აიშა სკოლაში გაანაწილეს, სადაც მუშაობდა ორი წლის განმავლობაში. 1964 წელს აიღო დიპლომი.და მომდევნო წელს გაემგზავრა მოსკოვში სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის ასპირანტურაში ჩაბარების მიზნით. მან ჩააბარა გამოცდები. მიიღო შეფასება "შესანიშნავი" და "კარგი",  მაგრამ უარი უთხრეს ასპირანტურაში მიღებაზე იმ მიზეზით, რომ ასეთი შეფასებებით შეძლებდა უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტში ჩაბარებას. აიშა წავიდა ტაშკენტში, სადაც ასევე უარით გაისტუმრეს და აუხსნეს, რომ მათ ჰყავდათ "საკუთარი კადრები". ამის შემდეგ სეითმურატოვა იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო სამარყანდში, დაიწყო მუშაობა სკოლაში ისტორიის მასწავლებლად, პარალელურად ასწავლიდა უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტზე   .

### მონაწილეობა ყირიმელი თათრების ეროვნულ მოძრაობაში

აიშე 1964 წელს შეუერთდა ყირიმელი თათრების ეროვნულ მოძრაობას და სამარყანდის რეგიონის საინიციატივო ჯგუფს, მოგვიანებით კი სსრკ-ს აქტივისტებს. აიშე რამდენჯერმე ეწვია მოსკოვს, როგორც ყირიმელი თათრების წარმომადგენელი, მონაწილეობდა, სხვა საკითხებთან ერთად, პარტიულ ნომენკლატურასთან შეხვედრებში.  ამგვარად, 1965 წლის ზაფხულში ყირიმელი თათრების წარმომადგენლები შეხვდნენ სსკპ ცენტრალური კომიტეტის ხელმძღვანელს სტროგანოვს. სტროგანოვის კითხვაზე, თუ კონკრეტულად ვინ შეურაცხყოფდა ყირიმელ თათრებს, აიშე სეითმურატოვამ განაცხადა:

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „პირველ რიგში, ეს არის 11 მაისის სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის ბრძანება ყირიმელი თათრების გადასახლების შესახებ და მეორე, რა სახელები გჭირდებათ, ჩვენ.შეურაცხყოფას გვაყენებს თვით საბჭოთა ხელისუფლება" |
|  |  |

  

1966 წლის ოქტომბერში ეროვნულ მოძრაობაში მონაწილეობისთვის სეითმურატოვა დააპატიმრეს და მოსკოვის ლეფორტოვოს ციხის წინასწარი დაკავების იზოლატორში მოათავსეს. 1967 წლის მაისში გაიმართა დახურული სასამართლო პროცესი, რომელმაც საქმე განიხილა რსფსრ სისხლის სამართლის კოდექსის 74-ე მუხლით "რასობრივი და ეთნიკური სიძულვილის წაქეზებისთვის". მასთან ერთად საქმეში მონაწილეობდნენ ჟურნალისტი ტიმურ დაგჯი და ტაშკენტის უნივერსიტეტის აღმოსავლური ფაკულტეტის სტუდენტი სერვერ შამრატოვი. ყირიმელი თათრების გამოსვლების წყალობით, მათი წარმომადგენლების დასაცავად, სამივე დაკავებული გაათავისუფლეს სამ წლიანი გამოსაცდელი ვადით   , სხვა წყაროების თანახმად, სასამართლო პროცესი იყო სწრაფი და ფარული. შედეგად, აიშე სეიტმურატოვამ მიიღო ორწლიანი გამოსაცდელი ვადა.

1967 წლის ზაფხულში სეითმურატოვა, ყირიმელი თათრების სხვა წარმომადგენლებთან ერთად, კვლავ მოხვდა მიღებაზე კრემლში. გარდა ამისა, მან ასევე მიიღო მონაწილეობა ყირიმელი თათრების სამიზდატის მასალების გამოცემაში, წერდა წერილებს, მიმართავდა საბჭოთა ხელმძღვანელობას და ავრცელებდა მასალებს ყირიმელი თათრების მოძრაობის შესახებ უფლებადამცველ ორგანიზაციებს შორის. 

1967 წლის შემოდგომაზე სეითმურატოვამ კიდევ ერთხელ ჩააბარა ასპირანტურის გამოცდები სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტში და საბოლოოდ მოეწყო, მაგრამ იქიდან მისი დოკუმენტები გადაამისამართეს უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიაში. ასპირანტურაში სწავლასთან ერთად, მონაწილეობდა ყირიმელი თათრების ეროვნულ მოძრაობაში, ამიტომ 1971 წლის ივნისში, დისერტაციის დაცვამდე რამდენიმე თვით ადრე, ხელისუფლებამ იგი კვლავ დააპატიმრეს. აიშე სეითმურატოვა გაასამართლეს უზბეკეთის სსრ სისხლის სამართლის კოდექსის 191-ე მუხლით და რსფსრ სისხლის სამართლის კოდექსის 190-1 მუხლით („საბჭოთა სახელმწიფოსა და სოციალური სისტემის დისკრედიტაციის განზრახ ცრუ ფაბრიკაციების გავრცელება") და მიესაჯა 3 წლით თავისუფლების აღკვეთა.. სასჯელი მოიხადა მორდოვის ბანაკებში ბარაშევოსა და იავასში . 1974 წელს გაათავისუფლეს. ჩამოართვეს სამეცნიერო და სასწავლო საქმიანობის საშუალება. გათავისუფლების შემდეგ განაგრძო მოღვაწეობა ეროვნულ მოძრაობაში. 1978 წელს, ეჭვობდა, რომ მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება მისი ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მოთავსების შესახებ, სეითმურატოვამ მიმართა ხელისუფლებას და განაცხადა : 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „მე არ ვაპირებ იქ ნელ-ნელა სიკვდილს, წითელ მოედანზე ცეცხლის ალში დავწვები. დასაკარგი არაფერი მაქვს, მაგრამ სანამ ამას გავაკეთებ, მივმართავ მთელ მუსლიმურ სამყაროს და აღვწერ სსრკ-ში მუსლიმი ქალის ცხოვრებას" |
|  |  |

მხოლოდ აკადემიკოს სახაროვისა და საერთაშორისო უფლებადამცველების მხრიდან შექმნილი მდგომარეობის მიმართ ყურადღების გამოჩენამ შესაძლებელი გახადა იძულებითი მკურნალობის თავიდან აცილება.

სსრკ-ში დევნამ და სწავლის გაგრძელების სურვილმა აიძულა სეითმურატოვა 1978 წელს მოეთხოვა ქვეყნის დატოვების ნებართვა. მან ასევე მოითხოვა პოლიტიკური თავშესაფარი შეერთებულ შტატებში, რაზეც დადებითი პასუხი მიიღო. სსრკ კგბ-ს თავმჯდომარის ანდროპოვისადმი მიძღვნილ განცხადებაში აქტივისტი წერდა: „სიკვდილი მიხსნის საბჭოთა ქვეყანაში ყოველგვარი დევნისგან" . 1978 წლის 23 ივნისს, სეითმურატოვას განცხადებამდე ცოტა ხნით ადრე, მუსა მამუტმა მოაწყო თვითდაწვის აქტი ყირიმში ხელისუფლების დისკრიმინაციული პოლიტიკის წინააღმდეგ პროტესტის ნიშნად, რომელიც არ აძლევდა ყირიმელ თათრებს სამშობლოში ყირიმში დასახლების საშუალებას. საბჭოთა ხელისუფლებამ, მსოფლიო საზოგადოების რეაქციის შიშით, განცხადების შეტანიდან ორი დღის შემდეგ სეითმურატოვას მიეცა ემიგრაციაში წასვლის უფლება. ამ საკითხზე გარკვეული გავლენა იქონია აშშ-ს სენატორის იაკობ ჯავიტსის პეტიციამ საბჭოთა ხელმძღვანელობისადმი  .

#### ცხოვრება ემიგრაციაში

##### მუშაობა დასავლურ რადიოსადგურებში

|  |
| --- |
| საბჭოთა ხელისუფლებას სჯეროდა, რომ აიშას ბოლო მოეღო, მაგრამ ცდებოდნენ. მან ყველას უამბო, თუ როგორ ანადგურებდნენ ყირიმში პატარა მუსლიმურ ერს . |
| -— ***Impact internationa*** |

1978 წლის ნოემბერში აიშე სეითმურატოვა ებრაული კვოტის ფარგლებში  ემიგრაციაში გაემგზავრა ვენაში (რომელშიც ელენა ბონერი დაეხმარა) და 1979 წლის 25 იანვარს ჩავიდა ნიუ-იორკში, სადაც მას დახვდნენ პიოტრ გრიგორიევიჩ გრიგორენკო და მისი მეუღლე ზინაიდა მიხაილოვნა   .

აიშა სეითმურატოვას ბრძოლის ახალი ეტაპი ყირიმელი თათრების ეროვნული და სამოქალაქო უფლებებისთვის აშშ-ში დაიწყო. ნიუ-იორკში დასახლების შემდეგ. იგი რადიო „ამერიკის ხმის" კორესპონდენტი გახდა, სადაც მასპინძლობდა გადაცემებს რუსულ, უზბეკურ და აზერბაიჯანულ ენებზე ყირიმელი თათრების ეროვნულ საკითხზე. ასევე გამოდიოდა თავისუფლების, BBC-სა და Deutsche Welle-ს  რადიოგადაცემებში. აიშე სეითმურატოვამ წამოჭრა ისტორიის, კულტურის, ენისა და ყირიმელი თათარი ხალხის ამჟამინდელი ვითარების პრობლემები. მისი ზოგიერთი გადაცემის სათაურები: "სსრკ ხალხთა ეროვნული ენების შესახებ (ყირიმელი თათრების ენის მაგალითზე)", "ყირიმული თათრული მწერლობის აღმოფხვრა", "ყირიმელი თათრების ინტელიგენციის განადგურება". (1917-1940)", „დოკუმენტები ყირიმელი თათრების რუსიფიკაციისა და ასიმილაციის პოლიტიკის შესახებ"  .

##### მონაწილეობა საერთაშორისო კონფერენციებსა და შეხვედრებში

რადიოსადგურებში საქმიანობის გარდა, სეითმურატოვა ასევე მონაწილეობდა ადამიანის უფლებების დაცვასთან დაკავშირებულ ბევრ საერთაშორისო კონფერენციაში, რომელიც ჩატარდა ვაშინგტონში, ოტავაში, მონრეალში, ლონდონში, სტოკჰოლმში, ოსლოში, ანკარაში, სტამბულსა და რომში  .

ყირიმელი თათრების პრობლემების ინფორმირების მიზნით, სეითმურატოვამ მონაწილეობა მიიღო ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის მიერ ორგანიზებულ სამ მუსლიმურ საერთაშორისო კონფერენციაში, რომელიც ჩატარდა ლონდონში 1980 წელს, პარიზში (1980 წლის დეკემბერი) და კუალა ლუმპურში (1981 წლის ნოემბერი-დეკემბერი). კუალა ლუმპურში გამართულ კონფერენციაზე, რომელიც ეძღვნებოდა ისლამის 15 წლის იუბილეს, აიშე სეითმურატოვა ყირიმელი თათრების ეროვნული სამოსით საუბრობდა. ის მონაწილეებს შორის ერთადერთი ქალი იყო. სეითმურატოვამ ასევე ისაუბრა ყირიმელი თათრების პრობლემებზე ჰელსინკიში საბოლოო აქტის კონფერენციაზე. 

1980 წლის ნოემბერში სეითმურატოვა მიიწვიეს ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის კონფერენციის (CSCE) წევრი ქვეყნების წარმომადგენლების მადრიდის შეხვედრაზე. მადრიდის კონფერენციაზე გამოსვლისას, როგორც ყირიმელი თათრების უფლებამოსილი წარმომადგენელი დასავლეთში, მან მიმართა ჰელსინკის შეთანხმების საბოლოო აქტის მონაწილეებს თხოვნით, მხარდაჭერა გამოეხატათ ყირიმელი თათრების  სამშობლოში, ყირიმში დაბრუნების საკითხთან დაკავშირებით და  ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობის მსჯავრდებული წევრების დასაცავად, რომელთა შორის იყვნენ: მუსტაფა ჯემილევი, სეიდამეთ მემეტოვი, ელდარ შაბანოვა, მამედი ჩობანოვი, რეშატ ჯემილევი, როლან კადიევი და სხვები.

1986 წლის ნოემბერში იგი მიიწვიეს ვენაში ევროპაში უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის კონფერენციის წევრი ქვეყნების წარმომადგენელთა კონფერენციაზე დასასწრებად; მან მოამზადა ბროშურა ინგლისურ ენაზე, რომელიც ეძღვნებოდა მუსტაფა ჯემილევის დაცვას, რომელიც იმ დროს მაგადანის ციხეში იყო.  ბროშურა, რომელშიც შედიოდა ჯემილევის შესახებ სხვადასხვა ფაქტები და ფოტოდოკუმენტები, აგრეთვე მოწოდება მისი გათავისუფლების ხელშეწყობისთვის, გავრცელდა კონფერენციაში მონაწილე ოცდათხუთმეტივე სახელმწიფოს საგარეო საქმეთა მინისტრებს შორის, ითვლება, რომ ვენის კონფერენციამ დაიწყო სსრკ პოლიტიკური პატიმრების გათავისუფლება. კონფერენციის შემდეგ, CPSU ცენტრალური კომიტეტის გენერალური მდივნის მიხეილ გორბაჩოვის ბრძანებით ,ანდრეი სახაროვი დააბრუნეს გადასახლებიდან მოსკოვში, ასევე გაათავისუფლეს ბანაკიდან მ. ჯემილევი. 

##### გამოსვლები დასავლეთის ქვეყნების პარლამენტებში. შეხვედრები ქვეყნის ლიდერებთან

აიშე სეითმურატოვამ წარმოადგინა პრეზენტაციები ყირიმელი თათრების საკითხზე დასავლეთის მრავალი ქვეყნის პარლამენტებში, მათ შორის აშშ-ის კონგრესში. ამ გამოსვლების შემდეგ მიიღო დაპირებები ყირიმელი თათრების დახმარებაზე სხვადასხვა ქვეყნის მთავრობებისგან. იტალიაში ვიზიტის დროს, მიხეილ გორბაჩოვის ამ ქვეყანაში ვიზიტამდე ცოტა ხნით ადრე, სეითმურატოვამ მოახერხა იტალიელი სენატორების მხარდაჭერის მოპოვება, რომლებმაც დიდი ყურადღება დაუთმეს ყირიმელი თათრების პრობლემებს, კანადელმა სენატორმა პოლ იუზიკმა სეითმურატოვასთან შეხვედრა დაასრულა ჟურნალისტებთან მიმართვით: „გთხოვთ, იყვიროთ მთელ მსოფლიოში , რომ ამ ხალხს გადარჩენა სჭირდება"  .

სეიტმურატოვა შეხვდა ლიდერებს მთელი მსოფლიოდან და ამ შეხვედრებზე დააყენა ყირიმელი თათრების საკითხი. ორჯერ (1982 და 1988 წლებში) იგი მიიწვია თეთრ სახლში აშშ-ს პრეზიდენტმა რეიგანმა. ის გახდა პირველი მუსლიმი ქალი, რომელიც მიწვეული იყო პრეზიდენტ რეიგანთან აუდიენციაზე. შეხვდა და ესაუბრა თურქეთის პრეზიდენტს ტურგუტ ოზალს და ჩეხოსლოვაკიის პრეზიდენტ ვაცლავ ჰაველს  .

##### საერთაშორისო ორგანიზაციებში მონაწილეობა. გამოსვლები მედიაში

სეითმურატოვა ასევე მონაწილეობდა ისეთი საერთაშორისო საზოგადოებრივი ორგანიზაციების საქმიანობაში, როგორიცაა *Amnesty International*, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ფედერაცია, ამერიკული ჰელსინკის ჯგუფი, დემოკრატიის ცენტრი სსრკ-ში და სხვა. 1986 წელს მან ორგანიზება გაუწია "კომიტეტებს მუსტაფა ჯემილევის დასაცავად" 12 ქვეყანაში. აქტიურად უჭერდა მხარს იური ოსმანოვის, რეშატ აბლაევის, სინავერ კადიროვის და ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობის სხვა წევრების გათავისუფლებას.  .

ყირიმელი თათრების პრობლემის შესახებ მსოფლიო საზოგადოების ინფორმირებისთვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა აიშა სეითმურატოვას გამოსვლებსა და სტატიებს მსოფლიო მედიაში. ზოგიერთი მათგანი გამოქვეყნებულია სხვადასხვა ენაზე პუბლიკაციებში, როგორიცაა *Kontinent*, *Le Nouvel Espoir*, *The Journal Rabitat Al-Alam Al-Islami*, New Russian Word და სხვები . გარდა ამისა, მან ასევე წამოჭრა კომუნისტური რეჟიმის მიერ ჩაგრული სხვა ერების საკითხი.ჟურნალ *RCDA-* ში მან გამოაქვეყნა სტატია სათაურით "გენოციდი ბულგარულად", რომელიც ეძღვნებოდა ბულგარეთის თურქულ - მაჰმადიანი მოსახლეობის იძულებით ბულგარიზაციას.  მისი სტატიები შეტანილია კოლუმბიის, ჰარვარდისა და სხვა უნივერსიტეტების მიერ გამოცემულ კრებულებში 

### ყირიმში დაბრუნება და საქმიანობის გაგრძელება

ყირიმში დაბრუნების შემდეგ სეითმურატოვას არ დატოვებია სამსახური და დაკავდა ყირიმელი თათრების მოწყობის საკითხებით.  ის არ შეუერთდა ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობის უფრო რადიკალური  ფრთის კურსს  - OKND, მუსტაფა ჯემილევის ხელმძღვანელობით , რამაც გამოიწვია კონფრონტაცია მკვეთრი ურთიერთბრალდებებით . 1991 წელს მოწვეული ყირიმელი თათრების კურულტაის მეორე ყრილობამდე, რომელიც აყალიბებდა ყირიმელი თათრების მეჯლისს   აიშე სეითმურატოვა სასწრაფოდ გაფრინდა აშშ-დან ყირიმში თავისი უკმაყოფილების გამოსახატავად. იმ ფაქტთან დაკავშირებით, რომ ჯემილევმა კურულტაიში მიიჭვია SS და SD- ს უცხოელი თანამშრომლები.  .

1992-1993 წლებში სეითმურატოვა დახმარებას უწევდა ქალებსა და ბავშვებს. ურიგებდა ტანსაცმელს. 1996 წელს, ნიუ-იორკისა და სტამბულის გავლით, მან სამედიცინო ცენტრში ჩაიტანა აღჭურვილობა, რომლის ღირებულება სულ 12 ათასი დოლარს შეადგენდა.  1997 წელს გამოიცა მისი ბროშურა სახელწოდებით "ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობა".   სეითმურატოვამ დააარსა "მერხამეტ ევის" საქველმოქმედო ფონდი ( "სიკეთის სახლი" ) ყირიმელი თათრებისთვის ჰუმანიტარული დახმარების გაწევის მიზნით. დამოუკიდებლად ააშენა პანსიონი მარტოხელა მოხუცებისთვის "ქართლარ ევი" ( „მოხუცების სახლი" ), რომელიც გაიხსნა 2001 წელს  .

2007 წლის 22 თებერვალს უკრაინის მაშინდელმა პრეზიდენტმა ვიქტორ იუშჩენკომ სიმფეროპოლში პირადად გადასცა აიშა სეითმურატოვას I ხარისხის ორდენი "გამბედაობისთვის" 

2008 წელს აიშე სეითმურატოვა გამოვიდა კიევში სიტყვით, სადაც მკვეთრად გააკრიტიკა უკრაინის ხელისუფლება. მან ქვეყნის ხელმძღვანელობა დაადანაშაულა ყირიმელი თათრების პრობლემების გადაჭრის სურვილის არქონაში;  .

2014 წლის მარტში რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ, აიშე სეითმურატოვამ განცხადებით მიმართა რუსეთის მუფთს : "ყირიმელი თათრების მომავალი სახელმწიფოებრიობა უკრაინელ ხალხთან ერთად უნდა აშენდეს, მხოლოდ უკრაინასთან ერთად მივაღწევთ წარმატებას". მან დაგმო რუსეთის ქმედებები ყირიმში  .

2014 წლის მაისში სიტყვით გამოვიდა სიმფეროპოლში ყირიმელი თათრების დეპორტაციის დაწყების სამოცდაათი წლისთავისადმი მიძღვნილ მიტინგზე . სეითმურატოვა დღემდე საქველმოქმედო საქმიანობითაა დაკავებული და ყირიმელ თათრებს ყირიმში მოწყობასა და ცხოვრებაში ეხმარება  .

ლიტერატურა
----------

### სტატიები

* *Arabia: The Islamic World Review.* Tatar Freedom Fighter. (англ.). — Саудовская Аравия: Arabia: The Islamic World Review, 1981. — С. 47—48.;
* *Kontinent.* Seytmuratowa A. Die Verfolgung der Krimtataren in der UdSSR. (нем.). — ФРГ: Kontinent, 1986. — С. 92—96.;
* *Сеитмуратова А. Tuna I.* Genocide, Bolgarian type (англ.). — Албания: RCDA, 1984. — № 7, 8, 9. — С. 125—127.;
* *Le Nouvel Espoir.* Le Sort des Tatars de Crimée : Exposé de Mme Aishe Seytmuratova à la Conférence Islamique (фр.). — Париж: Le Nouvel Espoir, 1981. — № 70. — С. 28—31, 38.;
* *Сеитмуратова А.* Национальное движение крымских татар. — Симферополь, 1997. — С. 3 − 40.;

### წიგნები

* *Червонная С. М.* Крымскотатарское национальное движение (1994 - 1996). — М.: Институт этнологии и антропологии РАН, 1997.
* *М. Н. Губогло, С. М. Червонная.* Крымскотатарское национальное движение. — М.: ЦИМО, 1992. — Т. 1. — («Национальные движения в СССР»).

სქოლიო
------

1. 1 2  Крым. Реалии 2018. sfn error: no target: CITEREFКрым.\_Реалии2018 (help)
2. 1 2 3  Радио Свобода 2018. sfn error: no target: CITEREFРадио\_Свобода2018 (help)
3. 1 2  Гульнара Бекирова 2018. sfn error: no target: CITEREFГульнара\_Бекирова2018 (help)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Сейдаметов 2008. sfn error: no target: CITEREFСейдаметов2008 (help)
5. 1 2 3 4 5 6 7  Гульнара Бекирова 2019. sfn error: no target: CITEREFГульнара\_Бекирова2019 (help)
6. 1 2 3  Роль Айше Сеитмуратовой в борьбе за возвращение крымских татар на родину. avdet.org.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-06-28. ციტირების თარიღი: 2019-06-28.
7. 1 2  ЛЮБЛЮ Я КРЫМ И В НЕПОГОДУ | Газета 'Голос Крыма new' — официальный сайт.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-06-29. ციტირების თარიღი: 2019-06-29.
8. ↑  Григоренко 2015. sfn error: no target: CITEREFГригоренко2015 (help)
9. 1 2  Библиотека Гаспринского 2016. sfn error: no target: CITEREFБиблиотека\_Гаспринского2016 (help)
10. ↑  Сейдаметов 2006. sfn error: no target: CITEREFСейдаметов2006 (help)
11. 1 2  Фазыл 1997. sfn error: no target: CITEREFФазыл1997 (help)
12. ↑  Impact International 2 1980. sfn error: no target: CITEREFImpact\_International\_21980 (help)
13. ↑  New York: The Center for Democracy 1986. sfn error: no target: CITEREFNew\_York:\_The\_Center\_for\_Democracy1986 (help)
14. ↑  Татария 1990. sfn error: no target: CITEREFТатария1990 (help)
15. ↑  Arabia 1981. sfn error: no target: CITEREFArabia1981 (help)
16. ↑  Le Nouvel Espoir 1981. sfn error: no target: CITEREFLe\_Nouvel\_Espoir1981 (help)
17. ↑  RCDA 1984. sfn error: no target: CITEREFRCDA1984 (help)
18. 1 2  Червонная 1997. sfn error: no target: CITEREFЧервонная1997 (help)
19. 1 2  Губогло 1992. sfn error: no target: CITEREFГубогло1992 (help)
20. ↑  Регламент Курултая крымскотатарского народа. Принят в новой редакции с учетом дополнений и изменений на третьей сессии IV Курултая крымскотатарского народа. г. Симферополь, 12 сентября 2004 г..  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-06-29. ციტირების თარიღი: 2019-07-20.
21. ↑  Общая информация о Курултае крымскотатарского народа.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-08-31. ციტირების თარიღი: 2019-06-29.
22. ↑  Кому писал письма Мустафа Джемилев?.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-05-20. ციტირების თარიღი: 2019-06-29.
23. ↑  НДКТ 1997. sfn error: no target: CITEREFНДКТ1997 (help)
24. ↑  Крым.net : Крым, Общество : Журналистам в Киеве рассказали о справедливости крымскотатарских самозахватов. ikrim.net. ციტირების თარიღი: 2019-05-21.[*მკვდარი ბმული*]
25. ↑  Крымскотатарской правозащитнице Айше Сеитмуратовой — 82 года. atr.ua. ციტირების თარიღი: 2019-03-14.