recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**მოკოლოდის ნაკრძალი** — კერძო, არამომგებიანი ნაკრძალი ბოტსვანის სამხრეთ ნაწილში. ნაკრძალი 1994 წელს დააარსა ფონდმა *Mokolodi Wildlife Foundation*. ნაკრძალი 30კმ²-ის ფართობს მოიცავს. ნაკრძალის ტერიტორიაზე სხვადასხვა სახეობის ფრინველი, ცხოველი და რეპტილია ბინადრობს, რომელთა ნაწილი იშვიათ და დაუცველ სახეობას მიეკუთვნება, ხოლო ნაწილი გადაშენების პირასაა. მოკოლოდის ნაკრძალი ეროვნული პროგრამის განხორციელებას უწყობს ხელს, რომლის მიზანის თეთრი მარტორქების პოპულაციის დაცვაა. 

მოკოლოდის ველური ბუნების ფონდის უმთავრესი მიზანი გარემოსდაცვითი და კონსერვაციის შესახებ განათლების ამაღლებაა. პარკის ტერიტორიაზე სხვადასხვა სახეობის არსება ბინადრობს: სამხრეთული თეთრი მარტორქები, სამხრეთ აფრიკული ლეოპარდები, სამხრეთ აფრიკული ჟირაფები, ზებრები, ანტილოპები, სპილოები, კუდუები, ლაქებიანი ავაზები, ლეოპარდები და იმპალები. პარკი თავშესაფრის სახით შეიქმნა, სადაც ბილიკთა ქსელია გაყვანილი, რომელიც ველური ბუნების ახლოდან ნახვის შესაძლებლობას იძლევა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Official Website

სქოლიო
------

1. ↑  Mokolodi Nature Reserve. Official website of the Botswana Tourism Organisation (2006).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 იანვარი 2011. ციტირების თარიღი: 7 April 2011.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ბოტსვანის ეროვნული პარკები |
| --- |
|  |
| დაცული ტერიტორიები | 
* ცენტრალური კალაჰარი
* ჩობე
* კგალაგადი
* ქუცის ნაკრძალი
* მაკგადიკგადი
* მოკოლოდი
* მორემი
* ნცკაი პანი
* ოკავანგოს დელტა
 |

 |
**რთულყვავილოვანნი** (Asteraceae ანუ Compositae), ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ორწლოვანი ან უფრო ხშირად მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეებია, გვხვდება აგრეთვე ბუჩქბალახები ან ბუჩქები (ზომიერ სარტყელში) და ლიანები (ტროპიკებში). 

ფოთლები მარტივი ან რთულია, მორიგეობით, მოპირისპირედ, ან რგოლურად განწყობილი, ყვავილები მეტწილად პატარაა, საერთო ყვავილსაჯდომზე მჭიდროდაა განლაგებული და შეკრებილია კალათა ყვავილედებად. კალათები სხვადასხვა მოყვანილობისა და ზომისაა, შემოხვეული სახეშეცვლილი ფოთლებით ე. წ. საბურღველით, მარტოულია ან რამდენიმე, ზოგჯერ მრავალია და თავის მხრივ შეკრებილია სხვადასხვანაირ რთულ ყვავილედად. 

ყვავილები 5-წევრიანია, მეტწილად ორსქესიანია, იშვიათად ერთსქესიანი ან უსქესო. ყვავილის ჯამი სახეშეცვლილია ქოჩრად, ბეწვებად ან ჯაგრებად. ქოჩორი ხშირად ნაყოფს შერჩება ხოლმე და ხელს უწყობს მის გავრცელებას; გვირგვინი ფურცლებშეზრდილია. თითოეულ კალათაში ყველა ყვავილი ენაკისებრია (ქვეოჯახი Cichoroideae ანუ Liguliflorae) ან მილისებრი, ორტუჩა ან განაპირა ენაკისებრი, შიგნითა — მილისებრი (ქვეოჯახი Carduoideae ანუ Tubuliflorae) მტვრიანებს ერთმანეთთან მილად შეზრდილი სამტვრეები აქვთ; ბუტკო 2 ნაყოფის ფოთლისაგან შედგება. ნაყოფი სხვადასხვა ფორმისა და ზომის თესლურაა. დამტვერვა ხდება მწერებით და ქარით. ერთსახლიანი, უფრო იშვიათად ორსახლიანი მცენარეებია. 

ცნობილია 1000-მდე გვარის 30 000-მდე სახეობა. გავრცელებულია თითქმის მთელ დედამიწაზე. საქართველოში 212 გვარის 459-მდე სახეობაა.

რთულყვავილოვანნი ორლებნიანებს შორის ევოლუციურად ყველაზე მაღალი განვითარების ოჯახად ითვლება. ოჯახის სახეობათა შორის ბევრია სამეურნეო მნიშვნელობის მცენარე: ბოსტნეული (სალათა, არტიშოკი), ზეთოვანი (მზესუმზირა, ალისარჩული და სხვა), სასურსათო მიწავაშლა, კაუჩუკის შემცველი (ფამფარულა), დეკორატიული (გეორგინი, ასტრა, ქრიზანთემა და სხვა). ბევრი მათგანი აბეზარი სარეველაა.

ლიტერატურა
----------

* *ხინთიბიძე ლ*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 382.
**სავლაკის მონეტა** — 3 ტიპის ვერცხლისა და სპილენძის მცირე ზომის მონეტები. შემორჩენილია 7 ცალი (3 ცალი დაცულია ბერლინის მუზეუმში, 3 - მოსკოვის იატორიის მუზეუმში, 1 - ბრიტანეთის მუზეუმში). მასა (გრამობით)1,04; 1,65; 1,17; 1,45; 0,98; 1,75. 

I ტიპის მონეტების შუბლზე გამოსახულია მარჯვნივ მობრუნებული მამაკაცის თავი სხივებიან გვირგვინში; ზურგზე — მარჯვნივ მიბრუნებული ხარის თავი, რომლის ზემოთ და ქვემოთ ბერძნული ზედწერილია;

II ტიპის მონეტების შუბლზე გამოსახულია მიბრუნებული მამაკაცის თავი სხივებიან გვირგვინში; ზურგზე — ვარდი და ბერძნული ლეგენდა BAE/Λ EΛV...;

III ტიპის მონეტების შუბლზე სხივებიან გვირგვინში გამოსახულია მამაკაცის თავი ფასში. ზურგზე — ფრთოსანი ელვა, რომლის ზემოთ და ქვემოთ წარწერაა:BAE/... EΛV 

როდოსული ანალოგიების მიზედვით, ზემოთ აღწერილი მონეტები ძვ. წ. II საუკუნის II ნახევრით თარიღდება. მეცნიერთა ნაწილი ზედწერილს აღადგენს როგორც БΛЕ/ΛЕ·Ώξ ΕΑVΛΑΚΟV (ე. ი. მეფე სავლაკისა) და ამის საფუძველზე მონეტებს კოლხეთის სამეფოს უკავშირებს. ზოგი მეცნიერი კი კითხულობს ასე: BAE/ΛЕΛЕ ΕΑVΜΑΚΟV (ე. ი. მეფე სავმაკისა) და მონეტებს ბოსფორის სამეფოს მიაწერს. აღსანიშნავია, რომ ძვ. წ. II საუკუნის II ნახევარში კოლხეთში სამეფოს არსებობა და სავლაკის რეალობა სხვა წყაროებით არ დასტურდება. სავმაკი კი ისტორიული პიროვნებაა და სწორედ მან ძვ. წ. II საუკუნის დასასრულს, ბოსფორში მიიტაცა მცირე ხნით სამეფო ხელისუფლება.

ლიტერატურა
----------

* *დუნდუა გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 642.
„ქალბატონი A—" 1866 წელს და მკურნალობის შემდეგ 1870 წელს. ის იყო ერთ-ერთი პირველი რომლზეც ნერვული ანორექსიის შემთხვევას იკვლევდნენ.
**ნერვული ანორექსია** — კვებითი აშლილობა, რომელიც აღწერს კვების დარღვევას, რომლის დროსაც ადამიანი წონაში მნიშვნელოვნად იკლებს, მაგრამ თავის თავს მსუქნად თვლის და ცდილობს წონაში დაკლებას.  

ასეთი ადამიანები, მაშინაც კი აგრძელებენ კვებაში შეზღუდვას, როდესაც ისინი არასრულფასოვანი კვების გამო გამოფიტულნი არიან. ანორექსიით დავადებულ პაციენტებს ასევე ახასიათებთ ბულიმიის დამახასიათებელი მუცლის ამოყვრა–გაწმენდის სიმპტომები. თუმცა ბულიმიისგან განსხავებით ნერვული ანორექსია ვლინდება პაციენტებში მათი არაბუნებრივი სიგამხდრით.  

სტატისტიკურად დადგენილია, რომ ეს დაავადება ძირითადად ვლინდება გოგონებში, და მხოლოდ დავადებულთა 10 პროცენტს შეადგენენ მამაკაცები.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბულიმია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ინფორმაცია საიტზე 4Lady.ge დაარქივებული 2012-03-06 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |
| --- | --- |
| ცხოვრების ვარსკვლავი | *ეს სტატია მედიცინის შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
აგზნების გატარების სიჩქარის, მოქმედების პოტენციალის სხვადასხვა ფაზის ხანგრძლივობისა და აღნაგობის მიხედვით ნერვულ ბოჭკოებს **სამ** ძირითად ჯგუფან ჰყოფენ, რომლებიც აღინიშნება ლათინური ასოებით **A**, **B** და **С**.
**A ტიპის ბოჭკოები** ოთხ ქვეჯგუფად იყოფა **α**, **β**, **γ**, და **δ**. ისინი მიელინის გარსითაა დაფარული. მათ შორის შედარებით მსხვილია α ბოჭკოები (**Aα**). თბილსისხლიან ცხოველებში და ადამიანებში მათი დიამეტრია 12-22 მკმ და ახასიათებთ აგზნების საკმაოდ დიდი სიჩქარით - 70-120 მ/წმ - გატარება.
ასეთი ბოჭკოები აგზნებას ატარებენ ზურგის ტვინის მოტორული ნერვული ცენტრებიდან ჩონჩხის კუნთებისაკენ (მამოძრავებელი ბოჭკოები) და კუნთების გარკვეული რეცეპტორებიდან შესაბამისი ნერვული ცენტრებისკენ. Aα ბოჭკოს მოქმედების პოტენციალის პიკი თბილსისხლიანებში 0.4-0.5 მწმ გრძელდება. მისი დამთავრების შემდეგ ვითარდება კვალის დეპოლარიზაცია (მოვლენა 15-20 მწმ-იანი ჰიპერპოლარიზაციის შემდეგ, როდესაც მემბრანას არ აქვს რეაგირება გამღიზიანებელზე), რომელიც გადადის კვალის ჰიპერპოლარიზაციაში (მოვლენა 40-60 მწმ-იანი დეპოლარიზაციის შემდეგ, როდესაც მემბრანას არ აქვს რეაგირება გამღიზიანებელზე).
**A ტიპის ბოჭკოების** დანარჩენ სამ ჯგუფს: **Aβ**, **Aγ**, და **Aδ**-ს ნაკლები დიამეტრი, აგზნების გატარების უფრო დაბალი სიჩქარე და ხანგრძლივი მოქმედების პოტენციალი ახასიათებთ. ეს უპირატესად მგრძნობიარე ბოჭკოებია, რომლებიც აგზნებას ატარებენ სხვადასხვა რეცეპტორიდან (შეხების, ზოგიერთი სახის ტკივილის, თერმორეცეპტორების (სითბო-სიცივეზე მორეაგირე) და შინაგანი ორგანოების რეცეპტორებიდან) ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში.
გამონაკლისს წარმოადგენს მხოლოდ **γ** ბოჭკოები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი აგზნებას ატარებს ცენტრიდანული მიმართულებით ზურგის ტვინის უჯრედებიდან ინტრაფუზური (კუნთოვანი ბოჭკოები, რომლებიც კუნთების რეცეპტორების, კერძოდ კუნთის თითისტარების შემადგენლობაში შედიან.
**B ტიპის ბოჭკოებს** მიეკუთვნება მიელინიანი, უპირატესად, ვეგეტატიური ნერვული სისტემის ბოჭკოები.
აგზნების გატარების სისწრაფე თბილსისხლიანი ცხოველების ამ ბოჭკოებში 2-18 მ/წმ-ია. **B ტიპის ბოჭკოების** მოქმედების პოტენციალის ხანგრძლივობა (1-2 მწმ) დაახლოებით სამჯერ აღემატება **A ტიპის ბოჭკოების** მოქმედების პოტენციალის ხანგრძლივობას.
ამ ბოჭკოების განმასხვავებელი თავისებურება ისაა, რომ მათ არ ახასიათებთ კვალის დეპოლარიზაცია.
**C ტიპის ბოჭკოებს** მიეკუთვნება ძალზე მცირე დიამეტრის (დაახლოებით 1 მკმ) უმიელინო ბოჭკოები. აგზნების გატარების სიჩქარე ამ ბოჭკოებში 3 მ/წმ არ აღემატება. **C ტიპის ბოჭკოთა** უმეტესობა სიმპათიკური ნერვული სისტემის ბოჭკოებია. **С ტიპის ბოჭკოებს** მიეკუთვნებიან, ასევე, ის ნერვული ბოჭკოები, რომლებიც მონაწილეობენ აგზნების გატარებაში ტკივილის და ზოგიერთი სიცივის, სითბოსა და წნევის შემგრძნები რეცეპტორიდან. ამ ტიპის ბოჭკოების მოქმედების პოტენციალი ხასიათდება შედარებით მეტი ხანგრძლივობით (თბილსისხლიან ცხოველებში 1 მწმ). მათ კვალის დეპოლარიზაციის ხანგრძლივი ფაზა (50-80მწმ) გააჩნიათ, რომელსაც თან სდევს კიდევ უფრო ხანგრძლივი (300-1000 მწმ)კვალის ჰიპერპოლარიზაცია.
**ნერენგის მუნიციპალიტეტი** (ლიეტ. Neringos savivaldybė) — კლაიპედის მაზრის მუნიციპალიტეტი ლიეტუვის უკიდურეს დასავლეთით, ის მოსახლეობის მხრივ ყველაზე პატარა მუნიციპალიტეტია ქვეყანაში. 

2015 წელს ნენერის საშუალო ხელფასი იყო 12,000$ (გადასახადამდე) და 10,000$ (გადასახდის შემდეგ), ამ მაჩვენებლით ნენერის მუნიციპალიტეტი ქვეყანაში პირველი ადგილის მფლობელია. 

ნემერია მიეკუთვნებოდა ყოფილ კურშულ ლანდშაფტებს *პილსატენს* და *ლამოტინას*. 1252 წლიდან ეს რეგიონი გერმანული კონტროლის ქვეშ იყო — ჯერ პრუსიის, ხოლო შემდეგ გერმანიის. უკვე 1569 წელს დაიწყო „ენების დაბნეულობა" და გამოიყო ისეთი ენები როგორიცაა: გერმანული, ლიეტუვური, ლატვიური და სხვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Neringa, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ნერინგის მუნიციპალიტეტი***

* Annaberger Annalen (გერმანული)
* Neringa on Litauen Netz (გერმანული)
* Neringa.tel - Mobile directory with basic information about Neringa (ინგლისური)
* NeringaTour - Neringa Town Virtual Guide (ინგლისური)
* NeringaTours - Tours, Taxi, TukTuk in Neringa (ინგლისური)
მზუნგუ აფრიკაში
**მუზუნგუ** (Muzungu) — სიტყვა, რომელმაც აღმოსავლეთ, ცენტრალური და სამხრეთ აფრიკის მრავალ ბანტუს ენაზე „თეთრი ადამიანის" მნიშვნელობა შეიძინა. ადგილმდებარეობის მიხედვით ამ სიტყვის რამდენიმე ვარიაცია არსებობს. ამ რეგიონში ნებისმიერ ღია ფერის კანიან არააზიელ ადამიანს შეიძლება მზუნგუ/მუზუნგუ ეწოდოს.

რეგიონული ვარიაციები| ენა | მხოლ. | მრავლ. | კუთვნილებითი |
| --- | --- | --- | --- |
| სუაჰილი აღმ. აფრიკაში | მზუნგუ | ვაზუნგუ | კიზუნგუ |
| ლუგანდა უგანდაში | მუზუნგუ | ბაზუნგუ | კიზუნგუ |
| ჩიჩევა მალავიში | მუზუნგუ | აზუნგუ | ციზუნგუ |
| ჩინიანჯა ზამბიაში | მუზუნგუ | ბაზუნგუ | ჩიზუნგუ |
| კინიარუანდა რუანდაში / კირუნდი ბურუნდიში | მუზუნგუ | აბაზუნგუ | კიზუნგუ |
| ბემბა ზამბიაში და კონგოს დემ. რესპუბლიკაში | მუსუნგუ | ბასუნგუ | ჩისუნგუ |
| სენა მოზამბიკში | მუზუნგუ | აზუნგუ |  |

კუთვნილებითი კიზუნგუ ან ჩიზუნგუ პირდაპირი მნიშვნელობით ნიშნავს „თეთრი ხალხის". ამჟამად მან „თეთრი ხალხის ენის" მნიშვნელობა შეიძინა, რაც მეტწილად ინგლისურ ენას ნიშნავს, ვინაიდან ამ ენას იყენებენ ძირითადად თეთრკანიანები აღმოსავლეთ აფრიკაში. თუმცა ის შეიძლება გამოყენებულ იქნას ნებისმიერი ევროპული ენისთვის.

სიტყვის ეტიმოლოგია მომდინარეობს სავარაუდოდ სიტყვების ზუნგუკა, ზუნგუშა, მზუნგუკაჯი — რაც ნიშნავს „ის, ვინც გარშემო მოძრაობს (ან ბევრს მოძრაობს)" და სავარაუდოდ მიუთითებდა იმ ევროპელ ვაჭრებზე, რომლებიც აღმოსავლეთ აფრიკის ქვეყნებში მოგზაურობდნენ XVIII საუკუნეში. სიტყვა „თეთრი ადამიანის" სინონიმი გახდა ამ ვაჭართა კანის ფერის გამო. თუმცა ადგილობრივი ხალხისთვის ევროპელთა კანის ფერი უფრო მოწითალო ან ვარდისფერთან ასოცირდებოდა. მაგალითისთვის კინიარუანდასა და კირუნდიში თეთრკანიანები ასევე ცნობილია სახელით რუტუკუ, რაც წითელს ნიშნავს. თუმცა ფორმალურად ამ სახელს არ იყენებენ, ვინაიდან თავსართი რუ- მას კნინობით მნიშვნელობას ანიჭებს.
**სავო კლიმოვსკი** (მაკედ. Саво Климовски, დ. 13 ივნისი, 1947, სკოპიე) — მაკედონელი პოლიტიკოსი, იურისტი, პარლამენტის ყოფილი თავმჯდომარე (1998-2000 წწ.) და ქვეყნის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი (1999 წ.).

ბიოგრაფია
---------

სავო კლიმოვსკიმ მაგისრის სამეცნიერო ხარისხით 1974 წელს დაამთავრა სკოპიეს უნივერსიტეტის იურიდული ფაკულტეტი. სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა 1978 წელს ლიუბლიანაში. 1971 წლიდან იურიდიული ფაკულტეტის ასისტენტია, შემდეგ დოცენტი და პროფესორი. 1992 წლიდან ფაკულტეტის დეკანია ორი ვადით. არის მრავალრიცხოვანი მონოგრაფიის და სახელმძღვანელოს ავტორი.

პოლიტიკური კარიერა
------------------

1986-1991 წლებში მაკედონიის სოციალისტური რესპუბლიკის განათლების, კულტურისა და ფიზიკური კულტურის მინისტრია. 1992-2000 წლებში პარლამენტის წევრია, ხოლო 1998-2000 წლებში პარლამენტის თავმჯდომარე. კირო გლიგოროვის უფლებამოსილების გასვლიდან ბორის ტრაიკოვსკის გაპრეზიდენტებამდე პერიოდში ასრულებდა მაკედონიის პრეზიდენტის მოვალეობას.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიოგრაფია პარლამენტის ოფიციალურ საიტზე დაარქივებული 2013-01-26 საიტზე Wayback Machine.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ჩრდილოეთ მაკედონიის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
* კირო გლიგოროვი
* სტოიან ანდოვი
	+ მ/შ
* კირო გლიგოროვი
* სავო კლიმოვსკი
	+ მ/შ
* ბორის ტრაიკოვსკი
* ლიუპჩო იორდანოვსკი
	+ მ/შ
* ბრანკო ცრვენკოვსკი
* გეორგე ივანოვი
* სტევო პენდაროვსკი
 |

 |
**მიხეილ იაშვილი** (დ. 1748 — გ. 1811) — ქართველი სამხედრო პირი.

ბიოგრაფია
---------

თავადი მიხეილ ალექსის ძე იაშვილი წარმოშობით ამბროლაურის რაიონის სოფელ სხვავადან ყოფილა. მის შესახებ მხოლოდ ის ვიცით, რომ რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-მაიორის წოდება ჰქონდა, მონაწილეობდა 1768-1774 წლებში რუსეთ-ოსმალეთის ომში, შემდგომში კი მსახურობდა სესტრორეცკის და სანქტ-პეტერბურგის დენთის ქარხნების უფროსად. ბევრად მეტი ვიცით მისი ვაჟების, ვლადიმერ და ლევან იაშვილების შესახებ. ძმების რუსეთის მეფის სამსახურში გამწესება იმპერატორ ეკატერინე II-ის დროს მომხდარა. ორივემ სამხედრო კარიერის მწვერვალებს მიაღწია. ვლადიმერ იაშვილი გენერალ-მაიორი გახდა, მაგრამ რუსეთის იმპერატორის, პავლე I-ის წინააღმდეგ მოწყობილ შეთქმულებაში მონაწილეობისთვის, ალექსანდრე I-მა იგი თავის მამულში, კალუგის გუბერნიაში, სოფელ მურომცევოში გადაასახლა და პოლიციის მეთვალყურეობა დაუწესა. უფრო წარმატებული აღმოჩნდა უმცროსი ძმის, ლევანის სამხედრო კარიერა. მან მრავალ ბრძოლაში გამოიჩინა თავი, მათ შორის 1812 წლის ომში და 1819 წელს არტილერიის სრული გენერლის ტიტული დაიმსახურა. ლევან იაშვილმა 1832 წელს მიიღო უფლება, ეპოლეტებზე ეტარებინა იმპერატორ ნიკოლოზ I-ის ვენზელი. მისი პორტრეტი, შესრულებული ინგლისელი მხატვრის ჯ. დოუს მიერ, განთავსებულია ზამთრის სასახლის სამხედრო გალერეაში.

ლიტერატურა
----------

* საქართველო: ენციკლოპედია: ტ. IV. -თბ. 2018. -გვ.176

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* მიხეილ იაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
რკინის მუზარადი
**მუზარადი** — დამცავი თავსაბურავი, საბრძოლო მუზარადი თავდაცვის სხვა საშუალებებთან ერთად უძველესი დროიდანაა ცნობილი. ამზადებდნენ ხისაგან, არყის ხის ქექისაგან, წნელებისა და ტყავისაგან. უძველესი ლითონის მუზარადი (სპილენძის, ოქროსი) აღმოაჩინეს მესოპოტამიაში (ძვ. წ. III ათასწლ.). ბრინჯაოსა და რკინის მუზარადს ხმარობდნენ ძველ საბერძნეთსა და რომში, რუსეთში მუზარადს (შიშაკი, შელომი) იყენებდნენ X-XVII საუკუნეებში.

საქართველოში გავრცელებული იყო სხვადასხვა სახის მუზარადი (კვერცხისებური მუზარადი, ჩაფხუტი, ჩაჩქანი, ჩაბალახი). ჰეროდოტეს ცნობით, მოსხები, კოლხები, ტიბარენები, მაკრონები და მოსინიკები მუზარადს ხისაგან ამზადებდნენ. ქსენოფონტის ცნობით მოსინიკებს ტყავის მუზარადი ეხურათ. სტრაბონის გადმოცემით, იბერიელები ტყავის მუზარადით იბრძოდნენ. თრიალეთში აღმოჩენილია ძვ. წ. XIII ბრინჯაოს მუზარადი. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროიდან ტყვიისა და ჭურვის ნამსხვრევებისაგან თავის დასაცავად შემოიღეს ფოლადის მუზარადი (ჩაფხუტი). ავიაციაში, სატანკო და მექანიზებულ ჯარებში დარტყმისაგან თავის დასაცავად იყენებენ ტყავის მუზარადს.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 190.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **დარასელია**. |

**მიხეილ კონსტანტინეს ძე დარასელია** (დ. 28 ივნისი, 1902, დაბა ზუგდიდი — გ. 22 თებერვალი, 1997, თბილისი) — ქართველი აგრონომ-ნიადაგთმცოდნე. სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი (1946), პროფესორი (1947). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1955), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1961).

ბიოგრაფია
---------

1928 წელს დაამთავრა თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სასოფლო-სამეურნეო ფაკულტეტი. 1928–29 წლებში მუშაობდა ოზურგეთის საცდელ სადგურში ნაკვეთების გეოგრაფიული ქსლის გამგედ. 1930 წლიდან ჩაის მეურნეობის საკავშირო ინსტიტუტის ნიადაგთმცოდნეობის განყოფილების გამგეა. 1974 წლიდან საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა პრობლემების განყოფილების აკადემიკოს-მდივანია. დამუშავებული აქვს ნიადაგების ეროზიის საწინააღმდეგო ღონისძიებები და ჩამორეცხილი ნიადაგების ნაყოფიერების აღდგენის საკითხები; შეისწავლა საქართველოს ეწერი და წითელმიწა ნიადაგები და მათი გამოყენება სუბტროპიკული კულტურებისათვის. დარასელია ნიადაგთმცოდნეთა საკავშირო საზოგადოების წევრი იყო.

სსრკ VII–VIII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1951).

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 317.
**მიხეილ ვეფხვაძე** (დ. 1923, სავანე, საჩხერის მუნიციპალიტეტი — გ. 1974) — ქართველი სამართალმცოდნე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარე (1959-1961).

ბიოგრაფია
---------

მიხეილ გიორგის ძე ვეფხვაძე დაიბადა 1923 წელს საჩხერის რაიონის სოფელ სავანეში. 1941 წელს საჩხერის რაიონის არგვეთის საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ დაიწყო შრომითი საქმიანობა. 1942 წლიდან 1944 წლამდე არმიაში მსახურობდა.

1947 წელს შევიდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. 1952 წლიდან მუშაობდა სხვადასხვა თანამდებობაზე. იყო ქალაქ თბილისის პროკურორი.

1959 წელს აირჩიეს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარედ. ამ თანამდებობაზე მუშაობდა 1961 წლამდე. საქართველოს სსრ იუსტიციის სამინისტროს შექმნის შემდეგ, 1971 წლიდან, დაინიშნა სახალხო მეურნეობაში სამართლებრივი მუშაობის განყოფილების უფროსად. იყო იურიდიულ მეცნიერებათა კანდიდატი.

გამოქვეყნებული აქვს სამეცნიერო ნაშრომები. გარდაიცვალა 1974 წელს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეები

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეები |
| --- |
|  |
| საქართველოს დრ | 
* დავით ხელთუფლიშვილი (1919–1921)
 |
|  |
| საქართველოს სსრ | 
* გალაქტიონ ვაშაძე (1921–1923)
* კონსტანტინე ცინცაძე (1924–1926)
* ალექსანდრე კაჭარავა (1926–1928)
* ილარიონ ტალახაძე (1928–1931)
* ივანე ბოლქვაძე (1931–1937)
* მიხეილ ისაკაძე (1937–1938)
* აკაკი ჯავახია (1938–1949)
* მიხეილ ლომიძე (1949–1951)
* ბორის ფურცხვანიძე (1952–1954)
* ისიდორე დოლიძე (1954–1957)
* მიხეილ ლომიძე (1957–1959)
* მიხეილ ვეფხვაძე (1959–1961)
* ემენ ტაკიძე (1961–1962)
* ვლადიმერ მაისურაძე (1962–1970)
* სერგო ქაჯაია (1970–1972)
* აკაკი კარანაძე (1972–1990)
 |
|  |
| საქართველო | 
* მინდია უგრეხელიძე (1990–1999)
* ლადო ჭანტურია (1999–2004)
* კონსტანტინე კემულარია (2004–2005)
* კონსტანტინე კუბლაშვილი (2005–2015)
* ნინო გვენეტაძე (2015–2018)
* *მზია თოდუა* (2018–2020; მ/შ)
* ნინო ქადაგიძე (2020-დან)
 |

 |
ფიზიკაში **მუხტის შენახვის კანონი** ამტკიცებს, რომ ელექტრული მუხტი არ შეიძლება გაქრეს ან გაჩნდეს. სხვა სიტყვებით, ბუნებაში (ან ნებისმიერ ჩაკეტილ სისტემაში) დადებითი მუხტის ოდენობას გამოკლებული უარყოფითი მუხტის ოდენობა შენახვადი სიდიდეა. ეს კანონი აღმოჩენილი იქნა ბენჯამინ ფრანკლინის მიერ. 

მუხტის შენახვის კანონის (ექვივალენტური) ალტერნატიული ფორმულირება ამტკიცებს, რომ რაიმე მოცულობაში მუხტის რაოდენობის ცვლილება ტოლია ამ მოცულობის ზედაპირის გამჭოლი მუხტის ნაკადისა. 

მათემატიკურად კანონს აქვს სახე:

{\displaystyle Q(t\_{2})\ =\ Q(t\_{1})+Q\_{IN}-Q\_{OUT}.}
*Q*(*t*) არის მუხტი რაიმე მოცულობაში დროის *t* მომენტში, *Q**IN* არის *t*1 და *t*2 მომენტებს შორის ამ მოცლობაში შემოდინებული მუხტი, ხოლო *Q**OUT* არის იგივე მოცულობიდან იგივე დროის განმავლობაში გადინებული მუხტი.

კანონის დიფერენციალური ფორმა
----------------------------

მუხტის შენახვის კანონი შეიძლება ჩამოყალიბდეს აგრეთვე დიფერენციალური განტოლების სახით, რომელსაც უწყვეტობის განტოლება ეწოდება:

{\displaystyle {\frac {\partial \rho }{\partial t}}+\nabla \cdot \mathbf {J} =0.}
სადაც

ρ არის მუხტის სიმკვრივე (კულონებში კუბურ მეტრზე); და
**J** არის დენის სიმკვრივე (ამპერებში კვადრატულ მეტრზე).
მეცხრამეტე საუკუნის შუაში ჯეიმზ კლარკ მაქსველმა აღმოაჩინა, რომ ამპერის კანონი მუხტის შენახვის კანონს ეწინააღმდეგებოდა. ამპერის კანონის კორექტირების შემდეგ (რომელსაც მან დაუმატე ე.წ. წანაცვლების დენი) მან იწინასწარმეტყველა ელექტრომაგნიტური ტალღის არსებობა, რომლის გავცელების სიჩქარე სინათლის სიჩქარის ტოლი უნდა ყოფილიყო. აქედან მაქსველმა გამოთქვა ვარაუდი, რომ სინათლე ელექტრომაგნიტური ტალღა უნდა ყოფილიყო.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ამპერის კანონი
* შენახვის კანონი
* უწყვეტობის განტოლება
* მუხტი
* მაქსველის განტოლებები

ლიტერატურა
----------

* ლემაი, ლეო (2008). "Chapter 2: Electricity", *The Life of Benjamin Franklin, Volume 3: Soldier, Scientist, and Politician*.  University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-4121-1.
**პოლ ლანჟევენი** (დ. 23 იანვარი, 1872, პარიზი — გ. 19 დეკემბერი, 1946) — ფრანგი ფიზიკოსი, პარიზის მეცნიერთა აკადემიის წევრი (1934), ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი.

ბიოგრაფია
---------

1891 წელს დაამთავრა ფიზიკის და ქიმიის ინდუსტრიული სკოლა. 1897 წელს დაამთავრა პარიზის ნორმალური სკოლა, მიიღო ქალაქის სტიპენდია და ერთი წელი მუშაობდა კევენდიშის ლაბორატორიაში კემბრიჯში ჯ. ტომსონთან. საფრანგეთში დაბრუნების შემდეგ ასწავლიდა პარიზის უნივერსიტეტში. 1902 წლიდან მუშაობდა კოლეჟ დე ფრანსში, სადაც 1909 წლიდან იყო პროფესორი. 1905 წლიდან ფიზიკის და ქიმიის ინდუსტრიულ სკოლაში დაიკავა კათედრა. 1925 წლიდან იყო ამ სკოლის დირექტორი. 1926 წელს ეს სკოლა გადააკეთა უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებად.

1933-1939 წლებში მონაწილეობდა ამსტერდამ-პლაილეის მოძრაობაში. 1934 წლიდან სათავეში ედგა ანტიფაშისტურ კომიტეტს. 1939 წელს დააარსა და ხელმძღვანელობდა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ჟურნალ პანსეს. 1940 წლის ოქტომბერში გერმანელმა ოკუპანტებმა დააპატიმრეს, ხოლო დეკემბერში ტრუაში გადაასახლეს. 1944 წლის მარტში წინააღმდეგობის მოძრაობის დახმარებით გადავიდა შვეიცარიაში. 1944 წელს შევიდა საფრანგეთის კომუნისტურ პარტიაში.

ლანჟევენმა დაამუშავა აირში დამუხტული იონების მოძრაობის თეორია, შემოიღო რეკომბინაციის ალბათობის ცნება. შექმნა იონთა ძვრადობის განსაზღვის მეთოდები. მისი მნიშვნელოვანი შრომები შეეხება ნივთიერებათა მაგნიტური თვისებების სტატისტიკურ თეორიას. მისი მოსწავლეები იყვნენ ირენ ჟოლიო-კიური და ეჟენი კოტონი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ. 1983. — გვ. 122.
**სადუღას ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ სადუღას ტბის მახლობლად. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით VI - ახალი წელთაღრიცხვით IX საუკუნეები პერიოდს. ნამოსახლარი მდებარეობს ოვალურ ბორცვზე, სადაც გამოიკვეთა სამი ძირითადი კულტურული ფენა. ძეგლს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ორი ზედა კულტურული ფენიდან ერთი შეიცავდა VI-IX საუკუნეებს მიწურებს - მეორე, ქვედა IV-VI საუკუნეებს. ხანის ალიზის კოშკისა დ გალავანის ნაშთებს, III კულტურულ ფენაში აღმოჩნდა მნიშვნელოვანი ნაგებობის (სასახლის ან ციხის) ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კუთხე. გაითხარა ამ შენობის კარიბჭე. კარიბჭის მისადგომები საფეხურებად ეშვება გორის ძირისაკენ. ასეთივე საფეხურებია სადუდაგორის ჩრდილოეთ ფერდობზეც - ტრანშყაში. კარიბჭე მოწყობილია შენობის კუთხეში და ორივე მხრიდან ფლანკირებულია ოთხკუთხა კოშკებით, რომლებიც აგებულია ძელებით ჯარგვალურად, კედლები ორივე მხრიდან ნამჯანარევი თიხის სქელი ფენითაა შელესილი. იატაკები თიხატკეპნილია. კოშკების სამხრეთით და დასავლეთით გაიწმინდა ალიზით ნაგები ბურჯები. ალიზი ხანძრისგან გამომწვარია და აგურებადაა ქცეული. ალზის ფენებს შორის თიხის ხსნარში ლერწამი ყოფილა ჩაფენილი. ბირკებსა და კოსკებს შორის მოქცეულია სამკუთხა სატავსები თიხატკეპნილი იატაკით. თხრილის ცენტრალურ ნაწილში, კარიბჭის გაგრძელებაზე გაიწმინდა შიდა ეზო, რომელიც აგრეთვე თიხით იყო მოტკეპნილი. ეზო რამდენიმე ადგილას ზედა ფენის ორმოებითაა ჩაჭრილი. შენობის ნანგრევებსა დაიატაკზე აღმოჩნდა მოყვითალო თიხის კოჭობები, ხელადები, ქოთნები და სხვა. ჭურჭელი, იარაღი (ბრინჯაოს ქარქაშიანი რკინისა და ძვლის ისრისპირები), ბრინჯაოს აბზინდები და ვარდულები, ბაზალტის მცირე ზომის ხელსაფქვავი და სხვა. ავარაუდოდ, ამავე ფენას უკავშირდება თეთრი ანგობის ზოლებით მოხატული კერამიკაც. დიდი რაოდენობით იყო მსხვიფეხა და წვრილფეხა საქონლის და ძაღლის ძვლები, აგრეთე ირმის რქები. ყველაფერს აჩნდა ძლიერი ცეცხლის კვალი და ნაცარში იყო არეული. მასალა ინახება საართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანი ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.

ლიტერატურა
----------

* *მეუნარგია ნ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, თბ. 2013. — გვ. 253-254.
**ნადირთღვთაებანი** — ნადირის მფარველი ღვთაებები. მათ მიეწერებოდათ ნადირთ ნაყოფიერება-გამრავლების ფუნქცია, მონადირისათვის ხელის მომართვისა და შემცოდე მონადირის დასჯის ძალა. ხალხური რწმენით ნადირთ მფარველნი წარმოდგენილი არიან ნადირთ მწყემსების, ნადირთ პატრონებისა და ნადირთღვთაებანთა სახით.

საქართველოს მთიანეთში ისინი ე. წ. „წმინდა" ნადირთა (ჯიხვი, არჩვი, ირემი, შველი) მფარველებად ითვლებიან, ბარში კი — სხვა ტყის ცხოველების გამგებლებადაც. ნადირთ მწყემსებად მიაჩნდათ ნადირთა ხროდან რაიმე ნიშნით (თეთრი ფერი, ოქროსფერი რქები, თეთრი ხალები და ა. შ.) გამორჩეული ცხოველები. არსებობდა წარმოდგენა ანთროპომორფული სახის ნადირთ მწყემზებზეც (გოგონა, ბიჭი), რომლებსაც ევალებოდათ ნადირის მოვლა-პატრონობა, მონადირისაგან დაცვა, ხიფათის აცილება და სხვა. იმავე წარმოდგენით, ეს მწყემსები თითო წლით მწყემსავდნენ ნადირს. ვაჟების მორიგეობის წელი მონადირისათვის იღბლიანად ითვლებოდა, რადგან ქალები ნადირს ვაჟებზე უფრო ფხიზლად დარაჯობდნენ და მონადირეს მათი დახოცვის საშუალებას არ აძლევდნენ. ზოგიერთი ნადირთ პატრონი რელიგიური აზროვნების განვითარების ასტრალურ საფეხურზე ცის მნათობებს დაუკავშირდა და ასტრალურ ღვთაებად იქცა (დალი).

ძველი ხალხური შეხედულებით, ნადირთ მფარველად საქართველოში ითვლებოდა ოჩოპინტრე (ოჩიპინტე), აგრეთვე ანატორის ჯვარი ანუ ოჩი დალი. სვანეთში ნადირთ მფარველად, გარდა მამა-ღმერთისა, მიაჩნდათ წმინდა გიორგი, დალი, აბსასდი, სგიმ ბერ-მოძღვარი და ელი. მეგრული მითოლოგიის მიხედვით, ტყის ნადირთა საქმეს უშუალოდ განაგებდა ტყაში-მაფა — ტყის მეფე. სწამდათ აგრეთვე გალენიშიორთას — ნადირთ ბატონის არსებობაც.

„ნადირთა, ფრინველთა იძვრისთა" მფარველ ღვთაებად ითვლებოდა მესეფი. მისი სურვილის გარეშე მონადირე ცხოველსა და ფრინველს ვერ მოკლავდა.

ქრისტიანობის დროს ნადირთ წმ. გიორგის კულტს შეერწყა და ნადირობის გამგებელ მთავარ ღვთაებად იქცა.

ლიტერატურა
----------

* *ოჩიაური თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 286.
* *ბარდაველიძე ვ.* ქართული (სვანური) საწესო გრაფიკული ხელოვნების ნიმუშები, თბ. 1953;
* *ვირსალაძე ე.* ქართული სამონადირო ეპოსი, თბ. 1964;
* *რობაქიძე ა.* შრომის ორგანიზაციის ფორმები ძველი საქართველოს სახალხო მეურნეობაში, თბ. 1941;
* *ჯავახიშვილი ივ.*, თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. 1, თბ. 1979;
**მუხრანბატონის სასახლე** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანში. აგებულია XIX საუკუნის მეორე ნახევარში. სასახლე ეკუთვნოდა მდიდარ ქართველ მემამულეს, რუსეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტს ივანე კონსტანტინეს ძე მუხრანბატონს (1809-1895 წწ.). 1876 წელს ივანე მუხრანბატონმა საფრანგეთიდან მოიწვია მეღვინეობის სპეციალისტები, დაიხმარა ქართველი მეღვინე ზ. ჯორჯაძე და მუხრანში ააგო ღვინის ქარხანა, სადაც ღვინოს ევროპული წესის შესაბამისად აყენებდნენ. 1882 წელს ამ ქარხანაში დამზადებულმა ღვინომ მოსკოვის გამოფენაზე დაიმსახურა უმაღლესი ჯილდო — სახელმწიფო გერბი. ღვინის ქარხანა სასახლეს გვირაბით უკავშირდებოდა. 

სასახლე ნაგებია აგურით. გარედან შელესილია. დგას მაღალ ცოკოლზე. მისი ძირითადი კორპუსი ორსართულიანია, რომლის ფასადის აღმოსავლეთის კიდეში სამსართულიანი წახნაგოვანი კოშკი დგას. სასხლის სამეჯლისო დარბაზს ჩრდილოეთით ნახევარწრიული აფსიდი აქვს, რომელშიც სცენაა მოწყობილი. სამეჯლისო დარბაზის ორივე მხარეს სამხრეთ-ჩრდილოეთის ღერძზე, ორივე სართულზე, სამეურნეო, სანიტარული და სხვა დანიშნულების სათავსებია განლაგებული. სასახლეს დამატებითი შესასვლელები აქვს აღმოსავლეთის, დასავლეთისა და ჩრდილოეთის მხარეს. 

ფასადებზე ფანჯრები ორ იარუსადაა განლაგებული. იარუსებს შორის პროფილირებული სარტყელია, ქვედა იარუსის კარ-ფანჯარა ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, ხოლო მეორე იარუსის ფანჯრების გადახურვა ბრტყელია და მხოლოდ კუტხეებშია მომრგვალებული. სასახლის ნივნივებზე გამართული სახურავი თუნუქისაა. 

მუხრანბატონის სასახლეს 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 299.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ
**პოლ გეტის მუზეუმი** — პოლ გეტის მუზეუმი, რომელიც ცნობილია როგორც გეტის ხელოვნების მუზეუმი.
მდებარეობს კალიფორნიაში. გააჩნია ორი კამპუსი: გეტის ცენტრი და გეტის ვილა. გეტის ცენტრი არის ლონგლესის ბრენტვუდის სამეზობლოში და წარმოადგენს მუზეუმის ძირითად ადგილს. კოლექციაში წარმოდგენილია დასავლური ხელოვნება შუა საუკუნეებიდან დღემდე. ვიზიტორთა რაოდენობა წლის განმავლობაში არის 1,3 მილიონი. მუზეუმი აშშ-ში გამოირჩევა ვიზიტორთა რაოდენობით.. მუზეუმის მეორე ნწილია არის გეტის ვილა რომელიც მდებარეობს პასიფიკ-პალიზადესის უბანში. მუზეუმში გამოფენილია უძველესი ექსპონატები საბერძნეთიდან, რომიდან და ეტრურიიდან.

ისტორია
-------

1974 წელს პოლ გეტმა გახსნა მუზეუმი პაპირის ვილაზე, ჰერკულანეუმში. მის საკუთრებაში მდებარე პასიფიკ-პალიზადესში, კალიფორნიაში. 1982 წელს მუზეუმი მსოფლიოში ყველაზე მდიდარი გახდა, როდესაც მას 1,2 მილიარდი აშშ დოლარი გადაეცა. 
1983 წელს, დასავლეთ გერმნიაში ფინანსური კრიზისის დროს, გეტის მუზეუმმა შეიძინა 144 ხელნაწერი აახენის ლუდვიგის კოლექციიდან. ჯონ რასელი რომელიც წერდა გაზეთ „ნიუ-იორკ ტაიმსზში" ამბობს, რომ: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „ის არის ერთ-ერთი საუკეთესო ჰოლდინგი რომელიც ოდესმე შექმნილა, მნიშვნელოვანია ისიც რომ ეს ეს ჰოლდინგი იყო კერძო მმართველობის ქვეშ.." |
|  |  |

 1997 წელს, მუზეუმი გადავიდა მის ამჟამინდელ ადგილას ბრენტვუდში. პასიფიკ-პალიზადესის მუზეუმს ეწოდა გეტის ვილა. იგი აღადგინეს და ხელმეორედ გახსნეს 2006 წელს.

სქოლიო
------

1. 1 2  Top 100 Art Museum Attendance, *The Art Newspaper*, 2014. Retrieved on July 8, 2014.
2. ↑  Forbes - Travel Information and Travel News - Forbes.com. Forbestraveler.com.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — ნოემბერი 2, 2009. ციტირების თარიღი: January 26, 2012.
3. ↑  Visit the Getty. Getty.edu. ციტირების თარიღი: January 26, 2012.
4. ↑  THE GETTY VILLA TO OPEN JANUARY 28, 2006. *Press Release*. J. Paul Getty Trust.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — აპრილი 19, 2019. ციტირების თარიღი: June 16, 2012.
5. ↑  McGill, Douglas C. (March 4, 1987). „Getty, The Art World's Big Spender". *The New York Times*. ციტირების თარიღი: May 5, 2010.
6. ↑  Eric Pace (July 23, 1996), Peter Ludwig, 71, German Art Collector, Dies *New York Times*.
მუხრანბატონის სასახლე
**მუხრანბატონები** — ფეოდალური საგვარეულო XVI-XIX საუკუნეებში საქართველოში, ბაგრატიონთა სამეფო საგვარეულოს ერთი შტო. გვარის ფუძემდებელია ბაგრატ მუხრანბატონი, რომელსაც საუფლისწულოდ გადაეცა სამუხრანო ბაგრატი დაინიშნა შიდა ქართლის სადროშოს სარდლად. ამიერიდან სარდლობა, მუხრანბატონების სახლის სამემკვიდრეო თანამდებობად იქცა.

მუხრანბატონების სამფლობელო, სამუხრანბატონო ანუ სამუხრანო, ძირითადად მუხრანის ველს მოიცავდა. სამუხრანოში შედიოდა 60-მდე სოფელი, რომელშიც დაახლოებით 1500-მდე კომლი გლეხი ცხოვრობდა. მუხრანბატონებს ჰყავდათ 13 გვარის რამდენიმე ათეული ვასალი აზნაური. სამფლობელოს ცენტრი იყო მუხრანი, სადაც მუხრანბატონებს ჰქონდათ სასახლე, ციხე, კარის ეკლესია და სხვა. სათავადო სახლის უფროსს ეწოდებოდა მუხრანბატონები სახლისკაცებს კი — მუხრანბატონიშვილი. XVI—XVII საუკუნეებში მუხრანბატონები ქართლის 5 დიდებულ თავადთა რიცხვში შედიოდნენ და დიდ როლს ასრულებდნენ ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. სხვადასხვა დროს ქართლის გამგებლები იყვნენ მუხრანბატონები ვახტანგ ბაგრატის ძე, ქაიხოსრო ვახტანგის ძე, ვახტანგ თეიმურაზის ძე; ქართლის მეფე გახდა ვახტანგ მუხრანბატონი (ვახტანგ V). 1724 წლამდე ქართლის ტახტს განაგებდა ბაგრატიონთა მუხრანბატონების შტო, რომელმაც მრავალი სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი და მეცნიერი მოგვცა (გიორგი XI, ვახტანგ VI, ვახუშტი და სხვა). XVIII საუკუნის II ნახევარში მუხრანბატონები მხარში ედგნენ ერეკლე II-ს და ენერგიულად იბრძოდნენ ლეკიანობისა და სხვა გარეშე მტრების წინააღმდეგ.

ლიტერატურა
----------

* *ჯამბურია გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 230.
* *გვრიტიშვილი დ.* ფეოდალური საქართველოს სოციალური ურთიერთობის ისტორიიდან (ქართლის სათავადოები), თბ. 1955.
**პოლ კაგამე** (ფრანგ. Paul Kagame; დ. 23 ოქტომბერი, 1957, გიტარამა, რუანდა) — რუანდელი პოლიტიკოსი. ქვეყნის პრეზიდენტი 2000 წლიდან. უგანდის სამხედრო დაზვერვის ყოფილი მაიორი. რუანდის პატრიოტული ფრონტის დამაარსებელი.

გადამწყვეტი როლი ითამაშა რუანდის გენოციდის დასრულებაში. მიეკუთვნება ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფს. 1959 წელს საკუთარი ტომის წევრების დევნის გამო მშობლები 2 წლის კაგამესთან ერთად უგანდაში გადაბარგდნენ. 1979 წელს კაგამე შეუერთდა მეამბოხე ეროვნული წინააღმდეგობის არმიას. 1985 წელს შექმნა რუანდის პატრიოტული ფრონტი, რომელშიც გაწევრიანდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის მებრძოლები.

1994 წელს ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლის, ჟიუვენალ ჰაბიარიმანას, მთავრობის დამხობის შემდეგ, კაგამემ ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება და დაასრულა რუანდის გენოციდი. თავად კი დაიკავა ქვეყნის ვიცე-პრეზიდენტისა და თავდაცვის მინისტრის თანამდებობები. 2000 წელს აირჩიეს ქვეყნის პრეზიდენტად, ატარებს პროამერიკულ კურსს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* რუანდის პრეზიდენტი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიოგრაფია cidob.org-ზე დაარქივებული 2011-12-04 საიტზე Wayback Machine.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
რუანდის პრეზიდენტები |
| --- |
|  |
| 
დომინიკ მბონიუმუტვა · გრეგუარ კაიიბანდა · ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა · თეოდორ სინდიკუბუაბო · პასტერ ბიზიმუნგუ · პოლ კაგამე | რუანდის დროშა |

 |
**ნეირულაცია** — ქორდიანი ცხოველებისა და ადამიანის ჩანასახის განვითარების სტადია, როდესაც ნერვული ფირფიტა წარმოიქმნება და ნერვულ მილად იკვრება. ამ სტადიაზე ჩანასახს ნეირულა ეწოდება. ნეირულაციის პროცესში ჩანასახის ექტოდერმა ზურგის მხარეზე სქელდება და წარმოქმნის ნერვულ ფირფიტას, რომლის კიდეები ერთმანეთს უახლოვდება, ერთდება და ქმნის ნერვულ მილს. მილის ზევით დარჩენილი ექტოდერმის კიდეები ერთმანეთს ერწყმის და გარდაიქმნება მფარავ ეპითელიემად. სრული დანაწევრების მქონე ცხოველების ექტოდერმა იზრდება ზურგის მხარისაკენ და მთლიანად გარს ერტყმის გასტროცელს, რომელიც გარდაიქმნება ნაწლავის ღრუდ. კვერცხის არასრული დანაწევრების მქონე ცხოველებს ღრუ მუცლის მხარეზე ღიად რჩებათ და მის ქვედა კედელს წარმოადგენს დაუნაწევრებელი ყვითრი. შუა ჩანასახოვანი ფურცელი — მეზოდერმა — იყოფა ქორდის ჩანასახად, მის გვერდებზე მდებარე ზურგის სეგმენტებად (სომიტებად), სეგმენტების ფეხებად (ნეფროტომებად) და გვერდით ფირფიტებად. ნეირულაციის ბოლოს ჩანასახის აგებულების სქემა ისეთივეა, როგორც მოზრდილი ორგანიზმისა.

ლიტერატურა
----------

* *ქორქია ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 369.
**ნეიმეგენი** (ნიდერლ. Nijmegen) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი აღმოსავლეთ ნიდერლანდებში, გელდერლანდის პროვინციაში, გერმანიის საზღვრის სიახლოვეს. მიიჩნევა ქვეყნის უძველეს ქალაქად და 2005 წელს მან არსებობის მე-2000 წელი იზეიმა.

ისტორია
-------

დოკუმენტებში ნეიმეგენი პირველად ძვ. წ. I საუკუნეში იხსენიება, როდესაც რომაელებმა სამხედრო ბანაკი ააგეს იმ ადგილას, სადაც მოგვიანებით ნეიმეგენი აშენდა. მდებარეობას დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობა გააჩნდა, რადგან ქალაქს ირგვლივ ბორცვები ერტყა.

ნეიმეგენის ოქროს ხანა კაროლინგების დროს იდგა, როდესაც ქალაქში იმპერიული სასახლე მდებარეობდა. 1230 წელს, საღვთო რომის იმპერატორმა ფრიდრიხ II-მ ნეიმეგენს ქალაქის სტატუსი მიანიჭა.

შუა საუკუნეებში, ნეიმეგენი ჰანზის კავშირის თავისუფალი ქალაქი იყო (1364 წლიდან). XVI საუკუნეში, ჰოლანდიის რევოლუციის დროს, რაც ესპანელთა ბატონობის წინააღმდეგ იყო მიმართული, ნეიმეგენი უტრეხტის უნიის მხარეს იდგა. ლუი XIV-ის ომების დროს, ქალაქი ფრანგებმა აიღეს.

1940 წელს, ნეიმეგენი პირველი ნიდერლანდური ქალაქი იყო, რომელშიც გერმანელები შეიჭრნენ. მეორე მსოფლიო ომის დროს, იგი თითქმის მთლიანად დაინგრა. განსაკუთრებით კატასტროფული იყო 1944 წლის დაბომბვები. ომის შემდგომი რესტავრაციის დროს, ხელახლა აშენდა ქალაქის ცენტრი, სადაც ომს გადარჩენილი სულ რამდენიმე ნაგებობა შემორჩა.

დაძმობილებული ქალაქები
----------------------

* თურქეთის დროშა გაზიანთეფი, თურქეთი
* რუსეთის დროშა ფსკოვი, რუსეთი
* ნიკარაგუას დროშა მასაია, ნიკარაგუა
* აშშ-ის დროშა ოლბანი, ნიუ-იორკი, აშშ
* ჩინეთის დროშა სუჯოუ, ჩინეთი
* იაპონიის დროშა ჰიგასიმაცუსიმა, იაპონია

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ნიდერლანდების ქალაქების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი
* A concise history of Nijmegen
**მუხრანის სასახლე** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანში. თარიღდება XIX საუკუნით. სასახლე ეკუთვნოდა ბურების მეორე ომის მონაწილე ნიკო ბურს.

სასახლე სამსართულიანია, ნაგებია აგურით. დგას გლუვ ცოლოკზე. მთავარი შესასვლელი აღმოსავლეთითაა. შესასვლელის ღერძზე ორმარშიანი კიბის უჯრედია. პირველ სართულზე კიბის უჯრედის სამხრეთით ერთი დარბაზია, ჩრდილოეთით კი ორი ოთახი, რომელთა შორის ვიწრო დერეფანია. დერეფნის ერთი ბოლო კიბის ოჯრედს უკავშირდება, მეორე კი დამხმარე სათავსს. მეორე სართულის გეგმა ძირითადად პირველისას ემთხვევა. მესამე სართულზე უფრო პატარა ოთახებია ვიდრე პირველსა და მეორეზე. თითქმის ყველა ოთახში გვხვდება ბუხარი და ნიში. 

აღმოსავლეთ ფასადზე პირველსა და მეორე სართულზე თაღოვანი, ექვსმალიანი ლოჯებია, ხოლო მესამეზე, ფრონტონის ცენტრალურ ნაწილში ხისსვეტებიანი, აჟურული თაღებითა და მოაჯირებით შემკული სწორკუთხა აივანი. სამხრეთით, მესამე სართულზე ასეთივე აივანია, მეორეზე კი ეკინის შეკიდული აივანი. სასახლის ჩრდილოეთ-დასავლეთით, ორი სართულის სიმაღლეზე, ვიწრო, სწორკუთხა დამხმარე სათავსი არქვს მიშენებული.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 298-299.
**ნევშატელის ტბა** (ფრანგ. Lac de Neuchâtel; გერმ. Neuenburgersee) — ტბა დასავლეთ შვეიცარიაში. ტბის დიდი ნაწილი მოქცეულია ნევშატელის კანტონის ტერიტორიაზე, დანარჩენი მცირე მონაკვეთი – ვოს, ფრიბურისა და ბერნის კანტონების ტერიტორიაზე. ნევშატელის ტბა მდებარეობს იურის მთების სამხრეთ-აღმოსავლეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 429 მ სიმაღლეზე. სიგრძე დაახლოებით 40 კმ, სიგანე 8 კმ-მდე. ფართობი 218,3 კმ². უდიდესი სიღრმე 152 მ. ფშანით შეერთებულია ბილის ტბასთან, რომლითაც მდინარე აარეთი უკავშირდება მდინარე რაინს. მოქცეულია მთლიანად შვეიცარიის ტერიტორიაზე, რის გამოც მიჩნეულია ამ ქვეყნის უდიდეს ტბას. 

ერთვის რამდენიმე შენაკადი, მათ შორის მნიშვნელოვანია: ორბი, არნონი და სხვა. დასავლეთ ნაპირები მთაგორიანი და ციცაბოა, აღმოსავლეთი — დამრეცი. მკაცრ ზამთარში იყინება. ტბის ჩრდილოეთ ნაპირზე გაშენებულია ქალაქი ნევშატელი, სამხრეთ სანაპიროს სიახლოვეს ქალაქი ივერდონია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* შვეიცარიის ტბების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ნევშატელის ტბა"** ვიკისაწყობში.

* ნევშატელის ტბა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
**საერთაშორისო ენა** — ენა, რომელსაც იყენებს ხალხის მნიშვნელოვანი რაოდენობა კომუნიკაციისთვის. ამავე მნიშვნელობით გამოიყენება ასევე ტერმინი **მსოფლიო მნიშვნელობის ენა**. ტერმინი გულისხმობს ასევე ე. წ. ხელოვნურ ენებს, მაგალითად ესპერანტოს. XVII-XVIII საუკუნეებში იყო ხელოვნური დამწერლობის შექმნის მცდელობაც.მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ყველაზე გავრცელებული საერთაშორისო ენა ინგლისური გახდა.

საერთაშორისო ენათა ისტორია
--------------------------

ანტიკურ სამყაროში საერთაშორისო ენად ძველი ბერძნული ითვლებოდა, შემდეგ ლათინური. XVI—XVII საუკუნეებში, როგორც საერთაშორისო ენა ევროპაში გამოიყენებოდა ესპანური. XVIII საუკუნის დასაწყისში კი ფრაგნული გახდა ევროპის საერთაშორისო ენა. XIX საუკუნეში დიდი უპირატესობა მიენიჭა გერმანულს, პარალელურად კი ვითარდებოდა ინგლისური და ესპანური ენები, რადგან ინგლისსა და ეპანეთს იმ დროისთვის ბევრი კოლონია ჰქონდათ მთელ მსოფლიოში. XX საუკუნის ნახევარში ინგლისური ენა საბოლოოდ დამკვიდრდა, როგორც მსოფლიო მნიშვნელობის ენა. სოციალისტური ბლოკის ქვეყნებში უმთავრეს საერთაშორისო ენად რუსული ითვლებოდა. რუსული სოციალისტური ქვეყნების ყველა სკოლაში ისწავლებოდა.

მსოფლიო მნიშვნელობის ენები
--------------------------

თანამედროვე საერთაშორისო ენებია:

| რანგი | ენა | მშობლიური | მეორე | საერთო რიცხვი |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | ინგლისური ენა | 340 მილიონი | 1 მილიარდამდე | 1 340 მილიონამდე |
| 2 | ესპანური ენა | 330 მილიონი | 20 მილიონამდე | 350 მილიონამდე |
| 3 | არაბული ენა | 240 მილიონი | 40 მილიონამდე | 280 მილიონამდე |
| 4 | რუსული ენა | 145 მილიონი | 110 მილიონამდე | 255 მილიონამდე |
| 5 | გერმანული ენა | 120 მილიონი | 80 მილიონამდე | 200 მილიონამდე |
| 6 | პორტუგალიური ენა | 176 მილიონი | 30 მილიონამდე | 206 მილიონამდე |
| 7 | ფრანგული ენა | 80 მილიონი | 390 მილიონამდე | 470 მილიონამდე |
|

### გაეროს ოფიციალური ენები

ინგლისური,  ესპანური,  რუსული, არაბული, ფრანგული - გაერო–ს ოფიციალური ენებია. ამათ გარდა, გაერო–ს ოფიაციალურ ენად ჩინურიც ითვლება, მიუხედავად იმისა, რომ საერთაშორისო ენა არ არის.

### საერთაშორისო ენათა რუკა

რუკებზე ნაჩვენებია საერთაშორისო ენებისს გავრცელების არეალები:

* ინგლისური ენა**ინგლისური ენა**
* არაბული ენა**არაბული ენა**
* რუსული ენა**რუსული ენა**
* პორტუგალიური ენა**პორტუგალიური ენა**
* ფრანგული ენა**ფრანგული ენა**
* გერმანული ენა**გერმანული ენა**

სქოლიო
------

1. ↑  გაეროს ოფიციალური ენები

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ენციკლოპედია „Кругосвет" დაარქივებული 2008-10-21 საიტზე Wayback Machine.
**ნეპალი**| 

|  |
| --- |
| ნეპალის რუკანეპალის რუკა |

 |
| **კონტინენტი** | აზია |
| **რეგიონი** | სამხრეთი აზია |
| **გეოგრაფიული კოორდინატები** | 28°00′ ჩ. გ. 84°00′ ა. გ.﻿ / ﻿28.000° ჩ. გ. 84.000° ა. გ.﻿ / 28.000; 84.000 |
| **ფართობი** | 147 181 კმ² |
| **სანაპირო ხაზი** | 0 კმ |
| **საზღვრები ქვეყნებთან** | ჩინეთი 1 236 კმ, ინდოეთი 1 690 კმ |
| **უმაღლესი წერტილი** | მთა ევერესტი8 848 მ |
| **უგრძესი მდინარე** | გჰაგჰრა |
| **უდიდესი ტბა** | რარა |

**ნეპალი** სამხრეთ აზიაში მდებარეობს. ქვეყნის ტერიტორია მთიანია. ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ გადაჭიმულია ერთმანეთისგან ხეობებითა და ქვაბულებით გამოყოფილი მთების ორი ზოლი. ჩრდილოეთის ზოლს ქმნის ჰიმალაის ცენტრალური ნაწილის სამხრეთი კალთები. ნეპალის ჩრდილო და აღმოსავლეთ საზღვართან აღმართულია ჯომოლუნგმა (8 848 მ) და კანჩენჯანგა (8 585 მ). მეწინავე ქედები შედარებით დაბალია (მაჰაბჰარატი, სიმაღლე 2 959 მ-მდე). მთათაშუეთი ბორცვიანი და დაბალმთიანია. სამხრეთით მდებარეობს ინდ-განგის ვაკის ჩრდილოეთი კიდე.

სასარგებლო წიაღისეული
---------------------

ნეპალში სასარგებლო წიაღისეულიდან მოიპოვება:

* ქვანახშირი
* რკინა
* სპილენძი
* ჟანგმიწა
* ტალკი
* ქარსი
* გვარჯილა და სხვა.

ჰავა
----

ნეპალში უმთავრესად სუბეკვატორული მუსონური ჰავაა. მკვეთრადაა გამოხატული სიმაღლებრივი სარტყულობა. სამხრეთში იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 15°C, მთათაშუა ქვაბულებში 0 — 10°C. 4 000 მეტრზე მაღლა წლის უმეტეს დროს უარყოფითი ტემპერატურაა. სამხრეთში ივლისის საშუალო ტემპერატურა 30°C-მდეა, მთათაშუა ქვაბულებში 20°C-მდე, 4,5 — 5 ათას მ-ზე 10°C-მდე ეცემა. სამხრეთ მთისძირსა და მთის კალთებზე ნალექები 2 000 მმ-ზე მეტია წელიწადში, ქვაბულებში — 1 500 მმ-ზე ნაკლები.

ჰიდროსისტემა და ბუნება
----------------------

ნეპალის მდინარეები (კარნალი, განდაკი, კოსი, ბაგმატი) განეკუთვნება განგის აუზს. ქვეყანაში დიდი ტბები არ არის. ჰიმალაის ძირში და მთისწინეთის სამხრეთ კალთებზე ალუვიურ და მთის ყვითელმიწა ნიადაგებზე მარადმწვანე და ფოთოლმცვივანი ფართოფოთლოვანი ტყეებია; 3 000 მ-ზე მაღლა — წიწვოვანი ტყეები, 4 000 მ-ზე მაღლა მთა-მდელოს ნიადაგებზე ბუჩქნარი, სუბალპური და ალპური მდელოებია. 

### ფაუნა

ჯუნგლებში ბინადრობს სპილო, ვეფხვი, ჯიქი, მარტორქა, გარეული ღორი, მაიმუნები, ფრინველებიდან - თუთიყუში, ფარშევანგი; მთაში — ჰიმალაის დათვი, ირბისი, ნიამორი და სხვა. ნეპალში რამდენიმე ეროვნული ნაკრძალია.

ლიტერატურა
----------

* *სტატიიდან „ნეპალი"*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 387.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Atlas of Nepal
* Nepal Encyclopedia Geopolitical category დაარქივებული 2009-02-14 საიტზე Wayback Machine.
* Brief and Concise Geography of Nepal
**ნეიროპილი** (ბერძნ. néuron - ნერვი და pílos - ქეჩა) — ნერვული უჯრედების დაგროვება. უფრო ხშირად ტერმინი გამოიყენება უხერხემლოების მიმართ. 
ნეიროპილი შეიძლება გამოხატული იყოს სხვადასხვა ხარისხზე. ასე მაგალითად კიბოსნაირების შედგენილობაში შეიძლება შედიოდეს ნეირონების სხეული, რის შედეგადაც ნეიროპილის საზღვრები ირეცხება. 

უფრო მეტად განვითარებულ ორგანიზმებზე ნეიროპილი კარგად არის გამოხატული, პრაქტიკულად არ შეიცავს ნერვული უჯრედების სხეულებს. 

უხერხემლოების ცალკეული ნერვული გზების შესწავლა (რომლებიც აკავშირებენ ნერვულ ცენტრებს) რთულია.
წარმოადგენს ადგილს, სადაც ფორმირდება სინაფსები აქსონსა და დენდრიტებს შორის.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Neuropil - Cell Centered Database
* ნეიროპილი - დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია დაარქივებული 2014-07-16 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  Purves, Dale, George J. Augustine, David Fitzpatrick, William C. Hall, Anthony-Samuel LaMantia, James O. McNamara, and Leonard E. White (2008). *Neuroscience. 4th ed.*.  Sinauer Associates,   გვ. 11–12. ISBN 978-0-87893-697-7.
**საეკლესიო მუსიკა** — ქრისტიანული საეკლესიო ღვთისმსახურების თანმხლები მუსიკა. საფუძვლად უდევს რელიგიური ხასიათის ტექსტები:

მართლმადიდებლურმა, კათოლიკურმა, პროტესტანტულმა და სხვა ქრისტიანულმა ეკლესიებმა ლიტურგიკის მუზიცირების თავისებური ფორმები შეიმუშავეს. თავის მხრივ მართლმადიდებლური ლიტურგიკაც (იმის მიხედვით, თუ რომელ ავტოკეფალიას ექვემდებარება) სხვადასხვაგვარია, მაგ. ანტიოქიური, ბერძნული, სერბული, ბულგარული, ქართული, რუსული და სხვა ცალკეულ ერებში ლიტურგიკამ და მასთან დაკავშირებულმა მუსიკამაც გარკვეული ცვლილებები განიცადა. შუა საუკუნეების საქართველოში გავრცელებული იყო კანონიკური გალობა, ხოლო XVI-XVIII საუკუნეებიდან შემოიღეს ახალი სახის — ჭრელებზე აგებული საგალობო სისტემა. ქართული კანონიკური საგალობლები ძირითადად ბერძნულ სისტემას ემყარებოდა, ხოლო ჭრელების სისტემის საფუძველს კი მრავალხმიანობა და ქართული ხალხური მუსიკა შეადგენდა. 

კათოლიკური სასულიერო მუსიკის საფუძველი გრიგორიანული ქორალია (ლათინურ ენაზე), რომელიც სრულდებოდა შემდეგი მუსიკალური ფორმებით: ორგანუმი, მოტეტი, მადრიგალი, ფსალმუნები, ჰიმნები, მესა, რეკვიემი, მაგნიფიკატი, ტედეუმი და სხვა. გალობენ პროფესიონალი მომღრლები საკრავის თანხლების გარეშე (a cappella), ან გუნდი საკრავების ანსამბლთან თუ ორგანთან ერთად.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 626.
**ნეპერი** (აღნიშვნა: **ნპ**, **Np**) — ლოგარითმული ფარდობითი სიდიდის (ორი ერთსახელიანი ფიზიკური სიდიდის ფარდობის ნატურალური ლოგარითმის) ერთეული. სახელი ეწოდა ჯ. ნეპერის პატივსაცემად. 

{\displaystyle 1{\text{ნპ}}=\ln {\frac {F\_{1}}{F\_{2}}}.}, როცა {\displaystyle {F\_{1}}/{F\_{2}}=e}, სადაც {\displaystyle F\_{2}} და {\displaystyle F\_{1}} არის ფიზიკური „ძალური" სიდიდეები (ძაბვები, დენის ძალები, წნევები და სხვა), {\displaystyle e} — ნატურალური ლოგარითმების ფუძე. ნეპერს უმთავრესად იყენებენ კავშირის ხაზებში ელექტრული სიგნალების შესუსტების (მილევის) გაზომვისას. თანაფარდობა ლოგარითმული ფარდობითი სიდიდის სხვა ერთეულებთან — ბელსა და დეციბელთან: {\displaystyle 1} ნპ{\displaystyle =21} geბ{\displaystyle \approx 0.8686} ბ{\displaystyle =8.686} დბ.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 389.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
სი ერთეულები |
| --- |
|  |
| ძირითადი ერთეულები | 
* ამპერი
* კანდელა
* კელვინი
* კილოგრამი
* მეტრი
* მოლი
* წამი
 |  |
|  |
| წარმოებული ერთეულები | 
* ბეკერელი
* ვატი
* ვებერი
* ვოლტი
* ჰენრი
* ჰერცი
* ცელსიუსი
* გრეი
* ჯოული
* ზივერტი
* კატალი
* კულონი
* ლუქსი
* ლუმენი
* ნიუტონი
* ომი
* პასკალი
* რადიანი
* სიმენსი
* სტერადიანი
* ტესლა
* ფარადა
 |
|  |
| გამოიყენება ასევე სი სისტემასთან ერთად | 
* ანგსტრემი
* ასტრონომიული ერთეული
* ჰექტარი
* გრადუსი (მინუტი, სეკუნდი)
* დალტონი
* ბელი
* ლიტრი
* ნეპერი
* დღე-ღამე (საათი, წუთი)
* ტონა
* ელექტრონვოლტი
 |
|  |
| იხ. აგრეთვე | 
* სი თავსართები
* ერთეულთა გარდაქმნა
* სი ძირითად ერთეულთა განსაზღვრებების ცვლილება (2019)
* მეტრული სისტემის ისტორია
 |

 |