|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **წილკანი**. |

**წილკნის ეკლესია** — ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი სოფელ წილკანში. კომპლექსში ტაძართან ერთად შედის ციხე-გალავანი. ტაძრის ეზოში გაითხარა კერამიკული ფილებით შედგენილი გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხი.

ისტორია
-------

წილკანში ეკლესია ქართლში ქრისტიანობის გავრცელების პირველ პერიოდში აუგიათ. ლეონტი მროველის ცნობით ეკლესია ააგოს მირიანის ძემ, ბაკურ II-მ.

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „არს ეკლესია წილკანს ღვთისმშობლისა, გუმბათიანი და შვენიერი. აღაშენა მეფემან ბაქარ, ზის ეპოსკოპოზი, მწყემსი მუხრანისა, ორივე არაგვისა და ბაზალეთისა" |
|  | (ვახუშტი ბატონიშვილი) |

მალე წილკნის ტაძარი საეპისკოპოსო კათედრალად იქცა. წილკნის საეპისკოპოსოში შედიოდა მუხრანი, ბაზალეთი, მთიულეთი, გუდამაყარი და ხევი. V-VI საუკუნეების მიჯნაზე წილკანში არსებული ეკლესიის ნაცვლად აშენდა სამნავიანი ბაზილიკა აუგიათ. წილკნის ტაძარი და მისი სამწყსო საკმაოდ მდიდარი და ძლიერი იყო. ქართველ მღვდელმთავართა შორის წილკნელს მე-19 ადგილი ეჭირა. კათედრალს დიდ დახმარებას უწევდნენ ქართველი მეფეები და დიდგვარიანი ფეოდალები. წილკნის ტაძარი მნიშვნელოვანი ლიტერატურულ-მწიგნობრული კერაც იყო. VI საუკუნის მეორე ნახევარში წილკანში მოღვაწეობდა იოანე ზედაზნელის ერთ-ერთი მოწაფე, ასურელი მამა ისე წილკნელი. ის იქვეა დასაფლავებული. მისი საფლავის ქვა გუმბათქვეშა ჩრდილო-აღმოსავლეთის ბოძთან დევს. XIX საუკუნის დასაწყისში წილკნის საეპისკოპოსო გაუქმდა.

სხვადასხვა დროს წილკანში მოღვაწეობდნენ კალიგრაფები, მწიგნობრები და პოეტები: ეფრემ წილკნელი, კალიგრაფი ბასილი (XVI ს.), იოსებ სამებელი, ქრისტეფორე წილკნელი (XVIII ს.), ამბროსი მიქაძე, იოანე ქარუმიძე (XVIII-XIX სს.)

ტაძრის ხელახალი იკურთხა და ამოქმედდა 1988 წელს. 1992 წელს ტაძრის ეზოში აშენდა საეპისკოპოსო რეზიდენცია. ტაძარში განსაკუთრებით ზეიმობენ 21 სექტემბერს, ღვთისმშობლის შობის დღესასწაულს.

არქიტექტურა
-----------

### ინტერიერი

განვითარებულ ფეოდალურ ხანაში დანგრეული სამნავიანი ბაზილიკა გუმბათიან ეკლესიად გადააკეთეს. ის საფუძვლიანად შეაკეთეს XVI-XVII საუკუნეებშიც. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ჩატარდა აღდგენითი სამუშაოები. რესტავრაცია ჩატარდა 1967-1968 წლებშიც. ამჟამად ტაძარი სხვადასხვა დროის სამ ნაგებობას აერთიანებს: დარბაზულ ეკლესიას (IV საუკუნის დასასრული - V საუკუნის პირველი ნახევარი), სამნავიან ბაზილიკას (V-VI საუკუნეების მიჯნა) და გუმბათოვან ტაძარს (განვითარებული ფეოდალური ხანა).

ღვთისმშობლის ტაძარი ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა. ნაშენია ქვიშაქვის თლილი კვადრებით. ინტერიერის და ნაწილობრივ დარბაზული ეკლესიის სამხრეთ ფასადის კედლების წყობაში გამოყენებულია რიყის ქვა, აგური და ორნამენტიანი კვადრები, რომლებიც მოგვიანებით, გადაკეთებისა და შეკეთების დროსაა ჩასმული.

ტაძარს სამხრეთით და დასავლეთით კარიბჭეები ეკვრის. მესამე შესასვლელი ჩრდილოეთითაა. აღმოსავლეთით ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია. გუმბათის ყელი ოთხ თავისუფლად მდგომ ბურჯს ეყრდნობა. მასზე გადასვლა ხდება აფრების მეშვეობით. გუმბათში 12 სარკმელია. გარდა ამისა, ინტერიერს კიდევ 10 სარკმელი აშუქებს. ტაძრის ჯვრის მოყვანილობის მკლავებშორისი ნაწილები თავიდან ბოლომდე გახსნილია. გუმბათქვეშა თაღების ხაზი ოდნავ შეისრული და მრუდია. ინტერიერში სატრიუმფო თაღი, გუმბათქვეშა ბოძებისა და პილასტრების ყოველი იარუსის კაპიტელები მორთულია სხვადასხვა დროის ორნამენტებით. ორნამენტიანი კვადრები და ფრაგმენტები გამოყენებულია გუმბათქვეშა ბოძების და კედლების წყობაში საშენ მასალად.

ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ვიწრო ნავებს აღმოსავლეთით სწორი კედლები აქვს. დასავლეთის აგურისთაღიან გასასვლელთან ბაზილიკისდროინდელი სამიარუსიანი და ორნამენტიანი პილასტრებია. დასავლეთის კარიბჭესა და დარბაზს შორის მცირე სწორკუთხა სათავსია. დასავლეთის მხარეს იატაკის დონე ბევრად მაღალია, ვიდრე კარიბჭესა და დარბაზში, ამიტომაც კარიბჭის წინ ჩასასვლელი ქვის კიბეა. სამხრეთის კარიბჭე მართკუთხაა. მის დასავლეთ ნაწილში, ტაძრის კარის პირდაპირ, განიერი თაღოვანი შესასვლელია. კარიბჭეს აღმოსავლეთით ეკვრის მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია, რომელიც კარით უკავშირდება როგორც კარიბჭეს, ისე ტაძრის სამხრეთ ნავს. დარბაზულ ეკლესიას აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდი აქვს, აფსიდში ერთი სარკმელი და ორი მცირე ნიშია.

### ფასადები

ტაძრის ინტერიერისა და ფასადების ორნამენტები მეტისმეტად განსხვავებულია, რადგან ყოველი გადაკეთებისა და აღდგენის დროს ტაძარს დროის შესაფერისი ჩუქურთმებით ამკობდნენ. დღეს ტაძარზე შემორჩენილია როგორც ადრეულო ხანის, ისე განვითარებული და გვიანდელი ფეოდალური ხანის ორნამენტით მორთული ნაწილები და ცალკეული ფრაგმენტები.

ფასადები კარგად გათლილი კვადრებითაა მოპირკეთებული. ფასადები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. აღმოსავლეთის ფასადის სიბრტყიდან ტაძრის საკურთხევლის სამწახნაგა და დარბაზული ეკლესიის აფსიდები მკვეთრადაა გამოწეული. სამხრეთ ფასადი მეტადაა მორთული. სამხრეთის მკლავის შუა ზედა არეში მაღალი სარკმელია გაჭრილი. ფასადის სამხრეთ-დასავლეთ მონაკვეთში მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელი და სრულიად სადა კარიბჭის მაღალი, განიერი შესასვლელი დასრულებულია ორსაფეხურიანი თაღით. დარბაზულ ეკლესიას ამ მხარეს ორი მაღალი, სრულიად სადა თაღოვანი სარკმელი აქვს.

დასავლეთ ფასადზე ტაძარს კარიბჭე და სათავსი აქვს მიშენებული. ისინი ორფერდა სახურავითაა გადახურული. ჩრდილოეთ ფასადის დასავლეთ მონაკვეთში მცირე ზომის თაღოვანი შესასვლელია. მკლავის შუა ზედა არეში მაღალი სარკმელია, ქვემოთ - ორნამენტიანი საპირეებით მორთული სამი სარკმელი. ამ ფასადის ჩრდილოეთით შემორჩენილია ფასადის პარალელური ძველი კედლის ნაწილი. ჩრდილოეთ ფასადს მთელ სიგრძეზე გასდევს სამსაფეხურიანი ცოკოლი.

ტაძრის გუმბათის ყელი თორმეტწახნაგაა. ტაძრის მკლავები ფრონტონებითაა დასრულებული. ფასადებს მარტივპროფილიანი სადა ლავგარდანი გასდევს.

### მოხატულობა

მოხატულობა მხოლოდ გუმბათშია შემორჩენილი. ის XVI-XVIII საუკუნეებს მიეკუთვნება. ცენტრში, ორმაგ წრეში გამოსახულია ქრისტე, რომელიც მარჯვენა ხელით აკურთხებს, ხოლო მარცხენაში გადაშლილი სახარება უჭირავს. ორმაგ წრეში ასომთავრული წარწერაა: 

|  |  |
| --- | --- |
| ვიკიციტატა | „იხილე და შეიყვარე შვენიერება სოფლისა შენისა და ადგილი ქ უფალო გარდმოიხედე ზეცითი" |
|  |  |

ცენტრალური წრის გარშემო ოთხ ნახევარწრეში მახარებელთა სიმბოლოებია. მხატვრობა შესრულებულია ბაცი შინდისფერი, მოწითალო, ყვითელი და ლურჯი ფერებით. გამოსახულებანი პატარა ზომისაა, ნახატი - უხეში.

### გალავანი

ტაძარს გარს ერტყმის გალავანი, რომელიც XVIII საუკუნის მეორე ნახევარშია აგებული. ამ გალავნის გარეთ, ჩრდილოეთით და დასავლეთით, შემორჩენილია უფრო ძველი გალავნის ნაშთები. გალავანი კედლები ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. წყობაში ზოგან ჩართულია აგური და ტაძრის ორნამენტიანი ქვები. კედლები კირქვის ხსნარით ყოფილა მობათქაშებული. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, მას აგურის თაღი აქვს. გალავნის აღმოსავლეთის და დასავლეთის კედლები ორიარუსიანია. სათოფურები მხოლოდ აღმოსავლეთის და სამხრეთის კედლებშია შემორჩენილი. სამხრეთის კედელში შემორჩენილია აგრეთვე საბრძოლო ბილიკის ხის კოჭების ჩასამაგრებელი ფოსოები.

გალავნის ყოველ კუთხეში გეგმით წრიული თითო კოშკი დგას. სამხრეთ-დასავლეთის კოშკი სამსართულიანი ყოფილა, დანარჩენები ორსართულიანი. კოშკებში შესასვლელები ეზოს მხრიდანაა. ყოველ სართულზეა ნიშები, სათოფურები და ბუხარი. სამხრეთ-აღმოსავლეთის კოშკს აქვს საზარბაზნეც. XIX საუკუნეში ამ კოშკის შესასვლელზე დააშენეს სამრეკლო.

მემკვიდრეობა
------------

ტაძარში დაცული ლუკა მახარებლის მიერ შექმნილი ღვთისმშობლის ხატი, გადმოცემის თანახად, სასწაულმოქმედი იყო. 1926 წლიდან ხატი ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.

გალერეა
-------

* ტაძარი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდანტაძარი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან
* ტაძრისა და გალავნის ხედიტაძრისა და გალავნის ხედი
* ღვთისმშობლის ხატიღვთისმშობლის ხატი
* ხატის დეტალიხატის დეტალი

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 324.
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 339-342.
* *ყაუხჩიშვილი თ*, საქართველოს ბერძნული წარწერების კორპუსი.-თბ. 2004, გვ. 213-214.
* საქართველოს სულიერი საგანძური, წ. I, თბილისი, 2005, გვ.47-50
* *ჩხიკვაძე მ.* წილკნის ტაძარი //ჟურნალი „საბჭოთა ხელოვნება", 1967. N4. გვ. 58-60.
* *ანდღულაძე ნ.* წილკნის ტაძრის შესახებ //ჟურნალი „საბჭოთა ხელოვნება", 1984. N9. გვ.67-74.
* *ვარაზაშვილი მ.* წილკანი // ჟურნალი „სახლახო განათლება", 1980, გვ. 4
* *კუჭავა ნ.* წილკნის ღვთისმშობლის ტაძარი // ჟურნალი „სახალხო განათლება", 2001, N16. გვ. 7
* *მჭედლიშვილი ბ.* ამან აღაშენა ეკლესია წილკნისა // გაზეთი „ახალგაზრდა კომუნისტი", 1984, გვ.3-4
* ხ. რაქვიაშვილი, „ცამეტი ასურელი მამა და მათ მიერ დაარსებული მონასტერები", თბ. 2015, გვ. 139-146

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***წილკნის ღვთისმშობლის ტაძრის კომპლექსი***

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* წილკანი, საქართველოს ძეგლები დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
* წილკანი, ჩვენი საუნჯე

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს მთავრობის დადგენილება №23, 2017 წლის 24 იანვარი, ქ. თბილისი, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის – „წილკნის ღვთისმშობლის სახელობის არქიტექტურული კომპლექსისათვის" ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის განსაზღვრის შესახებ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ასურელი მამები |
| --- |
|  |
| ასურელი მამები | 
* იოანე ზედაზნელი
* დავით გარეჯელი
* შიო მღვიმელი
* ანტონ მარტყოფელი
* იოსებ ალავერდელი
* აბიბოს ნეკრესელი
* ისიდორე სამთავნელი
* ისე წილკნელი
* მიქაელ ულუმბოელი
* პიროს ბრეთელი
* თადეოზ სტეფანწმინდელი
* ზენონ იყალთოელი
* სტეფანე ხირსელი
* *პიმენი*
* *ნათანე*
* *იოანე*
* *დოდო*
* *ლუკიანე*
* *ილია დიაკონი*
 |
|  |
| ეკლესია-მონასტრები | 
* ზედაზნის მონასტერი
* დავითგარეჯა
* შიომღვიმის მონასტერი
* მარტყოფის ღვთაების მონასტერი
* ალავერდი
* ნეკრესის მონასტერი
* სამთავისის ტაძარი
* წილკნის ტაძარი
* ულუმბის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბრეთის მამა პიროსის ეკლესია
* თეთრახევის მამების ეკლესია
* იყალთოს მონასტერი
* ხირსის მონასტერი
 |

 |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები |
| --- |
|  |
| მცხეთა | 
* ანტიოქიის ტაძარი
* არმაზის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ბარბარეთის ეკლესია
* გეთსამანია
* ოლღას მონასტერი
* კალოუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია
* მგალობლიანთკარის ეკლესია
* მცხეთის ჯვრის მონასტერი
* მცხეთის სამების ეკლესია
* სამთავროს მონასტერი
* სვეტიცხოველი
* მცხეთის ღვთისმშობლის ეკლესია
* მცხეთის წმინდა დემეტრეს ეკლესია
* კარსანის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კარსანის წმინდა ნინოს ეკლესია
 |
|  |
| აღდგომელაანთკარის თემი | 
* ახალდაბის წმინდა გიორგის ეკლესია
 |
|  |
| გალავანის თემი | 
* არაშენდის ღვთისმშობლის ეკლესია
* არაშენდის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ზაქაროს კვირაცხოვლის ეკლესია
* შინდიანის ხატი
* ცაცხვიანის ხატი
* კოტორაანთკარის ეკლესია
* ნავდაარანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია
* ნავდარაანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ბერების საყდარი
* ორთვალას ეკლესია
* კლდეზე მიკრული ეკლესია
* წინამძღვრიშვილების ეკლესია
* წინამძღვრიანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია
* წინამძღვრიანთკარის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია
 |
|  |
| ლისის თემი | 
* ლისის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ლისის წმინდა ესტატეს ეკლესია
* მაჩხანის ეკლესია
* მსხალდიდის ეკლესია
* ნახშირგორის ეკლესია
 |
|  |
| მისაქციელის თემი | 
* ახალუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* მისაქციელის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ნატახტრის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია
* ნატახტრის კვირაცხოვლის ეკლესია
 |
|  |
| მუხრანის თემი | 
* ციხისძირის ეკლესია
* ძველი ქანდის ეკლესია
* მაროდიშის ეკლესია
 |
|  |
| ნიჩბისის თემი | 
* ეკლესია უმზეური
* ვანთების ეკლესია
* სასხორის იოანე მახარებლის ეკლესია
* სასხორის მთავარანგელოზის ეკლესია
* უკუღმა ეკლესია
* სასხორის ღვთისმშობლის ეკლესია
* სასხორის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ქვემო ნიჩბისის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ქვემო ნიჩბისის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია
 |
|  |
| საგურამოს თემი | 
* ბზიანის კომპლექსი
* ზედაზნის მონასტერი
* აგურის საყდარი
* საგურამოს ეკლესია
* საგურამოს ღვთისმშობელი
* ქასური გიორგის ეკლესია
 |
|  |
| ქსოვრისის თემი | 
* სუმბიანის ეკლესია
* თელოვნის ჯვარპატიოსნის ეკლესია
 |
|  |
| ცხვარიჭამიას თემი | 
* ბნელა საყდარი
* კევლიანის კვირაცხოველი
* კევლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კევლიანის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ცხვარიჭამიას დიდი საყდარი
* ცხვარიჭამიას პატარა საყდარი
* ცხვარიჭამიას წმინდა მარიამის ეკლესია
 |
|  |
| ძეგვის თემი | 
* აბულეთის სამონასტრო კომპლექსი
* ბორას საყდარი
* ძეგვის დედაღვთისმშობლის ეკლესია
* ძეგვის ეკლესია
* ძეგვის ყველაწმინდა
* ძეგვის სამების დიდი ეკლესია
* ძეგვის სამების მცირე ეკლესია
* ძეგვის ღვთისმშობლის ეკლესია
* ძეგვის წმინდა თევდორეს ეკლესია
 |
|  |
| წეროვანის თემი | 
* გოროვნის ღვთისმშობლის ეკლესია
* კეხიჯვრის ეკლესია
* წეროვნის სამების ეკლესია
 |
|  |
| წილკნის თემი | 
* ერედის წმინდა გიორგის ეკლესია
* ძალისის ეკლესია
* წილკნის ღვთისმშობლის ტაძრის კომპლექსი
 |
|  |
| ჯიღაურას თემი | 
* ბიწმენდის ეკლესია
* ბიწმენდის კვირაცხოველი
 |

 |