recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **რკონი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

რკონის ციხე
**რკონის ციხე** – არქიტექტურული, ისტორიული და მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე თეძმის ვიწრო ხეობაში, წალკიდან მიმავალი გზის პირას, სოფელ რკონსა და რკონის კომპლექსს შორის, მაღალი მთის ფერდობზე. მას სამხრეთიდან მდინარე თეძამი ჩამოუდის. ხეობას მოჰყვება მანგლისიდან მომავალი გზა.

ციხე თარიღდება XVIII საუკუნის შუა ხანებით. კომპლექსში შედის: გალავანი, ეკლესია, კოშკი, სადაზვერვო კოშკი და სასახლე. რკონის ციხის კომპლექსი მეტად რთულრელიეფიან მთაზეა აგებული, მისი დასავლეთი ნაწილი შედარებით შევაკებულ ადგილზე დგას, აღმოსავლეთისა კი – თითქმის ციცაბო ფერდობზე. შიდა ტერიტორია მოსწორებული არ არის. ციხე მთლიანად ნაგებია ნატეხი ქვით.

***გალავანი*** წარმოადგენს მარტივ უსწორო მრგვალგვერდას (სიმაღლე 5 მეტრი), რომელსაც თითო კარი აქვს ჩრდილო-დასავლეთით და სამხრეთით. კედლები გამაგრებულია კონტრფორსებით. შიგნით გალავანი ორიარუსიანია. საბრძოლო ბილიკი ხისა ყოფილა. გალავნის ქვედა ნაწილი ყრუა, ზედა იარუსზე კი სათოფურებია.

***ეკლესია*** დარბაზულია თარიღდება XIII საუკუნით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით აფსიდში, და დარბაზის სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკნმელია. დარბაზი გადახურულია ორ შეკიდულ თაღზე დაყრდნობილი კამარით. კედლებზე შერჩენილია მოხატულობის კვალი. იგი თარიღდება XIII საუკუნის II ნახევრით. აფსიდის კონქში ჩანს ვედრების კომპოზიციის ნაწილი. მომდევნო რეგისტრში ზიარების კომპოზიციაა წარმოდგენილი. მხატვრობის ფერებში ჭარბობს ზურმუხტისფერი-მწვანე. ეკლესიის ფასადები ნატეხი ქვითაა ნაგები. წყობაში გამოყენებულია XII-XIII საუკუნეების ეკლესიის ნანგრევებიდან მოტანილი ჩუქურთმიანი ქვები.

***კოშკი*** დგას გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ყველაზე მაღალ ადგილას. მისი სამხრეთი და აღმოსავლეთი კედლები კლდეს ეყრდნობა, ხოლო დანარჩენი ორი - მასიურ კედელს. ქვედა სართულის იატაკი ხის კოჭებზე ყოფილა დაგებული. კედლებში დატანებულია ბუხრები და სათოფურები.

***სადაზვერვო კოშკი*** დგას ციხის ზემოთ, მთის წვერზე. მისი გეგმა კვადრატს უახლოვდება. შემორჩენილია სამი სართული: პირველი ყრუა, მეორის კედლებში სათოფურებია, მესამე დაზიანებულია.

***სასახლე*** დგას ციხის ეზოში შემორჩენილია სამსართულიანი ნაგებობის ნანგრევები. პირველ სართულზე ორი კარი, ბუხარი და სამეურნეო დანიშნულების ნიშებია, მეორეზე – ნიშები და ბუხარი; მესამე სართულის კედლები ძლიერ დაზიანებულია, ჩანს მხოლოდ კარი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ლიტერატურა
----------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***რკონის ციხე***

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, თბ. 1990. — გვ. 189.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
კასპის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები |
| --- |
|  |
| 
ახალციხის ციხე · დრის ციხე · კლდემაღალას ციხე · რკონის ციხე · სხვილოს ციხე · ცხირეთის ციხე |

 |
**რკინის თეატრი** — ოთარ ჭილაძის რომანი. პირველად გამოიცა 1981 წელს. რომანისთვის მწერალი იყო წარდგენილი ნობელის პრემიაზე. ნაწარმოებისთვის ავტორს მიენიჭა რუსთაველის პრემია. ერთ–ერთ დანიურმა გაზეთმა, ამ რომანის სკანდინავიურ ენებზე გამოცემის შესახებ დაწერა, რომ ოთარ ჭილაძემ საქართველო დააბრუნა მსოფლიო ლიტერატურის რუკაზე. რკინის თეატრი თარგმნილია გერმანულ, ფრანგულ, რუსულ, სლოვაკურ, ესტონურ და სხვა ენებზე. რომანი ითვლება ოთარ ჭილაძის ერთ–ერთ საუკეთესო ნაწარმოებად.

რომანი მოგვითხრობს ისტორიას ორი ოჯახის შესახებ, რომელთაც მეოცე საუკუნის დასაწყისის ბათუმში უწევთ ცხოვრება. რკინის თეატრი ის ცენტრალური სივრცეა, რომელიც პერსონაჟებს აერთიანებს თხრობის მიმდინარეობის საწყის ეტაპზე. დიმიტრი და დარია უშვილო წყვილია, რომელთა იდილია ირღვევა თბილისელი მსახიობისა და მისი მეუღლის, ელენეს გამოჩენის შემდეგ. მთავარი ხაზის პარალელურად რომანს ფონად იმდროინდელი ისტორიული მოვლენებიც გასდევს და ავტორი კვლავ უბრუნდება მწვავე სოციალურ-პოლიტიკურ თემებს(მაგ. საქართველოს პოლიტიკური ადგილი რუკაზე), რომელთაც აქტიურად ეხებოდა წინა რომანებშიც.

სქოლიო
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ოთარ ჭილაძე |
| --- |
|  |
| რომანები | 
* გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა (1973)
* ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან (1976)
* რკინის თეატრი (1981)
* მარტის მამალი (1991)
* აველუმი (1995)
* გოდორი (2003)
 |
|  |
| პოეტური კრებულები | 
* მატარებლები და მგზავრები (1959)
* თიხის ფირფიტები (1963)
* რკინის საწოლი (1965)
* სინათლის წელიწადი (პოემა, 1967)
* ბავშვი უკრავდა სტუმრების თხოვნით (1968)
* ცხრა პოემა (1969)
* გულის მეორე მხარე (1974)
* გახსოვდეს სიცოცხლე (1984)
* ლექსები (1987)
* მზე დეკემბერში (1999)
* კიბე (2002)
 |
|  |
| პიესები | 
* წათეს წითელი წაღები (პიესების კრებული) (2007)
 |
|  |
| ესეისტიკა და პუბლისცისტიკა | 
* ბედნიერი ტანჯული (2003)
* წინ მარადისობა (2009)
* ღრუბელი (2009)
* ცა მიწიდან იწყება (2010)
 |

 |
**უმაღლესი დონის პროგრამირების ენა** (VHLL) — პროგრამირების ენა, რომელიც გამოირჩევა მაღალი აბსტრაქციით და გამოიყენება, პირველ რიგში, როგორც პროგრამისტების სამუშაო-პროფესიონალური ინსტრუმენტი. მაღალი დონის პროგრამირების ენისგან განსხვავებით (სადაც მოქმედებს პრინციპი „როგორ უნდა ვაკეთოთ"), VHLL-ში მოქმედებს პრინციპი „რა უნდა ვაკეთოთ". ამის გამო უმაღლესი დონის პროგრამირების ენას ხშირად უწოდებენ პროგრამირების მიზნობრივ ენას.

ტერმინი VHLL პირველად გამოიყენეს 1990-იან წლებში, რასაც დღეს უფრო ხშირად უწოდებენ იმ პროგრამირების ენების დასახასიათებლად, რომლებიც გამოიყენება ერთჯერადი სკრიპტირების და მისი მსგავსი ამოცანების დასაწერად. (როგორიცაა მაგ. Perl, Python, Ruby და Visual Basic)

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ავტომატური პროგრამირება
* დაბალი დონის პროგრამირების ენა
* მაღალი დონის პროგრამირების ენა
* მესამე თაობის პროგრამირების ენა
* მეოთხე თაობის პროგრამირების ენა
* მეხუთე თაობის პროგრამირების ენა
* ფუნქციებზე ორიენტირებული პროგრამირება

სქოლიო
------

* 
* A very high level programming language for data processing applications
* Are VHLLs Really High-Level?
**პავლე ქსეროპოტამელი** (გ. 321) — X საუკუნის ქრისტიანი წმინდანი. ხსენიების დღეა 10 აგვისტო (ძველი სტილით 28 ივლისი).

ცხოვრება და მოღვაწეობა
----------------------

ღირსი პავლე ქსეროპოტამელი (ერობაში - პროკოპი) იყო ბიზანტიის იმპერატორის, მიხეილ კუროპალატის ძე. ღრმად და საფუძვლიანად განსწავლული მეფისწული თანამედროვეთა შორის ერთ-ერთი უგანათლებულესი ადამიანი იყო. ნეტარი განერიდა ყოველივე წარმავალს და მთაწმინდას, ქსეროპოტამად წოდებულ ადგილს მიაშურა. აქ დედოფალ პულქერიას მიერ წმიდა ორმეოცი მოწამის სახელზე აგებული მონასტერი უკვე ჩამოქცეულიყო. უკაცრიელ ნანგრევებში წმიდანმა მცირე სენაკი მოიწყო, შიგ დამკვიდრდა, მალე ბერადაც აღიკვეცა და პავლეს სახელით შეუდგა მოსაგრეობას. ღირსი მამა თავმდაბლობის გამო არავისთან ავლენდა თავის განათლებას, მაგრამ მკაცრმა, ასკეტურმა ცხოვრებამ მას მალე გაუთქვა სახელი. ღირს მამას პავლე ქსეროპოტამელი შეარქვეს, იმ სავანეს კი, სადაც ის მოსაგრეობდა, დღესაც ქსეროპოტამს (დამშრალ ნაღვარევს) უწოდებენ.

როცა ბიზანტიის სამეფო ტახტზე წმიდა პავლეს ნათესავი, იმპერატორი რომანოზი ავიდა, მან მთაწმიდის კინოტის მეშვეობით მოახერხა და ნეტარი მამა კონსტანტინოპოლში ჩასვლაზე დაითანხმა. სასახლის ბრწყინვალებასა და ფუფუნებაში წმიდანი ჯვრით ხელში, თავისი ძველი, დაფლეთილი სამოსლით გამოცხადდა და მძიმედ დასნეულებული იმპერატორი თავზე ხელის შეხებით განკურნა. მადლიერმა რომანოზმა მას სამეფო კარზე დარჩენა შესთავაზა, მაგრამ ღირსმა მამამ არ ისურვა დაბრუნებოდა მისი სულისთვის უცხო, ამაო ყოფას; მან მხოლოდ ერთი რამ ითხოვა: თვითმპყრობელს ქსეროპოტამის დანგრეული მონასტრის აღორძინებაზე ეზრუნა. წმიდანის სურვილი შესრულდა: სავანე აღდგა. როცა ტაძარი აკურთხეს, წმიდა ტრაპეზზე იმპერატორის მიერ პავლესთვის ნაბოძები უფლის ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილი დააბრძანეს. მონასტერი თანდათან გაივსო ბერებით, მდუმარებისმოყვარე წინამძღვარმა კი საძმოზე ზრუნვა ერთ-ერთ მოწაფეს გადააბარა და თავად შორეულ უდაბნოს მიაშურა სამოღვაწეოდ. მალე სულიერმა შვილებმა, რომელთაც არ სურდათ მოძღვართან განშორება, ნეტარს აქაც დაურღვიეს მყუდროება. მაშინ მან იმპერატორ რომანოზისგან კვლავ გამოითხოვა საჭირო სახსრები, და ახალი, წმიდა გიორგის სახელობის სავანე ააგო და ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილებიც აქ გადაასვენა.

ღირს პავლეს უფლისგან წინასწარ ეუწყა აღსასრულის მოახლოება. მოიხმო ქსეროპოტამისა და წმიდა გიორგის სახელობის მონასტრის ძმები და უკანასკნელად დამოძღვრა. მიცვალების დღეს წმიდა მამამ მოსასხამი შეიმოსა, ჩვეული სიმდაბლით წარმოთქვა იოანიკე დიდის ლოცვა, რომელსაც დაუდუმებლად იმეორებდა: „სასოება ჩემდა მამა, შესავედრებელ ჩემდა ძე, მფარველ ჩემდა სულიწმიდა, სამებაო წმიდაო, დიდება შენდა", და ქრისტეს წმიდა სისხლსა და ხორცს ეზიარა. ნეტარმა დაიბარა, მისი ცხედარი მთაწმინდის მოპირდაპირე პონღოსის ნახევარკუნძულზე დაეკრძალათ, მაგრამ, ღვთაებრივი განგებულებით, ხომალდი კონსტანტინოპოლის ნაპირს მიადგა. იმპერატორმა და პატრიარქმა კრძალვით ჩაიბარეს ძვირფასი ნეშტი და საზეიმოდ გადააბრძანეს წმიდა სოფიას ტაძარში. ჯვაროსნების მიერ კონსტანტინოპოლის დარბევის შემდეგ წმიდა პავლეს უხრწნელი ნაწილები ვენეციაში გადაასვენეს.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ღირსი პავლე ქსეროპოტამელი (X) – orthodoxy.ge

სქოლიო
------
**სანათიბო ნათესები** — სასოფლო-სამეურნეო მცენარეები, რომლებსაც თესავენ გაზაფხულის ბოლოს ან ზაფხულის მეორე ნახევარში, ცხოველთა საკვებად საშემოდგომო კულტურების, მრავალწლოვანი და ერთწლოვანი ბალახების ან სხვა საკვები კულტურის მოთიბვის შემდეგ. სანათიბო ნათესები გავრცელებულია საკმარისი დატენიანებისა და სარწყავი მიწათმოქმედების რაიონებში. იყენებენ კომბინირებულ აგრეგატებს ერთდროულად სასუქის შესატანად, ნიადაგის დასამუშავებლად და დასათესად. ტენის უკმარისობის დროს რამდენამდე ზრდიან თესლის ჩათესვის სიღრმეს, ნიადაგს თესვამდე და თესვის შემდეგ ტკეპნიან. თესლის თესვის ნორმას ზრდიან 15–25%-ით. სარწყავ მიწებზე სანათიბო ნათესებს რწყავენ: პირველად — დათესვის შემდეგ (ერთნაირი აღმონაცენის მისაღებად), მეორედ და შემდგომ — ნათესის სახეობიდან და ვეგეტაციის პერიოდში მეტეოროლოგიური პირობებიდან გამომდინარე.

სქოლიო
------

1. ↑   Поукосные посевы // Сельско-хозяйственный энциклопедический словарь / Главный редактор: В. К. Месяц. — М.: «Советская энциклопедия», 1989. — стр. 419.
გერბი
**პფალც-ცვაიბრიუკენი** (გერმ. Pfalz-Zweibrücken) — ვიტელსბახების დინასტიის საჰერცოგო, რომელიც 1444 წელს პფალცის შტოს „ზიმერნ-ცვაიბრიუკენის" გაყოფის შედეგად წარმოიშვა. 1410 წელს კურფიურსტ რუპრეხტ III ფონ დერ პფალცის შვილებმა მამის მამული გაიყვეს და პირველ ჰერცოგს და პფალცგრაფ შტეფან I-ს ჰუნსრიუკთან, დონერსბერგთან და ფორდერპფალცთან ერთად მისი მეუღლის ფელდენცის საგრაფოც ერგო და ამ მიწების გაერთიანებით წარმოიშვა პფალც-ცვაიბრიუკენის საჰერცოგო, რომელმაც საფრანგეთის რევოლუციამდე იარსება.

ჰერცოგ შტეფანის რეზიდენცია თავდაპირველად ქალაქ მაიზენჰაიმში იყო, რომლის განადგურების შემდეგ (1477) ცვაიბრიუკენში გადავიდა და აქ 1793 წლმადე დარჩა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ცვაიბრიუკენის გრაფებისა და ჰერცოგების სია

ლიტერატურა
----------

* Hans Ammerich: *Landesherr und Landesverwaltung. Beiträge zur Regierung von Pfalz-Zweibrücken am Ende des Alten Reiches.* Minerva Verl. Saarbrücken 1981 (Veröffentlichungen der Kommission für Saarländische Landesgeschichte und Volksforschung 11).
* Charlotte Glück-Christmann (Hrsg.): *Die Wiege der Könige. 600 Jahre Herzogtum Pfalz‑Zweibrücken.* Zweibrücken 2010.
**პორტუგალიური ნაგაზი** (პორტ. Cão da Serra de Aires) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია პორტუგალიაში XIX საუკუნეში.

ეს კომპაქტური ძაღლი შესანიშნავი მეცხვარე და მოდარაჯეა. ჯიში, როგორც ჩანს, სათავეს იღებს პორუგალიის სამხრეთ რაიონებიდან შემოყვანილი ბრიარებისგან, რომლებიც შემდეგ შეაჯვარეს ადგლიობრივ მთის ძაღლებთან, შესაძლოა, კატალონიურ ნაგაზთან. XX საუკუნის უმეტესი ნაწილი ნაგაზები იყვნენ სამხრეთ პორტუგალიის მწყემსების თანმხლებლები, მაგრამ 1970 წელს ისინი თითქმის მთლიანად გადაშენდნენ. მათი ბალნის სილამაზემ და მეგობრულობამ საშუალო კლასის ძაღლების მოყვარული პორტუგალიელების ყურადღება მიიქცია, ამის წყალობით დღესდღეობით ჯიში გადარჩენილია. ეს შესანიშნავი ცხოველი ადვილად იწვრთნება და დამჯერია, კეთილადაა განწყობილი ბავშვების და სხვა ძაღლების მიმართ, არასოდეს იღრინება და იკბინება, თუ არ გააღიზიანეთ.

მიუხედავად იმისა, რომ პორტუგალიური ნაგაზი ქვეყნის გარეთ პრაქტიკულად უცნობია - ეს კლასიკური ძაღლია, რომელიც საერთაშორისო აღიარებას იმსახურებს. გრძელი ბალანი ფარავს მის სხეულს, მათ შორის, წინა და უკანა ფეხებს და კუდს. ბალნის შეფერილობა შეიძლება იყოს ყვითელი, ხორბლისფერი, ნაცრისფერი, ყავისფერი, შავი. აქვს ძლიერი, სწორი წინა ფეხები, საშუალო ზომის ყურები, მუქი თვალები, წვერები. კარგად უძლებს სიცივეს, მის ბალანს განსაკუთრებული მოვლა სჭირდება.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***პორტუგალიური ნაგაზი***

* პორტუგალიური ნაგაზი დაარქივებული 2014-12-24 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
**პფორცჰაიმი** (გერმ. Pforzheim) — ქალაქი სამხრეთ-დასავლეთ გერმანიაში, ბადენ-ვიურტემბერგის მხარეში, შვარცვალდის ტყის მასივის შესასვლელთან. საქვეყნოდაა ცნობილი ამ ქალაქის საიუველირო და საათების წარმოება. 1565 წლამდე წარმოადგენდა ბადენის მმართველთა სამყოფელს, რის გამოც, ზედმეტსახელად გოლდშტადტი ანუ „ოქროს ქალაქი" უწოდეს.

პფორცჰაიმის ფართობი 98 კმ²-ია და მდებარეობს ქალაქ შტუტგარტსა და კარლსრუეს შორის, რამდენემე მდინარის შერწყმის ადგილზე და წარმოქმნის საზღვარს ბადენსა და ვიურტემბერგს შორის, მოქცეულია ბადენის ტერიტორიაზე. ქალაქი ადმინისტრაციულად არცერთ რაიონს არ მიეკუთვნება.

მეორე მსოფლიო ომის დროს პფორცჰაიმი მრავალგზის დაიბომბა. უდიდესი თავდასხმა და ერთ-ერთი ყველაზე გამანადგურებელი საჰაერო დაბომბვა მთელი მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში, სწორედ პფორცჰაიმზე განახორციელა სამეფო საჰაერო ძალებმა 1945 წლის 23 თებერვლის საღამოს. დაბომბვისას დაიღუპა ქალაქის მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედი — 17 000 ადამიანი, განადგურდა შენობათა 83%. მოკავშირეებს მიაჩნდათ, რომ ამ ქალაქში იწარმოებოდა გერმანიის ძალებისათვის საჭირო ინსტრუმენტები და რომ იგი იყო გერმანული ჯარების გადაადგილების სატრანსპორტო კვანძი. დაბომბვის ეს ისტორია დრამატულადაა აღწერილი 2011 წელს გამოცემულ გილ მილტონის ისტორიულ წიგნში *„ვოლფრამი: ბიჭი, რომელიც ომში მიდის, 2011".*

ომის შემდეგ, ნანგრევების უზარმაზარი მასა ვალბერგის მთაზე გაიტანეს, ნაწილი კი ქალაქის გარეუბანში არსებულ ბრიოტცინგერის ხეობაში ჩაყარეს, რამაც ამ ხეობის გაქრობა გამოიწვია. იგივე ქმედებები განხორციელდა სხვა დანგრეულ ქალაქებში, მაგალითად შტუტგარტსა და მიუნხენში. ომის შმედგომ ოც წელისადში, პფორცჰაიმი თანდათანობით ხელახლა აშენდა, საკმაოდ თანამედროვე იერსახე მიეცა და 1950-იანი წლების რამდენიმე გამორჩეული შენობაც აიგო.

დაძმობილებული ქალაქები
----------------------

* ესპანეთის დროშა გერნიკა-ლუმო, ესპანეთი *(1989-დან)*
* საფრანგეთის დროშა სენ-მორ-დე-ფოსე, საფრანგეთი *(1989-დან)*
* იტალიის დროშა ვიჩენცა, იტალია *(1991-დან)*
* ხორვატიის დროშა ოსიეკი, ხორვატია *(1994-დან)*
* რუსეთის დროშა ირკუტსკი, რუსეთი *(1999-დან)*
* თურქეთის დროშა ნევშეჰირი, თურქეთი *(2000-დან)*
* პოლონეთის დროშა ჩენსტოხოვა, პოლონეთი *(2000-დან)*
* უნგრეთის დროშა დიორ-მოშონ-შოპრონი, უნგრეთი *(2001-დან)*

გალერეა
-------

* წმინდა მიქაელის ეკლესიაწმინდა მიქაელის ეკლესია
* ქალაქის ახალი ჰოლიქალაქის ახალი ჰოლი
* მდინარე ენციმდინარე ენცი
* იოჰან რეიხლინის ქანდაკებაიოჰან რეიხლინის ქანდაკება
*

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* გერმანიის დიდი ქალაქების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი
* Pforzheim im Stadtwiki Pforzheim-Enz
* Artikel und Fotos auf badischewanderungen.de დაარქივებული 2011-07-18 საიტზე Wayback Machine.  zur Kritik am Pforzheimer Stadtbild
* Video zum Stadtbild

1. ↑  register of German municipalities (4th quarter 2022) — DESTATIS, 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116783074'></a>
ბელენის ციხესიმაგრე — ლისაბონის ერთ-ერთი მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობა
ალგარვი — პორტუგალიის მთავარი პლაჟების არეალი
პორტუ
**პორტუგალია** ყოველწლიურად მრავალ ტურისტს იზიდავს. 2006 წელს ქვეყანა 12,8 მილიონმა ტურისტმა მოინახულა. ტურიზმი მზარდად მნიშვნელოვან როლს თამაშობს პორტუგალიის ეკონომიკაში და მთლიანი შიდა პროდუქტის დაახლოებით 5%-ს აწარმოებს. 

მნიშვნელობის თვალზრისით, მთავარი ტურისტული არეალებია: ლისაბონი, ალგარვი, პორტუ, ჩრდილოეთი პორტუგალია, ატლანტის ოკეანეში მდებარე აზორისა და მადეირის კუნძულები, ასევე ალენტეჟუს რეგიონი. 

ლისაბონი, ბარსელონის შემდეგ ევროპაში ტურისტების მიერ მეორე ყველაზე მონახულებადი ქალაქია. 2006 წელს, ქალაქის სასტუმროებში ტურისტთა მიერ ღამის გათევის 7 მლნ შემთხვევა დაფიქსირდა, რაც წინა წლის მაჩვენებელზე 11,8%-ით მეტი იყო. ბოლო წლებში, ლისაბონმა გადააჭარბა ალგარვის — პორტუგალიის მთავარ ტურისტულ რეგიონს. პორტუმ და ჩრდილოეთ პორტუგალიამ, განსაკუთრებით კი მდინარე დუეროს ჩრდილოეთით მდებარე ურბანულმა არეალებმა მნიშვნელოვანი ტურისტული ზრდა აჩვენეს და გადაუსწრეს მადეირას, 2010 წელს ისინი ქვეყნის მესამე ყველაზე მონახულებადი დესტინაცია იყო. დღეისათვის, პორტუგალიაში ჩამსვლელ ტურისტთა შორის სჭარბობენ ბრიტანელები, ესპანელები და გერმანელები, რომლებიც დაბალი ღირებულების ავიახაზებით სარგებლობენ და ძირითადად მიილტვიან არა მხოლოდ პლაჟებისა და მზის ხათრით, არამედ ძირითადად ეძებენ კულტურულ ძეგლებს, ქალაქებს, კავდებიან გასტრონომიული და საწყლოსნო ტურიზმით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***პორტუგალიის ტურიზმი***

* Portugal Video Channel Website - Visit Portugal before you go! დაარქივებული 2018-01-26 საიტზე Wayback Machine.
* Portugal Official Tourism Website
* Portugal travel and tourism საიტზე Curlie
* პორტუგალია, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე

* Options for tourism in Portugal დაარქივებული 2012-08-13 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  Três milhões de espanhóis visitaram Portugal em 2006[*მკვდარი ბმული*]. January 31, 2007. Público.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ტურიზმი ევროპაში |
| --- |
|  |
| სუვერენული სახელმწიფოები | 
ალბანეთი · ავსტრია · აზერბაიჯანი · ბელარუსი · ბელგია · ბოსნია და ჰერცეგოვინა · ბულგარეთი · გერმანია · გაერთიანებული სამეფო · (ინგლისი · უელსი · ჩრდილოეთ ირლანდია · შოტლანდია · ) დანია · ესტონეთი · ესპანეთი · ვატიკანი · თურქეთი · ირლანდია · ისლანდია · იტალია · ლატვია · ლიეტუვა · ლიხტენშტაინი · მალტა · მოლდოვა · მონაკო · მონტენეგრო · ნიდერლანდები · ნორვეგია · პოლონეთი · პორტუგალია · რუმინეთი · რუსეთი · სან-მარინო · საფრანგეთი · საქართველო · სერბეთი · სლოვაკეთი · სლოვენია · სომხეთი · უკრაინა · ფინეთი · ყაზახეთი · შვედეთი · შვეიცარია · ჩეხეთი · ჩრდილოეთი მაკედონია · ხორვატია |
|  |
| არაღიარებული ქვეყნები | 
აფხაზეთი · დნესტრისპირეთი · კოსოვო · მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა · სამხრეთ ოსეთი · ჩრდილოეთი კვიპროსი |
|  |
| დამოკიდებული და სხვა ტერიტორიები | 
ალანდის კუნძულები · გიბრალტარი · ფარერის კუნძულები |

 |
**საკალანდარიშვილოს ციხე** — ციხესიმაგრე მდებარეობს საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, სენაკის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ სენაკის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, საკალანდარიშვილოს უბნის სიახლოვეს, მაღალ მთაზე[1]. ციხე შედგება ერთი კოშკისა და ორი გალავნისაგან.

პირველი გალავანი აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან შემოსაზღვრავდა კოშკში შესასვლელს. მეორე გალავანი კოშკს უვლის სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან. გალავნის ხაზი წრიულია, ისე როგორც თხრილისა (გალავნის მაქსიმალური ზომებია: 23X26 მ). ორივე გალავანი კოშკზე მეტადაა დაზიანებული და ზოგან 4-5 მეტრის სიმაღლეზეა შერჩენილი. ამ კედლებზეც არავითარი ამბრაზურა არ არის შემორჩენილი. არც ის ჩანს, თუ როგორ მთავრდებოდა გალავნის ზედა ხაზი.

***კოშკი*** თითქმის კვადრატული გეგმისაა (გარე ზომები - 7,0X7,2 მ). მისი აღმოსავლეთისა და სამხრეთის კედლები შუაზეა გაპობილი. კოშკს თავიც მორღვეული აქვს, ამიტომ სართულიანობა არ ირკვევა. აღმოსავლეთის კედლის ცენტრალური ნაწილი გამორღვეულია, მაგრამ ერთგან დარჩენილია მცირე ფრაგმენტი, რომლის მიხედვით დგინდება, რომ კარი მეორე სართულზე ყოფილა. პირველი სართული ჩამონაყარი ქვებითაა სავსე, მაგრამ ჩანს, რომ სარდაფის სართული კამაროვანი ყოფილა, ერთგან ჩასასვლელიცაა. ზედა ორი სართული სართულშუა გადახურვა კი კოჭოვანი ყოფილა. დარჩენილ კედლებში არავითარი ამბრაზურები არ არის. კოშკის კედლები ნაგებია ისეთივე კირქვით, როგორც სხვაგან. ფასადები მოპირკეთებულია მქისედ გათლილზედაპირიანი ქვით. წყობა ჰორიზონტალური რიგებით ისეთივეა, როგორც იმ ეპოქის სხვა ძეგლებზე. გალავნის მოპირკეთებაც მსგავსია, მაგრამ ქვები უფრო მოზრდილია და წყობაც ცოტათი ჩამოუვარდება კოშკისას.

ლიტერატურა
----------

* პ. ზაქარაია, თ. კაპანაძე, „ციხეგოჯი-არქეოპოლისი-ნოქალაქევის ხუროთმოძღვრება", გამომცემლობა „მეცნიერება", თბ. 1991 წ.

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს გენერალური დირექტორის ბრძანება No02/73 2019 წლის 27 სექტემბერი ქ. თბილისი
**პორტუგალიის სამეფო** — შუა საუკუნეების მონარქია დასავლეთ ევროპაში, პორტუგალიას თანამედროვე რესპუბლიკის წინამორბედი. 1248 წლიდან, ასევე ცნობილი იყო, როგორც პორტუგალიის და ალგარვის სამეფო, 1815-1822 წლებში, კი ცნობილი, როგორც პორტუგალიის, ბრაზილიის და ალგარვის გაერთიანებული სამეფო.

მე-15 და მე-16 საუკუნეების დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების დროს პორტუგალიის სამეფო მსოფლიო ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი კოლონიური იმპერიის ცენტრი გახდა და დიდი კულტურული გავლენები მოიპოვა თითქმის მთელ მსოფლიოში, განსაკუთრებით აღსანიშნავია ამერიკის კონტინენტური ნაწილზე უდიდესი პორტუგალიური კოლონიის — ბრაზილიის დაარსება.

1580-1640 წლებში პორტუგალია მეზობელ ჰაბსბურგების ესპანეთის სამეფოსთან ერთად იყო იბერიის უნიის წევრი. ამ პერიოდში ესპანეთის ჰაბსბურგი მეფეების: ფილიპე II, ფილიპე III და ფილიპე IV ("ფილიპეების დინასტია", როგორც მას პორტუგალიელები უწოდებდნენ) მმართველობა ვრცელდებოდა მთელს იბერიის ნახევარკუნძულზე. პორტუგალიის სახელმწიფოს დასუსტებამ უნიის პერიოდში გამოიწვია პორტუგალიის კოლონიური იმპერიის დაშლა.

ლიტერატურა
----------

* ანთაძე, კოტე (2005). *საფრანგეთის ისტორია, კულტურა, გეოგრაფია*. თბ.:  თსუ. ISBN 99940-20-82-X.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **პირველი რესპუბლიკა**. |

**პორტუგალიის პირველი რესპუბლიკა** (პორტ. Primeira República Portuguesa; 5 ოქტომბერი, 1910 — 28 მაისი, 1926) — პორტუგალიის ისტორიის თექვსმეტწლიანი პერიოდი, რომელიც გრძელდებოდა პორტუგალიის 1910 წლის რევოლუციიდან 1926 წლის სახელმწიფო გადატრიალებამდე.

ისტორია
-------

1908 წელს პორტუგალიის მეფის მოკვლამ და ხელისუფლებაში რესპუბლიკელების გავლენის გაზრდამ გამოიწვია ანტიკათოლიკური და ანტიმონარქიული განწყობის ზრდა. პორტუგალიის სამეფოს მრავალსაუკუნოვანი მონარქიული ტრადიციების კრახი ძალიან მალე მოხდა. 

1910 3 ოქტომბერს რესპუბლიკური აჯანყება დაიწყო, ხოლო 5 ოქტომბერს ლისაბონის მუნიციპალიტეტის სასახლეში პორტუგალია რესპუბლიკად გამოცხადდა. შეიქმნა დროებითი მთავრობა თეოფილუ ბრაგას მეთაურობით. 1911 წლის 11 ივნისს ეროვნულმა დამფუძნებელმა ასამბლეამ მიიღო ახალი კონსტიტუცია პორტუგალია გამოცხადდა რესპუბლიკად. ქვეყნის პირველ პრეზიდენტად აირჩიეს მანუელ ჟოზე დე არიაგა. ახალი კონსტიტუციით დაცული იყო პიროვნების ხელშეუხებლობა, მოქალაქეებს ანიჭებდა უფლებებსა და თავისუფლებებს. 

პირველი ორი წლის განმავლობაში რესპუბლიკის არსებობისათვის აუცილებელი იყო ბევრი რეფორმის გატარება:დაიწყო საყოველთო სასკოლო განათლების რეფორმა, 1911 წელს პორტუგალიის მუშათა კლასმა მიიღო გაფიცვის უფლება, ასევე განახორციელეს საგადასახადო რეფორმა. პირველი რესპუბლიკური პარლამენტი არჩეულ იქნა 1911 წლის მაისში. 

რესპუბლიკელებმა დიდი ყურადღება დაუთმეს კათოლიკური ეკლესიის გავლენის შესუსტებას:გააუქმეს ყველა რელიგიური ტიტული, სახელმწიფო და ეკლესია იყო ოფიციალურად გაიყო 1911 წლის აპრილში და ყოფილი საეკლესიო ქონება სახელმწიფოს გადაეცა. ყოველივე ამან სასულიერო მოღვაწეების განახევრება გამოიწვია.

რევოლუცია მალე გადაიზარდა ანარქიაში. ახალ კანონებს ჩინოვნიკები უგულებელყოფდნენ და ბოროტად იყენებდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ახალი ხელისუფლება დემოკრატიულად აირჩიეს, მთლიანად ჩაეფლო კორუფციაში. მთავრობის წევრებისათვის მექრთამეობა გახდა ძირითადი საარსებო წყარო. ამმხრივ განსაკუთრებით გამოირჩეოდა ფინანსური მაქინატორი არტურო ვირჟილიო რეიესი, რომელიც კერძოდ ბეჭდავდა ესკუდოს, არა როგორც ყალბი ფულის მჭრელი, არამედ პორტუგალიის ბანკის თანხმობით. 

1926 წელს პორტუგალიის მთავრობამ ხალხის თვალში ავტორიტეტი საბოლოოდ დაკარგა, განსაკუთრებით ქვეყნის ჩრდილოეთის მოსახლეობაში, რომლებიც ეკლესიის დევნის პერიოდშიც კი რელიგიის ერთგული მსახურნი დარჩნენ.

1910-1926 წლების ანარქიის დროს პორტუგალიაში შეიცვალა 44 მთავრობა, მოხდა 24 აჯანყება, 15 საყოველთაო გაფიცვა და 17 გადატრიალების მცდელობა. პორტუგალიის პირველ რესპუბლიკას ჩაენაცვლა მეორე რესპუბლიკა, რომელსაც რამდენიმე წელიწადში ესტადო ნოვო უწოდეს (1933-1976).

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* პორტუგალიის პირველი რესპუბლიკის ისტორია

სქოლიო
------

1. ↑  Afonso Costa - 5 de Outubro de 1910.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-08-04. ციტირების თარიღი: 2010-09-24.
2. ↑  ავტორთა ჯგუფი, ახალი ისტორია (მეორე პერიოდი) ტომი მეორე, თბ. 1973
ტრანსვაალის გერბი
ტრანსვაალის დროშა
ტრანსვაალის მდებარეობა
**ტრანსვაალი** (აფრ. Transvaal; ქართ. "ვაალს იქით") სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის პროვინცია იყო 1910–1994 წლებში. პროვინცია უკვე აღარ არსებობს და მისი ტერიტორია მთლიანად ან ნაწილობრივ ქმნის პროვინციებს — გაუტენგი, ჩრდილო-დასავლეთი, ლიმპოპო და მპუმალანგა.

ისტორია
-------

ტრანსვაალი კოლონიზებულ იქნა ბურთა მიერ, რომელნიც ბრიტანელთა მიერ დომინირებული კაპის კოლონიიდან წამოვიდნენ 1830 და 1840-იან წლებში. მათ ადვილად დაიმორჩილეს ადგილობრივი აბორიგენები და რამდენიმე რესპუბლიკა ჩამოაყალიბეს დიდი ბრიტანეთის კონტროლს გარეთ. 1850-იან წლებში, ბრიტანეთთან შეთანხმების შედეგად ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა (ზარი) დღევანდელი ტრანსვაალის ტერიტორიაზე. ბრიტანეთმა ზარის ანექსია მოახდინა 1877 წელს, საკუთარი თავდაცვის მოსაზრებით, თუმცა ზარი ისევ ახერხებს დამოუკიდებლობის აღდგენას 1881 წელს ბურების პირველი ომის შემდეგ. 1885 წლიდან, ვიტვატერანდში ოქროს უზარმაზარი საბადოს აღმოჩენამ ტრანსვაალში უცხოელთა დიდი ნაკადის გადმოსახლება გამოიწვია. ბრიტანელთა ანექსიის შიშით ბურებმა თავად მიიტანეს იერიში მათზე 1899 წელს. ბურების მეორე ომი დასრულდა ტრანსვაალის ბრიტანეთის იმპერიაში გაერთიანებით 1900 წელს. 10 წლით გვიან კი ბურების რესპუბლიკა შეუერთდა კაპის კოლონიას სამხრეთ აფრიკის კავშირის სახით.

1961 წელს, სამხრეთ აფრიკის პირველი საყოველთაო არჩევნების შემდეგ, ყოფილი პროვინციები და რეგიონები აღდგენილ იქნა და ტრანსვაალის პროვინცია, როგორც ასეთი აღარ არსებობს.

გეოგრაფია
---------

ტრანსვაალის პროვინცია მდებარეობდა მდინარე ვაალის სამხრეთ და მდინარე ლიმპოპოს ჩრდილოეთით (მიახლ. 22 ½ და 27 ½ ს, და 25 და 32 ა). სამხრეთით ის ესაზღვრებოდა ორანჯის თავისუფალი შტატისა და ნატალის პროვინციებს, დასავლეთით კაპის პროვინციას და ბეჩუანალანდის პროტექტორატს (ბოტსვანა), ჩრდილოეთით როდეზიას (ზიმბაბვე), აღმოსავლეთით პორტუგალიურ აღმ. აფრიკას (მოზამბიკი) და სვაზილენდს.

ტრანსვაალის ქალაქები:

* ჰაიდელბერგი
* იოჰანესბურგი
* მესინა
* ნელსპრუიტი
* პიტერსბურგი
* პრეტორია
* ვერეენიგინგი
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ორბელი**. |

**სუმბატ ლიპარიტის ძე ორბელი** (გ. 1273) — საქართველოს პოლიტიკური მოღვაწე, ორბელთა აჯანყების (1177-1178) შემდეგ საქართველოდან გადახვეწილ ორბელების შთამომავალი.

ძმის — ელიგუმის გარდაცვალების შემდეგ გვარის უფროსი გახდა. იყო ნიჭიერი, მოხერხებული და ვერაგი პოლიტიკოსი, რომელმაც ცხოვრების მიზნად დაისახა ორბელთა სახლის სამოქალაქო-პოლიტიკური უფლებების აღდგენა და ამის მისაღწევად არაერთი მეტოქე დაღუპა (მათ შორის მესტუმრე ჯიქური, გვანცა დედოფალი და სხვა).

1251-1252 წლებში ორბელი მონღოლთა მთავარმა ბაჩუ-ნოინმა მიავლინა მანგუ-ყაენთან, რომლისგანაც ის "ენჩუდ" ანუ "ხასად" დაბრუნდა, რითაც იგი უშუალოდ ყაენზე დამოკიდებული გახდა. სხვა დიდებულებისაგან შევიწროებული ორბელი მალე კვლავ ურდოში გაემგზავრა, სადაც ყაენისგან ახალი იარლიყი მიიღო, რომლის ძალითაც ორბელთა საგვარეულო მამულების შემოკრებას შეუდგა. მან მიაღწია იმას, რომ დავით ულუმ გააუქმა გიორგი III-ის მიერ გამოცემული დოკუმენტი, რომლითაც ორბელი სამოქალაქო უფლებები ჰქონდათ აყრილი. ამის შემდეგ ორბელმა ხელთ იგდო უმემკვიდრეოდ დარჩენილი ავაგ ათაბაგის მამული, რომელიც მალევე დაკარგა სადუნ მანკაბერდელთან ქიშპში.

ლიტერატურა
----------

* *ბერძენიშვილი ნ.* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ. 1966;
* *ბოგვერაძე ა.* ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ. 1984
**ტრაზიმენის ტბის ბრძოლა** — მეორე პუნიკური ომის ბრძოლა, სადაც კართაგენელმა მხედართმთავარმა ჰანიბალმა დაამარცხა რომის არმია გაიუს ფლამინიუსის ხელმძღვანელობით. გაიმართა ძვ. წ. 217 წელს ცენტრალურ იტალიაში ტრაზიმენის ტბის ნაპირზე.

ტრებიასთან დამარცხების შემდეგ, ძვ. წ. 217 წლისათვის რომში კონსულებად აირჩიეს გნეუს სერვილიუს გემინუსი და გაიუს ფლამინიუსი. მათ ახალი არმიის შეკრება დაიწყეს მტერთან ანგარიშის გასასწორებლად. ახალმა კონსულებმა გადაწყვიტეს დაეკავებინათ შუა იტალიაში შესაჭრელად ყველაზე მოხერხებული გასასვლელი არიმინუმთან და არეციუმთან. ჰანიბალმა აირჩია მესამე, უფრო ძნელად სავალი გზა. მან გაიარა ქალაქი პისტორია და ადიდებული მდინარის შედეგად დატბორილი და დაჭაობებული არნოს ველი. მარცხნივ ჩამოიტოვა არეციუმი სადაც გაიუს ფლამინიუსი იყო ჩასაფრებული და შეიჭრა ეტრურიაში. ფლამინიუსმა როგორც კი შეიტყო ჰანიბალის მანევრირების შესახებ, არ დაელოდა სერვილიუსს და ფორსირებული მარშით გაეშურა მასთან შესახვედრად. არეციუმიდან მიმავალი გზა გადიოდა ტრაზიმენის ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, რომელიც ვიწრო დაბლობს წარმოადგენდა. დაბლობს ჩრდილოეთიდან მაღალი მთები ერტყა, დასავლეთიდან შესასვლელი ვიწრო ხეობას წარმოადგენდა, ხოლო აღმოსავლეთისკენ გასასვლელი ციცაბო ფლატეს. ჰანიბალმა სწორედ ეს ადგილი ამოირჩია ჩასაფრებისათვის: აღმოსავლეთით, გასასვლელთან მსუბუქად შეიარაღებულები ჩაასაფრა, დასავლეთით მძიმე ქვეითი ჯარი და გალები, ხოლო მთებს შუბოსნები და მსროლელები შეუსია. სისხლისმღვრელ ბრძოლაში რომაელთა არმიის ნახევარი დაიღუპა, ბრძოლის ველზე დაეცა თავად მთავარსარდალი ფლამინიუსი.

ტრაზიმენთან ტრიუმფმა რომისაკენ გზა გაუხსნა ჰანიბალს, მაგრამ მან სულ სხვა გზა აირჩია. რომზე პირდაპირ შეტევის ნაცვლად იტალიის საბოლოო აოხრება გადაწყვიტა, მისი აზრით ეს გარესამყაროსაგან იტალიის სრულ იზოლაციას გამოიწვევდა და დაასუსტებდა. მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლებოდა ფიქრი რომის აღებაზე.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ჰანიბალი

ლიტერატურა
----------

* ლატარია თ. კილასონია ე. 100 საუკეთესო ბრძოლა, თბ. 2010
* ქავთარია გ. ჰანიბალი, გამოჩენილ ადამიანთა ცხოვრება, 62, თბ. 1979

სქოლიო
------

1. ↑  Полибий. Всеобщая история, III, 77, 1–2
2. ↑  ტიტუს ლივიუსი, რომის ისტორია ქალაქის დაარსებიდან, XXII, 2, 2
3. ↑  ლატარია თ. კილასონია ე. 100 საუკეთესო ბრძოლა, თბ. 2010, გვ. 48–49
4. ↑  Кораблев И.Ш. Ганнибал, Москва, "Наука", 1976, с. 108
5. ↑  ქავთარია გ. ჰანიბალი, გამოჩენილ ადამიანთა ცხოვრება, 62, თბ. 1979, გვ. 58

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
მეორე პუნიკური ომის ბრძოლები |
| --- |
|  |
| 
* საგუნტი
* ლილიბეუმი
* რონა
* ტიცინო
* ტრებია
* ცისი
* ტრაზიმენის ტბა
* ებრო
* აგერ-ფალერნე
* გერონეა
* კანე
* ნოლა (1)
* ბალკანეთი
* დერტოსი
* ნოლა (2)
* კორნუსი
* ნოლა (3)
* ბენევენტუმი (1)
* სირაკუზის ალყა
* ტარენტუმი (1)
* კაპუა
* ბენევენტუმი (2)
* სილარი
* ჰერდონია (1)
* ზემო ბეტისი
* ჰერდონია (2)
* ნუმისტრონი
* კანუზიუმი
* ტარენტუმი (2)
* კარტახენა
* ბეკულა
* გრუმენტე
* მეტავარი
* ილიპი
* კროტონი
* უტიკა
* ბაგრადასი
* ცირტა
* პოს ხეობა
* ზამა
 |

 |
იან ბრეიგელ ბარხატნი. სუნი. მიახ. 1617. პრადოს მუზეუმი. მადრიდი
**სუნი** — სპეციფიკური შეგრძნებაა ჰაერში მფრინავი არომატული ნივთიერებების (მან) არსებობისა, რისი გამოვლენა ხდება ყნოსვის შეგრძნების ქიმიური რეცეპტორების მეშვეობით (იხ. ხემეროცეპცია), რომელიც განლაგებულია ცხოველის ცხვირის ღრუში.

ადამიანის სუნის აღქმის სპეციფიკა
--------------------------------

### საერთო ცნობები

სუნი ადამიანების უმრავლესობისათვის არის — შედარებით სუსტად დიფერენცირებული, ინტეგრალური შეგრძნებაა, რადგანაც ის განისაზღვრება ყნოსვის რეცეპტორების, სამწვერა ნერვის რეცეპტორების და ვომერნოზალური ორგანოს რეცეპტორების გაღიზიანების ჯამური ეფექტით.

### ფსიქოფიზიოლოგიური პროცესების ზეგავლენა აღქმაზე

შეიძლება გამოვყოთ რამდენიმე წამყვანი რგოლი და ფაქტორი, რომელიც მონაწილეობს სუნის აღქმის პროცესში:

* რეცეპტორული დონე
	+ ცხვირით სუნთქვის ხარისხი
	+ ჰორმონალური ფონი
	+ სპეციფიკური ანოსმიები
	+ ასაკური თავისებურებები
* ნერვთა კონების გამტარობა
* ლიმბური სისტემა
* ფსიქიკური დონე
	+ ნერვული სისტემის აღზნების დონე
	+ ინდივიდუალური გამოცდილება

### სუნის აღქმის ფსიქოლოგიის თავისებურებანი

 მთავარი სტატია: სუნის აღქმის ფსიქოლოგია.
სუნის შეგრძნებაზე დიდი გავლენა აქვს ადამიანის ფსიქოფიზიოლოგიურ მდგომარეობას. გარკვეულ პირობებში შეიმჩნევა სუნის დამახინჯებული აღქმა, როდესაც გარკვეული, ჩვეულებრივი ნივთიერება მოულოდნელად ხდება მკვეთრად არასასიამოვნო.

სუნის ძალის გაზომვის მეთოდები
-----------------------------

სუნის აღქმის გამოკვლევას აწარმოებს ოლფაქტომეტრია.

სუნის ძალის შეფასება მნიშვნელოვანია ეკოლოგიაში, კვების პროდუქტების ხარისხის ობიექტური შეფასებისათვის, პარფიუმერიაში, სხვადასხვაგვარი პათოლოგიების კლინიკური კვლევებისას.

სუნის რეპროდუქციის მოწყობილობა
------------------------------

XX საუკუნეში ხმის (პატეფონი, მაგნიტაფონი) და გამოსახულების (ფოტოგრაფია, კინომატოგრაფი, ვიდეოკამერა) რეპროდუქციის მოწყობილობების ფართო გავრცელების შემდეგ, სულ უფრო ხშირად გამომგონებლები მიმართავენ სუნის რეპროდუქციის მოწყობილობების დამუშავებას.

ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ცდა იყო ასეთი სისტემის შემუშავება ამერიკა-ისრაელის ფირმის DidgiScent (2002 г.) მიერ. ამ ფირმამ ვერ შეასრულა აღებული ვალდებულებები დროულად და პროექტი ჩაიშალა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ყნოსვა
* არომატი
* არომათერაპია
* პარფიუმერია
* სიმყრალე
* დეზოდორანტი
* ფერომონი
* ატრაქტანტი
* ანოსმია (ყნოსვის დაკარგვა)
* ოდოროლოგია
* ქალის სურნელი
* თავისუფლების სურნელი
* ვნების სურნელი (ფილმი)
**რუზველტის კუნძული** (ინგლ. Roosevelt Island) — კუნძული ანტარქტიდაში, როსის ზღვაში. მიუხედავად იმისა, რომ ის შედის ანტარქტიდის შესახებ შეთანხმების მოქმედების ზონაში, კუნძული მაინც მიეკუთვნება როსის ტერიტორიას, რომელზეც პრეტენზიას აცხადებს ახალი ზელანდია.

გეოგრაფია
---------

დღეისათვის რუზველტის კუნძული ფაქტობრივად აღარ არის ხმელეთის იზოლირებული ნაწილი, რადგანაც ის მთელი წელი იმყოფება როსის შელფური მყინვარის შიგნით. კუნძული წარმოადგენს დიდ, ყინულით დაფარულ ამაღლებულ ტერიტორიას, რომელიც ადვილად შეიმჩნევა მყინვარის ზედაპირზე.

ისტორია
-------

პირველად რუზველტის კუნძული 1929 წლის ნოემბრის დასაწყისში შეამჩნია ჯგუფმა, რომელსაც მეთაურობდა გეოლოგი ლოურენს გულდი. იგი ძაღლების შებმული მწკრივით გაემართა ადრე რუალ ამუნდსენის მიერ აღმოჩენილი დედოფალ მოდის მიწის გამოსაკვლევად, გულდის ჯგუფმა აღმოაჩინა საკმაოდ დიდი ამოწეული ადგილი, რომელიც როსის მყინვარებიდან გამოდიოდა.

ოფიციალურად კუნძული აღმოაჩინეს 1934 წელს, როდესაც ამერიკელმა კონტრ-ადმირალმა რიჩარდ ბერდმა დაადგინა, რომ ეს ამაღლებული ადგილი სინამდვილეში კუნძულია და მას მაშინდელი მმართველი პრეზიდენტის პატივსაცემად ფრანკლინ დელანო რუზველტის სახელი დაარქვა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* რუზველტის კუნძული ბრიტანიკაში (ინგლ.)
**რუსუდანი** (ბერძ. Ρουσαντάνα [*რუსუდანა*]) — დავით VI ნარინისა და მისი მეუღლის თეოდორა პალეოლოგის ასული, ტრაპიზონის კონსორტ-იმპერატრიცა, მანუელ დიდის მეორე მეუღლე (1223 — 1253 წწ.).

ბიოგრაფია
---------

რუსუდანი დაიბადა დაახლ. 1242/1245 წელს საქართველოს მეფის დავით VI ნარინისა და მისი მეორე მეუღლის თეოდორა პალეოლოგის ოჯახში. ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი თეოდორას მიხეილ VIII-ისა და თეოდორა დუკაინას ასულად მიიჩნევს, მეორე კი თვლის, რომ ის იოანე პალეოლოგისა და ტორნიკაინას შვილია.

არსებობს ვერსია, რომ რუსუდანი დავით VII ულუს ასულია. იმპერატრიცის დედა შეიძლება ყოფილი გვანცა დედოფალი, რადგან ჯიგდა-ხათუნის შვილების შესახებ არაფერია ცნობილი.

იმპერატრიცა
-----------

რუსუდანის შესახებ წერს ბერძენი ისტორიკოსი მიხაილ პანარეტოსი:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| „ | უბრწყინვალესი თეოდორა კომნენოსი, მანუელ დიდი კომნენოსისა და რუსუდან იბერიელის პირველი ასული. | "|

რაც ნიშნავს იმას, რომ ის თეოდორა დიდის დედა იყო.

რუსუდანი გარდაიცვალა არაუგვიანეს 1260 წ. იმპერატრიცის გარდაცვალების შემდეგ მანუელმა ცოლად ირენა სირიკაინა მოიყვანა.

სქოლიო
------

1. ↑  "ქართველთა მეფეების ჩამონათვალი"  დაარქივებული 2018-08-06 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური)
2. ↑  ტრაპიზონის იმპერატორების გენეოლოგია (ინგლისური)
3. ↑  "ქართველთა მეფეების ჩამონათვალი"  დაარქივებული 2018-08-06 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური)
4. ↑  ბიზანტიელ დიდგვაროვანთა წარმომადგენლები (ინგლისური)
5. ↑  დავით ულუს შთამომავლები დაარქივებული 2018-08-06 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
6. ↑  ბაგრატიონთა გენეოლოგია[*მკვდარი ბმული*]
7. ↑  "მიხაილ პანარეტოსის ქრონიკები" პირველი ნაწილი, ინგლისურად თარგმნა ბასილეს ნესტორმა (ინგლისური)
8. ↑  ტრაპიზონელი მეფეები (ინგლისური)
**სუპერ-ბოული** (ინგლ. Super Bowl) — პროფესიონალურ ამერიკულ ფეხბურთში ეროვნული საფეხბურთო ლიგის (NFL) ჩემპიონატი აშშ-ში. თამაში და მასთან დაკავშირებული ზეიმი-ღონისძიებანი შეადგენს ე. წ. „სუპერ-ბოულ სანდეის" (აგრეთვე ცნობილი როგორც „სუპერ სანდეი" - ინგლ. სუპერ კვირადღე), რომელიც წლების განმავლობაში თითქმის დე-ფაქტო ამერიკულ ეროვნულ დღესასწაულად იქცა.

თამაში დაიწყო 1967 წლის იანვარში როგორც აფლ-ეფლ მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელშიც ეფლ ჩემპიონი გუნდი ეთამაშა უფრო ახალგაზრდა მოპაექრე ამერიკის საფეხბურთო ლიგის (აფლ) გამარჯვებულს „მსოფლიო ჩემპიონი პროფესიონალურ ფეხბურთში" წოდებისთვის. 1970 წელს ორივე ლიგის გაერთიანების შემდეგ *სუპერ-ბოული* გახდა ეფლ-ს ჩემპიონთა თამაში. მას შემდეგ ღონისძიება ყოველწლიურად ტარდება კვირა დღეს პლეიოფების შემდეგ, თავდაპირველად ადრე-იანვარში, შემდეგ გვიან იანვარში, ხოლო 2002 წლიდან კი თებერვლის პირველ კვირადღეს.

  



|  |  |
| --- | --- |
| ოლიმპიური თამაშების რგოლები | *ეს სტატია სპორტისა და სპორტსმენების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**სუპერგა** (იტალ. Superga) — მთა ჩრდილო-დასავლეთ იტალიაში, მდინარე პოს სამხრეთ ნაპირზე, ტურინიდან აღმოსავლეთით. გორაკის სიმაღლე ზღვის დონიდან 672 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს და ყველაზე ცნობილია იმ მთებს შორის, რომლებიც ერთგვარ ამფითეატრს ქმნიან ტურინის გარშემო.

სუპერგა მეტად ცნობილია სუპერგის ბაზილიკის გამო, რომელიც მთის წვერზე მდებარეობს და ტურინის ერთ-ერთი სიმბოლოა, ბაზილიკასთან მდებარეობს პანთეონი, სადაც სავოიის საჰერცოგოს მმართველები და მათი ოჯახის წევრები არიან დაკრძალული, ბაზილიკას ტურინის გარეუბან სასისთან აერთებს ტრამვაის ხაზი, რომელიც ასევე ტურინის კოლორიტად ითვლება.

1949 წელს სუპერგის გორაკზე მოხდა ცნობილი ავიაკატასტროფა, როდესაც ლისაბონიდან გამოფრენილი ტორინოს საფეხბურთო კლუბის თვითმფრინავი დაშვებისას ბაზილიკის კედელს დაეჯახა და ჩამოვარდა. შემთხვევისას დაიღუპა თვითმფრინავში მყოფი ყველა ადამიანი, იტალიის მაშინდელი საფეხბურთო ფლაგმანის, მოქმედი და ხუთგზის ჩემპიონი გუნდის ფეხბურთელები და საწვრთნელი შტაბის წევრები, მათ შორის ნამდვილი საფეხბურთო სუპერვარსკვლავი ვალენტინო მაცოლა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Real Basilica di Superga (იტალიური)
**რუსუდან ყენია** (დ. 1924, თბილისი — გ. 2012, თბილისი) — ქართველი ისტორიკოსი, პედაგოგი, ფილოლოგი, ხელოვნების მუშაკი.

1946 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი.

1963 წლიდან არის საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გიორგი ჩუბინაშვილის სახელობის ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის ძველი ქართული ხელოვნების განყოფილების მეცნიერ თანამშრომელი, შემდგომში უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი, 1963 წლეს ასევე გახდა თბილისის სამხატვრო აკადემიის ხელოვნების ისტორიისა და თეორიის კათედრის პედაგოგი, დოცენტი, პროფესორი, თბილისის სასულიერო აკადემიის პედაგოგი.

მის მიერ რესტავრირებულია: დავით აღმაშენებლის პინაკი (მოსკოვი, ისტორიის მუზეუმი, 1953); ჯახუნდერის მაცხოვრის ხატი (ქუთაისის მუზეუმი); ჩუკულის ტრიპტიქონი (ქუთაისის მუზეუმი); ჰადიშის, ლაბსყალდის, იენაშის ოთხთავების მოჭედილობა (მესტიის მუზეუმი, 1970); ალავერდის სახარების ყდის მოჭედილობა (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, თბილისი, 1972). არის ხელოვნებათმცოდნე, ოქრომჭედლობის რესტავატორი.

საკანდიდატო დისერტაცია დაიცვა 1961 წელს.

არის სულიერების, კულტურისა და მეცნიერების აღორძინებისა და განვითარების სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდის წევრი.

1963 წლიდან არის საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრი.

ბიბლიოგრაფია
------------

* ზემო სვანეთი : შუა საუკუნეების ხელოვნება : გზამკვლევი (ავტორი). - თბილისი, საქ. კულტ. მემკვიდრ. საინფორმ. ცენტრი, 2000. - 120გვ.. - ISBN: 99928-857-1-8
* სვანეთში დაცული ქართული ჭედური ხელოვნების ძეგლები (ავტორი). - თბილისი, მეცნიერება, 1986. - 131გვ.
* ხახულის ღვთისმშობლის ხატის კარედის მოჭედილობა (ავტორი). - თბილისი, მეცნიერება, 1972. - 116გვ.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* 

* რუსუდან ყენია — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**რუსული ბაზების გაყვანა საქართველოდან** (რუს. Вывод российских военных баз из Грузии) — პროცესი, რომელიც დაიწყო სსრკ-ის დაშლის შემდეგ და მიზნად ისახავდა საქართველოს ტერიტორიიდან რუსული ბაზების გაყვანას.

1921 წელს საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ საქართველოს ტერიტორიაზე განთავსდა საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის სამხედრო ინფრასტრუქტურა. სსრკ-ის დაშლის შემდეგ საქართველოს ოფიციალურმა პირებმა აქტიურად დააყენეს საქართველოს ტერიტორიიდან რუსული ბაზების გაყვანის საკითხი. 1992 წელს საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭომ მოითხოვა ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებული საბჭოთა სამხედრო საკუთრების ნაციონალიზაცია, თუმცა რუსეთის არმიამ საბჭოს მოთხოვნის იგნორირება მოახდინა და აღჭურვილობა, რომელიც ვერ გაიტანა გაყიდა ან გაანადგურა.

1995 წელს რუსეთსა და საქართველოს შორის გაფორმდა ხელშეკრულება, რომელიც საქართველოში ოთხი რუსული სამხედრო ბაზის (ბათუმში, გუდაუთაში, ახალქალაქსა და ვაზიანში) 25 წლით (და შემდგომი გაგრძელების პერსპექტივით) განლაგებას ითვალისწინებდა, თუკი რუსეთი საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენასა და შეიარაღებული ძალების მშენებლობაში დაეხმარებოდა. ხელშეკრულების რატიფიცირება აღარ მომხდარა.

1990-იანი წლების ბოლოდან საქართველოს ხელისუფლებამ აქტიურად დაიწყო ბრძოლა ქვეყანაში რუსული გავლენების შესამცირებლად. 1999 წელს, სტამბოლის სამიტის შემდეგ, ხელი მოაწერა ისტორიულ სტამბოლის ხელშეკრულებას, რომლის თანახმადაც რუსეთის ფედერაციას უნდა გაეყვანა რუსული სამხედრო ბაზები ვაზიანისა და გუდაუთადან 2001 წლის 1 ივლისამდე. ამ ისტორიულ ერთგვერდიან დოკუმენტს საქართველოს მხრიდან ხელი საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილემ, გიგა ბურდულმა მოაწერა.

სქოლიო
------

1. ↑  *ჯონსი ს.*, „საქართველო: პოლიტიკური ისტორია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ" = Georgia: A Political History of Independence, თბილისი: სოციალური მეცნიერებების ცენტრი, 2013 [2012]. — გვ. 117, ISBN 978-9941-0-5972-8.
2. 1 2 3 4  factcheck.ge, მარიამ ქვათაძე
რუინას-დე-სან-დომინგოს
**რუინას-დე-სან-დომინგოს** — პონტევედრაში (ესპანეთი) არსებული ქალთა მონასტერი (ამჟამად არ ფუნქციონირებს). ის 1985 წელს შეიყვანეს სიაში - *Bien de Interés Cultural* (ესპანეთის კულტურული მემკვიდრეობის სია).

ისტორია
-------

### ადრეული წლები

ის პონტევერას მუზეუმების შენობებს შორის ყველაზე ძველია. ორიგინალური სახით შემორჩენილია მხოლოდ მთავარი აფსიდა, სამხრეთი კედლის პატარა ნაწილი და მთავარი შესასვლელი. ტაძრის მშენებლობას საძირკველი ჩეყარა 1282 წელს, თუმცა ტაძრის მშენებლობა 1383 წლამდე არ დაწყებულა. მშენებლობა საბოლოოდ XV საუკუნეში დასრულდა.

### 1836-1880

1836 წლის 8 დეკემბერს მონასტერი დაიხურა და გადაეცა პონტევედრას მონასტრის გაუქმების და მონასტრის ქონების კონფისკაციის საბჭოს. შემდგომ 1840 წლის მაისში ის გადაეცა ქალაქის საბჭოს როგორც ფსიქიატრიული თავშესაფარი. მიუხედავად იმისა, რომ 1869 წლამდე იქ არსებობდა ავადმყოფ ქალ პატიმართა საავადმყოფო, ხოლო შემდეგ არასრულწლოვანთა სასწავლებლიც კი ქალაქის მერიამ კომპლექსი ნაწილობრივ დაშალა და მასალა ქუჩების მოსაპირკეთებლად გამოიყენებოდა. 1864 წელს დაშალეს სამლოცველო, ხოლო 1869-1870 წლებში კოშკის ზედა ნაწილი. 1874 წლის 12 მარტს ქალაქის საბჭო მისი მთლიანად დაშლის იდეით გამოვიდა. გეგმა დაამტკიცა პროვინციის პრეზიდენტმა, თუმცა ძველი ეკლესიის დაცული უნდა ყოფილიყო.

### 1880-1947

1880 წელს მიღებული იქნა ეკლესიი დაშლის საბოლოო გადაწყვეტილება, თუმცა გუბერნატორმა სამუშაოების შეჩერების ბრძანება გასცა.1886 წელს, იყო მისი დაშლის კიდევ ერთი მცდელობა, თუმცა ისევ მნიშვნელოვანიუ ფიგურების ჩარევის შემდეგ ისიც შეჩერებულ იქნა.

1895 წლის 14 აგვისტოს ის სახელმწიფო მუზეუმად გამოცხადდა. 

1903 წელს ძეგლზე დაიწყო არქეოლოგიური სამუშაოები. 1947 წლიდან მოწყობილია პატარა საგამოფენო დარბაზე სადაც წარმოდგენილია აღმოჩენილი ნიმუშები.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
* 
* 
*

ლიტერატურა
----------

* Messía de la Cerda y Pita, Luis Francisco: *Labras heráldicas del Museo de Pontevedra. Ruinas de Santo Domingo*. Deputación Provincial de Pontevedra, 1991.
* Valle Pérez, Juan Carlos (coord.): *Os debuxantes da "Sociedad Arqueológica de Pontevedra"*. Museo de Pontevedra, 1995.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***რუინას-დე-სან-დომინგოსი***

* Museo de Pontevedra
* Turgalicia
* *Pontevedra para el mundo* დაარქივებული 2013-12-11 საიტზე Wayback Machine.


1. ↑
2. ↑
**სუპერორგანიზმი** — ერთი სახეობის სინერგიულად ურთიერთ მომქმედი ორგანიზმების ჯგუფია. სხვადასხვა სახეობის სინერგიულად ურთიერთ მომქმედ ორგანიზმების ჯგუფს ჰოლობიონტი ეწოდება.

ტერმინი სუპერორგანიზმი ხშირად ეუსოციალური ცხოველების მიმართ გამოიყენება, სადაც ფუნქციების გადანაწილება ძალიან სპეციალიზებულია და გარკვეულ ინდივიდუალებს დამოუკიდებლად გადარჩენის საშუალება არ აქვთ. სუპერორგანიზმის ყველაზე კარგი მაგალითია: ჭიანჭველასებრნი. სუპერორგანიზმი შესაძლოა განისაზღვროს როგორც "ორგანიზმთა ერთობლივობა, რომლებსაც შეუძლიათ შეთანხმებულად მოქმედება, იმისათვის რომ შექმნან მოვლენა, რომელიც იმართება კოლექტივის მიერ", მოვლენა შესაძლოა იყოს ნებისმიერი აქტივობა "რასაც ბუდე მოითხოვს", როგორიცაა ჭიანჭველების მიერ საკვების ერთობლივი მოპოვება ან მტაცებლებისგან თავდაცვა, ან ფუტკრების მიერ ახალი ბუდის ძებნა.

ტერმინი 1789 წელს "გეოლოგიის მამამ" ჯეიმზ ჰატონმა შეიმუშავა, იმისათვის რომ დედამიწა გეოფიზიოლოგიურ კონტექსტში განეხილა. ჯეიმზ ლავლოკის და ლინ მარგულის "გაია ჰიპოთეზა", ასევე ჰატონი, ვლადიმირ ვერნადსკი და გაი მარჩი ვარაუდობდნენ, რომ თავად ბიოსფეროც სუპერორგანიზმია, თუმცა ეს მოსაზრება სადავოდ დარჩა.

ტობი ტირელი გაია ჰიპოთეზის მიმართ კრიტიკით იყო განწყობილი, ის ამტკიცებდა რომ, დედამიწის კლიმატური სისტემა არ ჰგავს ცხოველთა ფიზიოლოგიურ სისტემას. პლანეტათა ბიოსფერო, მკაცრად არ რეგულირდება, როგორც ცხოველთა ორგანოები: "პლანეტები ცხოველებისგან განსხვავებით, არ არიან ევოლუციის პროდუქტი. აქედან გამომდინარე ჩვენ უფლება გვაქვს სკეპტიკურად მივუდგეთ საკითხს, თუ რა უნდა ჩაითვალოს სუპერორგანიზმის მსგავს მოვლენად. მან დაასკვნა, რომ "სუპერორგანიზმთან ანაგოლია დაუსაბუთებელია".

სქოლიო
------

1. ↑  Kelly, Kevin (1994). *Out of control: the new biology of machines, social systems and the economic world*. Boston:  Addison-Wesley,   გვ. 98. ISBN 0-201-48340-8.
2. ↑  Deneubourg JL, et al. (1989). „The Self-Organizing Exploratory Pattern of the Argentine Ant". *Journal of lnsect Behavior*. **3**: 159–168. doi:10.1007/BF01417909.
3. ↑  O'Shea-Wheller TA, et al. (2015). „Differentiated Anti-Predation Responses in a Superorganism". *PLOS ONE*. **11**: e0141012. doi:10.1371/journal.pone.0141012.
4. ↑  Britton NF, et al. (2002). „Deciding on a new home: how do honeybees agree?". *Proceedings of the Royal Society B*. **269**: 1383–1388. doi:10.1098/rspb.2002.2001.
5. ↑  *Gaia: A New Look at Life on Earth*, James Lovelock, Oxford University Press, 1979
6. ↑  Tyrrell, Toby (2013), *On Gaia: A Critical Investigation of the Relationship between Life and Earth*, Princeton: Princeton University Press, p. 209, ISBN 9780691121581,
7. ↑  ტაირელი, ტობი (2013), *On Gaia: A Critical Investigation of the Relationship between Life and Earth*, Princeton: Princeton University Press, p. 209, ISBN 9780691121581,
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ტიტა (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**ტიტა** (ლათ. Tulipa) — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი შროშანისებრთა ოჯახისა. აქვს კვერცხისებრი ან მომრგვალო ბოლქვი, ცილინდრული, სწორმდგომი ღერო, რომლის სიმაღლე 6—50 სმ აღწევს, ზედ 2—6 ოთოლია. ღეროზე უვითარდება ერთი (ან რამდენიმე) ღია ფერის ყვავილი, რომელიც მზიან ამინდში გადახსნილია, ხოლო ღამით — დახურული.

ჯვარედინმტვერიაა. ნაყოფი სამწყნაგიანი კოლოფია, თესლი ბრტყელია, მოყავისფრო ყვითელი. ტიტა მრავლდება თესლით, კულტურაში — თესლითა და ბოლქვაკებით.

გვარში 140 სახეობაა. საქართველოში ქართლის რაიონებში ტიტას 2 სახეობა ხარობს — ეიხლერის ტიტა და ბიბერშტეინის ტიტა. ამჟამად კულტურაშია ველური სახეობებისაგან მიღებული 4000–ზე მეტი ჯიში. ტიტას ყვავილი სურნელოვანია, ზოგიერთი ჯიშის გარდა. ყვავილობს საშუალოდ 15 დღეს, საგვიანო ჯიშები — 25—30 დღემდე.

ღეროს სიმაღლისა და ყვავილის ფორმის მიხედვით ტიტა იყოფა შემდეგ საბაღო ჯგუფებად: მარტივი ადრეულა, ბუთხუზყვავილა ადრეულა, ტრიუმფი, კოტეჯისა, დარვინისა, ბრიდერისა, დარვინის ჰიბრიდები და სხვა. ტიტას იყენებენ დეკორატიულ მებაღეობაში, კლუმბებს, რაბატების, კლდებაღის, ყვავილწნულების გასაფორმებლად, თაიგულებად და სხვა.

ლიტერატურა
----------

* *ასიეშვილი ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 726.