recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ჯონ მარკ გალეკი** (ინგლ. John Mark Galecki; დ. 30 აპრილი, 1975) — ამერიკელი მსახიობი. ცნობილია ლეონარდ ჰოპსტედერის შესრულებული როლით CBS-ის სიტკომში „დიდი აფეთქების თეორია" (2007-2019), და დეივიდ ჰიელის როლით ამერიკულ სიტკომში „Roseanne" (1992-1997, 2018). მონაწილეობა მიღებული აქვს რამდენიმე ფილმში, მათ შორისაა: ამერიკული კომედია „საშობაო არდადეგები" (1989), ფანტაზიური დრამა „სანტას ირემი" (1989), კრიმინალური თრილერი „თვითმკვლელი მეფეები" (1997), „მე ვიცი რა ჩაიდინეთ წინა ზაფხულში" (1997), 2011 წლის ამერიკული სამეცნიერო ფანტასტიკა „დრო" და საშინელებათა ჟანრის ფილმი „ზარები" (2017). 

გალეკი იყო ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი ანაზღაურების მქონე სატელევიზიო მსახიობი. 2018 წელს Forbes-მა მისი წლიური ანაზღაურება 25 მილიონ აშშ დოლარად შეაფასა და დაასახელა მსოფლიოში მეორე ყველაზე მაღალი ანაზღაურების მქონე სატელევიზიო მსახიობად.

სქოლიო
------

1. ↑  Johnny Galecki. *TV Guide*.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — June 11, 2016. ციტირების თარიღი: August 27, 2014.
2. ↑  „Highest-Paid TV Actors 2018". *Forbes*. ციტირების თარიღი: March 21, 2019.
**კეისრის სამოქალაქო ომი** — რომის რესპუბლიკის ერთ-ერთი ბოლო კრიზისი იმპერიად გადაქცევამდე. სამოქალაქო ომი დაიწყო იულიუს კეისარსა და გნეუს პომპეუსს შორის მომხდარი პოლიტიკური განხეთქილებით, რომელიც მოგვიანებით სამხედრო დაპირისპირებაში გადაიზარდა.

კონფლიქტამდე, იულიუს კეისარი მიუძღოდა თავის ლეგიონებს გალიაში, სადაც თითქმის ათი წელი აწარმოებდა ომს. დაძაბულობა კეისარსა და პომპეუს შორის დაიწყო ძვ. წ. 49 წელს, როდესაც ორივე მხარემ უარი თქვა დათმობაზე წასულიყო. პომპეუსმა სენატის დახმარებით, კეისარს მოსთხოვა დაეტოვებინა ლეგიონები გალიაში, მაგრამ ამის ნაცვლად მან გადალახა მდინარე რუბიკონი (იმდროინდელი გალიისა და იტალიის საზღვარი) და გაემართა რომისკენ, რითაც ომი გამოუცხადა სენატს. 

ომი იყო ოთხწლიანი სამხედრო დაპირისპირება, ბრძოლები მიმდინარეობდა: იტალიაში, ილირიაში, საბერძნეთში, ეგვიპტეში, აფრიკასა და ესპანეთში. პომპეუსმა დაამარცხა კეისარი ძვ.წ. 48 წელს დირახიუმის ბრძოლაში, მაგრამ თავად გადამწყვეტ ბრძოლაში ფარსალოსში დამარცხდა. ბევრი ყოფილი პომპეელი, მათ შორის მარკუს იუნიუს ბრუტუსი და ციცერონი, დანებდნენ ბრძოლის შემდეგ, ხოლო სხვები, როგორიცაა კატონ უმცროსი და მეტელუს სციპიონი კვლავ იბრძოდნენ. პომპეუსი ეგვიპტეში გაიქცა, სადაც ჩასვლისთანავე მოკლეს. კეისარმა სამხედრო კამპანია მოაწყო აფრიკაში, სადაც ძვ. წ. 46 წელს სციპიონის ჯარი დაამარცხა, ტაპსის ბრძოლაში. სციპიონმა და კატონმა ცოტა ხნის შემდეგ თავი მოიკლეს. მომდევნო წელს კეისარმა დაამარცხა უკანასკნელი პომპეელი მისი ყოფილი ლეიტენანტი ლაბიენუსი მუნდას ბრძოლაში. ძვ. წ. 44 წელს იგი გახდა dictator perpetuo (დიქტატორი მარადიულად ან უვადო დიქტატორი) და მალევე მოკლეს.

ლიტერატურა
----------

* Caesar (1917). *Gallic War*, Loeb Classical Library.  Harvard University Press. ISBN 978-0-67499-080-7.
* Plutarch (1919). *Life of Caesar*, Loeb Classical Library.  Harvard University Press.
* Plutarch (1917). *Life of Pompey*, Loeb Classical Library.  Harvard University Press.
* Pseudo-Caesar (1955). "The Alexandrian War", *Caesar: Alexandrian war, African war, Spanish war*, Loeb Classical Library.  Harvard University Press. ISBN 978-0-67499-443-0.
**ძველდანიური მეძებარი** (დან. Gammel dansk hønsehund) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია დანიაში XVIII საუკუნეში.

როგორც ჩანს, ამ ჯიშის გამოსაყვანად XVIII საუკუნეში გამოიყენეს ადგილობრივი ძაღლები (რომელთა ძარღვებში იყო ბლადჰაუნდის სისხლი) და ესპანური მეძებრები, რომლებიც დანიაში ნიდერლანდებიდან მოხვდნენ. XX საუკუნეში ძველდანიური მეძებრების საერთო რაოდენობის შემცირებამ და მეორე მსოფლიო ომის დროს მათი გამრავლების თითქმის მთლიანად შეწყვეტამ ჯიში გადაშენების პირას მიიყვანა. 

საბედნიეროდ, ჯიშის გადარჩენა მოხერხდა და დღეს ძველდანიური მეძებარი ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მონადირე ძაღლია, თუმცა სამშობლოს ფარგლებს გარეთ იშვიათად გვხვდება. მას მოაქვს მოკლული ნადირი ტყიდან და წყლიდან, შესანიშნავი ყნოსვის გამო იყენებენ კონტრაბანდის და ნარკოტიკების აღმოსაჩენად.

ძველდანიური მეძებარი ბავშვებთან ალერსიანია და ადვილად ეჩვევა ქალაქის პირობებს, კარგი კომპანიონია. ადვილად იტანს სიცხეს და სიცივეს და ადვილად იწვრთნება. აქვს უხეში, მოკლე ბალანი, ძლიერი მხრები და სწორი ფეხები, შედარებით მოკლე თავი, გრძელი ყურები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ძველდანიური მეძებარი***

* ძველდანიური მეძებარი (ინგლისური)
**წორბისი** — სოფელი საქართველოში. მდებარეობს მდინარე აღმოსავლეთის ფრონის მარჯვენა ნაპირას. მდებარეობს ზღვის დონიდან 995 მეტრზე, ყორნისიდან 12 კილომეტრში.

ისტორია
-------

სოფელი მოხსენიებულია იოანე ბაგრატიონის 1794-99 წლების აღწერაში.1847 წლის მონაცემებით შედიოდა ყორნისის ხეობის სოფლებში და დასახლებული იყო ეთნიკური ოსებით. 1991 წლამდე შედიოდა ზნაურის რაიონის შემადგენლობაში. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის მიერ და დე-ფაქტო აკონტროლებს სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა. სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის ადმინისტრაციული დაყოფით შედის ზნაურის რაიონში, ყორნისის თემში.

მოსახლეობა
----------

| აღწერის წელი | მოსახლეობა | კაცი | ქალი |
| --- | --- | --- | --- |
| 1987 | 130 |  |  |
| 2015  |  88 | 47 | 41 |

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 344.

სქოლიო
------

1. ↑  *იოანე ბაგრატიონი*, „ქართლ-კახეთის აღწერა" გვ. 42 — თბილისი 1986
2. ↑  *ტყავაშვილი მ*. „სოფელ ყორნისის ისტორიიდან" „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები" N12 გვ. 41 — თბილისი, „უნივერსალი", 2014 ISSN 1512-3154
3. ↑  Итоги всеобщей переписи населения Республики Южная Осетия 2015 года
**ჰიროსიმა** (იაპონ. 広島市) — ქალაქი იაპონიაში, კუნძულ ჰონსიუს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ჰიროსიმას პრეფექტურის ადმინისტრაციული ცენტრი და ტიუგოკუს რეგიონის უდიდესი ქალაქი. ჰიროსიმა ამასთანავე ჰონსიუს უდიდესი ქალაქია. 2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ქალაქში ცხოვრობდა 1,173,980 ადამიანი. მდებარეობს მდინარე ოტის დელტაში, იაპონიის შიგა ზღვის ნაპირზე. 

ქალაქი აღმოცენდა ფეოდალი მთავრის მორის ციხე-დარბაზის (აშენდა 1591 წელს) გარშემო. მსოფლიოსთვის ის ყველაზე მეტად ცნობილია, როგორც პირველი ქალაქი ისტორიაში, რომელიც ბირთვული იარაღის მსხვერპლი გახდა. ქალაქის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაინგრა, დაიღუპა და დაიჭრა 140 ათასზე მეტი ადამიანი. 1959 წლიდან ჰიროსიმაში მრავალჯერ ჩატარდა ბირთვული იარაღის წინააღმდეგ მებრძოლთა საერთაშორისო კონფერენცია. ქალაქში არის ჰიროსიმის მშვიდობის მემორიალური პარკი, რომლის არქიტექტორია კენძო ტანგე. ჰიროსიმამ მუნიციპალური სტატუსი 1889 წლის 1 აპრილს მიიღო, ხოლო 1980 წლის 1 აპრილს კი, გადააჭარბა რა მოსახლეობით 500.000-ს, „სამთავრობო მნიშვნელობის" ქალაქის წოდება მიიღო.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 670.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ოფიციალური საიტი

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
პრეფექტურა ჰიროსიმა |
| --- |
|  |
| ქალაქები | 
აკიტაკატა • ეტაძიმა • კურე • მიიოსი • მიჰარა • ონომიტი • ოტაკე • სიობარა • ტაკეჰარა • ფუკუიამა • ფუტიუ • ჰაცუკაიტი • ჰიგასიჰიროსიმა • ჰიროსიმა |
|  |
| მაზრები | 
აკი • იამაგატა • სერა • ტოიოტა • ძინსეკი |
|  |
| დასახლებები | 
აკიოტა • კაიტა • კიტაჰიროსიმა • კუმანო • ოსაკიკამიძიმა • საკა • სერა • ფუტიუ • ძინსეკიკოგენ |

 |
**წონა**, *ბუბას კლდე*, მრავალფენიანი (აშელის, მუსტიეს, მეზოლითის, ბრინჯაოს და ფეოდალური ხანის) არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ისტორიულ შიდა ქართლის (ახლანდელი ჯავის მუნიციპალიტეტი) ტერიტორიაზე, მდინარე ყვირილის სათავესთან, ზღვის დონიდან 2100 მ სიმაღლეზე. წარმოადგენს კარსტული წარმოშობის მღვიმეს, რომლის სიგანეა 90 მ, სიმაღლე შესასვლელთან — 15 მ. 

აღმოაჩინეს და სწავლობდნენ 1958-1961, 1965, 1968 (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე), 1977-1978 (ხელმძღვანელი დ. თუშაბრამიშვილი). დადგენილია 20 ლითოლოგიური ფენა (საერთო სისქე 4,5 მ). აშელური ხანის ზედა ფენაში ნაპოვნია სხვადასხვა დამზადებული ქვის ნივთი (მათ შორის ხელცულები, საჩეხი იარაღი, სახოკ-საჭრელები, წალდისებრი იარაღი და კლივერი). აშელური ხანის II ფენაში ძირითადად ნაპოვნია ანატკეცები. წონის მუსტიეურ ფენებში აღმოჩენილი ქვის ნაწარმი განეკუთვნება ლევალუაზურ, ლამელურ ინდუსტრიას და ჯრუჭულის, კუდარო I-II, ხვირათის ძეგლებთან ერთად გარკვეულ ჯგუფს ქმნის. მეზოლითური ხანის ქვის ნაწარმიდან აღსანიშნავია ზურგდაბლაგვებული (გრავეტის ტიპის) დანები. 

აშელური, მუსტიეური და მეზოლითური ნასახლარი მონადირეთა ჯგუფს ეკუთვნოდა. წონის მღვიმის ფაუნა ქვეწარმავალთა და ცხოველთა 22 სახეობითაა წარმოდგენილი. გამოვლინდა მგლის, ტურის, მღვიმის დათვის, მღვიმის ლომის, ღორის, ირმის, კავკასიური ჯიხვის, ცხვრის, ბიზონის და სხვა ნაშთი. წონის მღვიმის ფაუნისათვის დამახასიათებელია ცივი ჰავის მოყვარული ცხოველების არარსებობა. აშელური ფენები წარმოქმნილია რის-ვიურმის გამყინვარებათაშორისო ეპოქის დასაწყისში ან რისის გამყინვარების რომელიღაც პერიოდში. მუსტიეური ფენა ვიურმის I ნახევარს განეკუთვნება. მეზოლითური ფენის წარმოქმნა ჰოლოცენის ეპოქაში უნდა მომხდარიყო.

ლიტერატურა
----------

* *თუშაბრამიშვილი დ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 343.
**ცხემლარის ხიდი** — შუასაუკუნეების ქვისთაღოვანი ხიდი, მდებარეობს მდინარე მაჭახელაზე, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ცხემლარაში, სოფელ აჭარისწყლიდან 7-8 კმ-ის დაშორებით.

ხიდით მოსახლეობა სარგებლობდა XX საუკუნის 60-იან წლებამდე, სანამ მის გვერდით ახალ სამანქანო ხიდს არ ააშენებდნენ.

ხიდის აღწერა
------------

ხიდი აგებულია ვიწრო ადგილზე დამრეცი თაღით. ბურჯებს შორის სიგრძე 19,6 მეტრია, სავალი ზედაპირის კი — 22 მ. ხიდის სიმაღლე მდინარის ზედაპირიდან თავბანდის თავამდე 5,55 მ, ბურჯის სიმაღლე — 2 მეტრია, ხოლო სისქე ქუსლში — 1,40 მ.

ხიდის სიგანე შუაწელში 1,65 მ-ია, მისასვლელებთან 2,2. მარჯვენა მისასვლელის სიგანე 8 მეტრია, სიგრძე 9 მ, მარცხენა ასასვლელის ზომები შედარებით მცირეა.

თაღს ამჩნევია მეორადი ქვის ფენა, რაც მის პირველად სახეს უკარგავს.

ხიდი ნაგებია, როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით. ბურჯებად გამოყენებულია დიდი ზომის ყორე ქვები.

ხიდზე ფოსოების არსებობა არ შეიმჩნევა. ხიდის მცირე სიმაღლის გამო შესაძლებელი იყო მდინარეში ჩაესოთ ხიმინჯები და ზედ მოეწყოთ ხარაჩოები.

ცხემლარის ხიდი გამოირჩევა სხვა ხიდებისაგან: ქვების წყობით, დიდი მალით და მცირე სიმაღლით.

ხიდს 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

2008 წელს ცხემლარას ხიდს სარესტავრაციო სამუშაოები ჩაუტარდა.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

ლიტერატურა
----------

* ი. სიხარულიძე, „აჭარის მატერიალური კულტურის ძეგლები", თბ. 1962, გვ. 41

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მატერიალური კულტურის ძეგლები[*მკვდარი ბმული*]

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მატერიალური კულტურის ძეგლები |
| --- |
|  |
| ეკლესიები | 
ავგიის ნაეკლესიარი · ახალშენის ფერისცვალების ეკლესია · ბათუმის სამების დედათა მონასტერი · ბათუმის კარის ღვთისმშობლის ეკლესია · სარფის მამათა მონასტერი · სარფის იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია · ქილისე · სარფის წმინდა ანდრია პირველწოდებულის მონუმენტი | ხელვაჩაურის გერბი |
|  |
| ციხესიმაგრეები | 
გვარას ციხე · ჩხუტუნეთის ციხე · ყოროლისთავის ციხე |
|  |
| ხიდები | 
მახოს ხიდი · ცხემლარას ხიდი · ქოქოლეთის ხიდი · ორთაბათუმის ხიდი · ჩხერის ხიდი · ზვარიას ხიდი · მირვეთის ხიდი |
|  |
| მუზეუმები | 
ჩხუტუნეთის (მაჭახლის) მუზეუმი · სარფის მუზეუმი |

 |
**შალვა კალანდაძე** (დ. 1903, ჩოხატაური გ. 1984) — ქართველი ჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
---------

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი, იგი საქართველოს ეროვნულ–დემოკრატიული პარტიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი იყო. ემიგრაციაში წავიდა 1929 წელს.

პოლიტიკურ მოღვაწეობას შალვა კალანდაძე წარმატებით უთავსებდა შემოქმედებით ცხოვრებას. მისი პუბლიკაციები ქვეყნდებოდა ემიგრანტული პრესის ფურცლებზე: „მოსკოვის ნაციონალური პოლიტიკა აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში", „ქართული ცეკვები პარიზში", „ვ. ნოზაძის ხსოვნისათვის", „კ. გამსახურდიას ხსოვნისათვის", „სიტყვა წარმოთქმული ელისე პატარიძის დასაფლავებაზე", „მარი ფელისიტე ბროსე", „უნივერსიტეტის 50 წლის აღსანიშნავად", „ბოლშევიზმის ფსიქოანალიზი" „უკან წარსულისაკენ" და სხვა.

შალვა კალანდაძის ცხოვრების უმთავრესი პირობა იყო სამართლიანობის გრძნობა, პატიოსნება. ამას ადასტურებს მასზე ნათქვამი ალ. სულხანიშვილის სიტყვები: „შ. კალანდაძე იყო ნამდვილი მებრძოლი ეროვნულ–დემოკრატი და პატიოსანი ქართველი კაცი".
ჟურნალ „ივერიის" რედაქტორი მიხეილ ქავთარაძე შალვა კალანდაძის დაკრძალვაზე წარმოთქმულ სიტყვაში აღნიშნავდა: „შალვას პოლიტიკა არ იზიდავდა , არც ამ დარგში წერა ეხალისებოდა, მაგრამ მოვალეობის შეგნებით, ათეულ წელთა განმავლობაში იგი ჩვენი ემიგრანტული პრესის აერა ერთი მუშაკის როლს ასრულებდა და ასევე ნაყოფიერად გაატარა მან მისი სიცოცხლის უკანასკნელი ათიოდე წლის მოღვაწეობა რადიო „თავისუფლების" რედაქციაში, სადაც თავისი გადაცემების საგნად ყველაზე საჭირბოროტო საკითხი, ნაციონალური პრობლემა აირჩია".

თანამედროვეთა გადმოცემით, შალვა კალანდაძეს სამშობლოს სიყვარულთან ერთად, განსაკუთრებული გრძნობით უყვარდა მშობლიური კუთხე, გურია და ამ კუთხის გამორჩეული მამულიშვილები. ასეთებად იგი ასახელებდა – გაბრიელ ეპისკოპოსს, ექვთიმე თაყაიშვილს, გერონტი ქიქოძეს, პავლე ინგოროყვას, აკაკი შანიძეს. ბატონი შალვა ეტრფოდა ქართულ პოეზიას, ხოლო, თანამედროვე პოეტებს შორის კი მისთვის ყველაზე ახლობელი იყო ანა კალანდაძე, მისივე სიტყვით, ყველაზე ლირიკული და რომანტიული პოეტი.

დახვეწილი გემოვნებისა და გამორჩეული ლიტერატურული ალღოს მეშვეობით შალვა კალანდაძე ახერხებდა ქართული მწერლობის სიღრმეების წვდომას. მან საინტერესო წერილები მიუძღვნა ილია ჭავჭავაძის, გრიგოლ რობაქიძისა და კონსტანტინე გამსახურდიას შემოქმედებას. მის განსაკუთრებულ ინტერესს კლასიკური ფილოსიფია წარმოადგენდა და ლიტერატურულ ნაწარმოებებსაც, ხშირად, ამ კუთხით უკეთებდა ანალიზს. შალვა კალანდაძე გარდაიცვალა 1984 წლის თებერვლის თვეში, პარიზში. დაკრძალულია ლევილის სასაფლაოზე.

ლიტერატურა
----------

* კალანდაძე შ. // ილია ემიგრატთა თვალით / ტ.2 / შემდგენელ-რედაქტორი დალი სინჯარაძე. თბ. 1996 გვ. 272-273
* ქავთარაძე მ. გამოსათხოვარი სიტყვა // გუშაგი. პარიზი, 1984 №1 გვ. 65–67
* შარაძე გ. ქართული ემიგრანტული ჟურნალისტიკის ისტორია. ტ. 2. თბ. 2001. გვ. 565–569

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა კალანდაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**შუშას სახელმწიფო მუსიკალური დრამატული თეატრი** (აზერ. Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı) — მუსიკალური დრამატული თეატრი აზერბაიჯანში.

ისტორია
-------

1938 წლის თებერვალში შეიქმნა შუშას სახელმწიფო კოლექტიური და სახელმწიფო მეურნეობის თეატრი. 1943 წელს კოლექტივს ეწოდა შუშას სახელმწიფო მუსიკალური დრამატული თეატრი. იგი უზეირ გაჯიბეკოვის სახელს ატარებდა. დრამებისა და კომედიების გარდა თეატრში იდგმებოდა ოპერები და ოპერეტები. შუშას სახელმწიფო მუსიკალურმა დრამატულმა თეატრმა არსებობა შეწყვიტა 1949 წლის დასაწყისში. მათ საქმიანობა განაგრძეს ადგილობრივ სამოყვარულო დრამატულ წრეში, შემდეგ კი ხალხურ თეატრში.

1992 წლის 25 მაისს, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1990 წლის 11 მაისის ბრძანებულებით, კულტურის სამინისტრომ აღადგინა შუშას სახელმწიფო მუსიკალური დრამატული თეატრის საქმიანობა.

1992 წელს, ყარაბაღის მოვლენებთან დაკავშირებით, თეატრი გადავიდა ბაქოში.

2022 წლის 29 ივნისს შუშას სახელმწიფო მუსიკალური დრამატულმა თეატრმა ღია ცის ქვეშ 73 წლის შემდეგ კვლავ აჩვენა სპექტაკლი მირზა ფათალი ახუნდზადეს პიესის მიხედვით „ლენქორანის ხანის ვეზირი".

სქოლიო
------

1. ↑  Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrı Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar anım tədbiri keçirəcək [*მკვდარი ბმული*]
2. ↑  "Şuşa teatrı" Müəllif: Yaqub Əlioğlu, Bakı-2001.. ციტირების თარიღი: 2020-08-17
**ჰისენ ჰაბრე** (ფრანგ. Hissène Habré; დ. 13 აგვისტო, 1942, ფაია-ლარგო, ჩადი — 24 აგვისტო, 2021, დაკარი, სენეგალი) — ჩადის სამხედრო და პოლიტიკური მოღვაწე. ქვეყნის პრეზიდენტი 1982 - 1990 წწ.

ჰისენ ჰაბრემ განათლება პარიზში მიიღო, ჩადში დაბრუნდა 1971 წელს, ამ პერიოდში ქვეყანაში მიმდინარეობდა სამოქალაქო ომი სამხრეთელ ქრისტიანებსა და ჩრდილოელ არაბ მუსლიმებს შორის. მომდევნო წელს ჰისენ ჰაბრე ტრიპოლიში გაემგზავრა და ჩამოაყალიბა პარტიზანული არმია, რომელსაც ჩრდილოეთის შეიარაღებული ძალები უწოდა. მალევე მისმა ძალებმა გადაკვეთეს ჩადის საზღვრები. პრეზიდენტმა გუკუნი უედეიმ დახმარებისათვის ლიბიას მიმართა, რამაც ჰაბრე აიძულა უკან დაეხია და სუდანში გადასულიყო, თუმცა მალე დაბრუნდა, დაიპყრო ქვეყნის აღმოსავლეთი ქალაქები, ხოლო 7 ივნისს აიღო ნჯამენა და თავი ქვეყნის პრეზიდენტად გამოაცხადა. გუკუნი უედეიმ ოპოზიციური მთავრობა ჩამოაყალიბა.

1983 წელს უედეის მხარდასაჭერად ლიბიამ მოახდინა ჩადის მეოთხე ინტერვენცია. თუმცა საფრანგეთისა და აშშ-ს დახმარებით ჰისენ ჰაბრემ გაიმარჯვა, მუამარ კადაფის ჯარებმა ქვეყანა დატოვეს.

სამხედრო გადატრიალება
---------------------

1989 წელს ქვეყანაში სამხედრო გადატრიალების მცდელობა იყო, რომელსაც მეთაურობდა შინაგან საქმეთა მინისტრი ბრაჰიმ იტნო და მისი სამხედრო მრჩევლები: ჰასან ჯამუსი და იდრის დები. იტნო დააპატიმრეს, ჯამუსი მოკლეს, ხოლო იდრის დები ქვეყნიდან გაიქცა და მომდევნო წელს იერიში წამოიწყო ჰაბრეს ხელისუფლების წინააღმდეგ.

1990 წლის ბოლოს იდრის დების ხელმძღვანელობით მოქმედმა ჩადის ეროვნული ხსნის მოძრაობის შეიარაღებულმა ძალებმა აღმოსავლეთ ჩადში მდებარე ქალაქი აბეშე დაიკავეს. 1 დეკემბერს ჰისენ ჰაბრე ჯერ კამერუნში გაიქცა, შემდეგ კი სენეგალში გადავიდა.

ბრალდება
--------

1991 წელს შექმნილმა კომისიამ ჰაბრეს ადმინისტრაციას 40 000 პოლიტიკური მკვლელობისა და 200 000 წამების ფაქტის ჩადენისათვის დასდო ბრალი. ადამიანის უფლებათა დამცველ ჯგუფებს ხელთ ჰქონდათ 97 პოლიტიკური მკვლელობის, 142 წამებისა და 100 ადამიანის გაუჩინარების დეტალურად აღწერილი ფაქტის ამსახველი მასალა. გაერომ მხარი დაუჭირა მის სისხლის სამართლებრივ დევნას ადამიანის უფლებების დარღვევისათვის, რაც ჰაბრეს ექსტრადიციას ითვალისწინებს.

გარდაცვალება
------------

გარდაიცვალა 74 წლის ასაკში 2021 წლის 24 აგვისტოს სენეგალის დედაქალაქ დაკარში COVID-19-საგან.

ლიტერატურა
----------

* ნაიჯელ ქოთორნი, ისტორიის 100 ყველაზე სასტიკი დესპოტი და დიქტატორი, თბ. 2011

სქოლიო
------

1. ↑  „Chad's former President Habre, convicted of war crimes, dies in Senegal". Reuters. 24 August 2021. ციტირების თარიღი: 24 August 2021.
2. ↑  Senegal urged to halt ex-Chad leader Habre extradition
3. ↑  Senegal suspends Hissene Habre's repatriation to Chad
4. ↑  Maclean, Ruth; Camara, Mady (24 August 2021). „Hissène Habré, Ex-President of Chad Jailed for War Crimes, Dies at 79". *The New York Times* (ინგლისური). ISSN 0362-4331. ციტირების თარიღი: 25 August 2021.
5. ↑  „Chad's former president Hissène Habré dies at 79". *France24*. 24 August 2021. ციტირების თარიღი: 24 August 2021.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **გორდელაძე**. |

**შალვა გიორგის ძე გორდელაძე** (დ. 20 ოქტომბერი, 1905, სოფ. ხვარბეთი, ახლანდ. ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი — გ. 12 იანვარი, 1973, კიევი) — ქართველი ასტროფიზიკოსი. ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1962), პროფესორი (1965).

ბიოგრაფია
---------

1936-1940 წლებში იყო აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორიის დირექტორის მოადგილე, 1940-1973 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა კიევის უნივერსიტეტსა და პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში. იკვლევდა ახალი ვარსკვლავების ატმოსფეროში იონიზაციას, ტემპერატურის ცვლილებებს ანთებამდე და ანთების შემდეგ, აგრეთვე ანთების პროცესში სხვადასხვა სახით გამოყოფილ ენერგიას. პირველმა განსაზღვრა ახალი ვარსკვლავის აფეთქების შედეგად ამოფრქვეული ნივთიერების მასა. ვ. ამბარცუმიანთან ერთად ჩამოაყალიბა ახალი თვალსაზრისი გალაქტიკაში ვარსკვლავთშორისი შთანთქმის დისკრეტულობის შესახებ. უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის მთავარ ასტრონომიულ ობსერვატორიაში მისი უშუალო ხელმძღვანელობით გამოიცა 28000 მკრთალი ვარსკვლავის ფოტომეტრიული მონაცემების კატალოგი. ავტორია მრავალი სამეცნიერო და სამეცნიერო-პოპულარული ნაშრომისა. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

ლიტერატურა
----------

* ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 108-109.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* შალვა გორდელაძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
**შალვა ზაქაიძის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნში.

ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლი, რომლისგან დღეს მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი, გეგმით სწორკუთხაა. სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩაქცეულია. აშენებულია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. მეორე სართულის კარებისა და ფანჯრების საპირეებისათვის გამოყენებულია ანდეზიტის დამუშავებული ქვები. სამხრეთით მიმართული მთავარი ფასადი სიმეტრიულადაა დანაწევრებული კარ-ფანჯრების ღიობებით. პირველ სართულზე გაჭრილია ერთი კარი და ორი ფანჯარა. მეორე სართულზე ოთხი ფანჯარა და ერთი კარი. სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე შემორჩენილია აივნის საყრდენი კონსტრუქციის ჩასამაგრებელი ფოსოები. ორივე ფასადს ერთიანი ღია აივანი შემოუყვებოდა, რომლისგან დღეს აღარაფერია შემორჩენილი. ჩრდილოეთ კედელი ყრუა. აღმოსავლეთ ფასადის პირველი სართულიც ყრუა, ხოლო მეორეზე განთავსებული იყო ორი სწორკუთხა ფანჯარა. ერთი შენარჩუნებულია, მეორე კი ჩამოშლილი. პირველი სართულის კარ-ფანჯრებზე გადებულია ხის არქიტრავი. მეორე სართულის კარ-ფანჯრებს გარედან აქვს ანდეზიტის თლილი ქვის საპირეები შუაში საჭექი ქვით, ხოლო შიგნიდან ნატეხი ქვით შექმნილი ზღუდარები. ინტერიერში ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედელზე პირველ სართულზე დატანებულია ორი თახჩა (არქიტრავული გადახურვით) და ბუხარი. სახლი ადგილობრივების გადმოცემით 1967 წელს მურღულებმა შეიძინეს კაიშურებისგან. შემდგომ კი, მათგან შეიძინა შალვა ზაქაიძემ. 1990-იან წლებში სახლის უმეტესი ნაწილი ხანძარმა გაანადგურა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 35075
შუშის რეალური სასწავლებელი იყო 6-კლასიანი ახალი ტიპის სკოლა, რომელიც დაარსდა 1881 წელს აზერბაიჯანის ქალაქ შუშაში.

ისტორია
-------

XIX საუკუნის 80-იან წლებში აზერბაიჯანში მოქმედებდა მხოლოდ ერთი რეალური სკოლა (ბაქოში) და ერთი კლასიკური პროგიმნაზია (განჯაში). ერთის მხრივ, ეს არ აკმაყოფილებდა მოსახლეობის საშუალო განათლების მოთხოვნილებას და მეორე მხრივ, მრეწველობისა და ვაჭრობის მზარდ მოთხოვნას. ეს მოთხოვნა და საჭიროება განსაკუთრებით გამოიკვეთა შუშაში. აქ უმაღლეს სკოლაზე მოთხოვნა თანდათან გაიზარდა. 

1886 წელს სკოლას 7500 მანეთი დაახარჯეს. შუშას სკოლა ითვლებოდა თავისი დროის განათლების ტიპურ ცენტრად. სასწავლებელში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო უცხო ენებისა და ლიტერატურის შესწავლასა და სწავლებას. სკოლა იყო ღია დაწესებულება, რომელიც ხელს უწყობდა სხვადასხვა ენის შესწავლას. 

კურსდამთავრებულები იღებდნენ მე-6 კლასის განათლების დამადასტურებელ სერტიფიკატს. მე-7 კლასში ცოდნის დონის ამაღლების შესაძლებლობაც გაჩნდა - ბოლოს გაიცა დაწყებითი განათლების დამადასტურებელი ატესტატი და სწავლის გაგრძელების უფლება რუსეთის იმპერიისა და ევროპის უნივერსიტეტებში. ასევე, სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ, კურსდამთავრებულებს გამოცდების ჩაბარების შემდეგ შეეძლოთ მასწავლებლად მუშაობა.

1927-1928 სასწავლო წლიდან სკოლა გახდა შვიდწლიანი.

1937-1938 სასწავლო წლიდან შუშის რეალურ სასწავლებელს ეწოდა შუშის ქალაქის №1 საშუალო სკოლა.

1966 წელს სასწავლებლის ბაზაზე კიდევ ერთი სასწავლო დაწესებულება შეიქმნა, რომელსაც მე-4 საშუალო სკოლა ეწოდა. მოგვიანებით ეს სკოლა გადაეცა ქალაქ შუშას №1 საშუალო სკოლის ახალ შენობას და მას უზეირ გაჯიბეკოვის სახელი მიენიჭა.
1992 წელს ყარაბაღის კონფლიქტის გამო შუშას რეალურმა სასწავლებელმა შეწყვიტა სასწავლო საქმიანობა. სომხეთ-აზერბაიჯანის ომის შემდეგ სკოლის შენობა მთლიანად დაინგრა.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  Böyük elm ocağı Şuşa Realnı Məktəbi. ციტირების თარიღი: 2018-05-08
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **აფხაიძე**. |

**შალვა ნიკოლოზის ძე აფხაიძე** (დ. 20 ივლისი, 1894, ძუყნური, ახლანდელი ტყიბულის მუნიციპალიტეტი — გ. 19 თებერვალი, 1968, თბილისი) — ქართველი პოეტი და ლიტერატურათმცოდნე.

ბიოგრაფია
---------

დაიბადა ოკრიბის ერთ-ერთ სოფელში. ადრე დაობლებული ბაბუამ გაზარდა. დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და შევიდა პეტერბურგის ს უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტზე. ისმენდა ნიკო მარის, ივანე ჯავახიშვილის და სხვა გამოჩენილ მეცნიერთა ლექციებს. 1917 წელს პეტერბურგის უნივერსიტეტის დამთავრებისთანავე დაბრუნდა სამშობლოში. იმავე წლიდან იყო „ცისფერყანწელთა" ლიტერატურული ჯგუფის აქტიური წევრი. მუშაობდა განათლების სახალხო კომისარიატთან არსებულ ხელოვნების მთავარ კომიტეტში, გაზეთ „მუშის" რედაქციაში, გამომცემლობა „ტექნიკა და შორომაში", იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობის დირექტორი, საქართველოს მწერალთა კავშირის მთავარი კონსულტანტი.

აფხაიძის პირველი კრიტიკული წერილი დაიბეჭდა 1914 წელს, პირველი ლექსი — 1917 (ქუთაისის გაზეთ „მეგობარი"), პირველი კრებული „ლექსები" — 1941 წელს. მისი ნაწარმოებების შემდგომი კრებულებიდან აღსანიშნავია „ლექსები" (1949), „ერთტომეული" (1954), „გაზაფხულის მელოდიები" (1957), „გაზაფხულის განთიადები" (1963), „კრიტიკული წერილები" (1959) და სხვა.

აფხაიძე ავტორია მონოგრაფიებისა ლიტერატურისა და ხელოვნების ქართული მოღვაწეთა შესახებ („ვერიკო ანჯაფარიძე", 1956; „სანდრო ახმეტელი", 1958; „აკაკი ხორავა" 1962 და სხვა). მანვე შეადგინა „აფხაზური პოეზიის ანთოლოგია" (1957), თარგმნა მ. გორკის, დ. ფურმანოვისა და სხათა ნაწარმოებები. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის" ორდენითა და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მასთან დიდუბის პანთეონში დასაფლავებულია მისი მეუღლე — **ნინო ალექსანდრეს ასული თოიძე** (დ. 1898, თბილისი — გ. 1969, იქვე).

ლიტერატურა
----------

* *ჭილაია ს.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ. 1977. — გვ. 35.
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე", გვ. 65, თბ. 1994

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ცისფერყანწელები |
| --- |
|  |
| 
* ალექსანდრე არსენიშვილი
* შალვა აფხაიძე
* ვალერიან გაფრინდაშვილი
* შალვა კარმელი
* პაოლო იაშვილი (ელენე დარიანი)
* სერგო კლდიაშვილი
* გიორგი ლეონიძე
* ნიკოლო მიწიშვილი
* კოლაუ ნადირაძე
* გრიგოლ რობაქიძე
* ტიციან ტაბიძე
* ალექსანდრე ცირეკიძე
 |

 |
**წყრთა** — სიგრძის საზომი ერთეული. საქართველოში გავრცელებული იყო XVI საუკუნიდან. შინაარსობრივად გამოხატავდა მანძილს იდაყვიდან შუა თითის წვერამდე. წერილობით წყაროებში გვხდება დაბადების ქართულ თარგმანში. სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, წყრთა იყო ნახევარადლი (დაახლოებით 50.6 სმ). ძვ. წ. II-I საუკუნეებში ბაგინეთის (არმაზციხის) მშენებლები ეყრდნობოდნენ სიგრძის განსაზღვრულ ერთეულს (დაახლოებით 52 სმ). სიგრძის მსგავსი ერთეული შემჩნეულია უფლისციხეში და გორის ციხის ძველი კედლების გაზომვის დროსაც. ზოგი მეცნიერის (ი. ციციშვილი) აზრით ეს ერთეული არის წყრთა. აღსაღნიშნავია, რომ თითქმის ამავე სიდიდის (51.8 სმ) იყო ურარტული წყრთაც.

ლიტერატურა
----------

* *ჯაფარიძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 373.
* ჯაფარიძე გ. ნარკვევი ქართული მეტროლოგიის ისტორიიდან (IX-XIX), თბ. 1973

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საზომი ერთეულები ძველ საქართველოში |
| --- |
|  |
| 
* ადლი
* აღაჯი
* ბიჯი
* გოჯეული
* გოჯი
* ეჯი
* თითი
* თოფი
* მანძილი
* მარცვალი
* მილიონი
* მტკაველი
* მხარი
* ნაბიჯი
* ტანი
* ტერფი
* უტევანი
* შოლტი
* ციდა
* წყრთა
 |

 |
შ. ელიაძე
**შალვა ნესტორის ძე ელიაძე** (დ. 1896, ოზურგეთი — გ. 19 ივნისი, 1918, ახალი ათონის მახლობლად) — ქართველი ოფიცერი.

დაამთავრა ოზურგეთის საქალაქო სასწავლებელი. 1915-1917 წლებში მოხალისედ იბრძოდა რუსეთის არმიაში I მსოფლიო ომის ოსმალეთის, გერმანიის, ავსტრიისა და რუმინეთის ფრონტებზე. 1916 წელს დრისის 317-ე ქვეითი პოლკის რიგებში იყო პრაპორშჩიკად და დაიჭრა. დაჯილდოებული იყო წმ. გიორგის ჯვრით. 1917 წლიდან შტაბს-კაპიტნის ჩინით მეთაურობდა ასეულს მე-3 ქართულ მსროლელ პოლკში. 1918 წლის აპრილში მონაწილეობდა სამეგრელოში ბოლშევიკთა მიერ მოწყობილი ამბოხების ჩახშობაში. ფოთის სახალხო გვარდიამ თავის ხელმძღვანელად აირჩია. 1918 წლის ივნისში აფხაზეთში ბოლშევიკური გამოსვლების დროს ახალ ათონთან დაამარცხა 1000-მდე მეამბოხე. დაიღუპა მთებში უკანდახეულ მოწინააღმდეგესთან შეტაკებაში.

ლიტერატურა
----------

* გაზ. „თეატრი და ცხოვრება" №10 - 1918 - გვ. 11.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Елиадзе Шалва Нестерович. «Памяти героев Великой войны 1914–1918».
**წყლის შაშვისებრნი** (ლათ. Cinclidae) — წყლის პირას ბინადარ ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა.

აღწერა
------

მათი სხეულის სიგრძეა 14–23 სმ; მასა 38-დან (ყელწითური წყლის შაშვი, *Cinclus schulzi*) 89 გრამამდე. სხეულის აგებულება მკვრივი და ჯმუხია; კისერი მოკლე. ნისკარტი სწორი და წაგრძელებულია; პირის კუთხეებში ჯაგარი არ აქვთ; ნაპრალისებური ნესტოები კანის სახურავებითაა დახურული, ყურის ნახვრეტები — სარქვლებით. ფრთები მომრგვალებულია; ბოლო მოკლე და სწორად ჩაჭრილია; ფეხები შედარებით გრძელი და ძლიერია; თითები და ბრჭყალები მოკლე და მაგარი. შებუმბვლა მჭიდრო, ხშირი და არადასველებადია; აპტერიები ღინღლითაა დაფარული. შეფერილობაში ჭარბობს მუქი მურა, რუხი, ყავისფერი და წითური ტონები, 2 სახეობას თეთრი მონაკვეთები აქვს; დედალ-მამალი ერთნაირად გამოიყურებიან, ახალგაზრდებს ლაქები აყრია. ფრენენ სწორად და გამალებით; კარგად დარბიან, კუდის ქნევით ხშირად ჩაჯდომებს აკეთებენ; შეუძლიათ ცურვა და წყლიდან აფრენა. რიგში მხოლოდ მათ შეუძლიათ ყვინთვა.

გავრცელება
----------

ბინადრობენ მთის მდინარეებისა და გამჭვირვალეწყლოვან ნაკადების სანაპიროებზე, მთისწინეთიდან 5500 მეტრ სიმაღლემდე (ჰიმალაი). აერთიანებს 1 გვარის (Cinclus) 5 სახეობას; რომელთაგან 3 ახალი სამყაროს დასავლეთ ნაწილის მთებში ცხოვრობს, 2 — ევრაზიაში (1 ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკაშიც აღწევს); ჩრდილოეთის პოპულაცია გადამფრენია, მაღალმთიან რაიონებში მცხოვრები ფრინველები მდინარეების გაუყინავ მონაკვეთებთან ეშვებიან.

კვება
-----

ამერიკული წყლის შაშვი (Cinclus mexicanus)
იკვებებიან წყლის უხერხემლოებით, უმთავრესად მწერებით, კიბოსნაირებით, მოლუსკებით, აგრეთვე მცირე ზომის თევზითა და ქვირითით. საკვების მოსაპოვებლად 1,5 მეტრამდე ყვინთავენ და წყლის ქვეშ 20 წამამდე ჩერდებიან.

გამრავლება
----------

აშენებენ სფეროსებრი ფორმის ბუდეს, სამშენებლო მასალად იყენებენ ხავსებს, ხის გამხმარ ფოთლებსა და მარცვლოვანთა ღეროებს; დამალულია წყლის ზევით ქვებსა და ფესვებს შორის ნიშებში, კლდეების ნაპრალებში, ნაგებობებში, ზოგჯერ ჩანჩქერების უკან. დედალი 2–7 (ჩვეულებრივ 4–5) კვერცხს დებს; კრუხობს დედალი, ინკუბაცია 14–20 დღე-ღამე გრძელდება. ბარტყები ბუდეს 20–28 დღეში ტოვებენ, მშობლები მათ კიდევ 1–2 კვირა კვებავენ.

დაცვა
-----

IUCN-ის წითელ წიგნში შეტანილია წითურთავა წყლის შაშვი, რომელიც მხოლოდ ცენტრალური ანდების კალთებზე ცხოვრობს.

ლიტერატურა
----------

* *Лоскот В. М.* ОЛЯПКОВЫЕ // Большая российская энциклопедия. т. 24. — М. 2014. — стр. 155.

სქოლიო
------

1. ↑  წყლის შაშვისებრნი — ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი.
მუსტანგები არიზონაში.
**მუსტანგი** (ინგლ. mustang < ესპ. mestengo < ესპ. mesteño — ჯოგს მოცილებული ცხოველი) — გაველურებული შინაური ცხენი. ფართოდ იყო გავრცელებული ჩრდილოეთ ამერიკის პრერიებში. არიან კოლონისტების მიერ ახალ სამყაროში XVI საუკუნეში შეყვანილი ცხენების შთამომავლები. ადგილობრივი მოსახლეობა — ინდიელები — მუსტანგზე ნადირობა ხორცისა და ტყავისათვის, აგრეთვე მოსაშინაურებლად. მუსტანგების რაოდენობა XVIII საუკუნეში 4 მლნ. აღწევდა, XX საუკუნეში კი 20 ათასამდე შემცირდა. მუსტანგებს შორის გვხვდება სხვადასხვა ზომის (საშუალო სიმაღლე მინდაოში 147 სმ), ტიპის, ფერისა (უფრო ხშირად წაბლა და წითური) და სხეულის აგებულების ინდივიდები.

ამჟამად მუსტანგი სახელმწიფოს დაცვის ქვეშაა და მათი რაოდენობა გაზრდილია. 2019 წლის მონაცემებით, ველურ ბუნებაში ზრდასრული მუსტანგების რაოდენობა 88 ათასი სული იყო.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ. 1984. — გვ. 210.
* *Щипанов Н. А.* Мустанги // Большая российская энциклопедия. т. 21. — М. 2013. — стр. 513.

სქოლიო
------

1. ↑  Bloch, Sam (19 September 2019). „How America's wild horses end up in slaughterhouses abroad". *The Counter*. ციტირების თარიღი: 14 December 2021.
**ცელულოზა** (ფრ. cellulose ლათ. cellula-დან «უჯრედი, უჯრედისი») — უჯრედისი [С6Н7О2(OH)3]n, პოლისაქარიდი; მცენარეული უჯრედის გარსის ძირითადი შემადგენელი ნაწილი, რომელიც სიმტკიცესა და ელასტიკურობას სძენს მცენარის ქსოვილებს. ცელულოზა ყველაზე უფრო გავრცელებული ბიოპოლიმერია. მაგ: ბამბის თესლის ბოჭკოებში 95-98% ცელულოზაა, ლაფნის მცენარეების ღეროებში 60-90 %, მერქანში — 40 %, მწვანე ფოთლებში, ბალახში — 10-25%. ცელულოზა აღმოჩენილია აგრეთვე ზოგიერთ უმდაბლეს უხერხემლო ცხოველში. ორგანიზმის ნივთიერებათა ცვლაში ცელულოზა თითქმის არ მონაწილეობს. ცელულოზა თეთრი ბოჭკოვანი მასალაა (40-50 მმ-დე სიგრძის), სიმკვრივე 1520-1540 კგ|მ³, წყალსა და ორგანულ გამხსნელებში არ იხსნება. ცელულოზის მაკრომოლეკულა D-გლუკოზის რგოლებისგანაა შემდგარი. ცელულოზის ნაწარმები (მაგ: აცეტილცელულოზა, ნიტროცელულოზა და სხვ.) მნიშვნელოვანი ტექნიკური პროდუქტებია. ცელულოზისგან ამზადებენ ქაღალდს, აფსკებს (ცელოფნის პარკებს), პლასტმასებსა და ლაქებს. ცელულოზის ბუნებრივსა და ხელოვნურ ბოჭკოებს ფართოდ იყენებენ საფეიქრო მრეწველობაში.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 192.
**ცემენტაცია** — პროცესი ფერად და შავ მეტალურგიაში, ასევე მშენებლობაში.

**ცემენტაცია ფერად მეტალურგიაში**, ჰიდრომეტალურგიული პროცესი, რომელიც ემყარება უფრო მეტად ელექტროდადებითი ლითონების გამოძევებას მათი ნაერთების ხსნარიდან ნაკლებად ელექტროდადებითი ლითონებით, რომლებიც მყარ მდგომარეობაშია. ცემენტაციას ძირითადად იყენებენ ოქროსა და სპილენძის დასალექავად და ელექტროლიტის გასაწმენდად ნიკელის წარმოების დროს. 

**ცემენტაცია შავ მეტალურგიაში**, ფოლადის ცემენტაცია, ლითონის ნაკეთობათა ქიმიურ-თერმული დამუშავება ზედაპირული შრის ნახშირბადით გაჯერების შედეგად 900-950C° ტემპერატურის პირობებში. ცემენტაციის მიზანია ნაკეთობის სისალის, ცვეთამედეგობისა და დაღლილობითი სიმტკიცის გაზრდა.

**ცემენტაცია მშენებლობაში**, გრუნტების, ქანების, ქვისა და ბეტონის წყობის გამაგრება სიცარიელეებში, ბზარებსა და ფორებში თხევადი ცემენტის ხსნარის ან ცემენტის სუსპენზიის დაჭირხნით. იყენებენ ნაგებობების საძირკვლის გასამაგრებლად, ფილტრაციასაწინაღოფარდის შესაქმნელად, ქანებისთვის წყალშეუღწეობის მისანიჭებლად და მიწისქვეშა გვირაბის გაყვანისას, ქვისა და ბეტონის წყობის მონოლითურობისა და წყალშეუღწევობის ასამაღლებლად.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 192.
|  |  |
| --- | --- |
|  | ტერმინს „**შავარდენი**" აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ **შავარდენი (მრავალმნიშვნელოვანი)**. |

**შავარდენი** (ლათ. Falco; ასევე მოიხსენიება როგორც **შევარდენი**) — ფრინველთა გვარი შავარდნისნაირთა რიგისა. ახასიათებს თითქმის კოსმოპოლიტური გავრცელება (არ არის ანტარქტიკაში). ზედა ნისკარტზე აქვს ბასრი კბილაკი. შავარდენის ფრთები გრძელი და ვიწროა, შებუმბლვა მჭიდრო. სხეულის სიგრძე 21-50 სმ აღწევს. ბუდეს არ იშენებს — კვერცხებს (3-4 ცალს) დებს კლდის ნაპრალებში, ნიადაგზე, სხვა ფრინველების მიტოვებულ ბუდეებში. ინკუბაცია გრძელდება 1 თვემდე, კრუხობს დედალი. უმრავლესობა ბუდობის პერიოდის გარდა ნომადობს კიდეც. ამჟამად გვარში გაერთიანებულია ყოფილი დამოუკიდებელი გვარები: Aesalon, Cerchneis, Erythropas, Hypotrirorchis, Harpe. Ieracidea და სხვა. იკვებებიან წვრილ-წვრილი ძუძუმწოვრებით, ფრინველებით, მწერებით (რომლებსაც ჰაერში იჭერენ) და ქვეწარმავლებით. მსხვილ შავარდენს (შავარდენი, სონღული) ბაზებად იყენებდნენ. გვარში 36 სახეობაა, მათ შორის საქართველოში გვხვდება 7: ველისა და ჩვეულებრივი კირკიტა, ალალი, თვალშავი, მარჯანი, ბარი, შავარდენი; ბოლო ორი შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში".

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ბაზი (ფრინველი)

ლიტერატურა
----------

* *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 669.
**კინოა**, *კვინოა* (ლათ. Chenopodium quinoa) — მცენარე ნაცარქათამას გვარისა. ძველი მარცვლეული კულტურაა (ძვ. წ. III–II ათასწლეული). მისი სამშობლო ანდებია. ერთწლოვანი მცენარეა, სიმაღლეში 1–2 მეტრს აღწევს. აქვს სქელი, ხისებრი ღერო და სამნაკვთიანი გრძელყუნწა ფოთლები. ყვავილები წვრილია, მოთეთრო-ყვითელი, შეკრებილია სქელ საგველებში. თესლები მომრგვალო, შებრტყელებული (სიგრძე 1–4 მმ), სხვადასხვა ფერის (საკვებად ძირითადად თეთრებს იყენებენ). მარცვალი შეიცავს 19%-მდე ცილებს, დაახლ. 60% სახამებელს, 3,4% ნედლ უჯრედისს, ამინომჟავებს და სხვ. ახალგაზრდა ფოთლები გამოიყენება ბოსტნეულად, თესლებისგან მიიღება ბურღული და ფქვილი. თესლებში 9,5%-მდე ცხიმოვანი ზეთია, რის გამოც კინოა პოტენციურ ზეთოვან კულტურად განიხილება; ზეთისა და საკვები პროდუქტების მიღებისას გვერდით პროდუქტად მიიღება საპონინები. გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის 2021 წლის მონაცემებით, მსოფლიოში კინოას ნათესებს 191,7 ათასი ჰექტარი ეკავა, უმეტესად სამხრეთ ამერიკის მაღალმთიან რაიონებში; აიღეს 147 ათასი ტონა მარცვალი. ძირითადი მწარმოებლებია პერუ და ბოლივია.

გალერეა
-------

* მოსავლის აღება, ეკვადორიმოსავლის აღება, ეკვადორი
* თესლებიანი ყვავილედითესლებიანი ყვავილედი
* მარცვლებიმარცვლები

სქოლიო
------

1. 1 2  *Михалёв С. С.* Квиноа // Большая российская энциклопедия. т. 13. — М. 2009. — стр. 495.
2. ↑  Crops and livestock products en. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ციტირების თარიღი: 1 აგვისტო, 2023
**ფუძეენა** (ზოგჯერ:*საერთო ენა*, *პრაენა* (უმართებულო), *ფუძე-ენა* და *პროტო ენა* (უმართებულო)) — ენათმეცნიერებაში არის იმ ენათა საერთო წინაპარი, რომლებიც ქმნიან ენათა ოჯახს. ფუძეენამ განიცადა დიფერენციაცია და მისი დიალექტები ისე დაშორდნენ ერთმანეთს რომ დამოუკიდებელ ენებად მოგვევლინენ.. ერთი ფუძე ენიდან წარმოშობილი ენები მონათესავე ენებია. მონათესავე ენების ოჯახებსაც ჰქონიათ ერთი ფუძეენა. მაგ. ერთი ფუძეენიდან მომდინარეობს ინდოევროპული ენები, სხვა ფუძეენიდან იბერიულ-კავკასიური ენები და ასე შემდეგ. ინდოევროპულ ენებში თავისი ფუძეენა ჰქონდათ სლავურ ენებს, რომანულ ენებს, ხოლო იბერიულ-კავკასიურში - ქართველურ ენებს.

ხშირად პროტო ენა არაა დამოწმებული წყაროებში, თუმცა მათი ნაწილობრივი აღდგენა შესაძლებელია, ენათა ოჯახის შემადგენელი ენების შედარებით, ისტორიულ-შედარებითი მეთოდის საშუალებით. ასეთებია მაგალითად პროტო-ქართველური ენა, პროტო-ინდოევროპული ენა. 

ბევრი ენის აღდგენა მოხერხდა, მათგან აღსანიშნავია: პროტო-ინდოევროპული ენა, პროტო-ურალიკური და პროტო-დრავიდული. 

თუმცა, ზოგ შემთხვევებში პროტო ენა დამოწმებულია არსებულ წყაროებში. მაგალითად, ლათინური, რომელიც არის რომანული ენების(ჯგუფში შედის ისეთი ცნობილი ენები, რომლებიცაა ფრანგული, იტალიური, ესპანური ...) პროტო ენა. ასევეა, პროტო-ნორვეგიულზე- თანამედროვე სკანდინავიური ენების პროტო ენა-, რომელიც დამოწმებულია წყაროებით , თუმცა ფრაგმენტულად. 

პირველი ადამიანი იყო ავგუსტ შლაიხერი, რომელმაც დაიწყო სისტემატიკური აღდგენა დაუმოწმებელი ენებისა  .

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პროტო-ქართველური ენა
* პროტო ენების სია
* შედარებითი მეთოდი

სქოლიო
------

1. 1 2 3   ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 435.
2. ↑  1861 წელს პროტო-ინდოევროპული ენისთვის
**ჭრეშის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭრეშში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ტყით დაფარულ მიდამოებში დგას, იგი სხვადასხვა ფერისა და ზომის ნამტვრევი ქვითაა ნაგები, კონსტრუქციული ელემენტები, კუთხეების, კარ-სარკმლის საპირეები, დეკორი კი ყვითელი, სუფთად ნათალი ქვითაა გამოყვანილი. ეკლესიის კარი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი, სამი სარკმელი აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშია. საკურთხევლის აფსიდში ორი მცირე თაღოვანი ნიშაა, აფსიდის სუფთად ნათალი ქვით ნაგები არდაბაგი მცირედაა შემაღლებული. ჩრდილოეთ კედელში, აფსიდის მახლობლად, თაღოვანი ნიშაა, რომელშიც ქვაში გამოკვეთილი ოთხყურა ავზიანი ემბაზია ჩადგმული.

სატრიუმფო თაღი თავისი პილასტრებით და დასავლეთი კედლის კუთხის თაღი ნათალი ქვისაა, ისინი მარტივი ფორმის იმპოსტებს ეყრდნობა. ეკლესიის აღმოსავლეთი და დასავლეთი ფასადი მსგავსადაა გაფორმაბული. აღმოსავლეთი ფასადის სარკმელი ორლილვიანი საპირეთია შემკული, სარკმლის საპირის ორივე მხარეს ორი წაგრძელებული ჯვაარია ჩაკვეთილი, სარკმლის თავზე კი დიდი დეკორატიული ჯვარია, რომლის ზედაპირზე წყვილი სამლილვიანი ზოლის ხლართია წარმოდგენილი. დასავლეთი ფასადის სარკმელიც ანალოგიურადაა გაფორმებული: მის საპირეზე ერთმანეთთან ნასკვებით დაკავშირებული ლილვებია დატანილი, სარკმლის ორივე მხარეს ორი მცირე ზომის გრეხილი ლილვით დატანილი, სარკმლის ორივე მხარეს ორი მცირე ზომის გრეხილი ლილვით შემკული ჯვარია წარმოდგენილი, სარკმლის თავზე კი დიდი ჯვარია, რომლის ზედაპირი ლილვის ხლართითაა დაფარული. ამგავრად, ეკლესიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე სარკმლის ირგვლივ წარმოდგენილი სამი ჯვრის კომპოზიცია გოლგოთის სიმბოლური გამოსახულებაა. გოლგოთას განასახიერებს ბოლოებში სამკუთხად გაგანიერებული სამი ჯვარი, რომლებიც დასავლეთი კარის არქიტრავის ისრული მოხაზულობის დეკორატიული ტიმპანის ირგვლივაა გამოსახული. ტიმპანში სომხური მთავრული ასოებით ეკლესიის აგების წელია ამოკვეთილი. ტიმპანი გვერდით ამოკვეთილ ჯვრებთან არსებული სომხური წარწერიდან ვიგებთ, რომ ეკლესია ღვთისმშობლის სახელზეა აგებული.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 26536
აღმოსავლეთ ფრიზის კუნძულები
კუნძულის თანამგზავრული ფოტო
კუნძულის აეროფოტო
სანაპირო ზამთარში
**იუსტი** (გერმ. Juist) — გერმანიის კუთვნილი კუნძული ჩრდილოეთის ზღვაში, აღმოსავლეთ ფრიზის კუნძულების შემადგენლობაში. მდებარეობს კუნძულებს — ბორკუმს (დასავლეთით), მემერტსა (სამხრეთ-დასავლეთით) და ნორდერნაის (აღმოსავლეთით) შორის. ამავე დროს, იგი მუნიციპალიტეტის სტატუსს ატარებს ქვემო საქსონიის მხარის აურიხის რაიონის შემადგენლობაში.

იუსტის სიგრძე 17 კმ-ია, სიგანე 500 მ-დან 1 კმ-მდე, მთლიანი ფართობი კი 16,43 კმ². კუნძულზე ორი სოფელია, მთავარი სოფელი იუსტი და ლოოგი.

მოსახლეობა
----------

2010 წლის მონაცემებით, კუნძულის მოსახლეობა 1 700 ადამიანს შეადგენს.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| წელი | მოსახლეობა |
| --- | --- |
| 1990 | 1431 |
| 1995 | 1631 |
| 2000 | 1710 |
| 2005 | 1801 |
| 2010 | 1696 |
|

 |

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* გერმანიის კუნძულების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***იუსტი***

* ოფიციალური საიტი
* Juist Net News Online-Newspaper and Tourist-Information
* Picture book: photos, Videoclips, Stories
* Juist railway (closed in 1984)
* Juist at summertime / picture report, © achim conring, hamburg
* Juist at winter / picture report, © achim conring, hamburg
* / A great website, f.e. as well to the history of "Juister Inselbahn"
* Further information დაარქივებული 2012-01-02 საიტზე Wayback Machine.

ფოტოები
* Europe Pictures - Juist დაარქივებული 2012-02-07 საიტზე Wayback Machine.
**ფუძისანგელოზის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლების - უკანახოსა და უბანს შორის, მთის ფერდობზე, ტყეში. სალოცავში შედის დარბაზი, საკოდე, საქვაბე და ეკლესია. დარბაზი ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, რომლის ჩრდილო ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი. სამხრეთიდან „დარბაზის კარია" - ხელოვნურად ამაღლებული და მოსწორებული ადგილი. შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეშია გაჭრილი. სათავსის შუაში გადახურვის გასამაგრებლად ხის ბოძია დადგმული. იქვე მოწყობილია კერა. კედლების გასწვრივ ქვებზე შედგმული ფიცრის სკამებია. ჩრდილო, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თაროებია. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში საკოდეში გასასვლელი კარია. დარბაზი ნათდება სამხრეთ კედელში გაჭრილი სარკმლით. გადახურულია ორფერდა სახურავით. დარბაზზე ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან მიდგმულია საკოდე. ეს არის გეგმით ოთხკუთა ნაგებობა, რომლის კედლები რიყის ქვის მშრალი წყობითაა ამოყვანილი. შესასვლელი დარბაზიდან აქვს. სამხრეთ კედელში სარკმელია გაჭრილი. გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. ეკლესია დარბაზიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა. იგი გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით და ორივე მხრიდან შელესილია კირით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ეკლესია უაფსიდოა, აღმოსავლეთით, კედლის ღერძზე, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ქვეშ ოთხკუთხა ტრაპეზია. გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. ეკლესიას სამხრეთიდან მიშენებული აქვს ორფერდასახურავიანი საზარე - ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ამოყვანილი ორი კედელი, რომელთა შორის გადებულ ხის ძელზე ზარი კიდია. საქვაბე ეკლესიის დასავლეთითაა, ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. გეგმით ოთხკუთხაა. სწორკუთხა შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს, რომლის წინაც მოწყობილია საქვაბის კარი - ხელოვნურად ამაღლებული და მოსწორებული ადგილი. სათავსის აღმოსავლეთ კედლის გასწვრივ ხის სკამი დგას. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში კერაა გამართული. შენობა გადახურულია ფიქლის ცალფერდა სახურავით.

ლიტერატურა
----------

* *ჯინჭარაძე დ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 317-318.
**შავი დღე** ( კორეული : 블랙데이) — არაოფიციალური დღესასწაული, აღინიშნება ყოველი წლის 14 აპრილს უმეტესად სამხრეთ კორეელი მარტოხელების მიერ. ასოცირდება ვალენტინობისა და თეთრ დღესთან. ამ დღეს იკრიბებიან ის ადამიანები, რომლებსაც წინა ორი დღის განმავლობაში საჩუქარი არ მიუღიათ. მიირთმევენ ჯაჯანგმიონს და ლაფსს შავი სოუსით. 

  

დღე ასოცირდება ვალენტინობის დღესთან და თეთრ დღესთან, როგორც დღესასწაული თვის მე-14 დღეს. ამ დღეს იკრიბებიან ადამიანები, რომლებსაც წინა ორი დღის განმავლობაში საჩუქარი არ მიუღიათ და მიირთმევენ ჯაჯანგმიონს, ატრიას შავი სოუსით. ეს დღე სპეციალურად მარტოხელა ადამიანებისთვისაა.

წარმოშობა
---------

სამხრეთ კორეა და იაპონია ერთადერთი ქვეყნებია, რომლებიც ორჯერ აღნიშნავენ ვალენტინობის დღეს, როგორც მნიშვნელოვანი ადამიანებისთვის საჩუქრის გადაცემის შესაძლებლობას.. ვალენტინობის დღე 14 თებერვალს აღინიშნება და ქალები მამაკაცებს ყიდულობენ საჩუქრებს, ხოლო თეთრი დღე 14 მარტს აღინიშნება, მამაკაცები პირიქით ქალებს ჩუქნიან საჩუქარს. ყველა სასიყვარულო დღესასწაულის გამო (ზუსტად 14), რომელიც კორეაში ხდება, ბევრი ფიქრობდა, რომ მარტოხელა ადამიანებიც იმსახურებდნენ აღიარებას.

მნიშვნელობა
-----------

შავი დღე ვალენტინობის დღის და თეთრი დღის რომანტიკულ ასპექტს ემყარება. იმის გამო, რომ ვალენტინობის დღეს მიღებული შოკოლადები მამაკაცის პოპულარობის სიმბოლოდ არის განმარტებული, ხოლო თეთრ დღეს მიცემული შოკოლადები გამოიყენება მხოლოდ რომანტიკული მიზნებისთვის, შავი დღე ყურადღებას ამახვილებს ადამიანებზე, განსაკუთრებით მარტოხელებზე, რომლებსაც საჩუქარი არცერთ დღესასწაულზე არ მიუღიათ.. 

მარტოხელები ორივე დღის განმავლობაში შავი ტანისამოსით იკრიბებიან, რათა 'დაემშვიდობონ' შავი ფერის საკვებს,  განსაკუთრებითჯაჯანგმიონს.

სქოლიო
------

1. ↑  Phelan, Sarah (February 11–18, 2004). „Black Noodle Days". *Metro Santa Cruz*. Metro Publishing Inc. დაარქივებულია ორიგინალიდან — March 20, 2014. ციტირების თარიღი: April 14, 2014.
2. ↑  Herskovitz, Jon (April 14, 2008). „South Korea's Black Day for love". *Reuters*. Seoul: Thomson Reuters. ციტირების თარიღი: April 14, 2014.
3. ↑  Smith, K..  (February 13, 2013) Korea's Black Day: When Sad, Single People Get Together And Eat Black Food. *Smithsonian*. Smithsonian Institution. ციტირების თარიღი: April 14, 2014.
**ფშარაველის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელს ჩარგალის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, შემაღლებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ძირითადად რიყის ქვით. აქა-იქ გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. წყობა ირეგურალურია, შასასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარს გარედან თაღოვანი, ხოლო შიგნით ბრტყელი გადახურვა აქვს. აღმოსავლეთით მოკლე მხრებით გამოყოფილი სწორკუთხა საკურთხეველია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ქვემოთ, კედელზე. მოზრდილი კუბური ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხევლის გვერდით კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. დარბაზი კვადრატული ფორმისაა, განათებულია დასავლეთ კედელში გაჭრილი სწორკუთხა სარკმლით, მას საფეხურებიანი რაფა აქვს. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. დარბაზი ნახევარწრიული კამარითაა გადახურული, მსგავსი გადახურვა აქვს საკურთხეველსაც. ფასადები სადაა. მოგვიანებით ეკლესია შიფერის ორფერდა სახურავით გადაუხურავთ და აღმოსავლეთიდან ღია ფარდული მიუშენებიათ.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 338.
**შემაერთებელი ქსოვილი** (ლათ. textus conjunctivus) — მეზენქიმიდან განვითარებული ცხოველური ორგანიზმის ქსოვილი, რომელიც ასრულებს საყრდენ-მექანიკურ, ტროფიკულ, დამცველობით და რეპარაციულ ფუნქციას. აგებულებისა და ფუნქციების მიხედვით მრავალგვარია, ქსოვილის ამ ტიპს მიეკუთვნება ძვალი, ხრტილი, მყესები, ცხიმოვანი ქსოვილი, აგრეთვე სისხლი, ლიმფა და საკუთრივ შემაერთებელი ქსოვილი, რომელიც გარს აკრავს სხვადასხვა ორგანოებს და მიჯნავს ერთმანეთისაგან, ასევე შედის სხვადასხვა ორგანოების აგებულებაში.

ნებისმიერი სახის შემაერთებელი ქსოვილის დამახასიათებელი ნიშან თვისებაა რომ, შემედგენელი უჯრედები შორი-შორს არიან განლაგებული და ქსოვილის მოცულობის დიდი ნაწილი უჯრედთაშორის ნივთიერებას უჭირავს. ეს ნივთიერება შეიძლება ქვასავით მაგარი, ლაბისებრი ან თხევადი იყოს. ამ ქსოვილის უჯრედების უმეტესობისათვის დამახასიათებელია უჯრედშორისი ნივთიერების დიდი რაოდენობით სეკრეცია, რასაც ძირითადი ნივთიერება ეწოდება. ძირითადი ნივთიერებაა მაგალითად კოლაგენი, რომელსაც გამოყოფენ შემაერთებელქსოვილოვანი უჯრედები — ფიბრობლასტები და ფიბროციტები.

საკუთრივ შემაერთებელი ქსოვილის ორი ტიპი არსებობს: მკვრივი და ფაშარი.

ლიტერატურა
----------

* *პაპიძე, გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 708.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ბიოლოგიური დასამედიცინო ტერმინები და ცნებები — nplg.gov.ge
* შემაერთებელი ქსოვილი — MedGeo.Net
**ჭულის მონასტერი** ან **ჭულევის მონასტერი** — XIV საუკუნის წმინდა გიორგის სახელობის გუმბათოვანი ტაძარი. მდებარეობს ისტორიულ სამცხეში, პატარა ზანავში, ადიგენის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქვაბლიანის მარცხენა ნაპირზე.

განეკუთვნება საფარისა და ზარზმის მონასტრების ხუროთმოძღვრულ ჯგუფს. ტაძრის გეგმა და შიგა სივრცე ტიპურია - იგი ოდნავ წაგრძელებული, გეგმით სწორკუთხა ნაგებობაა შვერილების გარეშე. გუმბათი დაყრდნობილია საკურთხევლის კედლებსა და 2 ჯვარისებრ გუმბათქვეშა ბურჯზე. საკურთხევლის აფსიდში 2 ნიშია. სამკვეთლოსა და სადიაკვნეს აღმოსავლეთით აფსიდები აქვთ. შესასვლელი ორია - დასავლეთით და სამხრეთით. გუმბათის ყელში 6 სარკმელია. კონქის ქუსლის სიმაღლეზე პროფილირებული სარტყელი გარს უვლის მთავარ ჯვაროვან სივრცეს. განსაკუთრებით თვალში ცრუპატრონიკეები. არის განმასხვავებელი ნიშნებიც: აქ შიგა სივრცე უფრო კომპაქტურია. მკლავები და კუთხის ნაწილები უფრო შემჭიდროებულია გუმბათქვეშა სივრცის გარშემო და გუმბათიც უფრო მაღალი ჩანს, რასაც ხელს უწყობს ქვედა კორპუსის ამაღლება და გუმბათის დიამეტრის სიმცირე. ტაძარი შიგნით მოხატულია არსენის მიერ 1381 წელს. სამხრეთის კედელზე, შესასვლელის ზემოთ, განირჩევა რამდენიმე მამაკაცის პორტრეტი. ესენი ჯაყელები არიან, რომლებიც საფარასა და ზარზმაშიც გვხვდება: სარგის-საბა, ბექა I, სარგის II, ყვარყვარე I, აქვეა გამოსახული მეხუთე პირიც, ბექას უმცროსი ვაჟი შალვა. მხატვრობის სხვა ნაწილებში, ჩვეულებისამებრ, საღვთო წერილის სიუჟეტებია გადმოცემული.

გალერეა
-------

* ჭულე. ხედი სამხრეთიდანჭულე. ხედი სამხრეთიდან
* ჭულე. ხედი დასავლეთიდანჭულე. ხედი დასავლეთიდან
* ჭულე. ხედი სამხრეთ–დასავლეთიდანჭულე. ხედი სამხრეთ–დასავლეთიდან

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 407.
* ბერიძე ვ. სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ. 1970
* კუტალაძე გ. მაისურაძე ო. ჭულე, თბ. 2008

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ჭულევის მონასტერი // georgian-history.site11.com დაარქივებული 2017-04-10 საიტზე Wayback Machine.
* ჭულევი // orthodoxy.ge

სქოლიო
------

1. ↑  საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ