recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ფარნაკის ციხე** — ციხესიმაგრე დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე ერზერუმის პროვინციაში, შენკაიის რაიონში, სოფელი ფარნაკის ჩრდილოეთით, ისტორიულ მხარე იმიერ-ტაოში, მდინარე და ოლთისის ორივე ნაპირზე.

მისი მდებარეობის შესახებ ექვთიმე თაყაიშვილი, რომელიც 1907 წელს ესტუმრა აღნიშნულ მხარეს, წერს: 

|  |  |
| --- | --- |
|  | „ფარნაკი მდებარეობს ოლთისის წყლის ორთავე ნაპირზე, იქ, სადაც ბანის წყალი ერთვის ოლთისის წყალს. აქ ორივე ფრიად მაღალ კლდოვან ნაპირზე ოლთისის წყლისათითო ციხეა გაშენებული." |
|  |  |

ფარნაკის ციხე მოთავსებულია მდინარის მარცხენა ნაპირზე, ვიწროდ წაგრძელებულ კლდოვან გორაკზე, რომელიც ირგვლივ შემოზღუდულია მაღალი ქვითკირის კედლებით. ციხის დასავლეთ ნაწილში მოთავსებულია გუმბათოვანი პატარა ეკლესია.

ფარნაკის ციხე თურქეთის რესპუბლიკის კულტურის სამინისტროს დაქვემდებარებაშია.

ლიტერატურა
----------

* ნ. გენგიური, კუპელჰალე, თბ. 2005
* დაბრუნება, ტ. 1, ე. თაყაიშვილი, „არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფ. ჩანგლში 1907 წელს." თბ. 1991

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარნაკის ციხე დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  დაბრუნება, ტ. 1, ე. თაყაიშვილი, „არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფ. ჩანგლში 1907 წელს." თბ. 1991 წ. გვ. 352
**ყანდაარის ალყა** — პირველი საბრძოლო დაპირისპირება სეფიანთა ირანსა და დიდ მოგოლთა იმპერიას შორის, რომლის დროსაც მოგოლებმა იმპერატორ აქბარის ბრძანებით, შეუტიეს სეფიანთა მფლობელობაში მყოფ ავღანეთს და უბრძოლველად აიღეს ქალაქი ყანდაარი.

წინარეისტორია
-------------

ყანდაარი 1510 წელს შევიდა სეფიანთა ირანის შემადგენლობაში, მას შემდეგ რაც ისმაილ I-მა დაამარცხა უზბეკი ხანების ბელადი, მუჰამედ შაიბანი. 1525 წელს ქალაქი ისევ უზბეკების ხელში აღმოჩნდა, მაგრამ 1 წლის შემდეგ ის დაიხსნა მოგოლთა პირველმა იმპერატორმა, ბაბურმა.

1555 წელს შაჰ-თამაზი დაეხმარა ჰუმაიონს ტახტის დაბრუნებაში, რის სანაცვლოდაც სწორედ ქალაქი ყანდაარი და ავღანეთის დიდი ნაწილი მიიღო. ორ იმპერიას შორის მშვიდობა დამყარდა. თუმცა 1595 წელს შაჰ-აბას I-მა მშვიდობა დაარღვია და ავღანეთზე დაიწყო შეტევა, შედეგად კი მოგოლთა შემოსევა და ყანდაარის დაკარგვა მიიღო.

მიმდინარეობა და შედეგები
------------------------

1595 წლის ივლისში, იმპერატორმა აქბარმა მისი ერთ-ერთი სარდალი, ჯავალი ხანი ჩაუყენა სათავეში მოგოლთა 7000 კაციან არმიას და დაძრა ყანდაარისკენ. აგვისტოს ბოლოსთვის მოგოლები მიადგნენ ქალაქს, მათ მალევე გატეხეს 2000 კაციანი გარნიზონი კარგი ზარბაზნებითა და საბრძოლე სპილოების დახმარებით.

სპარსელებს სურსათი გაუთავდათ და მათი სარდალი, მუზაფარ ჰუსეინ-ხანი იძულებული გახდა ქალაქი ინდოელებისთვის დაეთმო. 20 სექტემბერს ყანდაარის კოშკის თავზე დიდ მოგოლთა იმპერიის დროშა აღიმართა. ავღანეთის დიდი ნაწილი მოგოლთა მფლობელობაში გადავიდა. 10 წლის შემდეგ სპარსელებმა მოაწყვეს ყანდაარზე ალყა, მაგრამ უშედეგოდ. მათ ქალაქის დაბრუნება მხოლოდ 1622-1623 წლების მოგოლ-სეფიანთა ომის შედეგად მოახერხეს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ყანდაარის ალყა (1605-1606)
* მოგოლ-სეფიანთა ომი (1622-1623)
* მოგოლ-სპარსელთა ომები

წყარო
-----

* KANDAHAR iv. From The Mongol Invasion Through the Safavid Era. Encyclopædia Iranica. ციტირების თარიღი: 13 October 2011.

|  მოგოლ-სპარსელთა ომები   |
| --- |
| ყანდაარის ალყა (1595) — ყანდაარის ალყა (1605-1606) — მოგოლ-სეფიანთა ომი (1622-1623)  ყანდაარის ალყა (1638) — მოგოლ-სეფიანთა ომი (1649-1653) — ნადირ-შაჰის ლაშქრობები ინდოეთში |
**ფარსმან კოლხი** — ქართველი სარდალი. იგი მონაწილეობდა 502-506 წლების ბიზანტია-ირანის ომში, თავი გამოიჩინა, როგორც ნიჭიერმა სამხედრო სტრატეგმა. მის დიდ ავტორიტეტზე მიუთითებს ის ფაქტიც, რომ მონაწილეობდა, როგორც ბიზანტიის იმპერიის წარმომადგენელი 506 წელს ირანელებთან წარმოებულ საზაო მოლაპარაკებაში. 505 წლის აგვისტოში ბიზანტიის იმპერატორმა ანასტასიოსმა (491-518 წწ.) ფარსმან კოლხი დანიშნა მთავარსარდლად მხედართმთავარ იპატის ნაცვლად. ხელმძღვანელობდა ქალაქების ამადასა და ედესას დაცვას. იყო ქალაქ ედესისა და მისი ოლქის გამგებელი. ფარსმან კოლხის შემდგომი ბედი უცნობია, არ ვიცით არც მისი გვარი. როგორც ჩანს, იყო კოლხი დიდებული დასავლეთ საქართველოდან. მომდევნო ხანაში ბიზანტიელი ავტორები ფარსმან კოლხის ძე ზუნას და მის შვილიშვილებს ახსენებენ, რომლებიც ასევე გამოჩენილი სარდლები იყვნენ ბიზანტიის საიმპერატორო კარზე.

ლიტერატურა
----------

* ლ.სანიკიძე, რომის ისტორია, თბილისი, 1984.
* პროკოპი კესარიელი. ქართული თარგმანი ს. ყაუხჩიშვილისა / გეორგიკა, ტ.II, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, თბილისი, 1965
* ყაუხჩიშვილი, ს. (1936). *ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ*, ტომი III. ტფილისი:  ტფილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა,   გვ. 14-15.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარსმან კოლხი V-VI სს. მიჯნა
ალექსანდრია. (ქალაქის გეგმა)
**ფაროსი** (არაბ. منارة‎‎, ბერძ. Φάρος) — ხმელთაშუა ზღვის მცირე კუნძული ეგვიპტის სანაპიროსთან, ნილოსის შესართავთან, იქ, სადაც მდებარეობს უძველესი ქალაქი ალექსანდრია.
ამ კუნძულზე მდებარეობს ალექსანდრიის შუქურა, რომელიც წარმოადგენს ძველი მსოფლიოს ერთ–ერთ ცნობილ საოცრებას.

ალექსანდრიის შუქურა
-------------------

ალექსანდრიის შუქურა. გერმანელი არქეოლოგის გ. ტიპშას ნახატი (1909წ.)
ალექსანდრიის შუქურა აგებულია ძვ. წ. III ს. იმისათვის, რომ გემებს თავისუფლად შესძლებოდათ ალექსანდრიისაკენ მიმავალ პორტამდე უსაფრთხოდ მისვლა. ამ გზაზე მდებარეობდა რიფი, რომელიც ხშირად ხდებოდა გემების დაზიანების მიზეზი. ეს იყო პირველი შუქურა და იარსება თითქმის ათასი წელი. 796 წ. მიწისძვრის შედეგად ძლიერ დაზიანდა. არაბები ცდილობდნენ აღედგინათ იგი. XIV საუკუნისათვის მისი სიმაღლე შეადგენდა დაახლოებით 30 მ. XIV საუკუნეში ძლიერი მიწისძვრის შედეგად ის მთლიანად განადგურდა. შუქურის ფრაგმენტები გამოყენებული იქნა ციხის მშენებლობისას.

ის წარმოადგენდა მსოფლიოს შვიდი საოცრებიდან ერთ–ერთს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ალექსანდრიის შუქურა
* ალექსანდრია
* ეგვიპტე

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფაროსის შუქურა
* ალექსანდრიის შუქურა დაარქივებული 2011-11-10 საიტზე Wayback Machine.
ფარნეზეს ჰერკულესი
**ფარნეზეს ჰერკულესი** — ანტიკური ხანის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ქანდაკება. გამოფენილია ნეაპოლის ეროვნულ არქეოლოგიურ მუზეუმში.

წარმოადგენს ძვ. წ. IV საუკუნის დღემდე მოუღწეველი ბერძნული ორიგინალის ახ. წ. III საუკუნის რომაულ ასლს, თუმცა, ერთი მოსაზრებით, ასლი ეკუთვნის ძველბერძენ მოქანდაკე გლიკონს. ორიგინალის შექმნას მიაწერენ ლისიპოსს ან მისი წრის რომელიმე სხვა წარმომადგენელს. იტალიელი ნატურალისტის, ულისე ალდროვანდის მოგონებებიდან, რომლებიც 1592 წელსაა ჩაწერილი, ქანდაკება 1546 წელს აღმოაჩინეს კარაკალას თერმების (აგებული ახ. წ. 216 წ.) ნანგრევების გათხრის დროს. აღმოჩენა მალევე აღმოჩნდა კარდინალ ალესანდრო ფარნეზეს კოლექციაში (აქედან სახელწოდება). ნეაპოლის სამუზეუმო ექსპოზიციაში ადგილის დაკავებამდე, ქანდაკება განთავსებული იყო პალაცო ფარნეზეს პალატებში (რომი), სადაც, ჯორჯიო ვაზარის მოწმობით, გარშემორტყმული იყო ჰერაკლეს (ჰერკულესის) საგმირო საქმეების გამომსახველი ფრესკებით.

ორიგინალი ჩამოსხმული იყო ბრინჯაოსაგან. ასლი მარმარილოსგანაა გამოქანდაკებული. გამოხატავს დაღლილ ჰერაკლეს, რომელიც თავის ცნობილ კომბალზეა დაბჯენილი, დაყრდნობილი. კომბალს ზევიდან წამოსხმული აქვს ნემეის ლომის ტყავი. ჰერაკლეს მარჯვენა ხელში, რომელიც ზურგს უკან აქვს მიჯრილი, სამი ვაშლი უჭირავს, რაც იძლევა ვარაუდს, რომ მთავარი გმირი გამოსახულია ერთ-ერთი საგმირო საქმის — ჰესპერიდების ოქროს ვაშლების მოპარვის დროს.

ქანდაკება საკმაოდ პოპულარული იყო და საუკუნეების განმავლობაში ცნობილია მისი რამდენიმე ასლიც.

ლიტერატურა
----------

* *Bober, Phyllis* & *Ruth Rubinstein*, Renaissance Artists and Antique Sculpture, 1986.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* **ვიკისაწყობში** არის გვერდი თემაზე: ***ფარნეზეს ჰერკულესი***
**ფეხბურთი სომხეთში** (სომხ. ֆուտբոլ *futbol* or *votnagndak* სომხ. ոտնագնդակ) ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა.

2014 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, სომხეთის საფეხბურთო ნაკრები ფიფას მსოფლიო რეიტინგში 36-ე ადგილზე იმყოფებოდა. 1991 წელს, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სომხეთს ჰყავს საკუთარი ეროვნული ასოციაცია, რომელიც მონაწილეობს ფიფას ყველა შეჯიბრში (უფროსი, ახალგაზრდული და ქალთა ფეხბურთი). FC არარატი ერევანი საბჭოთა კავშირის უმაღლესი ლიგის ერთ-ერთი წამყვანი გუნდი იყო, რომელიც ხშირად თამაშობდა ევროპულ საკლუბო შეჯიბრებებში.

უამრავმა სომეხმა მოთამაშემ ითამაშა სსრკ-ის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში; მათ შორის არიან ხორენ ოგანესიანი რომელმაც 1982 წლის ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატზე ითამაშა და, 1960-იან წლებში, ედუარდ მარკაროვი. მოგვიანებით მარკაროვი საბჭოთა კავშირის ახალგაზრდული გუნდის მწვრთნელის ასისტენტი გახდა. აგრეთვე აღსანიშნავია ის, რომ იგი 1991 წლის ფიფას მსოფლიო ახალგაზრდულ ჩემპიონატზე პორტუგალიის სამწვრთნელო შტაბის ნაწილს წარმოადენდა (პორტუგალიამ ეს ჩემპიონატი მე-3 ადგილით დაასრულა).

ისტორია
-------

### ადრეული პერიოდი (1920-იან წლებამდე)

XX საუკუნის დასაწყისში დაარსდა პირველი სომხური საფეხბურთო კლუბები კონსტანტინოპოლში, სმირნაში და ოსმალეთის იმპერიის ბევრ სხვა ქალაქში.

პირველი თამაში სომეხ და თურქულ გუნდებს შორის 1906 წელს დაფიქსირდა. სომხური კლუბი, სახელწოდებით *Balta-Liman* შემდეგ გალათასარაის შეხვდა. მოგვიანებით, *Balta-Liman* დაიშალა და შეიქმნა ორი ახალი კლუბი: *არაქსი* და *ტორკი*.

### საბჭოთა პერიოდი

საბჭოთა სომხეთის საფეხბურთო გუნდების უძველესი ჩანაწერები ჩნდება 1926-1927 წლებში, თბილისში ტრანსკავკასიური ჩემპიონატის მოწყობის პერიოდში. ჩემპიონატში სამხრეთ კავკასიის სამი ქვეყანა მონაწილეობდა: სომხეთი, აზერბაიჯანი და საქართველო.

სომხეთში პირველი პროფესიონალური კლუბი 1935 წელს დააარსა სახელად სპარტაკი და მოგვიანებით მას არარატი ეწოდა. აღსანიშნავია FC არარატი ერევანის მიერ მოგებული 1973 წლის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი და თასი. FC არარატმა აგრეთვე მიაღწია 1974–75 წლების ევროპის თასის მეოთხედფინალს, თუმცა საბოლოოდ ჩემპიონთან, ფრანც ბეკენბაუერის მიუნხენის ბაიერნთან დამარცხა. სომხეთში პირველ სტადიონს კლუბის მსგავსად სპარტაკი დაარქვეს. იგი შენდა 1920-იანი წლების ბოლოს, ახლანდელი ერევნის ცირკის წინ.

1958 წელს, ქალაქ გიუმრიში (იმჟამად ლენინაკანი) დაარსდა კლუბი FC შირაკი რომელიც 1991 წლამდე, ანუ სომხეთის დამოუკიდებლობის მოპოვებამდე, საბჭოთა პირველ ლიგაშI ასპარეზობდა.

სქოლიო
------

1. ↑  Goal supporting Armenia. FIFA.com (2014-02-06).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-03-03. ციტირების თარიღი: 2014-03-07.
2. ↑  Genocide Museum | The Armenian Genocide Museum-institute. Genocide-museum.am. ციტირების თარიღი: 2014-03-07.
3. ↑  Armenia matches, ratings and points exchanged. Eloratings.net. ციტირების თარიღი: 2014-03-07.
არგენტინის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები 2009 წელს
 ალუმნი, ადრეული არგენტინული ფეხბურთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გუნდი, 1910 წ.
გალილეო გალილეის პლანეტარიუმი ახლა იმ ადგილას დგას, სადაც დაფიქსირებულია პირველი ჩაწერილი საფეხბურთო მატჩი არგენტინაში.
**არგენტინაში ფეხბურთი** მხოლოდ უბრალოდ სპორტის სახეობა არაა, ის ქვეყნის კულტურის განუყოფელი ნაწილია და წარმოადგენს სპორტის ყველაზე პოპულარულ სახეობას. ფეხბურთი არგენტინელებს XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, ბუენოს-აირესში მცხოვრებმა ბრიტანელმა იმიგრანტებმა გააცნეს. პირველი არგენტინული ლიგა 1891 წელს შეიქმნა და მსოფლიოში მესამე ყველაზე ძველ ლიგას წარმოადგენს (ბრიტანეტისა და ნიდერლანდების შემდეგ). უკვე 1893 წელს, არგენტინის ფეხბურთის ასოციაცია ჩამოყალიბდა და ის მსოფლიოში მერვე ყველაზე ძველია.

არგენტინის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები იმ რვა ქვეყნის ნაკრებთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომელთაც მსოფლიოს ჩემპიონატი აქვთ მოგებული. ნაკრებმა ორჯერ მოიპოვა ფიფას მსოფლიო თასი (1978 და 1986 წლებში), ორჯერ დაეუფლა ოლიმპიური ოქროს მედალს (2004 და 2008 წლებში), ოთხჯერ კოპა ამერიკის თასს, ერთხელ კონფედერაციის თასს და ექვსჯერ ფიფას ოც წლამდელთა ჩემპიონატის თასს. არგენტინულ საფეხბურთო კლუბებს მოპოვებული აქვთ რეკორდული რაოდენობის, ლიბერტადორესის 22 თასი და 9-ჯერ საკონტინენტთაშორისო თასი. არგენტინის პრიმერა დივიზიონი უმაღლესი დონის საშინაო ჩემპიონატია. ქვეყნის ყველაზე ცნობილი, ისტორიული და სათაყვანებელი ფეხბურთელია დიეგო მარადონა.

ფეხბურთში არგენტინის დაუძინებელი მეტოქეა ბრაზილია. ამ მეტოქეობას ხანდახან მოიხსენიებენ, როგორც სამხრეთამერიკულ ბრძოლას. მათ ერთმანეთის პირისპირ არაერთხელ უთამაშიათ კოპა-ამერიკისა თუ კონფედერაციის თასზე, ასევე არაერთელ შეხვედრილან მათი კლუბები ლიბერტადორესის თასის ფინალში.

1995 წლიდან არგენტინას ჰყავს ქალთა ეროვნული საფეხბურთო ნაკრებიც.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სპორტი არგენტინაში

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* არგენტინის ფეხბურთის ასოციაცია, ოფიციალური საიტი
* ფიფა-ს მონაცემები დაარქივებული 2010-03-28 საიტზე Wayback Machine.
* არგენტინა 1981
* AMF statistics დაარქივებული 2008-09-16 საიტზე Wayback Machine.  (ესპანური)
* ლიბერტადორესის თასი
* კონტინენტთაშორისი თასი
* მსოფლიოს ახალგაზრდული ჩემპიონატი
* ფეხბურთის ოლიმპიური ტურნირი
* არგენტინული ფეხბურთის სტატისტიკა დაარქივებული 2006-06-24 საიტზე Wayback Machine.
**ღმრთისმსახურება** ან **ღვთისმსახურება** — ურთიერთობა ღმერთთან. ეს არის სავედრებელი ან სამადლობელი ლოცვები საკუთარი თავისათვის, სხვისთვის ან სხვებისთვის, კერძო შემთხვევებისათვის (ნათლისღება, წესის აგება და ა.შ.), რაც შეიძლება ერთმა ადამიანმაც აღასრულოს და ბევრმაც.

ღვთისმსახურების ორი სახე არსებობს: 

* კერძო

კერძო ღვთისმსახურება არის ინდივიდის პირადი საუბარი ღმერთთან ან ღვთაებრივ არსებასთან (ანგელოზთან, წმინდანთან). 

* საზოგადო

საზოგადო ღვთისმსახურება არის ლიტურგია. ლიტურგია ბერძნული სიტყვაა და ,,ერის საქმეს", ,,საზოგადო საქმეს" ნიშნავს. ამ დროს სხვადასხვა ერის, სხვადასხვა კლასის, სხვადასხვა სტილის ადამიანები ღმერთს ერთი სულით და ერთი გულით ადიდებენ. 

ღვთისმსახურების ორივე ტიპი სათავეს სახარებიდან იღებს. იესო ქრისტემ როგორც ინდივიდუალური ლოცვის, ისე საზოგადო ლოცვისა და მსახურების მაგალითი მოგვცა. ის მარტოც ლოცულობდა და სხვებთან ერთადაც; პირველის საჭიროებასაც ქადაგებდა და მეორისასაც.

ლიტერატურა
----------

* პაპუაშვილი ნუგზარ მსოფლიო რელიგიები საქართველოში / [რედ.: სოზარ სუბარი] - თბ. : თავისუფლების ინ-ტი, 2002

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქრისტიანთა ღვთისმსახურება და ჩვეულებები
* ნათარგმნი ლიტურგიკა (ღვთისმსახურება) (საცნობარო ნარკვევი) დაარქივებული 2016-08-02 საიტზე Wayback Machine.
* მამა დიონისე-გვიმრაძე (ღვთისმსახურება) დაარქივებული 2012-12-01 საიტზე Wayback Machine.
**ფენის კუნძულები** (ინგლ. Feni Islands), ზოგჯერ **ანირის კუნძულები** (ინგლ. Anir Islands) — არქიპელაგი წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ეკუთვნის პაპუა-ახალ გვინეას. კუნძულოვანი რკალის ნაწილია, რომელიც გადაჭიმულია კუნძულ ახალი ირლანდიის სანაპიროდან 600 კმ-ზე. ადმინისტრაციულად ეკუთვნის რეგიონ აილენდსის პროვინცია ახალ ირლანდიას.

გეოგრაფია
---------

ფენის კუნძულები მდებარეობს 150 კმ-ში დასავლეთით კუნძულ ახალი ირლანდიის სამხრეთი ნაწილიდან. კუნძულები რკალ ტაბარი — ლიჰირი — ტანგა — ფენის ნაწილია. კუნძულები შედგება ორი მომცრო კუნძულისაგან: ამბაიტლი (ჯგუფის მთავარი კუნძული, მისი ფართობია 87 კმ² და მდებარეობს სამხრეთით) და ბაბასე (მისი ფართობია 23 კმ², მდებარეობს ჩრდილოეთით). კუნძულებს ერთმანეთისგან ჰყოფს ვიწრო სრუტე — სალატი (სიგანით დაახლოებით 100 მ).

კუნძულებს აქვს ვულკანური წარმოშობა. კუნძული ამბაიტლი წარმოადგენს პლეისტოცენ-პლიოცენურ სტრატოვულკან ამბაიტლს ცენტრალური კალდერით დაახლოებით 3 კმ-იანი დიამეტრით. ბოლო ამოფრქვევა მოხდა დაახლოებით 350 წელს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე. კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე არსებობს გეოთერმული წყაროები. კუნძული ბაბასე წარმოადგენს ადრეპლეისტოცენურ ვულკანს (ასაკით დაახლოებით 1,5 მილიონი წელი), რომელიც ჩამოყალიბებულია ოლივინური ბაზალტებით. არქიპელაგს აქვს საკმაოდ განვითარებული ჰიდროგრაფიული ქსელი მცირე მდინარეებისგან და წყაროებისგან. არქიპელაგის დიდი ნაწილი დაფარულია ნოტიო ტროპიკული ტყეებით.

ისტორია
-------

ფენის კუნძულები, 1616 წელს აღმოაჩინეს ნიდერლანდელმა მოგზაურებმა იაკობ ლემერმა და ვილემ სხაუტენმა. 1885 წელს არქიპელაგი გახდა გერმანიის კოლონიის ნაწილი ოკეანეთში, ხოლო 1899 წლიდან კუნძულები ადმინისტრაციულად შეუერთდა გერმანიის ახალ გვინეას. 1914 წელს ფენის კუნძულები დაიკავა ავსტრალიის ჯარებმა. ხოლო პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ კუნძულები მმართველობაში გადაეცა ავსტრალიას. 1975 წლიდან ფენის კუნძულები დამოუკიდებელი სახელმწიფო პაპუა-ახალი გვინეის წევრია.

მოსახლეობა
----------

2003 წელს კომპანია *Vangold Resources Ltd*-ის მონაცემებით კუნძულების მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 1500 — 2000 ადამიანს.

ეკონომიკა
---------

ლიჰირის კუნძულებთან გეოლოგიური აგებულების მსგავსების გამო კუნძულებზე ვარაუდობენ ოქროს საბადოების არსებობას. პირველი გეოლოგიურ-სამძებრო ღონისძიებები ჩატარდა 1998—1999 წლებში. 2003 წლის მონაცემებით კუნძულ ამბაიტლის ცენტრალურ კალდერაში ოქროს შემცველობა შეადგენს 2,36 — 86 გრამს/ტონაში.

სქოლიო
------

1. ↑  Feni Islands. www.oceandots.com. ციტირების თარიღი: 10 აპრილი 2010.
2. ↑  Ambitle. Smithsonian Institution.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-21. ციტირების თარიღი: 10 აპრილი 2010.
3. ↑  Ambitle Volcano. John Seach.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-04-22. ციტირების თარიღი: 10 აპრილი 2010.
4. ↑  *John Cawte Beaglehole*, The exploration of the Pacific, Stanford University Press, 1966, ISBN 0804703108.
5. 1 2  TECHNICAL REPORT ON THE GOLD POTENTIAL AT THE FENI ISLANDS, NEW IRELAND PROVINCE, PAPUA NEW GUINEA. BEHRE DOLBEAR & COMPANY, INC..  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-10-08. ციტირების თარიღი: 10 აპრილი 2010.
**ფარნა ლომაშვილი**, ოფიციალურად **ფარნაოზ ლომაშვილი** (დ. 14 ოქტომბერი, 1929, თიანეთი — გ. 28 ივნისი, 2017) — ქართველი ისტორიკოსი, მეცნიერი, პედაგოგი. ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი (1971), ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1973), პროფესორი. ივანე ჯავახიშვილის პრემიის ლაურეატი (2002) და ღირსების ორდენის კავალერი (2000).

დაიბადა 1929 წლის 14 ოქტომბერს თიანეთში. 1953 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. 1953-1956 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასპირანტურაში. სხვადასხვა დროს მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტში, მარქსიზმ-ლენინიზმის ინსტიტუტის საქართველოს ფილიალში, თბილისის სამხატვრო აკადემიაში, ხალხთა მეგობრობის მუზეუმში, ეროვნულ ურთიერთობათა ინსტიტუტში, საქართველოს პოლიტექნიკურ უნივერსიტეტში, თბილისის დიპლომატიურ აკადემიაში, თბილისის ჰუმანიტარულ ინსტიტუტ „გაენათში", თბილისის სასულიერო აკადემიაში და ასევე რამდენიმე კერძო უმაღლეს სასწავლებლებში.

1973-2004 წლებში იყო ა. პუშკინის (შემდეგ სულხან-საბა ორბელიანის) სახელობის პედაგოგიური უნივერსიტეტის სსრ კავშირის ხალხთა ისტორიის, კავკასიის ხალხთა ისტორიისა და საქართველოს ისტორიის კათედრის გამგე.

გამოქვეყნებული ჰქონდა 260-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი. მათ შორის 23 მონოგრაფია და 12 სასკოლო სახელმძღვანელო.

ლიტერატურა
----------

* წიგნი ღირსებისა, ტ. 5, თბ. 2003, გვ. 19

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარნა ლომაშვილი — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
დიდი ზომის სეტყვის მარცვალი
**ფენომენი** (ბერძნ. ის, რაც მოევლინება ) — არაჩვეულებრივი, გამორჩეული მოვლენა, რომელიც იშვიათად გვხვდება. 

1) *მეტეოროლოგიური მოვლენები* (ან ფენომენი) — ბუნებრივი მოვლენა ან პროცესი, რომელიც მსოფლიოს მრავალ ადგილას ვლინდება და ხშირად აურაცხელ ზიანს აყენებს სახალხო-მეურნეობას, კომუნიკაციებს და სხვ. ზოგჯერ მოყვება მსხვერპლიც. მეტეოროლოგიური მოვლენები ამ სიტყვის კლასიკური გაგებით, გამოიხატება იმ ფენომენში, რომელიც დროის რომელიღაც მონაკვეთში ფიქსირდება. 

წვა
მეტეოროლოგიურ გაგებაში ფენომენი შეიძლება იყოს ისეთი პროცესები, რომლებიც არაჩვეულებრივია, იშვიათია და აღსაღთქმელად რთულია. მას მიეკუთვნება: უძლიერესი სეტყვა, თევზების წვიმა, წითელი წვიმა, მოძრავი ელვა, ტორნადო, ელ-ნინიო, კატრინა და ა.შ. ასეთი უჩვეულო ფენომენები წარსულის დროიდან დღემდე მოყოლებული არაერთგზის ფიქსირდებოდა პლანეტა დედამიწაზე. 

მაგ.: არის შემთხვევები, როდესაც ციდან წვიმასთან ერთად თევზი ცვივა. ერთი შეხედვით ეს აფსურდული ფენომენია (ან გამოგონილი) თუმცა მას აქვს რაციონალური ახსნა. ძლიერი ქარი ახდენს თევზის ატაცებას ცაში და გადააქვს სხვადასხვა მიმართულებით, შემდეგ ხდება ელ-ჭექი, ცა ძლიერ იღრუბლება, იწყება (როგორც წესი) თავსხმა, ძლიერი წვიმა, რომელსაც თან სდევს თევზთა ცვენა. ასეთი მოვლენები მრავალჯერ მომხდარა ჰონდურასში. 

აღსანიშნავია, რომ მეტეოროლოგიურ ფენომენს ხშირად თან სდევს გამოგონილი ე.წ. ფსევდომოვლენები; მაგ.: ციდან ვარდნილი ჯვართა ცვენა.

2) *ფილოსოფიური ცნება*, რომელივ აღნიშნავს გრძნობად-აღქმად საგანს, ე.ი ცდისეულ მოვლენას. არისტოტელეს მიხედვით ფენომენი ილუზორულია. იმანუელ კანტის აზრით, ფენომენი არის ყველა შესაძლებელი 
ცდის საგანი, იგი უპირისპირდება ნოუმენს. 

ედმუნდ ჰუსერლის შეხედულებით, ფენომენი ცნობიერებაში მოცემულია უშუალოდ, როგორც ინტერნაციონალური აქტის შინაარსი.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 251.
* Jeremy Bernstein, A Theory for Everything, Copernicus, An imprint of Springer-Verlag, New York, 1996, hardback, ISBN 0-387-94700-0;
* Михайлов К. А. Феномен // Новая философская энциклопедия. — М.: Мысль, 2000. — ISBN 5-244-00961-3.
**ფენტეზი** (ინგლ. Fantasy — ფანტაზია) — ლიტერატურული ჟანრი, რომელშიც სიუჟეტის ძირითად ელემენტად გამოყენებულია მაგია და სხვა ზებუნებრივი მოვლენები. ამ ჟანრის ბევრ ნაწარმოებში მოქმედება ხდება გამოგონილ სამყაროში, სადაც ჯადოქრობაა გავრცელებული. ასევე, ხშირად გვხვდებიან მითური არსებები (დრაკონები, ჯუჯები, ტროლები და სხვა). სამეცნიერო ფანტასტიკისგან განსხვავებით, ფენტეზი არ იძლევა შეუძლებელი მოვლენების ლოგიკურ (ან ფსევდო-ლოგიკურ) ახსნას. თუმცა, ამ ორ ჟანრს ბევრი რამ აქვს საერთო.

პოპულარულ კულტურაში უფრო გავრცელებულია ფენტეზის მედივალისტური ფორმა, განსაკუთრებით ჯ. რ. რ. ტოლკინის ბეჭდების მბრძანებლის წარმატების შემდეგ. ფართო გაგებით, ფენტეზი მოიცავს ბევრი მწერლის, რეჟისორისა და მუსიკოსის ნამუშევრებს, უძველესი მითებიდან და ლეგენდებიდან თანამედროვე ნაწარმოებებამდე.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ფენტეზი***

* The Fantasy Genre Children's Literature Classics
* Writing Fantasy: A Short Guide To The Genre

|  |  |
| --- | --- |
| იდენტიფიკატორები ვიკიმონაცემებში რედაქტირება | 
* LCCN: sh85047114
* NDL: 00979784

 |


|  |  |
| --- | --- |
|  | *ეს სტატია ლიტერატურის და ლიტერატურული ნაწარმოებების შესახებ ჯერჯერობით ესკიზია. თქვენ შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ მის შევსებაში.* |
**ფარსადან გორგიჯანიძე** (*გიორგიჯანიძე*; დ. 1626 — გ. 1696 ახლო ხანა) — ქართველი ისტორიკოსი.

ბიოგრაფია
---------

აღიზარდა ქართლის მეფე როსტომის კარზე. ახალგაზრდობაში რამდენიმეჯერ გაგზავნეს ირანში (ყაზვინი, გილანი) სხვადასხვა დავალებით. 1656 წელს როსტომმა, რომელიც შაჰის მიერ ისპაანის ტარუღად (მოურავად) იყო დანიშნული, გორგიჯანიძე თავის ნაცვლად გაგზავნა ირანის დედაქალაქში. შაჰმა მხოლოდ გამაჰმადიანების შემდეგ დართო ნება გორგიჯანიძეს, შესდგომოდა ისპაანის მოურავის მოვალეობის შესრულებას. 40 წლის განმავლობაში იმყოფებოდა იგი აბას II-ისა და სულეიმანის კარის სამსახურში. ცნობილია გორგიჯანიძის თხზულება „საქართველოს ისტორია", რომელიც მას 1696 წელს დაუმთავრებია. მასში აღწერილია საქართველოს ისტორია გაქრისტიანების დროიდან XVII საუკუნის მიწურულამდე. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს XVI-XVII საუკუნეების ისტორიის მომცველ ნაწილს, როგორც პირველხარისხოვან წყაროს. ნაშრომი უფრო ადრინდელი პერიოდის ამბების გადმოცემაშიც ბევრგან აზუსტებს და ავსებს ქართულ წყაროებს („ისტორიანი და აზმანი...", „ჟამთააღმწერელი") და, ამდენად, მნიშვნელობა ენიჭება „ქართლის ცხოვრების" მეცნიერული ტექსტის დადგენისთვისაც. გარდა ქართულისა, გორგიჯანიძე სარგებლობდა სპარსული და სომხური წყაროებით. განსაკუთრებით უხვად იყენებდა სპარსელი ისტორიკოსის, ისქამდერ მუნშის, ნაშრომს.

გორგიჯანიძეს კარგად აქვს დანახული მისი დროის ირანის, საქართველოსა და მეზობელი ქვეყნების ფეოდალური საზოგადოების მანკიერი მხარეები, ცდილობს ისტორიული მოვლენათა მიზეზების ახსნას და ხშირად სწორ დასკვნებს იძლევა. გორგიჯანიძის თხზულება მნიშვნელოვან ცნობებს შეიცავს ირანის, ოსმალეთის, აზერბაიჯანისა და სომხეთის ისტორიისათვის. გორგიჯანიძე სუსტად ფლობდა ლიტერატურულ ქართულ ენას, წერდა ხალხური კილოთი. გორგიჯანიძეს ეკუთვნის აგრეთვე „ჯამი-აბასის" (მუსლიმანთა სამართლის წიგნი) ქართული თარგმანი და სხვა. ჩვენამდე მოუღწევია გორგიჯანიძის ქართულ-არაბულ-სპარსულ ლექსიკონს, იგი ერთ-ერთი უძველესი ქართულ-უცხოენოვანი ლექსიკონია.

ლიტერატურა
----------

* *გვრიტიშვილი დ.* ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან ტ. 3, თბ. 1968;
* *კიკნაძე რ.* ფარსადან გორგიჯანიძე და "ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი", თბ. 1975;
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ. 1973;
* *ჯავახიშვილი ივ.* ისტორიის მიზანი, წყაროები და და მეთოდები წინათ და ახლა, წგნ. 1 - ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა, თბ. 1945;
* *ჯანაშვილი მ.* ფარსადან გორგიჯანიძე და მისნი შრომანი, ტფ. 1896;
* *გუჩუა ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ. 1978. — გვ. 223.
* *კიკნაძე რ.*, ენციკლოპედია „საქართველო", ტ. 2, თბ. 2012. — გვ. 103-104.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფარსადან გორგიჯანიძე — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი
* ფარსადან გორგიჯანიძე
* ფარსადან გორგიჯანიძე და მისი შრომები
**ფარსმან სპარსი** (აბუბექრ-ისმაილ-იბნ-ალ-აშარი) — კონსტანტინე გამსახურდიას რომანის — „დიდოსტატის მარჯვენის" ერთ-ერთი პერსონაჟი, რომანის დასაწყისში — მეფის ხუროთმოძღვართუხუცესი. მისი ნამდვილი ვინაობა და წარმოშობა გარშემომყოფთათვის უცნობია. ფარსმან სპარსი თავადვე შეირქვა, ტფილისის ობსერვატორიაში მოღვაწეობის დროს. ფარსმანი, გარდა ხუროთმოძღვრობისა, ჩინებულად ერკვევა ფოლადის წრთობაში, ვარსკვლავთმრიცხველობაში, არის სანადირო ქორ-მიმინოების მცნობი და ფლობს რამდენიმე ენას (ქართულს, არაბულს, თურქულს, სპარსულსა და ბერძნულს). იგი კარგად იცნობს ქრისტიანობას, იუდაიზმსა და მუსლიმანობასაც, მაგრამ, სინამდვილეში არცერთი რელიგიისა არ სწამს და უჩუმრად დასცინის კიდეც მათ. მისი ცხოვრებისეული მრწამსია ბავშვობაში გამზრდელის მიერ შთაგონებული „ცხოვრება უდაბნოა ურწყული და ეცადე, გარს შემოუარო" და „არს კაცი ჭური თვითმოძრავი, სულისა ხელმწიფე". ფარსმანის ურწმუნოება და მისი გარყვნილი ცხოვრების წესი აღაშფოთებს სამღვდელოებასა და დიდებულებს, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ის აზნაურ ფანასკერტელის უწლოვან ქალიშვილს გააუპატიურებს. ამის გამო მისთვის სიკვდილი უნდა მიესაჯათ, მაგრამ ციხეების მშენებლობისა და „რკინათა და ძვალთა მკვეთელი" ხმლების წრთობის საიდუმლოთა ცოდნის გამო მეფე იძულებული ხდება, მას სიცოცხლე შეუნარჩუნოს და მხოლოდ თანამდებობის ჩამორთმევას დააჯეროს. 

რომანის ერთ ეპიზოდში ფარსმანი წარსულ ცხოვრებას იხსენებს. სინამდვილეში იგი არის ტაოელი აზნაურის, თუხარისის ციხის პატრონ სუმბატ ჩორჩანელის ვაჟის — ბაქარის შვილი. სუმბატი დავით კურაპალატმა სიკვდილით დასაჯა, რაკი მან ბაგრატ III-ის მორჩილებაზე უარი განაცხადა, ბაქარმა და ფარსმანმა კი გაქცევით უშველეს თავს. ამის შემდეგ ფარსმანმა დიდხანს იხეტიალა სხვადასხვა ქვეყანაში, გამოსცადა არაერთი ომი და ტყვეობა, დაეუფლა სხვადასხვა ცოდნას, სხვადასხვა დროს იდგა ხალიფა ალ-ჰაკიმის და ბიზანტიის იმპერატორის — ბასილი II-ის სამსახურში. 

უკვე ასაკოვან ფარსმანს მშობლიური მხარე მოენატრა. ბაღდადის ხალიფამ ტფილისის ამირასთან გაგზავნა. იქ ფარსმანმა ობსერვატორია დააარსა, შემდეგ კი თუხარისში გაპარვა განიზრახა, მაგრამ, თბილისზე ბაგრატ III-ის ერთ-ერთი ლაშქრობის დროს მის რაზმს ჩაუვარდა ტყვედ და მას შემდეგ საქართველოს მეფეების სამსახურში აღმოჩნდა.

ნიჭიერი, ბევრის მცოდნე, მაგრამ უპრინციპო, ინტრიგანი, ცინიკოსი, გარყვნილი, ყველა ბატონის მსახური ფარსმანი რომანში უპირისპირდება ასევე ნიჭიერ და ამავდროულად, პატიოსან, პრინციპულ და გრძნობიერ კონსტანტინე არსაკიძეს. ავტორის სიტყვებით, ეს დაპირისპირება „გაგებულ უნდა იქნას, როგორც ერთგვარი ტეზა და ანტიტეზა რომანში", ხოლო, ფარსმანი კრებითი განზოგადებაა „უსამშობლო კონდოტიერებისა", რომლებიც არაერთხელ გამოჩენილან საქართველოს ისტორიის მანძილზე.

ვახტანგ ტაბლიაშვილის 1970 წლის ფილმში ფარსმან სპარსის როლს აკაკი ვასაძე ასრულებს.

სქოლიო
------

1. ↑  კონსტანტინე გამსახურდია: დიდოსტატის კონსტანტინეს მარჯვენა. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. ციტირების თარიღი: 20 ოქტომბერი, 2019.
2. ↑  დიდოსტატის მარჯვენა დაარქივებული 2016-03-17 საიტზე Wayback Machine.  — ეროვნული ფილმოგრაფია
**უტკინის აგარაკი** (რუს. Уткина дача) მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგში, ფედერალური მნიშვნელობის არქიტექტურული ძეგლი. აგარაკი მდებარეობს მდინარეების ოკერვილის და ოხადის შესართავთან. აგარაკი აშენდა მომღერალთა გუნდის დირექტორის, მარკ პოლტოროცკისა და მისი ცოლის აგაფოკლეა ალექსანდრეს ასული პალტარაცკაიასათვის, შემდგომში შენობა ეკუთვნოდა პრინცესა ზინაიდა შახოვსკაიას. 2017 წლის მდგომარეობით, შენობა წარმოადგენდა ურბანული ქანდაკების მუზეუმის ერთ-ერთ ფილიალს. დღეს, შენობაში დაგეგმილია სარემონტო სამუშაოები და შემდგომში მისი გამოყენება სამეცნიერო და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის.

ისტორია
-------

XVIII საუკუნის შუა რიცხვებში, მიწის მფლობელები გახდნენ მარკ თევდორეს ძე პოლტოროცკი და მისი ცოლი აგაფოკლეა ალექსანდრეს ასული პალტარაცკაია. 1790 წელს ა. ა. პოლტოროცკის ინიციატივით, აქ აშენდა ცენტრალური მერის შენობები კლასიკურ სტილში. არსებობს ვარაუდი, რომ პროექტის ავტორი არქიტექტორი ნ. ა. ლვოვი იყო. ოფიციალურად შენობა გაიხსნა 1820-1830-იან წლებში. 1814 წელს პოლტოროცკაიამ გადაწყვიტა გაეყიდა ქონება. 1828 წლის 21 დეკემბერს პრინცესა ზინაიდა შახოვსკაიამ იყიდა. ამის შემდგომ ფიქსირდება სწორედ სახელწოდება „უტკინი". 

რევოლუციის შემდეგ, სამკვიდრო გადაეცა ჯანმრთელობის კომისარიატს და აქ განთავსდა მალოხტისნკის მეორე ფსიქიატრიული საავადმყოფოს განყოფილება. 1933 წელს, სარემონტო სამუშაოების დროს, მთავარი შენობის მხატვრობა განადგურდა. 2012 წლის 27 ოქტომბერს სანქტ-პეტერბურგის ვიცე-გუბერნატორის ვასილი კიჩეჯის დადგენილებით აქ განთავსდა ქალაქის ქანდაკების მუზეუმი.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Н. П. Столбова // «Уткина дача». დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.
* «Уткина дача» на сайте «Живого города»
**ჩორჩანის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სამცხე ჯავახეთში, ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩორჩანში. 

იგი მცირე ზომის დარბაზული ნაგებობაა. აგებულია დიდი ზომის ბაზალტის ქვით დუღაბზე. დგას პირდაპირ კლდის მასივზე ყოველგვარი საძირკვლის გარეშე. მხოლოდ აღმოსავლეთის კედელს აქვს ერთსაფეხურიანი ბაზალტის ქვითვე ნაწყობი ცოკოლი. პერანგის ქვა თითქმის სრულად მოცლილია, თუმცა მშვენივრადაა შემორჩენილი ანაბეჭდები. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი და დარბაზის იატაკიდან ორი საფეხურითაა აწეული. კარი არქიტრავული უნდა ყოფილიყო. იქვე დევს 2,2 მ სიგრძის საპირე ქვა, რომელიც კარის თავზე უნდა ყოფილიყო ჩადგმული. კარის ზღურბლზე შერჩენილია კარის ჩამკეტი და საანჯამე ფოსოები. კარის ჭრილის სამხრეთ საპირედ გამოყენებულია კარგად დამუშავებული პარელელეპიპედი, რომელსაც შუაში გამჭოლი წრიული ხვრელი აქვს. ტაძარი განათებული იყო დასავლეთის და აღმოსავლეთის სარკმლებით. სარკმლები ვიწროა, ზემოთკენ შევიწროვებული და თაღით დასრულებული, წირთხლები შეგინითკენ გაგანიერებული. 

აღმოსავლეთის კედლის ფრონტონში შემორჩენილი ქვა მეტყველებს, რომ კედლები დასრულებული უნდა ყოფილიყო ქვის კარნიზით, რომელსაც ებჯინებოდა ლორფინი (ლორფინის ანაბეჭდები კარგად იკითხება). ტაძრის აფსიდი არასწორი ნახევარწრეა, დარბაზისგან 4-7 სმ სიგანის მხრით გამოყოფილი. კონქი ეყრდნობა მხრის პილასტრებზე გადასულ თაღს. აფსიდას ნიშები არ აქვს. არც საკურთხევლის იატაკია ამაღლებული დარბაზისგან და არც ტრაპეზია შემორჩენილი. საკურთხევლის სარკმლის ჩრდილოეთ პირში მოგვიანებით ჩასმული კუბია, რომლის პირზეც შეისრულ თაღში ჩამჯდარი გოლგოთის ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ამ წახნაგის მარცხენა წახნაგზე კი შუაში ოვალური ფოსოა ამოჭრილი. ტაძარი დასრულებულია ნახევარწრიული კამარით, რომელიც ეყრდნობა სატრიუმფო თაღებს. 

ნახევარპილასტრები, ისევე როგორც მხრები დასრულებულია კაპიტელებით. ოთხივე პროფილირებულია: მხრის კაპიტელებს სამ-სამი ლილვი აქვს, ხოლო ნახევარპილასტრის კაპიტელებს ორ-ორი (შესაბამისად, თუ პირველები უფრო მაღალია ვიდრე მეორეები). ამ კაპიტელებიდან სამს ლილვები მხოლოდ საფასადე მხარეს აქვს მოცემული, ჩრდილოეთი მხრის კაპიტელს კი სამივე მხარეს. დარბაზის იატაკი მიწატკეპნილია. 

ტაძრის გარშემო მდებარე სასაფლაოზე აღმოჩენილია XIX საუკუნის საფლავის ქვები არაბული წარწერებით და მცირე ზომის არქიტექტურული დეტალი ადამიანის თავის ჰორელიეფით, რომლებიც ამჟამად ახალციხის ისტორიულ მუზეუმშია დაცული.

ლიტერატურა
----------

* მარსაგიშვილი გ. ახალციხისა და ტაო-კლარჯეთის ეპარქია, ჩორჩანის წმინდა გიორგის ეკლესია, თბ. 2013, გვ. 539
* ბოჭორიძე გ. „მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში", თბ. 1992, გვ. 87-88
* ვაჩნაძე ნ. „სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრება, როგორც საისტორიო წყარო", თბ. 1975, გვ. 157

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 17810
ფენი ჰეემსკერკი (1951)
**ფენი ჰეემსკერკი** (ნიდერლ. Fenny Heemskerk; დ. 3 დეკემბერი, 1919 ამსტერდამი — გ. 8 ივნისი, 2007 ამერსფორსტი) — ნიდერლანდელი მოჭადრაკე და საჭადრაკო მოღვაწე.

საერთაშორისო ოსტატი 1950 და საერთაშორისო დიდოსტატი (1978). ფიდეს ქალთა ჭადრაკის კომისიის წევრი (1953-1956). ნიდერლანდების 10-გზის ჩემპიონი (1937, 1939, 1946, 1948, 1950, 1952, 1954, 1956, 1958, 1961). 1937 და 1939 წლებში ითამაშა მატჩები კატარინა რუუდსანტთან (4,5-0,5) და სონია გრაფთან (0-4). 1957-1967 წლებში ნიდერლანდების ნაკრების შემადგენლობაში მონაწილეობდა ქალთა საჭადრაკო ოლიმპიადებში, სადაც ჩატარებულ 23 პარტიაში აიღო 12,5 ქულა.

მონაწილეობდა მსოფლიოს პირველობებზე:

* 1949/1950 : მოსკოვი — ტურნირი მსოფლიოს პირველობაზე- VIII ადგილი
* 1951 : ვენეცია — ზონალური ტურნირი - I ადგილი
* 1952 : მოსკოვი — პრედენდენტთა ტურნირი - II-III ადგილები.
* 1955 : მოსკოვი — პრედენდენტთა ტურნირი - IX ადგილი.
* 1961 : ვრიაჩკა-ბანია — პრედენენტთა ტურნირი - XV-XVI ადგილები.

1959 წლის „ხოხოვენ-ტურნირის" გამარჯვებული.
1957-1969 წლებში მონაწილეობდა ქალთა საჭადრაკო ოლიმპიადებში.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ფენი ჰეემსკერკი — თამაშების არქივი Chessgames.com-ზე (ინგლისური)
**ფენაკიტი** (ბერძნ. phenax, ნათ. ბრ. phenakos – მატყუარა) — სილიკატების კლასის მინერალი. ქიმიური შედგენილობა Be2[SiO4]. კრისტალდება ტრიგონურ სინგონიაში. გვხვდება წვრილ-წვრილი კრისტალების სახით. აქვს მინისებრი ელვარება, გამჭვირვალეა. უფერული, ყვითელი, ვარდისფერი, თეთრი ან ნაცრისფერია. სიმაგრე მინერალოგიური სკალით 7,5 – 8,0; სიმკვრივე 2940-3000 კგ/მ³. 

წარმოიქმნება მეტამორფულ ქანებში, აგრეთვე გრანიტულ პეგმატიტებში. ბერილიუმის ერთ-ერთი მადანია. იშვიათი მინერალია. 
ფენაკიტის დიდი ზომის გამჭვირვალე კრისტალები II კლასის ძვირფასი ქვებია.

პირველად ფენაკიტი XIX საუკუნეში მოიპოვეს ურალზე. დეტალურად ფენაკიტი აღწერილ იქნა 1833 წელს ნორდენშელდის მიერ. შემდგომ წლებში მინერალის ადგილმდებარეობა გამოავლინეს ნორვეგიაში, ბრაზილიასა და აფრიკაში (ნამიბია, ზიმბაბვე).

ფენაკიტის ყველაზე მსხვილი ადგილმდებარეობა გამოვლინებულია რუსეთში (ურალი), იტალიაში, ავსტრიაში, მადაგასკარზე, ბრაზილიაში (მინას-ჟერაისი), აშშ-ში (კალიფორნია) და სხვა.

გამჭვირვალე კრისტალებს იყენებენ საიუველირო საქმიანობაში.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* მინერალების სია

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 249.
* Минералы. Справочник, т. 3, в. 1, М. 1972;
* Бериллиевые минералы перспективных типов месторождений, М. 1973.
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **ყუდროს ეკლესია**. |

**ყუდროს მესამე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყუდროს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, საყრდების ხევის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. გარედან ნახევარწრიული თაღით, ხოლო შიგნიდან არქიტრავით გადახურული შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია გარეთკენ შევიწროებული თაღოვანი სარკმელი. კამარა ნახევარწრიული ფორმისაა. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე მიდგმულია სწორკუთხა მინაშენი, რომლის გადახურვა ჩამონგრეულია. მორღვეულია აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ ფასადების საპირე წყობა. შესასვლელი გაჭრილია დასავლეთ კედელში. კარის გადახურვა და წირთხლების ზედა ნაწილები ჩამოშლილია. აღმოსავლეთ კედლის შუა ნაწილში გარეთკენ შევიწროებული თაღოვანი სარკმელია, მის მარცხენა მხარეს სწორკუთხა ნიში.

ლიტერატურა
----------

* *ნუცუბიძე ა.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, თბ. 2008. — გვ. 420.
**უჯარმის აბელაანთ ტაძარი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნჯციპალიტეტის სოფელ უჯარმის სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, ხშირი ტყით დაფარული მთის ფერდობზე. განეკუთვნება სავრაუდოდ, გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია მცირე ზომის დარბაზული ტიპის სამლოცველოა (6,8X4,7 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. გარეთა კუთხეების ამოსაყვანად მოზრდილი, მეტ-ნაკლებად შერჩეული ქვებია გამოყვანილი. წყობა არაწესიერია, ძლიერ დაზიანებულია: ეკლესიის ოთხივე კედელი, დაახლოებით 1,8-2,2 მეტრ სიმაღლეზე დგას. 

ერთადერთი შესასვლელი ( შემორჩენილია დასავლეთ წირთხლი) სამხრეთიდანაა. კარსა ღიობი კვადრატული აგურით ყოფილა გამოყვანილი. როგორც შემორჩენილი ნაშთებით ირკვევა, იგი გარედან თაღით იყო დასრულებული. შიგნიდან კი თარაზული თავი ჰქონია. 

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის გვერდებში თითო, ოთხკუთხა ნიშაა, ღერძზე კი (დაახლოებით 1,6 მეტრ სიმაღლეზე) სარკმლის ძირის ნაწილია შემორჩენილი. სარკმელი, ისევე როგორც შესასვლელი, კვადრატული აგურით ( 22X21 / 22X4 სანტიმეტრზე) ყოფილა გამოყვანილი. სარკმლის ქვემოთ ოთხწახნაგა ტრაპეზის ნაშთია, რომელიც კედელზეა მიყრდნობილი. 

შენობის შემორჩენილი კედლები გარედან სადაა. შესასვლელი ჩასმული ყოფილა ორი მცირე საფეხურით შეღრმავებულ არეში, რომელიც, ამ პერიოდის მრავალი ძეგლის მსგავსად, სავარაუდოდ, ხერხულა ფრიზით იქნებოდა დასრულებული.

ლიტერატურა
----------

* *დვალი თ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 319-320.
**ყუთლუმიში** (სპარს. قتلمش) — XI საუკუნის თურქმანი პრინცი და სელჩუკიდების სახლის წარმომადგენელი. მისმა შვილმა სულეიმან იბნ ყუთლუმიშმა რუმის სასულთნო დააარსა, რომელიც დღევანდელი ცენტრალური თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა.

ყუთლუმიში არსლან იაბგუს შვილი და სულთან თოღრულ ბეგის ბიძაშვილი იყო. ის მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა თურქ-სელჩუკების ექსპანსიებში. 1046 წელს თოღრულის მითითებებით ის სარდლობდა სელჩუკთა ლაშქარს ბიზანტიელების განჯიდან განსადევნად, სადაც მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია. 1049 წლის სექტემბერში გაერთიანებული ბიზანტიურ-ქართული ლაშქარი ბიზანტიელი სარდლის ნიკიფორე საჭურისისა და ბაგრატი IV-ის მეთაურობით განძის კედლებთან გაჩნდა. ყუთლუმიში მიხვდა, რომ მტრის ძალები ბევრად აღემატებოდა და განძა მიატოვა.

ყუთლუმიში ასევე მონაწილეობდა თოღრულ ბეგის წინააღმდეგ მოწყობილ აჯანყებაში და ალფ არსლანთან ერთად პრეტენზიას აცხადებდა სელჩუკთა სახელმწიფოს ტახტის მემკვიდრეობაზე. არაბი ისტორიკოსის იბნ ალ-ასირის თანახმად ყუთლუმიში ერკვეოდა ვარსკვლავთმეცნიერებაში. მისი შვილი სულეიმანი 1084 წელს მელიქ შაჰმა რუმის სულთნად აღიარა.

სქოლიო
------

1. ↑  Martin Sicker, *The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna*, (Greenwood Publishing, 2000), 53.
2. ↑  *Institutionalisation of Science in the Medreses of pre-Ottoman and Ottoman Turkey*, Ekmeleddin Ihsanoglu, **Turkish Studies in the History and Philosophy of Science**, Ed. Gürol Irzik and Güven Güzeldere, (Springer, 2005), 267.
3. ↑  Köprülü, Mehmed Fuad. The Seljuks of Anatolia: their history and culture according to local Muslim sources. Salt Lake City, Utah: Univ. of Utah Press,(1992), 72.
**ფინიკიური ენა** — ჩრდილოეთ–დასავლეთ სემიტური ენა. განეკუთვნება ქანაანურ ენათა ჯგუფს. მასზე მეტყველებდნენ ფინიკიელები ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე ფინიკიასა(ახლანდელი ლიბანის ტერიტორია) და მის კოლონიებში(კვიპროსი, სიცილია, სარდინია, ჩრდ. აფრიკა). ფინიკიური ენის ძეგლები ძირითადად წარწერებია, რომლებიც ძვ. წ. X–ახ. წ. II საუკუნეებშია შესრულებული. ფინიკიურ ენაში შეინიშნება დიალექტებიც:ბიბლოსის, სამალის, კვიპროსის. განსაკუთრებით აღსანიშნავია პუნიკური დიალექტი, რომელიც ჩრდილოეთ აფრიკაში, კართაგენსა და ხმელთაშუა ზღვის აუზში იყო გავრცელებული VIII საუკუნემდე. ფინიკიურ–პუნიკური ტექსტები გვხვდება ბერძნულ და ლათინურ ტრანსკრიფციითაც. ფინიკიურ ენაში 27 თანხმოვნური ფონემაა, სავარაუდოა მათ შორის ისეთი ბგერებიც, რომლებიც ფინიკიურ დამწერლობაში ცალკე ნიშნებით არ გადმოიცემოდა. დასტურდება გრძელი, მოკლე და ულტრამოკლე ხმოვნები, დამავალი დიფთონგების კონტრაქცია. სახელებს აქვს 2 სქესი — მამრობითი და მდედრობითი, 3 რიცხვი — მხოლობითი, ორობითი და მრავლობითი, 2 სტატუსი — განსაზღვრული და განუსაზღვრელი. ბრუნვები არ განირჩევა. სახელთან იხმარება განსაზღვრული არტიკლი. ზმნა იუღვლის ასპექტის მიხედვით, (პერფექტივი,იმპერფექტივი). ლექსიკა ახლოსაა ებრაულთან. გვხვდება ნასესხები სიტყვები ეგვიპტურიდან, აქადურიდან, არამეულიდან, ბერძნულიდან.

ლიტერატურა
----------

* *კ. წერეთელი*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 326.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ფინიკიური დამწერლობა
**ქამრან ნამიქ ოღლი შახსუვარლი** (აზერ. Kamran Namiq oğlu Şahsuvarlı; დ. 6 დეკემბერი, 1992) — აზერბაიჯანელი (გარკვეული დროის მანძილზე ასპარეზობდა ყაზახეთის სახელით) მოკრივე, აზერბაიჯანის ჩემპიონი, აზერბაიჯანის კრივის ეროვნული ნაკრების წევრი. ბრინჯაოს მედალოსანი ბრაზილიაში, რიო-დე-ჟანეიროში გამართულ 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე და 2017 წლის მსოფლიო თასზე. 2017 წელს გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ვერცხლის მედალი.

ბიოგრაფია
---------

ქამრან შახსუვარლი დაიბადა 1992 წლის 6 დეკემბერს, ყაზახეთში, გაიზარდა აზერბაიჯანში. კრივთან პირველი შეხება ჰქონდა ყაზახეთში, აქტობეში. 2011 წელს ის გახდა საერთაშორისო ტურნირის გამარჯვებული. იყო აქტობეს კრივის ეროვნული ნაკრების წევრი (75 კგ წონით კატეგორიაში)..

2013 წელს, ყაზახეთში არსებული პრობლემების გამო, მან მიიღო აზერბაიჯანის მოქალაქეობა. 2014 წელს ქამრან შახსუვარლი გახდა აზერბაიჯანის ჩემპიონი და მეორე ადგილი დაიკავა უგრაში (რუსეთი) გამართულ ნავთობის ქვეყნების თასზე. ბაქოში გამართული „აბრეშუმის დიდი გზის" შეჯიბრებებზე შახსივარლიმ ყაზახელი მოკრივე საფარბაი აიდაროვი დაამარცხა და ტურნირის გამარჯვებული გახდა. ამჟამად შახსუვარლი არის აზერბაიჯანის ნაკრების წევრი.

2015 წელს აზერბაიჯანის ჩემპიონატზე შახსუვარლიმ დაიკავა მეორე ადგილი, ფინალში დამარცხდა კლუბ „გილანის" წევრ გაიბულა მურსალოვთან..

2016 წლის ივნისში, ბაქოში ლიცენზირებულ კრივის ტურნირზე, შახსუვარლი გავიდა მეოთხედფინალში, სადაც დამარცხდა ირლანდიელ მოკრივე მაიკლ ო'რეილითან. ირალნდეილი ფინალში გავიდა. გამომდინარე იქიდან, რომ ფინალში ო'რეილის მეტოქე, თურქმენი ასლანბეკ აჩილოვი არ გამოვიდა საბრძოლვლეად, ირლანდიელი გამოცხადდა ჩემპიონად და შახსუვარლიმ მოიპოვა ლიცენზია 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებზე. ამ თამაშებზე ქამრანი გავიდა ნახევარფინალში, სადაც წააგო მსოფლიოს მოქმედ ჩემპიონთან, კუბელ მოკრივე არლენ ლოპესთან, რითაც მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. აზერბაიჯანის პრეზიდენტის, ილჰამ ალიევის ბრძანებულებით დაჯილდოვდა მედლით „პროგრესი".

ევროპის კრივის ჩემპიონატზე, რომელიც 2017 წელს უკრაინის ქალაქ ხარკოვში გაიმართა, შახსუვარლი გავიდა ფინალში, სადაც დამარცხდა უკრაინელ მოკრივე ალექსანდრე ხიჟნიაკთან და მოიპოვა ვერცხლის მედალი. იმავე წელს გახდა მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედლის პრიზიორი.

სქოლიო
------

1. ↑  Профиль на сайте Рио 2016.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-08-06. ციტირების თარიღი: 2021-10-20.
2. 1 2  Их знают только в лицо или 10 иностранных спортсменов, родившихся в Казахстане
3. ↑  Сильнейшие среди своих
4. ↑  Камран Шахсуварлы завоевал олимпийскую лицензию. Азербайджан в полном составе едет в Рио.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2016-09-19. ციტირების თარიღი: 2016-07-30.
5. ↑  Ильхам Алиев наградил Радика Исаева и ряд олимпийцев
6. ↑  Azərbaycan Milli Olimpiya komandası üzvlərinin təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
**ქანაანის ძაღლი** (ებრ. כלב כנעני, *კელევ კნაანი*) — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია ისრაელში უძველეს ხანაში.

ქანაანის ძაღლი საუკუნეების განმავლობაში ცხოვრობდა შუა აღმოსავლეთში. 1930-იან წლებში ებრაელმა კინოლოგმა რუდოლფინა მენცელმა იერუსალიმში განახორციელა სელექციის პროგრამა, რის შედეგადაც გაჩნდა თანამედროვე მრავალმიზნობრივი ჯიში. თავდაპირველად ნეგევის უდაბნოს ბედუინები ქანაანის ძაღლს მეცხვარისა და მოდარაჯის სახით იყენებდნენ. თანამედროვე ჯიში, რომელიც 1930-იან წლებში მიიღეს, საოცრად მრავალმიზნობრივი აღმოჩნდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს რამდენიმე ქანაანის ძაღლი გაწვრთნეს ნაღმების აღმოსაჩენად. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ამ ჯიშის ძაღლებს იყენებდნენ ბრმების გამცილებლებად. დღესდღეობით მათ იყენებენ ფარის დასაცავად, მოდარაჯედ, ადამიანის მოსაძებნად და გადასარჩენად. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ძაღლს დამოუკიდებელი ხასიათი აქვს, ის კარგი მეგობარია.

თავის სამშობლოში ქანაანის ძაღლის პოპულარობა იზრდება, დღესდღეობით კი აშშ-შიც კი გავრცელდა. ქანაანის ძაღლს აქვს ფართო შუბლი, ძლიერი სხეული, მუქი თვალები, წაწვეტებული, მდგარი ყურები, ფუმფულა, ზურგისკენ დახვეული კუდი. ბალანი სწორი და უხეშია, განსაკუთრებული მოვლა არ სჭირდება, ბალნის შეფერილობა შეიძლება იყოს თეთრი, ქვიშისფერი, ყავისფერი, შავი. ქანაანის ძაღლი კარგად ეგუება სიცივეს და სიცხეს, ადვილად იწვრთნება, კარგად ეგუება ბავშვებს, კარგი მოდარაჯეა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ქანაანის ძაღლი (ინგლისური)

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ქანაანის ძაღლი***
**ქარა იულუქ ოსმან-ბეი** (აზერ. Qara Yuluq Osman Bəy, თურქ. Kara Yuluk Osman Bey; დ. 1350 — გ. 1435) — აყ-ყოიუნლუს ტომის ხელმძღვანელი.

ბიოგრაფია
---------

ოსმან ბეი დაიბადა 1350 წელს. იგი იყო ფაჰრ ედ-დინ ყუთლუ-ბეისა და მარია კომნენოსის მეორე ვაჟი. ოსმანის დაბადების დროს, აყ-ყოიუნლუს ტომის მეთაური იყო ალაედინ თურალი-ბეი.

მმართველობა
-----------

1386 წელს, ბრძოლაში დაიღუპნენ ოსმანის ძმები და ბიძა, გაზი ბურჰანედინ ბეი, ამიტომ დინასტიის მეთაური გახდა მისი ერთ–ერთი გადარჩენილი ძმა, აჰმედ-ბეი ბაიანდური. ოსმანი ბაიანდურს ბევრჯერ აუჯანყდა, მაგრამ აჰმედმა ოსმანი შეიწყალა.

1403 წელს, აჰმედ ბეი გარდაიცვალა და მისი ადგილი სწორედ ოსმანმა დაიკავა. 

### ურთიერთობა ყარა-ყოიუნლუს მმართველთან

1407 წელს, მოსულთან ახლოს გამართულ ბრძოლაში, ოსმანი ჯარით დაეხმარა ყარა–იუსუფს. ამ ბრძოლაში იუსუფმა გაიმარჯვა.

ერთი წლის შემდეგ, 1408 წელს, იუსუფმა ბრძოლა გამოუცხადა თემურიდ მმართველს მირან-შაჰს. ამ ბრძოლაში დახმარება კვლავ ოსმანს სთხოვა. ოსმანმა თავის ჯარის მთავარსარდლად დანიშნა თავისი შვილი, იბრაჰიმი. ამ ბრძოლაში იბრაჰიმი მოკლეს.

### ურთიერთობა შირვანის მმართველთან

1435 წელს, ხელშეკრულება დაიდო ოსმანს, შაჰრუჰსა და შირვანის მმართველ, ხალილულა I-ის შორის. ხელშეკრულების პირობით, ერთმანეთს უნდა დახმარებოდნენ ყარა-ყოიუნლუს სულთნის, ისქანდერის წინააღმდეგ ბრძოლაში. მაგრამ, ოსმან ბეი იმავე დღესვე გარდაიცვალა.

ოჯახი
-----

ოსმან ბეიმ ცოლად შეირთო ტრაპიზონის იმპერიის იმპერატორის ქალიშვილი დესპინა, რომლისგანაც ეყოლა 7 შვილი:

* იბრაჰიმ ბეი (გარდაიცვალა 1408)

* ჰაბილ ბეი (მოკლეს მამლუქებმა 1429 წელს).

* ჯელალედინ ალი-ბეი (გარდაიცვალა 1444).

* ჰამზა-ბეი ბაიანდური (გარდაიცვალა 1444).

* ჰასან ბეი.

* უვეის ბეი.

* იაქუბ ბეი.

ლიტერატურა
----------

* İslam Ansiklopedisi, Ak-Koyunlular Mad. Cilt I, s. 254.
* Roemer, "Das turkmenische Intermezzo," p. 271, n. 26
* J. Woods, The Aqqoyunlu, Clan and Confederatüon NewYork, 1978, s. 54.
* İbn Tannverdi, Ən-Nücum-əz Zahirə, Qahirə, 1942, C. VI , s. 184
**ფიჭვიანის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის,რიყის ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, კონსტრუქციულ ნაწილებში, გამოყენებულია შირიმის, მეტ-ნაკლებად დამუშავებული ქვები.

შენობის გეგმის სწორკუთხედში (14,2x8,2 მ.) ჩაწერილია ცალნავიანი ეკლესია, მომცრო სამლოცველო და გარშემოსასვლელი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია ეკლესიის კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩამოშლილია სამლოცველოს საბურველი, გარშემოსასვლელის კედლების ნაწილი დანგრეულია, ხოლო ნაწილი კი, 1-1,3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. კედლებზე, გადახურვის შემორჩენილ ნაწილზე და ინტერიერი მცენარეულობაა ამოსული.

მთავარი ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თითქმის პარალელურწირთხლებიანი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია შირმის, ნათალი ქვებით გამოყვანილი მხებით, რომლებსაც ეყრდნობოდა შირმისავე ქვებით ნაწყობი, სატრიუმფო თაღი (შეორჩენილია ორივე ქულის წყობა).

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი გარშემოსასვლელიდანაა, გარედან ისინი თარაზულად ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია მცირე ნაწილები), შიგნიდან კი - რიყის, მოგრძო ქვებით ნაწყობი, ნალისებრი თაღით. მთავარ ეკლესიას, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, სამხრეთ კედელში გაჭრილი , კიდევ ორი სარკმელი აშუქებდა, რომლებსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

მთავარ ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის სამლოცველო, რომელიც მთავარ ეკლესიაზე თითქმის ორჯერ უფრო მოკლეა. სამლოცველოს ორი, განიერი, თაღოვანი შესასლეი აქვს, მათგან ერთი სამხრეთიდანაა, გარედან, ხოლო მეორე დასავლეთიდან, გარშემოსასველიდან. სამლოცველს შიდა სივრცე გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ფორმის, უსარკმლო აფიდითაა დასრულებული.

გარშემოსასვლელი ორი ნაწილისგან შედგება. ორივე ნაწილს თითო, თაღოვანი შესასვლელი აქვს. ერთი სამხრეთ ფრთის, სამხრეთ კედლშია (შემორჩენილია მთლიანად), მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ, მეორე კი, დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთან. ორივე შესასვლელი ნალისებრთაღოვანია. გარშემოსასვლელის ორივე ნაწილი დამოუკუდებელი კამარით ყოფილა გადახურული. მათ დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე თარედი ყოფილა მიშენებული(შემორჩენილია მცირე ნაწილი).

ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის თაღი არაწესიერი ფორმის, შირიმის, მთლიან ქვაშია გამოკვეთილი. ეკლესია გადახურული იყო ორფერდა სახურავით, სამლოცველო და გარშემოსასვლელი კი ცალფერდათი.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, თბ. 2015. — გვ. 369-369.