recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**სედვი** — „წმინდა ნიშნის" (სომხ. Սուրբ Նշան *სურბ ნშან*) სახელობის მონასტერი სომხეთში, ლორეს პროვინციაში, სედვის ხეობაში, სოფელ კაჭაჭკუტიდან საავტომობილო გზით სამხრეთით 3 კილომეტრში.

ტაძარი მდებარეობს აქორიდან კაჭაჭკუტისკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს, ტყიან გარემოში. დარბაზულ ეკლესიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან კარის ღიობები აქვა გაჭრილი, რომელთაგან სამხრეთისას მძლავრი კარიბჭე აქვს მიდგმული. აღსანიშნავია აღმოსავლეთ ფასადის ცენტრში გაჭრილი სამმაგი მართკუთხა მოჩარჩოების სარკმელი. დარბაზის ჩრდილოეთ კედელში მინაშენში გასასვლელი კარია გაჭრილი. ორფერდა სახურავს მარტივად პროფილირებული კარნიზი შემოუყვება. ეკლესიის ექსტერიერი მოკრძალებულად არის გაფორმებული. ნაგებობა დაბურული იყო ლორფინით. არქიტექტურული ნიშნებით ტაძარი XIII საუკუნეში უნდა იყოს აგებული.

სამონასტრო კომპლექსიდან 500 მეტრში სამეთვალყურეო კოშკის ფორმის ნაგებობაა აღმართული. ციხე-კოშკი აგებულია გორაზე, რომელსაც ადგილობრივები „ღული ღაშს" უწოდებენ. აგებულების მიხედვით სედვის ციხე მონასტრის დასაცავად ააშენეს. აქედან შესაძლებელი იყო ტაძრისაკენ მიმავალი გზის კონტროლი. შიდა სივრცის ნახვისას მნახველზე იგი დაყუდებული ბერის სამლოცველოსა და საცხოვრისის შთაბეჭდილებას უფრო ტოვებს. სამ სართულიანი შენობის მეორე სართულზე სალოცავია მოწყობილი, რომელიც კედლის მხატვრობითაა გამშვენებული. ეს სართული კამარითაა გადახურული, რომლისაგანაც დღეს თაღიღაა შემორჩენილი.

ქვევით, ხეობაში, მრავლადაა შუა საუკუნეების ნასოფლარები და სასაფლაოები. გვხვდება სომხური ხაჩქარებიც.

გალერეა
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* სედვის ციხესედვის ციხე

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***სედვი***

* სედვი I | სამხრეთ კავკასიის ისტორიული ძეგლები
* სედვი II | სამხრეთ კავკასიის ისტორიული ძეგლები
* Sedvi

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ქართული ეკლესია-მონასტრები სომხეთის ტერიტორიაზე |
| --- |
|  |
| ლორე | 
ახტალა (ღვთისმშობელი · თორმეტი მოციქული · სამება)  • ქობაირი  • ძელი ჭეშმარიტი  • ხუჯაბი • კირანცი  • აქორი  • სედვი  • ოსკიპარი  • თეჟარუიქი  • შაჰნაზირი  • კოში |  |

 |
**სახტიგვერდის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარდიგორაში, სახტისგვერდის თხემზე. 

მცირე ზომის (7,6X5,4) დარბაზული ტიპის ეკლესიაზე გამოიყოფა ორი არქიტექტურული შრე: პირველი წარმოადგენს კარგად გათლილი ქვებით ნაშენებ 25 სმ-ით გამოზიდულ ცოკოლზე დაფუძნებულ კედელს (სიგანე 0.87 მ.), ხოლო მეორე კი სავარაუდოდ უკვე დანგრეული და გადამწვარი კედლების ქვებისაგან დამზადებულ შენავსებ ფენას. ეკლესიის ქვის თაღოვანი კამარა ჩამოშლილია, რომელიც კირხსნარიან იატაკზე წარმოქმნის 60-70 სმ-იან ნაშალ, ღორღოვან შრეს. ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს 1,25 მ. სიგანის კარი. სარკმლები შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთის და აღმოსავლეთის კედლებზე. საკურთხეველში გაწმენდილ კირხსნარიან იატაკზე კარგად იკითხება კედელზე მიდგმული ტრაპეზის (1,1X0.3 მ.) კვალი. ტრაპეზის მარჯვნივ და მარცხნივ დასტურდება ორი ნიშა. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის თავზე გამოსახულია წრეში ჩასმული ჯვარი. ეკლესიის ირგვლივ შემორჩენილია ყორე-გალავნის ფრაგმენტული ნაშთები.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოს გერბი კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 19381
**„პროლეტარიატის ბრძოლა"** — რსდმპ კავკასიის კავშირის კომიტეტის არალეგალური ორგანო; გაზეთი დაარსდა ამიერკავკასიის სოციალ-დემოკრატთა ორგანიზაციების I ყრილობის (1903 წლის მარტი) გადაწყვეტილებით — სომხური გაზეთ „პროლეტარისა" და ქართული გაზეთ „ბრძოლის" გაერთიანების შედეგად. 1903 წლის მაისს გამოიცა ქართული („პროლეტარიატის ბრძოლა"), სომხური („პროლეტარიატი კრივი") და რუსული („ბორბა პროლეტარიატა") ენებზე. სარედაქციო კოლეგია: ი. სტალინი, ა. წულუკიძე, მ. ცხაკაია, ს. შაუმიანი, ფ. მახარაძე, მ. დავითაშვილი, ვ. ბობროვსკი.

თავდაპირველად იბეჭდებოდა ბაქოში, იმ საორგანიზაციო კომიტეტის არალეგალურ სტამბაში, რომელმაც მოიწვია რსდმპ II ყრილობა, შემდეგ კი, 1904 ზაფხულიდან — თბილისში, ავლაბრის სტამბაში. გაზეთში დასტამბულ წერილებში გაშუქებულია ბოლშევიკური პარტიის იდეოლოგიის ორგანიზაციული და თეორიული საფუძვლების საკითხები. „პროლეტარიატის ბრძოლას" მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ლენინურ „ისკრასთან", „ვპერიოდსა" და „პროლეტარისთან". ამ გაზეთებიდან არაერთი სახელმძღვანელო სტატია გადმოიბეჭდა. თავის მხრივ, ცენტრალური ბოლშევიკური გაზეთებიც ბეჭდავდნენ სტატიებს „პროლეტარიატის ბრძოლიდან". 1905 წლის ოქტომბერში მე-12 ნომრის შემდეგ, გაზეთის გამოცემა შეწყდა.

ლიტერატურა
----------

* საქართველოს კომუნისტური პარტიის ისტორიის ნარკვევები (1883-1970), თბ. 1971;
* *ნატროშვილი ი.* ბოლშევიკური პრესის ისტორია, ნაწ. 1, თბ. 1967;
* *ნატროშვილი ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 202.
**სომხეთის უსაფრთხოების სააგენტოების ისტორიის მუზეუმი** — არის მუზეუმი ერევანში, რომელიც ეძღვნება სომხეთის სახელმწიფო უსაფრთხოების უწყებების ისტორიას. სომხეთის ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის ყოფილი დირექტორის გორიკ ჰაკბიანის თქმით, მუზეუმის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა - სომხეთის უსაფრთხოების ორგანოების შექმნისა და საქმიანობის პროცესების ფაქტობრივი მხარის ობიექტური და მიუკერძოებელი წარმოდგენა. 

მუზეუმის მიზანია კონცენტრირება და სისტემატიზაცია მოახდინოს დოკუმენტური მასალების შესახებ, რომლებიც დამადასტურებელია სომხეთის ეროვნული უსაფრთხოების ორგანოების ისტორიაში მიღწეული წარმატებებისა და ძირითადი მოვლენების შესახებ, აგრეთვე სამეცნიერო დონეზე მათი შემდგომი სიღრმისეული შესწავლის საფუძვლის შექმნა.

მუზეუმი გაიხსნა 2006 წლის 15 სექტემბერს, სომხეთის ეროვნული უშიშროების საბჭოს გადაწყვეტილებით, სომხეთის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის 15 წლის იუბილესთან დაკავშირებით. მუზეუმი საზეიმო ფიცს დებს და უერთდება სომხეთის ეროვნული უსაფრთხოების ორგანოების რიგებს. 

მუზეუმი მდებარეობს სომხეთის რესპუბლიკის ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის ადმინისტრაციული შენობის მეორე სართულზე.

მუზეუმის შექმნის გადაწყვეტილების მიღებისას, SNB–ის ხელმძღვანელობა მიზნად ისახავდა სამსახურის თანამშრომლებისა და ჯარის მაღალი განწყობის შენარჩუნებას, ქვეყნის უსაფრთხოების, ოფიცრის პროფესიის მნიშვნელობის გადაფასებას, ახალგაზრდა თანამშრომლებთან საგანმანათლებლო მუშაობის ამაღლებასა და უფრო მაღალ დონეზე ასვლას.

თავისი ექსპოზიციისა და შემდგომი გამოკვლევის საშუალებით, სომხეთის უსაფრთხოების ორგანოების ისტორიის მუზეუმმა უნდა შეუწყოს ხელი სომხურ საზოგადოებაში იდეების შემუშავებასა და გავრცელებას სახელმწიფოებრიობის საფუძვლების გაძლიერების, იურიდიული ცნობიერების დონის ამაღლებისა და, ზოგადად, სახელმწიფოებრივი აზროვნების ფესვების დასადგენად.

მუზეუმის მთელი ექსპოზიცია განთავსებულია თვრამეტ სექციაში: უძველესი სომხეთის უსაფრთხოების ისტორიიდან - ორი სტენდი; სომხეთის პირველი რესპუბლიკის უსაფრთხოების ორგანოები - ორი სტენდი; საბჭოთა სომხეთის უსაფრთხოების ორგანოების შექმნა და საქმიანობა 1921-1988 - სამი სტენდი; სომხეთის სსრ დაცვის უსაფრთხოების ორგანოების საქმიანობიდან 1988-1991 წლებში - ერთი სტენდი; დაზვერვისა და კონტრდაზვერვის თანამედროვე ისტორიიდან - სამი სტენდი; საკონსტიტუციო წესრიგის დაცვის შესახებ (კონსტიტუციური სისტემის დაცვისა და ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის მთავარი სამმართველოს შექმნისა და საქმიანობის ისტორიიდან და სპეციალური საბრძოლო ოპერაციების სამსახურისათვის) - ერთი პოზიცია; სასაზღვრო ჯარების ისტორიიდან - ერთი პოზიცია; ოპერაციულ-ტექნიკური მომსახურებისა და საკომუნიკაციო ერთეულების ისტორიიდან - ერთი პოზიცია; საერთაშორისო თანამშრომლობის მასალებიდან და პერსონალის მომზადებისა და სამეცნიერო და საგანმანათლებლო საქმიანობის თანამედროვე ისტორიიდან - ერთი პოზიცია; სადღესასწაულო მასალებისა და საერთაშორისო შეხვედრების მასალებიდან - ერთი პოზიცია; დაზვერვა და კონტრდაზვერვა. სომხური კვალი - ორი სტენდი;

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* მუზეუმი
ჰემატიტი - რკინის ძირითადი მინერალი ბრაზილიის მაღაროებში
რკინის მადნის გროვა, რომელსაც ფოლადის საწარმოებლად იყენებენ.
**რკინის მადანი** — ბუნებრივი მინერალური წარმონაქმნი, რომელიც ისეთი ნაერთების სახითა და ისეთი რაოდენობით შეიცავს რკინას, რომ მისგან ლითონის ამოღება ეკონომიკურად შესაძლებელია. რკინის მადნები ერთმანეთისაგან განსხვავდება მინერალური შემადგენლობის, რკინის შემცველობის, სასარგებლო და მავნე მინარევების რაოდენობის, წარმოქმნის პირობებისა და სამრეწველო თვისებების მიხედვით. რკინის ძირითადი მადნეული მინერალია: მაგნეტიტი, ჰემატიტი, ჰიდროჟანგეულები — გოეთიტი და ჰიდროგოეთიტი, სიდერიტი, რკინიანი ქლორიტები (თიურინგიტი და შამოზიტი).

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ლიმონიტი

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* History of the Iron Ore Trade on the Great Lakes დაარქივებული 2009-07-28 საიტზე Wayback Machine.
* "Pioneers of the Cleveland iron trade" by J. S. Jeans 1875
* Iron Ore Price and Historical Chart
* Iron Mines of NY/NJ
* Iron ore capacity by major world producer

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 408.
**სახლი გრიფებით** (აზერბ. Qrifonlu ev) — ორსართულიანი შენობა მდებარეობს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში, იუსიფ მამადალიევის ქუჩაზე, 20 ნომერში. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის ბრძანებით, ეს არის აზერბაიჯანის ადგილობრივი მნიშვნელობის ისტორიისა და კულტურის არქიტექტურული ძეგლი .

ისტორია
-------

პოლიციის ქუჩაზე მდებარე სახლის პროექტი (ყოფილი სახელი იუსიფ მამედალიევის ქუჩა) შედგენილია არქიტექტორ ივან ვასილის ძე ედელის მიერ 1894 წელს, ხოლო სახლის მშენებლობა დასრულდა 1896 წელს. 

სასახლის პირველი მფლობელი, სავარაუდოდ, ლაზარევი იყო, რომლის აბრევიატურაც ინიციალებით „LB" ამშვენებს შენობის ფრონტონს. შემდეგ სახლი აკოპოვს გადაეცა (შესასვლელის ზემოთ მონოგრამაა ასო „A"). მოგვიანებით, შენობაში განთავსდა სავაჭრო პარტნიორობა „Münch und Weiss" .

აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის წლებში, სახლში გრიფინებით ცხოვრობდნენ საქართველოს დიპლომატიური წარმომადგენელი ნ. ალშიბაი (იმ დროს საქართველოს ელჩი აზერბაიჯანში) და მოგვიანებით ამ სახლში ცხოვრობდა არაერთი ცნობილი ბაქოელი. 

გრიფებით სახლი ერთ დროს თეატრალური ინსტიტუტის შენობასთან მდებარეობდა, რომელიც დანგრეული იყო. 2010 წელს ასევე დაშალეს სახლი ატლანტელებთან. შედეგად, სახლთან გრიფინებით ჩამოყალიბდა შემოღობილი ჭაობი .

დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, გარკვეული დროით საქართველოს საელჩო ამ შენობაში მდებარეობდა, მაგრამ რატომღაც საელჩო სხვა ადგილას გადაიყვანეს.

სასახლე
-------

აღნიშნული სასახლე აშენდა 1894-1896 წლებში არქიტექტორ იოჰან ვილჰელმოვიჩ ედელის მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ შენობა ზოგადად ადაპტირებულია იუსიფ მამადალიევის (ყოფილი პოლიტესისკაია) ქუჩის არქიტექტურულ სტრუქტურაზე, იგი განსხვავდება მიმდებარე ნაგებობებისაგან მისი კლასიკური ფორმებით, კომპოზიციის ელეგანტურობითა და არქიტექტურული ელემენტების და დეტალების დელიკატური გამოსახულებით. 

სასახლის ცენტრალური ნაწილი უკავია ბრწყინვალე დარბაზს, ენფილადას სისტემაში მოწყობილი გვერდითი დარბაზებით. დარბაზი იხსნება ფართო აივნით, ხოლო დარბაზებს აქვს ფრანგული სტილის აივნები. სასახლის არქიტექტორი წარმოადგენს იმ პერიოდის დაგეგმვის სტრუქტურას, რომელიც ედელმა საერთო მნიშვნელობამდე მიიყვანა უნიკალურად.

სასახლის საზეიმო ოთახების ინტერიერს ესთეტიკური ფუნქციები აქვს კარნიზების მოწინავე ფორმისა და ჭერის ლამაზი ხაზების გამო.

სახლის ზემოდან გაფორმებული იყო გრიფები და ამიტომ მას უწოდებენ „სახლს გრიფებით".

„გრიფინების სახლი ისტორიული ძეგლია. კულტურის სამინისტრომ უკვე წარადგინა პროექტი ამ შენობის შეკეთების შესახებ. სარემონტო და აღდგენითი სამუშაოები მალე დაიწყება. ძეგლი დარჩება ადგილზე, მხოლოდ ის შეკეთდება" - განაცხადა ჰუმბატოვმა.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Баку может остаться без исторического здания с «грифонами» დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
* სახლი გრიფებით[*მკვდარი ბმული*]

სქოლიო
------

1. ↑  Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı დაარქივებული 2015-12-08 საიტზე Wayback Machine.  (Распоряжение Кабинета Министров Азербайджанской Республики об исторических и культурных памятниках) (აზერბაიჯანული)
2. 1 2  თარგი:Статья
3. ↑  Ş.S.Fətullayev-Fiqarov - Bakının memarlıq ensiklopediyası, səh. 124
**სალხინოს ოჯალეში** — ადგილწარმოშობის დასახელების წითელი მშრალი ღვინო. მზადდება ოჯალეშის ჯიშის ყურძნისგან.

ტიპი, ფერი და ძირითადი მოთხოვნები
---------------------------------

„სალხინოს ოჯალეში" უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს:

* ფერი – მუქი ბროწეულისფერი მეწამული შეფერილობით;
* არომატი და გემო - გემოზე სავსე, დახვეწილი, ხალისიანი, ექსტრაქტული და ჰარმო­ნიული, ამ გეოგრაფიული ადგილისთვის დამახასიათებელი ჯიშური არომატით, დავარგებისას უვითარდება მკვეთრად გამოხატული ბუკეტი ხილის ტონებით;
* ფაქტობრივი მოცულობითი სპირტშემცველობა არ უნდა იყოს 11 %-ზე ნაკლები;
* დაყვანილი ექსტრაქტის მასის კონცენტრაცია არ უნდა იყოს 24 გ/ლ-ზე ნაკლები;
* შაქრიანობა არ უნდა აღემატებოდეს 4 გ/ლ-ს;
* ტიტრული მჟავიანობა არ უნდა იყოს 5 გ/ლ-ზე ნაკლები;
* სხვა მახასიათებლები უნდა შეესაბამებოდეს საქართველოს კანონმდებლობით დად­გე­ნილ მოთხოვნებს.

წარმოების გეოგრაფიული არეალი და ზონები
--------------------------------------

სალხინოს მიკროზონა მდებარეობს მარტვილის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში, მდინარე ტეხურის მარცხენა სანაპიროდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით ქვიბიის მთების კალთებამდე. სამხრეთ-აღმოსავლეთით მას ეკვრის სოფლები გაჭედილი და ბალდა, ხოლო ჩრდილო­ე­თით – ნობულევი. სამხრეთ-დასავლეთით დიდი ჭყონისა და ტალერისაგან ჰყოფს მდინარე ტეხური. ზღვის დონიდან სიმაღლე შეადგენს 250 მეტრს.

ყურძნის მოსავალი და ღვინის გამოსავალი
-------------------------------------

ყურძნის მოსავალი 1 ჰექტარ ვენახზე არ უნდა აღემატებოდეს 8 ტონას.
ღვინის გამოსავალი არ უნდა აღემატებოდეს:

* 500 ლიტრს – ერთი ტონა ყურძნიდან;
* 4000 ლიტრს – ერთი ჰა ვენახიდან.

ყურძნის გადამუშავება, ღვინის დამზადება და ჩამოსხმა
--------------------------------------------------

„სალხინოს ოჯალეშის" წარმოებისათვის განკუთვნილი ყურძენი მოწეული უნდა იყოს სალხინოს გაშენებული ვენახებიდან. ყურძნის გადამუშავება და ღვინის დამზადება დასა­შვებია მხოლოდ სალხინოს მიკროზონის ფარგლებში

ღვინო „სალხინოს ოჯალეში" მზადდება დურდოს სრული ალკოჰოლური დუღილის გზით.

ღვინო „სალხინოს ოჯალეშის" სამომხმარებლო ბაზარზე გატანა დასაშვებია მხოლოდ სამომხმარებლო ტარაში დაფასოებული სახით.

ღვინის წარმოებისას დასაშვებია მხოლოდ იმ ოპერაციების, მასალებისა და ნივთიერებების გამოყენება, რომლებიც ნებადართულია საქართველოს კანონმდებლობით.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქპატენტი

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინოები საქართველოში |
| --- |
|  |
| 
ატენური · ახაშენი · გურჯაანი · ვაზისუბანი · თელიანი · კარდენახი · კახეთი · მანავი · მუკუზანი · ნაფარეული · სვირი · ტვიში · ტიბაანი · ქინძმარაული · ყვარელი · წინანდალი · ხვანჭკარა · კოტეხი · ხაშმის საფერავი · ბოლნისი · სალხინოს ოჯალეში · ახმეტა (ახმეტის მწვანე) · წარაფი · ახოები · მაღრაანის ქისი · ზეგაანი · ოყურეშის უსახელოური · ასურეთული შალა · ოკამი · |

 |
**სომხეთის სსრ-ის დროშა** მიიღეს 1952 წლის 17 დეკემბერს, სომხეთის სსრ-ის  მიერ.

სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის პირველი დროშა შემოიღეს 1922 წლის 2 თებერვალს სომხეთის სსრ-ის პირველი საბჭოთა კონგრესის მიერ მიღებულ კონსტიტუციაში ამ დროშამ მხოლოდ ერთი თვე იარსება იმიტომ, რომ 1922 წლის 12 მარტს, სომხეთის სსრ გაერთიანდა საქართველოსა და აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკებთან ამიერკავკასიის სფსრ-ში ანუ ასფსრ-ში, მაგრამ 1936 წელს იგი დაიშალა და სამ რესპუბლიკად დაიყო. 
1936 წლიდან 1952 წლამდე, სომხეთის სსრ-ის იყო წითელი, რომლის ზედა მარცხენა კუთხეშიც ურო და ნამგალი იყო გამოსახული. მათ ქვემოთ კი სომხური დამწერლობით «ՀԽՍՀ» სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ინიციალები ეწერა .სომხეთის სსრ-ის დროშამ საბოლოო სახე 1952 წელს მიიღო. დროშიდან ინიციალები ამოიღეს და ლურჯი ზოლი დაამატეს ოქროსფერ ვარსკვლავთან ერთად. ეს დროშა 1990 წლამდე გამოიყენებოდა, ვიდრე სომხეთის უზენაესმა საბჭომ სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა არ აღადგინა.

  

* თებერვალი-მარტი 1922 სომხეთის სსრ-ის დროშა
* 1936-1940 სომხეთის სსრ-ის დროშა
* 1940-1952 სომხეთის სსრ-ის დროშა

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის გერბი
* სომხეთის დროშა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Советская Армения

სქოლიო
------

1. ↑  Cоветская Армения (Soviet Armenia) Russian. Russian Centre of Vexillology and Heraldry (2004-11-14). ციტირების თარიღი: 2007-01-20.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის დროშები |
| --- |
|  |
| 
* აზერბაიჯანის სსრ
* ბელორუსიის სსრ
* ესტონეთის სსრ
* თურქმენეთის სსრ
* ლატვიის სსრ
* ლიტვის სსრ
* მოლდავეთის სსრ
* რუსეთის სფსრ
* საქართველოს სსრ
* სომხეთის სსრ
* ტაჯიკეთის სსრ
* უზბეკეთის სსრ
* უკრაინის სსრ
* ყაზახეთის სსრ
* ყირგიზეთის სსრ
 |  |
|  |
| 
 ამიერკავკასიის სფსრ (1922–1936)  კარელია-ფინეთის სსრ (1940–1956) |

 |
კონსტანტინე პრესლაველის ანბანთქება
**პრესლავის ლიტერატურული სკოლა** — პირველი სლავური ლიტერატურული სკოლა მსოფლიოში. 886 წელს სკოლა დააარსა ნაუმ ოჰრიდელმა პლისკაში. ნაუმი იყო კირილესა და მეთოდეს ერთ-ერთი მოსწავლე. სკოლის დაარსება მოხდა ბორის I-ის ბრძანებით, რომელიც შეხვდა კირილესა და მეთოდეს სამ მოსწავლეს ნაუმს, კლიმენტსა და ანგელარიას, რომლებიც დევნილები იყვნენ გერმანელი კათოლიკე სასულიერო პირებისაგან, რადგან სლავური წარმოშობის მოსახლეობაში სლავურ ენაზე ქადაგებდნენ. 893 წელს სიმეონ I-მა სკოლა გადაიტანა ბულგარეთის ახალ დედაქალაქ პრესლავში.

კირილიცაზე დაწერილი ყველაზე უძველესი ტექსტი აღმოჩენილია პრესლავთან ახლოს, რომელიც ადასტურებს პრესლავის ლიტერატურული სკოლის მთავარ მიღწევას, შექმნეს თანამედროვე სლავური დამწერლობის ნიმუში კირილიცა. არსებობს ალტერნატიული ვერსიაც, რომლის თანახმადაც კირილიცა შექმნა კირილესა და მეთოდეს მოსწავლემ კლიმენტ ოჰრიდელმა ოჰრიდის ლიტერატურულ სკოლაში.

პრესლავის ლიტერატურული სკოლა წარმოადგენდა IX-X საუკუნეების ბულგარეთის პირველი სამეფოსა და მთელი სლავური სამყაროს უმთავრეს კულტურულ და ლიტერატურულ ცენტრს. სკოლის ძირითადი საქმიანობა იყო თარგმნა. მათ ძველ სლავურ ენაზე თარგმნეს ბიბლია და სხვა წმინდა წიგნები. გარდა მთარგმნელობითი სამუშაოებისა სკოლაში მიმდინარეობდა აქტიური შემოქმედებითი, შემეცნებითი და მხატვრული სამუშაოები. იწერებოდა ორიგინალური ნაწარმოებები, ასწავლიდნენ მოსწავლეებს, ამზადებდნენ კერამიკის ნაკეთობებს. პრესლავის სკოლის მოსწავლეთაგან ერთ-ერთ საუკეთესო პოეტად ითვლება კონსტანტინე პრესლაველი, რომელმაც დაწერა ანბანთქება. ლიტერატურული სკოლის სხვა ცნობილ წარმომადგენლებს შორის გვხვდებიან ჩერნორიზეც ხრაბირი, იოანე ეგზარქოსი და სხვები.

პრესლავის ლიტერატურულმა სკოლამ მუშაობა შეწყვიტა 972 წელს, როდესაც იგი მთლიანად გადაწვა ბიზანტიის იმპერატორმა იოანე I ციმისკემ.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ოჰრიდის ლიტერატურული სკოლა

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Болгарские книжные школы и их роль в развитии письменности
* Научен център «Преславска книжовна школа» დაარქივებული 2009-05-01 საიტზე Wayback Machine.  (ბულგარული)
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **უდაბნოს გორასამარხების ველი**. |

**უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეში, უდაბნო-საგარეჯოს გზის 22-ე კილომეტრზე, ნაომარიგორის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულით.

ძეგლი 1985 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანებლობით. სამარხს, მიწაყრილის ზემოთ, ქვატეხილის ჯავშანი ჰქონდა, ხოლო ფუძესთან შემოსდევდა კედლის დიდი ლოდების წრე. ადგილზე სამი სამარხი აღმოჩნდა.

გორასამარხის ჩრდილოეთ ნაწილში გაჭრილი ერთი სამარხი გადახურული იყო ქვის სამი ფილით, რომელთაც გარშემო შემოწყობილი ჰქონდა კედლის მცირე ზომის ქვები. სამარხი წარმოადგენდა მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებულ ორმოს. მიცვალებული დასვენებული იყო მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. სამარხში სარდიონის მძივების გარდა სხვა ინვენტარი არ აღმოჩნდა.

მეორე სამარხი გაითხარა გორასამარხის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სამარხი ორმო გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებული ესვენა მარცხენა გვედზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ.

მესამე სამარხი აღმოჩნდა გორასამარხის ყრილის ცენტრში. გეგმით მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებული ორმო. გადახურული იყო ქვიშაქვის ფილებით. სამარხში აღმოჩნდა ზრდასრული ადამიანისა და ბავშვის ჩონჩხი. ზრდასრული მიცვალებული დაკრძალული იყო მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებულს თავი ლანგარზე ედო და მისი ხერხემლის გასწვრივ დადასტურდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები. ბავშვის ჩონჩხი სამარხის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა.

ლიტერატურა
----------

* *ყვავაძე დ.*, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-III, თბ. 2019. — გვ. 207.
**პრესბურგის მესამე ზავი** (აგრეთვე ცნობილი როგორც **პრესბურგის ხელშეკრულება**) — სამშვიდობო ხელშეკრულება დაიდო ქალაქ პრესბურგში (თანამედროვე ბრატისლავაში, უნგრულად პოჟონი) 1626 წლის 30 დეკემბერს. ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს გაბრიელ ბეტლენმა ტრანსილვანიიდან (იგი იყო ანტიჰაბსბურგული მოძრაობის ლიდერი 1619-1626 წლებში) და ფერდინანდ II-მ, საღვთო რომის იმპერატორმა. შეთანხმებამ დაასრულა ომი და დაადასტურა 1626 წლის 31 დეკემბრის ნიკოლსბურგის ზავი. თავის მხრივ მეტლენი ღებულობდა ვალდებულებას რომ არ ეომა იმპერატორის წინააღმდეგ და ამის გამო იგი გაერთიანდა თურქ-ოსმალებთან.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* გაბრიელ ბეტლენი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
ოცდაათწლიანი ომის  ხელშეკრულებები  |
| --- |
|  |
| 
* ნიკოლსბურგი (1621)
* კომპიენი (1624)
* ჰააგა (1625)
* პრესბურგი (1626)
* ფრანცბურგი (1627)
* ლიუბეკი (1629)
* შტეტინი (1630)
* ბერვალდე (1631)
* ფონტენბლო (1631)
* პრაღა (1635)
* ვისმარი (1636)
* ჰამბურგი (1638)
* ულმი (1647)
* ვესტფალია (1648)
 |

 |
**ტატრები** (სლოვაკ. Tatry; პოლ. Tatry) — მთის მასივები კარპატებში, პოლონეთსა და სლოვაკეთში. მაღალი ტატრების მაქსიმალური სიმაღლეა 2655 მ (გერლახოვსკი-შტიტი), ხოლო დაბალი ტატრებისა — 2043 მ (მთა დიუმბიერი). აღსანიშნავია მწვერვალები: ლომნიცკი-შტიტი (2634 მ), ლადოვი-შტიტი (2627 მ) და რისი (2503 მ). ტატრები უმთავრესად აგებულია გრანიტებით, გრანოდიორიტებითა და კირქვებით. რელიეფი ალპურია. არის ძველი გამყინვარების ნიშნები, კარსტული ფორმები. კალთები 1500 მ-მდე შემოსილია ნაძვნარით, შერეულია ფიჭვი, სოჭი, წიფელი. 

1900 მ-მდე ტანბრეცილი ტყის სარტყელია, 2250 მ-მდე სუბალპური და ალპური მდელოები. ტატრებში არის მთის კლიმატური კურორტები. განვითარებულია ალპინიზმი, ტურიზმი, სამთო-სათხილამური სპორტი. მაღალი ტატრების თხემზე გადის სამთო-საბაგირო გზა. არის ეროვნული პარკები. ტატრებში განვითარებულია ალპების მსგავსი კლიმატი. 

დამახასიათებელია ამინდის პირობების ხშირი ცვლა, ტემპერატურის მნიშვნელოვანი რყევა, საკმაოდ დიდი ღრუბლიანობა და დიდწილად თოვლის სახით არსებული ატმოსფერული ნალექები. ტატრებს ხშირად განიხილავენ როგორც ქედების ერთიან სისტემას, რომელიც შეიცავს საკუთრივ ტატრებს (მაღალი ტატრები) და დაბალ ტატრებს.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* პოლონეთის ტურიზმი

ლიტერატურა
----------

* Lacika, Ján (2006). *Tatras*, 2nd. Bratislava. ISBN 80-88975-95-6.
* Saunders, Colin; Nárožná, Renáta (2006) *Walking in the High Tatras*, 2nd,  Cicerone Press (Milnthorpe). ISBN 9781852844820.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* ტატრები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
* ტატრები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
**სუსატის ამაღლების ეკლესია** (რუს. Храм Рождества Христова) — მართლმადიდებლური ტაძარი სემიკარაკორის რაიონის ხუტორ სუსატში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. ამჟამად აღნიშნული ტერიტორია მიეკუთვნება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მოსკოვის საპატრიარქოს შახტინის ეპარქიას. აგებულია 1914 წელს ფსევდორუსულ სტილში.

ეკლესიის მისამართი: რუსეთი, როსტოვის ოლქი, სემიკარაკორის რაიონი, ხუტორი სუსატი.

ისტორია
-------

ცნობილია, რომ ამაღლების ეკლესია ორი იყო სოფელში: უფლის ამაღლების ხის ეკლესია, რომელიც ააგეს 1863 წელს და მაორე ამავე ადგილზე აგებული 1891 წელს. როდესაც დროთა განმავლობაში ისიც დაძველდა, მიიღეს გადაწყვეტილება აეშენებინათ ახალი ეკლესია, ამჯერად ქვისაგან. ხუტორ სუსატის ამაღლების ეკლესიის მშენებლობა დაიწყეს 1906 წელს და გაგრძელდა 1914 წლამდე.

ეკლესიას ჰქონდა ორი ეგვტერი, რომელთაგან ერთი ნაკურთხი იყო ყაზანის ღვთისმშობლის ხატის, ხოლო მეორე ჯვართამაღლების სახელზე. 

1929 წელს ეკლესია დახურეს, მის კედლებს კი იყენებდნენ, როგორც კლუბს, შემდეგ კი როგორც ხორბლის საწყბად და სავაჭრო პუნქტის საწყობად.

1989 წელს ეკლესია დაუბრუნდა რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას და უკვე მომდევნო წლიდან მასში იმართება საღვთო ლიტურგია. ამის შემდეგ ეკლესია მალევე გაარემონტეს და აღადგინეს მისი ინტერიერიც.

ეკლესია აგებულია ფსევდორუსულ სტილში. შენობა გეგმის მიხედვით ჯვრის ფორმისაა. მასზე მიდგმულია სამიარუსიანი სამრეკლო. სახურავი ოთხფერდაა, აქვს მცირე ვიტრაჟული ფანჯრები.

ეკლესიის შენობის წინ მდებარეობს მემორიალი, რომელიც ეძღვნება ხუტორის იმ მაცხოვრებლებს, რომლებიც მონაწილეობდნენ მეორე მსოფლიო ომში.

სქოლიო
------

1. ↑  Сусат|Церковь Вознесения Господня. sobory.ru. ციტირების თარიღი: 2017-02-24.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Храм Вознесения Господня в хуторе Сусат | Дороги мира. worldroads.ru. ციტირების თარიღი: 2017-02-24.
3. 1 2  Церковь Вознесения Господня в хуторе Сусат - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт. www.rutraveller.ru.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-08-06. ციტირების თარიღი: 2017-02-24.
**სამეფო კობრა** (ლათ. Ophiophagus hannah) — გველი ასპიტისებრთა ოჯახისა. სიგრძე — 4 მ-მდე, ცალკეული ეგზემპლიარები 5,5 მეტრსაც აღწევენ. (სამეფო კობრა მსოფლიოში ყველაზე დიდი შხამიანი გველია) კობრას თავზე, კეფის ფარების უკან ნახევარრკალად განლაგებულია 6 დამატებითი ფარი. 

ფარების/ქერცლების განლაგება სამეფო კობრას თავზე
სხეული მოყვითალო-მომწვანო ფერისაა, გასდევს განივი ზოლები, რომელნიც მუქი და ვიწროა თავისაკენ, ხოლო ფართო და შედარებით ღიაა კუდისაკენ. გვხვდება ინდოეთში, სამხრეთ ჩინეთში, ინდოჩინეთში, ზონდის კუნძულებზე და ფილიპინებზე. ბინადრობს — ტყიან ადგილებში, ირჩევს ხშირ ბალახოვან ადგილებს. ხშირად გვხვდება დასახლებულ რაიონებშიც. ცოცავს ხეებზე და კარგად ცურავს, თუმცა ძირითადად ცხოვრობს მიწაზე. ცხოვრობს დღის ცხოვრებით და ნადირობს ძირითადად სხვა გველებზე — როგორც შხამიანებზე, ისე უშხამოებზე, იშვიათად ხვლიკებზეც. კვერცხმდებია. იკეთებს სპეციალურ ბუდეს ფოთლებისა და ტოტებისგან, რომლებსაც ხვეტავს სხეულის წინა ნაწილით. ცენტრში დებს 20-40 კვერცხს და ფარავს ფოთლებით. თვითონ თავსდება ზემოთ და იცავს ბუდეს მტრისაგან. იშვიათად მას ეხმარება მამრიც. შხამი ძალიან ძლიერია, მისი რაოდებობა (გველის სიდიდს გამო) კბენის დროს დიდია, შხამი 30 წუთში კლავს ადამიანს. არის შემთხვევები სპილოს სიკვდილისაც. არსებობს მონაცემები, რომ სამეფო კობრას აქვს მიდრეკილება, ადამიანს თავს დაესხას უმიზეზოთ და უკან მისდიოს მას. ჩვეულებრივ სხვა გველები მხოლოდ თავდაცვის მიზნით კბენენ ადამიანს, კობრას ასეთი ქმედება კი, მეცნიერთა აზრით, განპირობებულია მისი ე.წ. ბუდეთმშენებლური ცხოვრების წესით.
**სამელე კლდე**, ნეოლითისა და ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლი (ძვ. წ. V - IV ათასწლეულის მინჯა), ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზოდის ტერიტორიაზე, მდინარე ჯრუჭულის მარჯვენა ნაპირას. ძეგლი წარმოადგენს კლდოვან ფარდულს, რომლის სიგანე დაახლოებით 30 მ-ია, სიღრმე - 25 მ, სიმაღლე - 11 მ. ძეგლი გამოვლენილია და გათხრები მიმდინარეობს 1959 წლიდან (გ. ჯავახიშვილი, დ. თუშაბრამიშვილი). დადგენილია კულტურული ჰორიზონტი. აღმოჩენილია კაჟის საფხეკები, სახოკები, სახვრეტები, ქვის სატეხისებრი და სათლელისებრი გახეხილ-გაპრიალებული იარაღი, ხელსაფქვავები, ძვლისა და ირმის რქისაგან გაკეთებული სადგისები, მახათები, საპრიალებლები, საჩიჩქნები და სხვა, აგრეთვე თიხის ჭურჭლის, ძირითადად ქილისებრი მოყვანილობის, თხელ- და სქელკეციანი დაჭდეულზე-დაპირიანი ნატეხები.

სამელე კლდე ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურული ძეგლია.

სამელე კლდის ანალოგიური ძეგლი მიკვლეულია სოფელ რგანის ტერიტორიაზე (ჭიათურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია), მდინარე ჭერულის ხეობაში. არქეოლოგიური მასალა დაცულია აკადემიკოს ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

ლიტერატურა
----------

* *ჯავახიშვილი გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 717.
**სამეფო აზნაური** — მეფის უშუალო ვასალი ფეოდალი შუა საუკუნეების საქართველოში. ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში სამეფო აზნაურებში შედიოდნენ მთლიანად ფეოდალური კლასის წარმომადგენლები, XI საუკუნიდან — მისი დაბალი წოდების წარმომადგენლები. მეფე, გარდა თავისი უშუალო ყმა-ვასალებისა, სამეფო აზნაურისა, უმაღლესი სენიორი იყო ქვეყნის ყველა ფეოდალის (როგორც სასულიერო, ისე საერო). ის თავის ვასალებად თვლიდა აგრეთვე სათავადო და საეკლესიო აზნაურებს (მეფის ვასალის ვასალი მისი ვასალიც იყო). სამეფო აზნაურები რაოდენობრივად აღემატებოდნენ საეკლესიო და სათავადო აზნეურებს (განსაკუთრებით ეს ითქმის კახეთზე). 

სამეფო აზნაურების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, აღზევება-დამცროება, სამეფო ხელისუფლების სიძლიერეზე და მთლიანად ქვეყნის მდგომარეობაზე იყო დამოკიდებული. მეფის გაძლიერებასა და ქვეყნის აღორძინებასთან ერთად ძლიერდებოდნენ და წინაურდებოდნენ სამეფო აზნაურებიც (XII საუკუნე, XVII საუკუნის II ნახევარი — XVIII საუკუნის I მეოთხედი; XVIII საუკუნის II ნახევარი); სამეფო ხელისუფლებისა და ქვეყნის დაცემა-დაკნინების ხანაში სამეფო აზნაურებიც სუსტდებოდნენ და ეძებდნენ მფარველობას დიდ ფეოდალებთან (XIII — XVI საუკუნეები; XVIII საუკუნის II მეოთხედი).

სამეფო აზნაურის დაწინაურების უფრო მეტი შესაძლებლობა ჰქონდა (დიდი სამოხელეო პატივისა და ყმა-მამულის მიღების გზით), ვიდრე სათავადო და საეკლესიო აზნაურს. ამის გამო ზოგი სამეფო აზნაური XVII—XVIII საუკუნეებში თავისი სიძლიერით თავადს არ ჩამოუვარდებოდა (სააკაძე, შანშიაშვილი, გაბაშვილი, თურქისტანიშვილი, ყორღანაშვილი და სხვები). სამეფო აზნაურთა რიგების შევსება ხდებოდა მეფის მიერ სათავადო და საეკლესიო აზნაურების გადმობირებით, სხვა სამეფო-სამთავროებიდან მოსულ აზნაურთა შეფარებით და გლეხების გააზნაურებით. განსაკუთრებით ფართო ღონისძიებები ჩაატარა სამეფო აზნაურთა რაოდენობის გასაზრდელად ერეკლე II-მ. 1783 ტრაქტატზე დართული სიის მიხედვით, იმდროინდელ ქართლში ყოფილა 82 სამეფო აზნაურის სახლი, ხოლო კახეთში — 36 აზნაური. რუსეთთან შეერთების შემდეგ საქართველოს სამეფო აზნაურები ჩაირიცხნენ სახაზინო უწყებაში და თავადებთან ერთად რუსეთის „დვორიანსტვოს" გაუთანასწორდნენ.

წყარო
-----

* ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც. ტ. 2—3, თბ. 1965—70

ლიტერატურა
----------

* *აკოფაშვილი გ.*, სოციალური ურთიერთობის ისტორიიდან XV—XVIII საუკუნეებში ქართლში (აზნაურთა) ფენა, თბ. 1965;
* *მისივე*, აზნაურთა ფენა XV—XVIII საუკუნეებში კახეთში, «მაცნე», 1968, № 3;
* *ჯავახიშვილი ივ.* ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 1, ტფ. 1928;

* *შოშიაშვილი ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ. 1985. — გვ. 6—7.
**სამედ ბეი მეჰმანდაროვი** (აზერ. Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov; *სამედ ბეი სადიკ ბეის ძე მეჰმანდაროვი*; დ. 16 ოქტომბერი, 1855, ლენქორანი, რუსეთის იმპერია — გ. 12 თებერვალი, 1931, ბაქო, აზერბაიჯანის სსრ) — რუსეთის იმპერიის არმიის არტილერიის სრული გენერალი, აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის პარლამენტის დამოუკიდებელი ფრაქციის წევრი. აზერბაიჯანის დრ-ის სამხედრო მინისტრი, აზერბაიჯანის სსრ-ის სამხედრო მოღვაწე.

ადრეული წლები
-------------

სამედ ბეი მეჰმანდაროვი დაიბადა 1855 წლის 16 ოქტომბერს, ქალაქ ლენქორანში. სწავლობდა ბაქოს გიმნაზიაში, ხოლო 16 წლის ასაკში, იგი სანქტ-პეტერბურგის II კონსტანტინოვკის საარტილერიო სკოლაში შევიდა. 1875 წლის დეკემბერში, მას მიენიჭა პოდპორუჩიკის წოდება და მესამე ხარისხის „წმინდა სტანისლავის" ორდენი. 1890 წელს მიიღო კაპიტნის, 1898 წელს პოდპოლკოვნიკის, 1901 წელს პოლკოვნიკის და 1904 წელს გენერალ-მაიორის წოდება. მეჰმანდაროვს, რომელიც რუსეთ-იაპონიის ომში უდიდესი სიმამაცით გამოირჩეოდა, 1908 წელს მიენიჭა არტილერიის სრული გენერალის წოდება.

სქოლიო
------

1. ↑  "Мехмандаров Самед-Бек-Садык-Бек-оглы" დაარქივებული 2016-09-17 საიტზე Wayback Machine.  — regiment.ru. Retrieved 24 July 2013.
ტორდესილასის ხელშეკრულების ორიგინალი
**ტორდესილასის ხელშეკრულება** დაიდო 1494 წლის 7 ივნისს, ტორდესილასში (*ესპანეთი*), რომის პაპის ალექსანდრე VI-ის ინიციატივით, ესპანეთსა და პორტუგალიას შორის. ხელშეკრულების საფუძველზე, დადგენილ იქნა გამყოფი ხაზი, დასავლეთის გრძედის 46° მერიდიანი, რომლის დასავლეთით აღმოჩენილი ყველა ახალი ტერიტორია ცხადდებოდა ესპანეთის საკუთრებად, ხოლო მისგან აღმოსავლეთით აღმოჩენილი ახალი მიწები პორტუგალიის სამფლობელოებად.

დასავლეთის 46° მერიდიანი (*მარცხნივ*)
მაგრამ შემდგომში პორტუგალიელებმა დაარღვიეს ეს ხელშეკრულება, როდესაც მერიდიანის დასავლეთითაც აითვისეს მიწები და შექმნეს კოლონია ბრაზილია.

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
***ტორდესილასის ხელშეკრულება***

* ტორდესილასის ხელშეკრულება დაარქივებული 2014-07-11 საიტზე Wayback Machine.  (about.com)
* ტორდესილასის ხელშეკრულება (ესპანური) Archivo General de Indias
* ტორდესილასის ხელშეკრულება[*მკვდარი ბმული*] English translation from Blair
* *Compact Between the Catholic Sovereigns and the King of Portugal Regarding the Demarcation and the Division of the Ocean Sea*[*მკვდარი ბმული*] English translation from Blair
წმინდა მოწამე რაჟდენი
**რაჟდენი**, *წმინდა რაჟდენი* (გ. დაახლ. 457) — ვახტანგ გორგასალის თანამოღვაწე, გაქრისტიანებული სპარსი. გამზრდელი, მამაძუძე ვახტანგ გორგასალის მეუღლის ბალენდუხტისა (ირანის შაჰის ასული), რომელსაც გამოჰყვა ქართლში. ირანელების წინააღმდეგ ვახტანგ გორგასალის ომის დროს რაჟდენი ტყვედ ჩაუვარდა ირანელებს. შაჰმა მოსთხოვა ქრისტოანობის უარყოფა. მიუხედავად ტანჯვა-წამებისა რაჟდენი არ დაუბრუნდა ცეცხლთაყვანისმცემლობას. მაშინ შაჰმა ის გაგზავნა წრომში დაბანაკებულ ირანელთა ლაშქრის მეთაურთან, რომელმაც რაჟდენი სიკვდილით დასაჯა — ძელზე გააკრეს და ისრები დაუშინეს. რამდენიმე ხნის შემდეგ ვახტანგ გორგასალის ინიციატივით, რაჟდენის ნეშტი ნიქოზის ეკლესიაში გადმოასვენეს. ვახტანგ გორგასალმა ეს ეკლესია საეპისკოპოზო ტაძრად აქცია. მოღწეულია რაჟდენის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველი მეტაფრასტული თხზულება. იგი შეუდგენიათ დაახლოებით XII საუკუნეში, რაჟდენის ხსენების დღეს 3 აგვისტოს (ძველი სტილი), ეკლესიაში საკითხავად.

ლიტერატურა
----------

* *კეკელიძი კ.* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ. 1960;
* *ლომინაძე ბ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 304.
**ტურკინოს პიკი** (ესპ. Pico Turquino) — კუბის რესპუბლიკის უმაღლესი წერტილი. მდებარეობს კუნძულის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სიერა-მაესტრის ქედზე. სიმაღლე 1974 მ. სავარაუდოდ მთის სახელწოდება წარმოსდგება სიტყვა ფირუზისაგან (ესპ. turqui). განსაზღვრული ადგილიდან მთას დაჰკრავს ლურჯი ელფერი, რაც სავარაუდოდ ხსნის სიტყვის მნიშვნელობას. ტურკინო რუკაზე პირველად დაიტანა ხერარდო კრამერმა XVIII საუკუნის ბოლოს. 

მთის პიკზე დაიდგა ხილმა მადერას მიერ შექმნილი ხოსე მარტის ბიუსტი. მთის ირგვლივ განლაგებულია ტურკინოს ეროვნული პარკი, რომელსაც უკავია 229.38 კმ² ტერიტორია. მრავალფეროვანია ფლორა და ფაუნა. ფერდობებზე იზრდება ნახევრადმარადმწვანე და მარადმწვანე ტყეები. ყველაზე მაღალ ადგილებში ფიჭვის ტყეებია.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* ტურკინოს ეროვნული პარკი

სქოლიო
------

1. ↑  Cuban Foreign Ministry. Pico Turquino, la montaña azul o el monte de los turcos Spanish.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-10-02.
2. ↑  National Protected Areas System of Cuba.  (2005)Protected Areas.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-08-10. ციტირების თარიღი: 2007-10-10.
**რარა** (ნეპ. राराताल) — ტბა ნეპალში, ჯუმლისა და მუგუს რაიონში. წარმოადგენს ფართობით ქვეყნის უდიდეს და უღრმეს ტბას. მტკნარწყლიანია. მდებარეობს ჰიმალაის მთებში, ზღვის დონიდან 2990 მ სიმაღლეზე.

ზედაპირის ფართობი 10,8 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 167 მ. გამდინარეა. გამოედინება მდინარე ნიჯარი, რომელიც ერთვის მდინარე მუგუ-კარნალს მარცხენა მხრიდან.

იცის სასიამოვნო ზაფხული, ხოლო ზამთარი ცივია. დეკემბრიდან მარტამდე ტემპერატურა ეცემა გამყინავ ნიშნულამდე, მოდის 1 მეტრიანი ძლიერი თოვლი, რომელიც კეტავს ტბისკენ მისასვლელ გზას.

ტბაში გვხვდება 3 ენდემური სახეობის თევზი: Schizothorax macrophthalmus, Schizothorax nepalensis და Schizothorax raraensis და ერთი ენდემური სახეობის ბაყაყი — Nanorana rarica.

ტბაზე ვიზიტის საუკეთესო დროა სექტემბერ/ოქტომბერი და აპრილ/მაისი. რარის ტბა გარშემორტყმულია რარის ეროვნული პარკით, რომელიც 1976 წელს დაარსდა.

2007 წლის სექტემბრიდან ტბას და გარემომცველ ვეტლენდებს რამსარის კონვენცია იცავს. ლიმნოლოგიური თვალსაზრისით რარის ტბა ოლიგოტროფულია.

სქოლიო
------

1. ↑  Upadhyaya, S.; Chalise. L. Paudel. R. P. (2009). „High Altitude Ramsar Sites of Nepal". *The Initiation*: 135–148.
2. ↑  Bhandari, B. B. (2009). Wise use of Wetlands in Nepal. Banko Janakari 19 (3): 10–17.
**საქართველოს რეფერენდუმი (2003)** — რეფერენდუმი საქართველოში, რომელიც გაიმართა საპარლამენტო არჩევნების პარალელურად, 2003 წლის 2 ნოემბერს.

რეფერენდუმი დანიშნა საქართველოს პრეზიდეტმა ედუარდ შევარდნაძემ კონსტიტუციის თანახმად, ამომრჩეველთა ხელმოწერების საფუძველზე. რეფერენდუმის კითხვა იყო, სურდათ თუ არა საქართველოს მოქალაქეებს საქართველოს პარლამენტის წევრების რაოდენობის შემცირება 235-დან 150-მდე. რეფერენდუმის მონაწილეთა უმრავლესობამ დადებითი პასუხი გასცა შეკითხვას.

ვარდების რევოლუციის შემდეგ რეფერენდუმის შედეგები ძალაში დარჩა, მიუხედავად იმისა, რომ გაუქმებულად ჩაითვალა 2003 წლის 2 ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნების შედეგები. შედეგები ძალაში შევიდა 2008 წლის საპარლამენტო არჩევნებითვის.

2011 წელს საქართველოს ხელისუფლებამ წამოაყენა ინიციატივა, რომელიც ეწინააღმდეგება რეფერენდუმით მიღებულ გადაწყვეტილებას. ხელისუფლება ეჭვქვეშ აყენებს 2003 წელს ჩატარებული რეფერენდუმის კანონიერებას. ინიციატივა გულისხმობს საქართველოს პარლამენტის დეპუტატთა რაოდენობის 150-დან 190-მდე გაზრდას. წინადადებას გააკრიტიკეს არასამათავრობო ორგანიზაციებმა და ოპოციურმა პოლიტიკურმა პარტიებმა.

შედეგი
------

| გადაწყვეტილება | ხმების რაოდენობა | % |
| --- | --- | --- |
| მომხრე | 1 590 309 | 89,61 |
| წინააღმდეგი | 184 209 | 10,39 |
| დაზიანებული/ცარიელი ბიულეტენები | 123 466 | – |
| **ჯამში** | **1 904 105** | **100** |
| რეგისტრირებული ამომრჩევლები/აქტივობა | 3 178 593 | 63,89 |
| წყარო:  |

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* საქართველოში საპარლამენტო არჩევნები და რეფერენდუმი ტარდება, სივილ ჯორჯია, / 2 ნოე.'03 / დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.

სქოლიო
------

1. ↑  დაივიწყეთ რეფერენდუმი
2. ↑  "რეფერენდუმი თუ არა?" საერთაშორის გამჭვირვალობა - საქართველო

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| ხ • გ • რ
საქართველოს დროშა **არჩევნები და რეფერენდუმები საქართველოში** |
| --- |
|  |
| საპრეზიდენტო არჩევნები | 
* 1991
* 1995
* 2000
* 2004
* 2008
* 2013
* 2018
 |
|  |
| საპარლამენტო არჩევნები | 
* 1919
* 1990
* 1992
* 1995
* 1999
* 2003
* 2004
* 2008
* 2012
* 2016 (2019)
* 2020
* *2024*
 |
|  |
| ადგილობრივი არჩევნები | 
* 1919
* 1991
* 1998
* 2002
* 2006
* 2010
* 2014
* 2017 (2020)
* 2021
 |
|  |
| რეფერენდუმები და პლებისციტები | 
* 1991
* 2003
* 2008 (არჩევნების თარიღი)
* 2008 (ნატოში გაწევრიანება)
 |
|  |
| აჭარის დროშა  აჭარის არ | 

|  |  |
| --- | --- |
|  რესპუბლიკის მეთაურის არჩევნები | 
* 2001
 |
|  |
|  საკანონმდებლო ორგანოს არჩევნები | 
* 1991
* 1996
* 2001
* 2004
* 2008
* 2012
* 2016
* 2020
* *2024*
 |

 |
|  |
| 
აგრეთვე იხილეთ: საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია; საქართველოს საარჩევნო კოდექსი |

 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ **რაპალოს ხელშეკრულება**. |

ტერიტორიული ცვლილებები რაპალოს ხელშეკრულების შემდეგ.
**რაპალოს ხელშეკრულება** — სამშვიდობო ხელშეკრულება იტალიის სამეფოსა და სერბების, ხორვატებისა და სლოვენიელების სამეფოს შორის. ხელშეკრულებამ დაარეგულირა ტერიტორიული კამათი ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, დალმაციაში და ვენეცია-ჯულიაში. 

დაძაბულობა იტალიის სამეფოსა და სერბების, ხორვატებისა და სლოვენიელების სამეფოს შორის გაჩნდა პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, როდესაც ავსტრია-უნგრეთი დაიშალა. იტალიამ კი მოახდინა იმ ტერიტორიების ანექსია, რომელიც მას ეკუთვნოდა 1915 წლის ლონდონის ხელშეკრულებით. აღნიშნული ტერიტორია ეთნიკურად მრავალფეროვანი იყო, მოსახლეობის ნახევარზე მეტი სლოვენები და ხორვატები იყვნენ. 

1920 წლის 12 ნოემბერს ორმა სამეფომ რაპალოში დადო ხელშეკრულება აღნიშნული პრობლემის მოსაგვარებლად. 

ხელშეკრულების თანახმად იტალიამ უარი თქვა დალმაციაში პრეტენზიებზე. საზღვარი ამ ორ ქვეყანას შორის გაივლო მდინარე სოჩასა და სავას წყალგამყოფზე. იტალიის ხელში გადავიდა თითქმის მთელი ისტრია, ტრიესტისა და პულას ჩათვლით, ოპატია და სხვ. ასევე კუნძულები ცრესი, ლოშინი, ლასტოვო და პალაგრუჟა ზადართან ერთად. საერთო ჯამში იტალიას გადაეცა სლოვენებით დასახლებული ტერიტორიის 70 %. 

პარიზის 1947 წლის ზავით აღნიშნული ტერიტორიები გადაეცა იუგოსლავიას.

იხილეთ აგრეთვე
--------------

* სამშვიდობო ხელშეკრულებების სია

რესურსები ინტერნეტში
--------------------

* Treaty between the Kingdom of Italy and the Kingdom of the Serbs, Croats and Slovenes signed at Rapallo, 12 November 1920
* Map of Europe and Treaty of Rapallo დაარქივებული 2015-03-16 საიტზე Wayback Machine.
ფრანსუა ლეკლერკ დიუ ტრემბლე (ფიგურა შავებში) ჩამოდის კიბეებზე ჟან-ლეონ ჟერომის ნახატში (1873).
**რუხი კარდინალი**, ან **რუხი უწმინდესობა** (ფრანგ. éminence grise) — გამორჩეული გავლენის მქონე გადაწყვეტილების მიმღები პირი ან მრჩეველი, რომელიც მოქმედებს „კულისებს მიღმა", არასაჯარო ან არაოფიციალურ თანამდებობაზე, ან თანამდებობის გარეშე, და ინარჩუნებს განსაკუთრებულ გავლენას ფორმალური თანამდებობების მქონე პირებსა და მათ შერჩევაზე.

ფრაზის პირველი ადრესატი იყო ფრანსუა ლეკლერკ დიუ ტრემბლე, კარდინალ რიშელიეს მარჯვენა ხელი.  ლეკლერკი იყო კაპუცინელი ბერი, რომელიც ცნობილი იყო რუხი სამოსით, ხოლო მიმართვა „*მისი უწმინდესობა*" გამოიყენება რომის კათოლიკური ეკლესიის კარდინალთან მიმართებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ლეკლერკი არასოდეს გამხდარა კარდინალი, მის გარშემო მყოფები მას ასე უწოდებდნენ კარდინალ რიშელიეზე გავლენის გამო.

ლეკლერკი მოხსენიებულია რამდენიმე პოპულარულ ნაშრომში. ოლდოს ჰაქსლიმ დაწერა ლეკლერის ინგლისური ბიოგრაფია სახელწოდებით *რუხი უწმინდესობა*. ფართოდ ცნობილია ასევე ჟან-ლეონ ჟერომის 1873 წლის ნახატი *L'Éminence Grise*, რომელზეც ლეკლერკი კიბეზე ჩამოდის და კარგად ჩანს მისდამი სხვა ადამიანების პატივისცემა. ლეკლერკი ნახსენებია ალექსანდრე დიუმას რომანში „*სამი მუშკეტერი*", როგორც პერსონაჟი *მამა ჯოზეფი*, რიშელიეს ძლევამოსილი თანამოაზრე.

იაროსლავ კაჩინსკი ხშირად მიიჩნევა პოლონეთის რეალურ მმართველად. კაჩინსკის არ უკავია სახელმწიფოს მეთაურის თანამდებობა, მაგრამ არის მმართველი პარტიის თავმჯდომარე და ორჯერ აირჩია, თუ ვინ გახდებოდა პოლონეთის პრემიერ-მინისტრი. არსებული ტრადიციის საწინააღმდეგოდ - როდესაც პარტიის ლიდერი უნდა გამხდარიყო პრემიერ-მინისტრი - კაჩინსკიმ თანამდებობაზე სხვა ადამიანები დანიშნა.  მიუხედავად იმისა, რომ მას არ აქვს ოფიციალური თანამდებობა მთავრობაში, ის ხშირად ხვდება უცხოელ ლიდერებს და წარმომადგენლობით ფუნქციას ასრულებს, მათ შორის, როგორც წარმომადგენლობითი ფუნქციის მატარებელი, ის შეხვდა ანგელა მერკელს,დონალდ ტრამპს, ვოლოდიმირ ზელენსკისა და სხვებს. საქართველოში რუხ კარდინალად სხვადასხვა მიმომხილველები მიიჩნევენ ბიძინა ივანიშვილს.

სქოლიო
------

1. ↑  O'Connell, D.P. (1968). *Richelieu*. New York:  The World Publishing Company.
2. ↑  Mould, Michael (2011). *The Routledge Dictionary of Cultural References in Modern French*. New York:  Taylor & Francis.
3. ↑  Foy, Henry (26 February 2016). „Jaroslaw Kaczynski: Poland's kingmaker". *Financial Times*.
4. ↑
5. ↑  Who is Jaroslaw Kaczynski, the puppet master of Poland's far-right?.
6. ↑  Merkel making 'last chance' visit to Poland DW 06.02.2017.
7. ↑  „Trump in Poland: Five reasons why he is going there". *BBC News*. 5 July 2017.
8. ↑  Joe Biden to travel to Europe for extraordinary summit on Ukraine as 3million have now fled the country and 20,000 feared dead in besieged Mariupol alone.
9. ↑  Georgian Government on Defensive in Journalist Kidnapping Case
10. ↑  Former Georgian Premier Enters Election Campaign
11. ↑  The Daily Dispatch – August 3
რუდოლფ ჰაიდენჰაინი
**რუდოლფ პეტერ ჰაინრიხ ჰაიდენჰაინი** (დ. 29 იანვარი, 1834, მარიენვერდერი — გ. 13 ოქტომბერი, 1897, ბრესლაუ) — გერმანელი ფიზიოლოგი და ჰისტოლოგი. ბრესლაუს უნივერსიტეტის პროფესორი (1859-იდან). 

1856 წელს დაადგინა მუდმივი დენის ძალის გავლენა მამოძრავებელი ნერვების გაღიზიანების ეფექტზე. ე. წ. ტონომოტორული ფენომენის ანალიზისას (ენის მგრძნობიარე ნერვის პერიფერიული ბოლოს გაღიზიანებით გამოწვეული ენის კუნთების ნელი შეკუმშვა მამოძრავებელი ნერვის გადაჭრის შემთხვევაში) ჰაიდენჰაინმა დაამტკიცა, რომ იგი განპირობებულია სისხლძარღვების გაფართოების დამატებითი მოქმედებით. აღმოაჩინა, რომ დიდი ნახევარსფეროების ქერქის გარკვეული წერტილების გაღიზიანება შემაკავებელ გავლენას ახდენს ჩონჩხის კუნთების გაღიზიანებაზე. დაადგინა კუნთებში სითბოს წარმოშობის დამოკიდებულება მათი მოქმედების პირობებზე — სისხლის მიმოქცევაზე, დატვირთვაზე, გაღიზიანების ინტენსივობაზე და სხვ. აღრიცხა კუნთის ერთხელობრივი შეკუმშვისას სითბოს გამოყოფა. დაადგინა თირკმლის ეპითელიუმის აქტიური როლი შარდის წარმოშობაში და აგრეთვე ორგანიზმის გარკვეული უჯრედული ელემენტების აქტიური მნიშვნელობასა და ნაწლავების მიერ შეწოვის პროცესში. საჭმლის მომნელებელ ჯირკვლებზე, ჰაიდენჰაინის მიხედვით, გავლენას ახდენს სეკრეტორული და ტროფიკული ნერვები. ჰაიდენჰაინმა დაამტკიცა, რომ პეფსინი და მარილმჟავა გამოიყოფა კუჭის სხვადასხვა ჯირკვლოვანი უჯრედიდან; დაამუშავა იზოლირებული კუჭის მეთოდი, რომელიც შემდგომში გააუმჯობესა ივანე პავლოვმა.

ლიტერატურა
----------

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ. 1987. — გვ. 589-590.
**რუხი ნიადაგი** — ნიადაგის ტიპი, რომელიც გავრცელებულია სუბტროპიკულ ნახევრად უდაბნოს ზონაში. ვითარდება ლიოსზე, ლიოსისებურ თიხნარებსა და ძველ ალუვიურ ნაფენებზე. რუხი ნიადაგის პროფილში გამოიყოფა: 20 სმ-მდე სისქის ღია რუხი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტი, მორუხო-ჩალისფერი აკუმულაციურ-კარბონატული ჰორიზონტი და ნიადაგწარმომქმნელი ქანი, რომელიც ხშირად 90 სმ-ზე მეტ სიღრმეზე შეიცავს ადვილხსნად მარილებს.

რუხი ნიადაგებია წინა და შუა აზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, ავსტრალიაში. რუხ ნიადაგებს ახასიათებს: ტუტე რეაქცია, პროფილის სუსტი დიფერენციაცია, მცირე ჰუმუსიანობა (1,5–2,5%; ჰუმუსი მდიდარია აზოტით), 20–60 სმ სიღრმეზე ყველა პროფილში კალციუმის კარბონატების მაღალი შემცველობა, კარგი ჰიდროფიზიოლოგიური თვისებები, დიდი ბიოლოგიური აქტივობა; მორწყვის შემთხვევაში მაღალ მოსავალს იძლევა. გასარწყავებულ რუხ ნიადაგებზე მოჰყავთ ბამბა, მარცვლოვნები, შაქრის ჭარხალი, იყენებენ მებაღეობასა და მევენახეობაში. ცნობილია რუხი ნიადაგის ქვეტიპები: ღია, ჩვეულებრივი (ტიპობრივი) და მუქი. საჭიროებს ნიადაგის მეორადი დამარილებისა და დაჭაობებისაგან დაცვის ღონისძიებებს.

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4  *კირვალიძე რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ. 1984. — გვ. 519.
2. 1 2 3 4  *Лычагин М. Ю.* Серозёмы // Большая российская энциклопедия. т. 30. — М. 2015. — стр. 98.
**რუხი ყანჩა** (ლათ. Ardea cinerea) — ფრინველი ყანჩისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 90–98 სმ, მასა 2 კგ-მდე, ფრთების შლილი 175–195 სმ. საერთო შეფერილობა ვეჟან-რუხია, თავზე, კისერსა და მუცელზე თეთრი მონაკვეთებით. ახასიათებს შავი ზოლი თვალებს ზემოთ, რომელიც გადადის „ნაწნავში". ახალგაზრდა ფრინველები უფრო მეტად ერთფეროვნები არიან, ფერად რუხი, „ნაწნავის" გარეშე. ფეხები და ნისკარტი მოყვითალო-მწვანედან ჟანგმიწოვანამდეა, ნისკარტთან არსებული კანის შიშველი მონაკვეთი მოცისფრო ან მომწვანო. ფრენის დროს კარგად ჩანს კონტრასტული ღია რუხი და შავი ფრთები. გამოსცემს მოკლე დაბალ ჩხავანა ხმებს, ბარტყი — ყიყინა და სისინას. გავრცელებულია ევრაზიისა და აფრიკის დიდ ნაწილში, ტიბეტში ადის ზღვის დონიდან 4000 მეტრამდე; გვხვდება საქართველოშიც, როგორც წესი, მთელი წლის განმავლობაში. იზამთრებს დასავლეთ ევროპაში, წინა და სამხრეთ აზიაში, აფრიკაში. გადამფრენი, ზოგან მკვიდრი ფრინველია. მიგრირებს მარტო, ხშირად — ღამით, დღისით საკვებ ბიოტოპებში იკრიბებიან ჯგუფებად. ჩვეულებრივ წყალთან ახლოს, ხეებით შემოფარგლულ წყალმარჩხ წყალსატევებთან ცხოვრობს, ზოგჯერ მინდვრებშიც შეინიშნება. ფრენს ჩქარა, რა დროსაც ფეხებს უკან იშვერს, ფრთები კი ფართო ჩანს. ძირითადად იკვებება 500 გრამამდე მასის თევზებით. ბუდობისათვის უპირატესად ირჩევს მაღალ ხეებს (მ. შ. ფიჭვს); ზოგიერთი კოლონია 100 წლის მანძილზეც არსებობს. ბუდე (ჩვეულებრივ, ყოველ წელს განახლებული) დიამეტრით 80, ხოლო სიმაღლეში 60 სმ-ია. დედალი აპრილის პირველ ნახევარში დებს 3–5 (7-მდე) მომწვანო-ცისფერ კვერცხს; ინკუბაცია 21-დან (ტროპიკებში) 27 (ზომიერ განედებში) დღემდე გრძელდება. ცოცხლობს 25 წლამდე. არეალის ფარგლებში ყანჩის ყველაზე მეტად ჩვეული სახეობაა.

ლიტერატურა
----------

* *Коблик Е. А.* СЕРАЯ ЦАПЛЯ // Большая российская энциклопедия. т. 30. — М. 2015. — стр. 41.

სქოლიო
------

1. ↑  *კუტუბიძე მ.*, ფრინველების ნომენკლატურული ტერმინოლოგია, თბ.: „მეცნიერება", 1973. — გვ. 90, 162, 192.
2. 1 2  *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ. 1986. — გვ. 622.
3. 1 2  *გავაშელიშვილი ლ.*, *ჯავახიშვილი ზ.*, *დარჩიაშვილი გ.*, კოლხეთის ჭარბტენიან ტერიტორიათა ფრინველები, გვ. 28, თბ. 2006, ISBN 99940-857-7-8
4. 1 2 3 4  *Бёме Р. Л.*, *Жордания Р. Г.*, *Кузнецов А. А.* Птицы Грузии. — Тб.: «Сабчота Сакартвело», 1987.