**სისხლიანი შობა** ( თურქ. Kanlı Noel ) — ეთნიკური ძალადობის ეპიზოდი, რომელიც მოხდა კვიპროსელ ბერძნებსა და კვიპროსელ თურქებს შორის 1963-1964 წლებში კვიპროსის კრიზისის დროს, 1963 წლის 20-21 დეკემბრის ღამეს. ინციდენტის შედეგად დაიწყო შეტაკებების ტალღა. მდგომარეობა მივიდა სამოქალაქო ომამდე.  შედეგად დაიღუპა 364 კვიპროსელი თურქი და 174 კვიპროსელი ბერძენი.  104 სოფლის მაცხოვრებელმა დაახლოებით 25000 კვიპროსელმა, ანუ კუნძულის მთელი თურქული მოსახლეობის მეოთხედმა, დატოვა სოფლები და გადავიდა ანკლავებში. ათასობით მიტოვებული სახლი გაიძარცვა ან მთლიანად განადგურდა. 1200-მდე სომეხი და 500 კვიპროსელი ბერძენი ასევე გადაადგილებული იქნა იძულებით. ძალადობის შედეგად კვიპროსელი თურქების წარმომადგენლობამ ნაჩქარევად დაასრულა მოღვაწეობა კვიპროსის რესპუბლიკის მთავრობაში.

წინაისტორია
-----------

კვიპროსის რესპუბლიკა ჩამოყალიბდა უნიტარულ სახელმწიფოდ 1960 წელს. კუნძულზე მაცხოვრებელი ორი უდიდესი თემიდან არც ერთი არ იყო კმაყოფილი არსებული მდგომარეობით: ბერძნები საკუთარ უფლებად მიიჩნევდნენ კვიპროსის საბერძნეთთან ( ენოზისი ) გაერთიანებას, ხოლო თურქები დაყოფას (ტაქსიმი ) ემხრობოდნენ. შედარებით მშვიდობიანი თანაცხოვრებიდან ორი წლის შემდეგ, დაძაბულობა გაიზარდა 1963 წლის ნოემბერში, როდესაც პრეზიდენტი და არქიეპისკოპოსი მაკარიოს III წინადადებით გამოვიდნენ 13 საკონსტიტუციო ცვლილების შესახებ, რამაც კვიპროსელების აღშფოთება გამოიწვია.

მოვლენები
---------

### 21 დეკემბერი: დასაწყისი

ინციდენტი, რომელმაც გამოიწვია სისხლიანი შობის მოვლენები, მოხდა 1963 წლის 21 დეკემბრის დილას. ნიქოზიის ძველ ვენეციურ კედლებში მოქმედმა ბერძნულმა პოლიციამ, რამდენიმე თურქს, რომლებიც საღამოს გასეირნების შემდეგ ტაქსით სახლში ბრუნდებოდნენ, პირადობის დამადასტურებელი საბუთების წარდგენა მოსთხოვა. როდესაც პოლიციამ მანქანაში მყოფი ქალების გაჩხრეკა სცადა, მძღოლმა წინააღმდეგობა გაუწია და მოხდა შელაპარაკება. მალე ხალხი შეიკრიბა და გაისმა სროლები.   გამთენიისას დაიღუპა ორი თურქი, დაიჭრა რვა ბერძენი და თურქი მოქალაქე. 

### 21 დეკემბრიდან 23 დეკემბრამდე

სროლის შემდეგ, კვიპროსელ თურქთა ნაწილი შეიკრიბა ნიქოზიის ჩრდილოეთ ნაწილში, თურქეთის თავდაცვის ორგანიზაციის (TMT) მებრძოლების მეთაურობით. 22 დეკემბერს ორი მოკლული თურქის დაკრძალვამ ექსცესების გარეშე ჩაიარა.  თუმცა, 22 დეკემბრის საღამოს დაიწყო სროლები. შეიარაღებული ბერძნებით სავსე მანქანები ნიქოზიის ქუჩებში დაქროდნენ და განურჩევლად ისროდნენ, ხოლო თურქებმა პოლიციის საპატრულო მანქანებს გაუხსნეს ცეცხლი. თურქმა სნაიპერებმა სარაიონუს მოედანზე სასტუმრო სარაის მინარეთებიდან და სახურავიდან ატეხეს სროლები. შეტაკებები მოედო გარეუბნებსა და ლარნაკას.  საბერძნეთის ადმინისტრაციამ გაწყვიტა სატელეფონო და სატელეგრაფო ხაზები, რომლებიც ქალაქ ნიქოზიაში თურქულ კვარტალამდე მიდიოდა. პოლიციის კონტროლის ქვეშ მოექცა ნიკოსიის საერთაშორისო აეროპორტი . გააქტიურდნენ ბერძნული გასამხედროებული ჯგუფები ნიკოს სამსონისა და ექიმი ვასოს ლისარიდისის  ხელმძღვანელობით.

23 დეკემბერს მაკარიოს III და თურქების ლიდერები შეთანხმდნენ ცეცხლის შეწყვეტაზე. თუმცა, ბრძოლა გაგრძელდა და გაძლიერდა კიდეც ნიქოზიასა და ლარნაკაში. თურქებით დასახლებულ რაიონებში მეჩეთებიდან ტყვიამფრქვევებიდან ისროდნენ. მოგვიანებით, 23 დეკემბერს, კვიპროსელი ბერძნების არალეგულარულმა ნაწილებმა სამსონის მეთაურობით ომორფიტეში ხოცვა-ჟლეტა მოაწყვეს: თავს დაესხნენ გარეუბნებს და "როგორც ჩანდა, განურჩევლად"დახოცეს თურქები, მათ შორის ქალები და ბავშვები. კვარტალში მაცხოვრებელი თურქები სახლებიდან გააძევეს. 

### გვიანდელი მოვლენები მოვლენები

შეურაცხყოფილი იქნა არაერთი მეჩეთი, სალოცავი და თურქებისთვის მნიშვნელოვანი სხვა წმინდა ადგილები. 

ბერძენთა არარეგულარული შეიარაღებული ძალები თავს დაესხნენ თურქებს შერეულ სოფლებში მათიატისში 23 დეკემბერს და აგიოს ვასილიოსში 24 დეკემბერს.  მათიატისის მთელი თურქული მოსახლეობა, 208 პირი, გაიქცა ახლომდებარე თურქულ სოფლებში  .

რეპორტიორ მაჰარი სკოტ გიბონსმა გაავრცელა ინფორმაცია შობის ღამეს ნიქოზიის საავადმყოფოში 21 კვიპროსელი თურქი პაციენტის მკვლელობის შესახებ. ეს გარემოება როგორც ფაქტი მიღებულია თურქულ ისტორიოგრაფიაში, მაგრამ ბერძნები სადავოდ მიიჩნევენ. "ძალიან სანდო" ბერძნული წყაროს მიერ გამოძიების შედეგად დადგინდა, რომ დაიღუპა სამი თურქი, რომელთაგან ერთი გარდაიცვალა გულის შეტევით, ხოლო დანარჩენი ორი მოკლა "მარტოხელა ფსიქოპათმა  ".

24 დეკემბერს თურქეთის, საბერძნეთისა და ბრიტანეთის მთავრობებმა ერთობლივი მიმართვა გაავრცელეს და მოსახლეობას სიმშვიდისკენ მოუწოდეს.

როდესაც კვიპროსი ქაოსში ჩაეფლო, საბერძნეთმა, თურქეთმა და დიდმა ბრიტანეთმა, მაკარიოსის თანხმობით, შექმნეს ერთობლივი სამშვიდობო ძალები გენერალ პიტერ იანგის მეთაურობით, რომლის მიზანი იყო კვიპროსში კანონის, წესრიგისა და მშვიდობის შენარჩუნება ან, სავარაუდოდ, აღდგენა. 31 დეკემბრისთვის 49 თურქი და 20 ბერძენი დაიღუპა, კიდევ 30 თურქი და 4 ბერძენი უგზო-უკვლოდ დაკარგულად ითვლებოდა. უფრო მეტიც, ზოგიერთმა თურქმა, რომლებიც ბერძნული სამხედრო ძალებისგან თავის დასაღწევად სახლებიდან გაიქცნენ, ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულ სოფლებს შეაფარეს თავი. ეს იყო ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯი კუნძულის გაყოფისკენ  .

ლონდონში იანვარში გამართული კონფერენცია ორი მხარის წარმომადგენლებს შორის ჩაიშალა მათი მაქსიმალისტური პოზიციების გამო  .

კვიპროსის რესპუბლიკის მთავრობა აცხადებდა, რომ 1963 წლის 21 დეკემბრიდან 1964 წლის 10 აგვისტომდე 191 თურქი დაიღუპა და 173 უგზო-უკვლოდ დაიკარგა (სავარაუდოდ დაიღუპა), ხოლო ბერძნების მხარეს იყო 133 დაღუპული ადამიანი და 41 დაკარგული (სავარაუდოდ დაღუპული  ). საერთო ჯამში, 1963-1964 წლების კონფლიქტის დროს დაიღუპა 364 თურქი და 174 ბერძენი . დაახლოებით 25,000 კვიპროსელმა თურქმა 104 სხვადასხვა სოფლიდან დატოვა სახლები. ისინი იყვნენ 72 შერეული და 24 თურქულ- კვიპროსული სოფლიდან, რომლებიც მთლიანად ევაკუირებული იყო და 8 შერეული სოფლიდან, რომლებიც ნაწილობრივ იყო ევაკუირებული. დევნილები შეადგენდნენ კუნძულის მთელი თურქული მოსახლეობის მეოთხედს. დევნილებს შორის იყო 1200-მდე სომეხი და 500 ბერძენი,.

თურქების მიერ დატოვებული ქონების უმეტესი ნაწილი ბერძნებმა გაძარცვეს, დააზიანეს ან გაანადგურეს. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1964 წლის მოხსენებამ აერო ფოტოსურათების გამოყენებით დაადგინა, რომ სულ მცირე 977 კვიპროსელი თურქების სახლი განადგურდა და კიდევ 2000 სახლი სერიოზულად დაზიანდა და გაიძარცვა. .გაეროს გენერალური მდივნის 1964 წლის 10 სექტემბრის მოხსენებაში დანგრეული სახლების რაოდენობა შეფასდა 527,-ით, ხოლო გაძარცული სახლების რაოდენობა ― 2000 -ით. მათ შორის 50 სახლი  მთლიანად იყო დანგრეული  და 240 ― ნაწილობრივ  ომორფიტში და მიმდებარე გარეუბნებში, ასევე 38 მთლიანად დანგრეული სახლი და 122 ნაწილობრივ დანგრეული სახლი და მაღაზია ქალაქ პაფოსში  .

#### მასობრივი დაკრძალვა აგიოს ვასილიოსში

1964 წლის 12 იანვარს აგიოს-ვასილიოსში გათხარეს მასობრივი საფლავი უცხოელი ჟურნალისტების, ბრიტანეთის არმიის ოფიცრებისა და საერთაშორისო წითელი ჯვრის წარმომადგენლების თანდასწრებით, სადაც იპოვეს 21 კვიპროსელი თურქის ცხედარი.  როგორც გამოძიებამ დაადგინა, ისინი მოკლეს 1963 წლის 24 დეკემბერს აგიოს -ვასილიოსთან ან მის მახლობლად. დამკვირვებლებმა დაადასტურეს, რომ ზოგიერთი მსხვერპლი აშკარად აწამეს და დახვრიტეს ხელ-ფეხის შებოჭვის შემდეგ   .

საგამოძიებო კომისიამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ დამოუკიდებელი ბრიტანელი ექსპერტები, მომხდარი დაუკავშირა კვიპროსელი თურქი პაციენტების გაუჩინარებას ნიქოზიის საავადმყოფოში. თუმცა, მხოლოდ ათწლეულების შემდეგ დადგინდა, რომ ბევრი გარდაცვლილი სხვაგან იქნა მოკლული, მათი ცხედრები დიდხანს ინახებოდა საავადმყოფოში და მხოლოდ ამის შემდეგ დაკრძალეს აგიოს ვასილიოსში.  თუმცა მოკლულ კვიპროსელ ბერძნებს შორის იყო სოფლის რამდენიმე მცხოვრებიც.  ამოთხრილი ცხედრები კვიპროსის თურქეთის ხელისუფლებამ ნიქოზიაში, მევლევის თეკეს ეზოში დაკრძალა. ცხედრები 2010-იან წლებში კომიტეტმა, რომელიც ეძებდა უგზო-უკვლოდ დაკარგულებს, მოახდინა დაღუპულთა ექსჰუმაცია: სოფელ აგიოს ვასილიოსის რვა მცხოვრები იდენტიფიცირებული იქნა. ისინი ცალკე დაკრძალეს  .

ისტორიოგრაფია და ხსოვნა
-----------------------

კონფლიქტის ორივე მხარე აღიარებს, რომ მოვლენა ტრაგიკულია. 

კვიპროსელი თურქები 1963 წლის 21 დეკემბერს დაღუპულთა ხსოვნას ოფიციალურად აღნიშნავენ ყოველწლიურად; ბერძნებს არ აქვთ ასეთი ჩვეულება.  იუბილე აღინიშნება კვიპროსელი თურქების მიერ, როგორც "ხსოვნის კვირა" და "1963-1974 წლების წამებულთა ბრძოლა" და მოსდევს 15 ნოემბერს TRNC -ის დამოუკიდებლობის დღეს და კუნძულის სამხრეთით საპროტესტო აქციებით აღინიშნება.

ორივე მხარეს არიან ისეთებიც, რომლებიც კვიპროსის სამშვიდობო მოლაპარაკებების დროს ამ თარიღის აღნიშვნას საკამათო საგანად მიიჩნევენ.

ლიტერატურა
----------

* Bayrak.  (22 January 2018) Final farewell to martyrs. ციტირების თარიღი: 22 November 2018
* *Cyprus: A Troubled Island*, 2000,
* *Displacement in Cyprus Consequences of Civil and Military Strife Report 2 Life Stories: Turkish Cypriot Community*, 2012,
* *Cyprus and the Politics of Memory: History, Community and Conflict*, 2012
* *Does the President have memory problems?*, 12 September 2004,  დაარქივებული 5 February 2020[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* *EU and the Cyprus Conflict: Perceptions of the border and Europe in the Cyprus conflict*,. წაკითხვის თარიღი: 31 October 2018
* *'Struck by the Turks': reflections on Armenian refugeehood in Cyprus*, 2014
* *British Foreign Policy Towards Turkey, 1959-1965*, 2013
* *The Walls between Conflict and Peace*, 2016,
* Havadis (21 December 2014), *Her şey buradan başladı [Everything started here**],. წაკითხვის თარიღი: 28 March 2017* *The paper summarises a book by Tzambazis, who investigated this precise event using police records and eyewitness accounts.*
* *1963 is still a historical minefield*,. წაკითხვის თარიღი: 28 March 2017
* *Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession*,
* *The normalisation of Cyprus' partition among Greek Cypriots : political economy and political culture in a divided society*, 2020
* *Britain and the Cyprus Crisis 1963-1964*, April 2009,
* *Bloody Christmas of 1963 in Cyprus in the Light of American Documents*,. წაკითხვის თარიღი: 31 October 2018 დაარქივებული 8 November 2018[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* *Bir Hınç ve Şiddet Tarihi: Kıbrıs'ta Statü Kavgası ve Etnik Çatışma*, 2016
* *Truth Recovery and Transitional Justice: Deferring Human Rights Issues*, 2014
* *Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe*, 2013,
* *The road to Bellapais: The Turkish Cypriot exodus to northern Cyprus*,
* *The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion*
* *Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide*, 2005,
* *Narrative, Memory and History Education in Divided Cyprus: A Comparison of Schoolbooks on the "History of Cyprus"*,
* *Political geography and the Cyprus conflict, 1963–1971*,
* *A Concise History of Modern Cyprus, 1878–2009*
* *The Inter-State Application under the European Convention on Human Rights: Between Collective Enforcement of Human Rights and International Dispute Settlement*, 2018,
* *Fettered Independence*
* *The Property Rights of Refugees and Internally Displaced Persons: Beyond Restitution*, 2012,
* *Dementia Cypria: On the Social Psychological Environment of the Intercommunal Negotiations*, Spring 2009,
* The Guardian, *Split for infinity?*,. წაკითხვის თარიღი: 28 March 2017
* *Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας (History of the Republic of Cyprus)*
* United Nations (10 September 1964), *REPORT BY THE SECRETARY-GENERAL ON THE UNITED NATIONS OPERATION IN CYPRUS*,. წაკითხვის თარიღი: 17 December 2018
* *Political Settlements in Divided Societies: Consociationalism and Cyprus*, 2009-08-15

სქოლიო
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Richter 2010. sfn error: no target: CITEREFRichter2010 (help)
2. 1 2  Oberling 1982. sfn error: no target: CITEREFOberling1982 (help)
3. ↑  Havadis 2014.
4. ↑  Ker-Lindsay 2009. sfn error: no target: CITEREFKer-Lindsay2009 (help)
5. 1 2  Borowiec 2000. sfn error: no target: CITEREFBorowiec2000 (help)
6. ↑  Lieberman 2013. sfn error: no target: CITEREFLieberman2013 (help)
7. ↑  The Guardian 1999. sfn error: no target: CITEREFThe\_Guardian1999 (help)
8. 1 2  Patrick 1976. sfn error: no target: CITEREFPatrick1976 (help)
9. ↑  Mathiatis. PRIO Cyprus Displacement Centre. ციტირების თარიღი: 21 December 2017
10. ↑  Bryant & Papadakis 2012. sfn error: no target: CITEREFBryantPapadakis2012 (help)
11. ↑  Soulioti 1996. sfn error: no target: CITEREFSoulioti1996 (help)
12. ↑  Bryant 2012. sfn error: no target: CITEREFBryant2012 (help)
13. ↑  United Nations 1964.
14. 1 2  O'Malley & Craig 1999. sfn error: no target: CITEREFO'MalleyCraig1999 (help)
15. ↑  The incident at Ayios Vasilios is described in the Special News Bulletin, issues 6, 19, 20, 21, 25 and 38. Secondary sources include H.S. Gibbons, 1969, pp. 114—117, 137—140; and K.D. Purcell, 1969, p. 327.
16. ↑  AGIOS VASILEIOS. PRIO Displacement Centre. ციტირების თარიღი: 22 November 2018
17. ↑  Bayrak 2018. sfn error: no target: CITEREFBayrak2018 (help)
18. ↑  Keser 2013. sfn error: no target: CITEREFKeser2013 (help)
19. ↑  Demetriou 2006. sfn error: no target: CITEREFDemetriou2006 (help)
20. ↑  Yakinthou 2009. sfn error: no target: CITEREFYakinthou2009 (help)