Mostra de diversas coleccións de fichas de baloncesto, de finais do século XX
 Cromo dun raposo predicando aos gansos
Un **cromo**, antes chamado **cromolitografía**, é un pequeno papel impreso con patróns de cores que se recolle ou se usa en determinados xogos. Hai varios tipos, dende os que se venden soltos -como unha especie de carta de colección- até os que forman coleccións temáticas, pensados para ser pegados nun álbum, pasando por edicións. cromos limitados conmemorativos, publicitarios ou educativos. Comercialízanse en sobres ou como agasallo coa compra dun artigo. Aínda que a súa forma máis habitual é rectangular, pódense atopar con moitos perfís, incluíndo troquelados. A liña entre *cromos* e *adhesivos* é difusa. O seu contido pode ser un debuxo ou unha fotografía, unha impresión ou calquera outro tipo de imaxe.

Adoitan estar feitos para nenos e adolescentes, aínda que tamén poden atraer coleccionistas adultos. Os cromos de coleccións adoitan estar numerados e contan con ilustracións relacionadas con temas xenéricos como o deporte, a arte, a natureza, a xeografía, a historia ou a ciencia, entre outras materias, ou algún específico como películas, videoxogos, series de televisión etc.

Historia
--------

 Cromolitografía publicada en 1888 por *Liebig*, filial francesa de *Campbell's*
Serie italiana de *Liebig*
Os precursores dos cromos remóntanse á antiga Sumeria e Roma, onde algúns nenos xa xogaban con taboíñas gravadas e papiros con debuxos.  A principios do século XIX aparecen sinxelos gravados en branco e negro que os nenos pintaban a man. A partir de 1820, os cromos comezan a ser máis elaborados. En 1837, coa aparición da cromolitografía, as técnicas de impresión permitiron un grande aumento da produción, até entón artesanal. Máis tarde, a empresa alemá Mamelok &amp; Söhne (*M&S*) converteuse no principal fabricante de cromos de cores, impresos e vernizados. Algúns pasteleiros alemáns utilizábanos para decorar os seus bolos.

Grazas ás novas técnicas de impresión, coincidindo cos inicios da publicidade popularizáronse os cromos. O primeiro documentado foi parte dunha serie de *Bognard Litografia* en 1867 para ilustrar os pavillóns da Exposición Universal de París. En 1879*,* os cigarros *Marqués de Lorne* nos EEUU incorporaron imaxes de cartón para reforzar os paquetes, iniciativa que foi seguida alí pola maioría das tabacaleIras. Estas empresas desenvolveron unha intensa actividade durante as décadas de 1880 e 1890 como editoras de cromos e emitiron numerosas coleccións, especialmente de xogadores de béisbol.

### Ilustración

Historicamente e até a aparición da fotografía no mundo dos cromos, eran reproducións de debuxos creados para a colección. Ao longo dos anos, foron numerosos os debuxantes e ilustradores de todo o mundo que destacaron neste traballo.

### Cromos de chocolate

O sector alimentario foi o que deu o pulo definitivo aos cromos. Os produtos de América e África, como o cacao, o café e os dátiles, estaban envoltos en etiquetas brillantes, con deseños que eran unha atracción para os nenos. Algúns comerciantes visionarios pensaron que esas imaxes poderían converterse en impresións coleccionables. En 1884, ao francés Albert Poulain (de *Chocolat Poulain*)  tivo a idea de poñer cromos nas tabletas de chocolate; o éxito daquela iniciativa deu lugar ao cambio de cromos, xa que moitas das imaxes se repetían. Durante anos, o cromo estivo ligado aos produtos alimenticios, sobre todo aos chocolates.

### Os primeiros álbums de cromos

 Serie de cartas coleccionables publicada en París por *Romanet & Cie.* arredor de 1890
Nun principio os cromos non tiñan álbums e os coleccionistas pegábanos en todo tipo de soportes: xornais, cartafoles, tarxetas, felicitacións de Nadal etc. Tamén se empregaban para decorar caixas de madeira, mobles e outros obxectos mediante a técnica do *decoupage*.

En 1852, Aristide Boucicaut, da tenda *Le Bon Marché*, comezou a proporcionar un álbum para pegar cromos a cambio dos vales que obtivesen os clientes en cada compra. Entre os moitos produtos que regalaron cromos, mistos, caramelos e despois chocolates, foron os primeiros en distribuír álbums temáticos 

Nun principio, os álbums de cromos eran unha creación individual e única de cada coleccionista, a partir dun libro en branco (de aí o nome *album*, "branco" en latín). En Francia, esta condición tivo moito éxito. Posteriormente, algunhas editoriais comezaron a editar os primeiros álbums co contido fixo, en forma de libros pedagóxicos que incorporaban ilustracións para pegar no lugar correspondente.

### Eclosión durante o século XX

Cromo do xogador de béisbol Bill Macdonald
As coleccións de xogadores de béisbol, populares nos Estados Unidos, consolidáronse durante o século XX. O coleccionismo de cromos converteuse nun fenómeno mundial con numerosos seguidores, tanto en Norteamérica como en Europa. En 1934, Mamelok trasladou a súa sede e maquinaria de Alemaña a Gran Bretaña e converteuse en *Mamelok Press Ltd* e converteuse nun líder mundial na industria de cromos. 

Durante as décadas de 1930 e 1940, as coleccións foron cada vez máis variadas, centradas en todo tipo de temas, desde a historia ás ciencias naturais, xeografía, historia das relixións etc. Nos Estados Unidos, popularizáronse as coleccións dedicadas ao baloncesto, fútbol americano e hóckey sobre xeo, alén das habituais de béisbol. Daquela, tamén se popularizaron os cromos de goma de mascar, un costume que se estendeu cedo polo mundo. Nos 40s, a maioría eran imaxes de personaxes de banda deseñada, como Superman, no formato de pequenos cromos de cartón. Na seguinte década, os cromos fotográficos de actores e actrices de Hollywood fixéronse populares. Durante a década de 1960, os máis habituais eran os de personaxes de debuxos animados ou as ilustracións dun artista contratado especificamente pola empresa de gomas de mascar, aínda que tamén houbo algúns de grupos musicais famosos, especialmente os Beatles.

Cromos de estrelas da música e do cinema foron moi populares na segunda metade do s. XX
### En España

No Estado español o coleccionismo popularizouse a finais da década dos 40. Durante a ditadura franquista, todos os cromos publicados en España foron en castelán. Previamente algunhas aucas pasaron aos cromos, como a *Vida d'en Bernat Xinxola*,  e o *Àlbum Catalunya*, unha colección de adhesivos distribuídos pola revista *Carnet*. En 1934 aparecen dous relixiosos: *Álbum del Catecisme* e *Álbum d'Historia Sagrada*, do que tamén había versión en castelán e houbo outros intentos de publicar cromos en catalán, como a colección *Història de Catalunya* de Xocolata Juncosa (1933).

Nos anos 50 aparecen numerosas coleccións, xa só en castelán, algunhas das cales foron especialmente lembradas, como os volumes enciclopédicos de *Las marabillas del universo*. e moitas outras.  O historiador Javier Matesanz fai un percorrido pola historia dos cromos na súa obra *La vida en cromos.* 

### En Galiza

As estampas de Ksado sobre festas, mercados, feiras e romarías tiveron moito éxito de vendas
Cara a mediados do s. XX houbo exemplos diversos: a colección de Casulleras recollía xoias monumentais galegas; as *estampas* de Ksado, con 407 fotos sepia sobre mercados e feiras populares , esgotáronse en dous meses. *Bellezas de Galicia* de Gil Cañellas foi outra moi exitosa composta por 528 estampas en branco e negro, con vistas tomadas en 1926 de pontes, ríos, illas, cruceiros, romarías..; a capa do álbum era un debuxo da catedral de Santiago asinado por Mel. Trinta anos despois, en 1966, Cromoastur editou outra colección co mesmo nome coordinada por Luis Martínez Estrada, con 553 vistas de vilas, paisaxes, mosteiros, praias, portos etc.

Galiza tamén tivo presenza en coleccións lanzadas en todo o Estado. Motivos galegos aparecen en álbums como *Marabillas del mundo* e *Bellezas de España*, de Bruguera. Tamén, coa terminoloxía peculiar da época, editaron *Razas humanas* con 128 adhesivos a toda cor. A imaxe número 1 é o *Gaiteiro Gallego* co pé de páxina: *"Los gallegos proceden de los celtas, que pertenecieron a su vez a la raza aria o indoeuropea. Galicia es un país de clima humedo y suelo muy fértil y montañoso. En la costa la pesca ofrece una saneada fuente de riqueza y saneados beneficios".*

En *Bellezas de España*, álbum de 250 cromos, o capítulo dedicado a Galiza consta de cinco páxinas, 28 estampas con lugares e monumentos como a Torre de Hércules, a igrexa de Vilar de Donas, a capela da Peregina ou a ponte romana de Ourense. Bruguera tamén incluíu a sé compostelá en *Maravillas del Mundo II*, Nestlé nos álbums *Las Maravillas del Universo*  e *Historia de España* e a editorial Casulleras no álbum *Monumentos y Bellezas de España.* Nestlé en *Mi álbum*, na serie dedicada aos castelos recolle a fortificación luguesa de Pambre, que tamén aparece xunto coas fortalezas de Andrade, San Antón, a Torre do Homenaje no álbum *Castillos de España* de Casulleras, en 1957. A editorial Ruiz Romero na súa colección *Los Hombres del Norte* de 185 cromos, dedica tres deles á chegada dos viquingos á costa galega, enviados por Gunderald. A breve resención indica que desembarcaron oito mil guerreiros aos que o bispo compostelán, Sisnando, se enfrontou tras armar á poboación local. Tras falecer na batalla de Fornelos, San Rosendo toma o relevo e *"lanzándose contra el enemigo, electrizó a los gallegos con su ejemplo, haciéndoles contener en principio a las mesnadas invasoras"*.

### Entrada das principais editoriais

Durante a década de 1960, os cromos convertéronse nun fenómeno a escala mundial grazas á súa chegada ao quiosco. Desde o momento no que os fans tiñan as súas tarxetas e álbums ao alcance dos seus dedos sen ter que mercar ningún alimento, só tiñan que acudir a unha librería, papelería ou quiosco para facelo, os cromos espallados entre amplas capas da poboación de todo o mundo. No Estado español a maioría das editoriais estaban en Madrid, Barcelona e País Vasco, como Bruguera, Ruiz Romero, Ibis, Difusora de Cultura, Álbumes Españoles (creadores de *Vida y Color* ), Ediciones Este, Susaeta, Nueva Situación e Publicaciones Fher. Outra editorial moi presente no Estado daquela era a mexicana Novaro. Ademais a filial catalá de Bimbo creaba anualmente coleccións de cromos (incluídas como agasallo na súa pastelería) con clásicos como *Nuestro Mundo* ou *El porqué de las cosas*.

### Cromos de fútbol

Un cromo dos primeiros autoadhesivos
O impulso internacional definitivo para os cromos deuno o italiano Giuseppe Panini, fundador en 1961 da empresa líder mundial de edición de cromos, Panini, con sede en Módena. As súas coleccións de futbolistas, series de TV, filmes etc. chegaron a todo o mundo. Os máis populares que publica, non obstante, seguen sendo os de fútbol: a primeira colección que publicou a empresa foi deste deporte e vendeu 3 millóns de sobres; ao ano seguinte, a cifra ascendeu a 15 millóns, e un ano despois alcanzou os 29 millóns de sobres.  En 1965, publicouse o primeiro álbum de Panini non futbolístico*: Aerei e Missili* ("Avións e mísiles"), seguido da colección *Animali di tutto il mondo*. En 1970, durante a Copa do Mundo en México, foi lanzado por primeira vez un álbum edición internacional e despois apareceron os primeiros cromos autoadhesivos, na tempada de fútbol 1971 / 72. 

Os cromos, sobre todo os relacionados co fútbol, puxéronse de moda. Cada ano, aproximadamente un mes antes do comezo da liga de fútbol, a nova colección aparecía cos xogadores de cada equipo. A inclusión de futbolistas famosos nas coleccións aumentou considerablemente as vendas de cromos. Algunhas editoriais incluso regalaron os álbums cando saían da escola para animar aos nenos a comezar e completar a colección.  Os autoadhesivos non existían até mediados dos anos 70, había que pegalos ao álbum con cola. As coleccións duraban como as tempadas futbolísticas: comezaban en setembro e remataban ao ano seguinte en xuño se a colección tiña éxito.  En liñas xerais, un intercambio de cromos duraba un curso escolar.

### Evolución a partir dos anos 70

En canto aos cromos de alimentos, durante a década dos 70 continuou a gran popularidade das coleccións Bimbo, compartida coa de marcas de goma de mascar. A maioría destes tipos de cromos xa eran de plástico autoadhesivo, sendo moi coñecido o de regalicia *Cosmos*, con cromos de ciencia ficción (naves espaciais, robots e similares).

Nos anos 1980, coa abundancia de marcas no mercado houbo varias innovacións, como os cromos prateados dos Ewoks, os cromos-calcomanía dos Snorkels, He-Man e os outros, e os cromos holográficos. Moitas veces había premios cos que conseguir un cartel ou álbum para pegalos. Durante a década de 1990, a maioría dos cromos de goma de mascar seguiron a estética dos oitenta. Dragon Ball e D'Artacan trouxeron novos editores de cromos como *Sonric's* e *Boomer*.

### Actualidade

Algunhas das antigas marcas de goma de mascar, como *Dubble Bubble* e *Boomer*, aínda existen hoxe en día, aínda que case todas deixaron de incluír cromos nos seus produtos (como o fixeron os fabricantes de chocolate, tabaco e panadería). Hoxe o cromo evolucionou cara a outros formatos e variantes, incluíndo cromo perfumado ou figura, xoguete ou doce. Con todo, o clásico cromo continúa sobre todo grazas ás grandes editoriais como Panini: nas últimas tempadas, Panini produciu ata mil millóns de sobres de cromos ao ano. Ao longo dos seus máis de 40 anos de existencia, a compañía italiana imprimiu máis de 20 billóns de cromos.

A afección polos cromos segue viva hoxe, sendo o fútbol aínda o tema máis popular. Por outra banda, a chegada de Internet facilitou moito este tipo de coleccionismo, xa que existen numerosas páxinas web para intercambiar cromos repetidos con outros afeccionados. Outras webs ofrecen a posibilidade de realizar coleccións virtuais.  Tamén hai todo tipo de webs e blogs nostálxicos onde lembrar a historia dos cromos, álbums, coleccións e todo o relacionado con eles.

En Galiza, unha iniciativa de *Quepasanacosta?* materializouse no primeiro álbum de cromos do Fútbol Feminino Galego (e estatal) protagonizado por 600 xogadoras das ligas estatais e galega, e por estrelas internacionais, incluíndo a Vero Boquete que aparece na capa.

Para rematar, os cromos convertéronse nun elemento cotián e deixaron expresións e frases populares como *"estar feito un cromo"* ou *"cambio de cromos"* para falar de negociacións políticas.

Pasatempos e xogos
------------------

Durante décadas, xa no recreo ou ao saír do colexio, amigos e compañeiros reuníanse para intercambiar aqueles cromos que repetiran. Algúns deles, os máis difíciles de conseguir pola súa escasa presenza nos sobres, obtiveron un prezo elevado que nalgúns casos podía chegar aos 40 cromos a cambio dun só.  As temáticas das coleccións eran, como se dixo, moi diversas.

Incluso había xogos pensados para xogar con cromos e aumentar a colección privada ao mesmo tempo, entre os que era moi popular o coñecido como *"La Pila":* Púxose en xogo unha cantidade estipulada de cromos, cada un do mesmo xogador, a non ser que houbese algúns que fosen máis difíciles de conseguir e que valían máis que un - amontoados no chan, deixando o debuxo boca abaixo (tamén podías optar por deixalos boca abaixo) e o xogo consistía en pegar á pila co teu baleiro. man intentando darlle a volta o maior número posible de cromos. Os xogadores foron golpeando a pila na orde preestablecida e cada un colleu as cartas que se podían virar co golpe. En galego nalgunhas vilas é chamado o *xogo dos pallasos*.

Notas
-----

1. ↑  "Dicionario". *Real Academia Galega*. Consultado o 2022-01-23.
2. 1 2 3  Vilaweb, ed. (23 de xaneiro de 2015). "Un món ple de vida i color (cat)".
3. ↑  PC, Pedro. "Los Cromos, origen e historia". *Te interesa saber* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 23 de xaneiro de 2022. Consultado o 2022-01-23.
4. ↑  "Poulain". 2010.
5. 1 2 3  Ara, ed. (20 febreiro 2011). "Nostalgia que pot tocar els dits (cat)".
6. 1 2 3 4 5  "Los cromos, origen e historia (en castelán)". abril 2013.
7. ↑  "La vida en cromos: Los álbumes de nuestra infancia". *Dolmen Editorial* (en castelán). Consultado o 2022-01-23.
8. ↑  "estampas de galicia. album nº 1. colección ksad - Comprar Álbumes antiguos completos en todocoleccion - 287250023". *www.todocoleccion.net*. Consultado o 2022-01-23.
9. ↑  "Las bellezas de Galicia. 528 cromos en negro. 1926. J. G. Cañellas". *El Coleccionista Ecléctico* (en castelán). Consultado o 2022-01-23.
10. ↑  "las bellezas de galicia (cromoastur) - Comprar Álbumes antiguos completos en todocoleccion - 27125881". *www.todocoleccion.net*. Arquivado dende o orixinal o 23 de xaneiro de 2022. Consultado o 2022-01-23.
11. ↑  "Proxecto Virtual Patrimonio Musical Galego: Debuxos e a música nas revistas, xornais e outros I". *Proxecto Virtual Patrimonio Musical Galego*. 2011-05-01. Consultado o 2022-01-23.
12. ↑  "vv.aa. las maravillas del universo. ii volumen. - Comprar Álbumes antiguos incompletos en todocoleccion - 55021214". *www.todocoleccion.net*. Consultado o 2022-01-23.
13. ↑  "Galicia vista a través de los viejos álbumes de cromos". *www.elcorreogallego.es* (en castelán). Consultado o 2022-01-23.
14. ↑  El punt (ed.). "Vilaweb".
15. 1 2  Factoría del Cómic, ed. (25 de marzo de 2011). "Historia de nuestros cómics (en castelán)".
16. ↑  "Panini United Kingdom: Curiosity". *web.archive.org*. 2015-10-01. Archived from the original on 01 de outubro de 2015. Consultado o 2022-01-23.
17. ↑  "Álbum de Cromos do Fútbol Feminino Galego". *Twitter de AlbumFutFemGal*. Consultado o 22-1-2022.
18. ↑  "De "cambio de cromos" a "recambio sen proxecto de país": as mudanzas de Feixoo na Xunta non convencen a oposición". *Nós Diario*. Consultado o 2022-01-23.
19. ↑  Ikaz, Javier. "Te lo cambio (Aquellas colecciones de cromos)" (en castelán). Consultado o 2022-01-23.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cromo Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* *Web de Cromopedia*, dedicada aos cromos Arquivado 21 de xaneiro de 2022 en Wayback Machine. *(en castelán)*
* *Sitio web Mi Cromo*, dedicado ás coleccións históricas *(en castelán)*
* Blog *Memorias de plástico e papel*, con información sobre a historia dos cromos *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1067203
* AAT: 300192646
* BNCF: 5156
* BNF: 13174516x
* FAST: 1153928
* LCCN: sh93003916

 |