**Filomena Dato Muruais**, nada en Ourense o 26 de xullo de 1856 e finada na Coruña o 27 de febreiro de 1926, foi unha poetisa e escritora galega do Rexurdimento (na segunda metade do século XIX). Viviu en Galicia toda a súa vida, participando en numerosos movementos e iniciativas de reivindicación da cultura galega e de liberación da estigmatización da muller. A súa obra máis destacada é *Follatos*, que xunto a *Cantares gallegos* e *Follas novas* de Rosalía de Castro, foron os únicos libros en galego publicados por mulleres no século XIX, os tres de poesía.

Traxectoria
-----------

Filomena Dato naceu en Ourense no 1856. Pouco se sabe da súa vida, e a meirande parte dos seus datos biográficos están relacionados co seu labor social e cultural. Colaborou con composicións poéticas en xornais como *El Heraldo Gallego*, *Galicia Recreativa* ou o *Álbum Literario*. Igualmente, colaborou co movemento literario que daquela encabezaba Valentín Lamas Carvajal en Barbaña. En 1906 foi nomeada membro correspondente da Real Academia Galega.

Placa na casa onde viviu a escritora, en Ourense.
Filomena Dato Muruais foi unha fervente feminista. Canda Rosalía de Castro, é unha das máis senlleiras representantes da lírica feminista do século XIX, unha época na que a sociedade aínda estaba moi marcada polo machismo, non só entre a xente sen formación cultural, senón tamén entre a intelectualidade. Cuestións como se as mulleres tiñan alma, conciencia e remorsos, ou se eran as portadoras do pecado por herdanza de Eva eran comúns nos debates sociais e filosóficos da época. Eran tempos de adversidades para mulleres como a propia Filomena Dato, Rosalía de Castro ou Cecilia Böhl de Faber (Fernán Caballero), feito que dota de maior valor á súa produción literaria.

Así, as súas reivindicacións contra estas ideas discriminatorias están patentes no poemario *Follatos* (publicado en Ourense no 1891), o seu único libro en lingua galega. Está adicado á infanta Isabel de Borbón («La Chata»). Trátase dunha compilación de corenta e cinco poemas que tratan de temas variados: dende a denuncia contra os estereotipos de xénero ata escritos sobre relixiosidade e intimismo (moi na liña do Romanticismo típico do século XIX). Destaca o texto "Defensa das mulleres", que leva exactamente o mesmo título que o Discurso XVI do Teatro crítico universal (1726-1740) do Padre Feijoo. Con este texto dá comezo á obra e nel desmonta os tópicos sobre as mulleres máis frecuentes na súa época, facendo referencia a mulleres como Rosalía de Castro ou María Pita.

Foi desenvolvendo cegueira de forma progresiva, ata o seu falecemento aos 69 anos de idade, o 27 de febreiro de 1926.

Recoñecemento
-------------

Filomena Dato foi galardoada en varios certames literarios. Grazas a *Follatos*, obtivo tres premios: un nun certame en Ourense no 1887 como mellor composición baseada na defensa das mulleres feita polo Padre Feijoo, outro en Pontevedra no 1888 e, nese mesmo ano e traducida ó castelán, unha rosa de ouro en Sevilla. Ademais, foi unha dos cinco poetas premiados nos Xogos Florais de Tui de 1891, onde gañou o "clavillo" pola súa composición "O gaiteiro de Xixón"*.*

En 1906, ano de fundación da Real Academia Galega, grazas en boa parte ó seu traballo de reivindicación da figura da muller na literatura, foi nomeada académica correspondente desta xunto con outras mulleres como Carmen Beceiro, Emilia Calé e Sofía Casanova.

En 2019 bautizouse co seu nome un edificio no Campus das Lagoas-Marcosende, da Universidade de Vigo. Ese mesmo ano convocouse o I Premio de Oratoria Filomena Dato, en homenaxe á súa traxectoria literaria.

Obra
----

Ademais de *Follatos*, a súa máis importante e influínte obra na literatura galega, tamén tivo obras en castelán. Todos eles foron libros de poesía:

* *La letanía lauretana en verso.* Ourense, 1877. Imprenta de La Propaganda Gallega.
* *Penumbras*. Madrid, 1880. Establecimiento tipográfico de R. Labajos.
* *Follatos*. Ourense. 1891. Imprenta de Antonio Otero.
* *Romances y cantares.* Ourense, 1895. Imprenta de Antonio Otero.
* *A la tuna conimbricense*. Santiago de Compostela, 1898. Imprenta El Eco.
* *Fe. Poesías religiosas*. A Coruña, 1911. Tipografía El Noroeste.

Conserváronse tamén poemas soltos non publicados dentro de ningunha obra en concreto (como "Xa non son", máis abaixo). Isto débese en parte a que se sabe que estaba a escribir un poemario a modo de 'segundo *Follatos*', pero tras a crítica recibida polo seu último libro, decidiu non publicar nada máis (se ben si seguiu escribindo).

### Análise da obra

"Defensa d'as mulleres", o texto co que abre o seu poemario *Follatos*, é unha das súas máis coñecidas producións literarias. Ten un marcado carácter de defensa da figura da muller e a súa valía para participar na sociedade en igualdade de condicións cos homes. Así, hai fragmentos nos que recorre unha gran cantidade de figuras históricas, como o seguinte:

> 
> 
> Os que decís, qu' a muller  
> non ten a cabeza feita  
> pra soster unha coroa  
> e que non sirve pra reina.  
> É qu' esquencedes cicais  
> que tod' a hestoria está chea  
> de nomes qu' o brilo teñen  
> luminosas estrelas.  
> Semíramis y-Artemisa:  
> duas Aspasias y-a nena.  
> File, filla d' Antipatro,  
> con quen iste s' aconsella.
> Livia que domin' á Augusto  
> y-o mundo co-él goberna:  
> Agripina qu' ô seu fillo  
> de Roma o imperio lle dera  
> a ilustrada Amalasunta  
> qu' entende todal-as lengoas:  
> a gran reina anque croel  
> Sabela d' Ingalaterra:  
> a Catelina de Médeces  
> y-a Católeca Sabela,
> Filomena Dato, "Defensa d'as mulleres" IV
> 

Ademais, hai outros fragmentos nos que Filomena, na vez de remitirse a figuras pasadas, opta por unha crítica moito máis directa da sociedade do seu momento:

> 
> 
> 'Os que negan â muller  
> intelixencia e talento,  
> a millor contestaceon  
> cicais que fose o disprecio.  
> ¿D' ónde sacaron qu' as almas  
> teñen com' os corpos seuso?  
> Porqu' as probes d' as mulleres  
> nunca tiveron enseño  
> como os homes, qu' eran tontas,  
> os homes tontos dixeron;
> pois anqu' algus qu' eran sábeos  
> probar quixesen o mesmo,  
> soilo logran porbar  
> que n' human' entendemento  
> todo é falibre e que poden  
> os mais grandes teren erros.  
> Eu non me met' a estudear  
> si tein húmido o cerebro.
> Filomena Dato, "Defensa d'as Mulleres" VI
> 

En *Follatos*, amosa tamén unha poesía máis na liña do romanticismo e o intimismo típico da época, como se pode ver en "Neve", o seguinte poema. Contrasta a neve do campo, do inverno, que sempre acaba derretendo o sol, coa neve da duda, da alma, a dor existencial:

> 
> 
> Por branca nevada  
> os campos cubertos  
> parecen desertos,  
> tan soilos están.  
> ¡Probiña d' a y-alma  
> qu' está mais deserta  
> de neve cuberta  
> d' inverno e de vran!  
> A neve d' os campos  
> o sol a derrete  
> y-âs veces pormete  
> cosecha millor,
> que baixo d' a saba  
> que tanto branquexa  
> o xérmen latexa  
> de novo verdor.  
> A neve d' a duda  
> que cai sobr' o peito,  
> matando d' afeito  
> os xérmenes vai,  
> y-as santas creenzas  
> xa nunca frorecen,  
> xamais reverdecen  
> n-a y-alma en que cai.
> Filomena Dato, "Neve"
> 

Son moi famosos estes catro versos que Filomena lle pronunciou a modo de despedida a Alejandro Pérez Lugín nunha entrevista que este lle fixo na Coruña no 1912. Ante a pregunta de por que non se ía a Madrid, que alí viviría mellor, respondeu:

> 
> 
> Teño unha casiña branca  
> N’a Mariña entre loureiros.  
> Teño paz e teño amor.  
> Estou vivindo n’o ceo.
> Filomena Dato, a Perez Lugín
> 

Lugín utilizou precisamente este cantar para rematar a súa famosa novela *A casa da Troia*, publicada tres anos máis tarde. Nesa entrevista tamén fala sobre como o rexeitamento co que se recibiu o seu último libro (*Fe*, 1911) desanimouna de continuar publicando, aínda que é ben sabido que nunca parou de escribir.
O seguinte poema é un dos derradeiros de Filomena, recollido polo xornal *La Voz de Galicia* coa noticia do seu enterro e xunta outra composición en castelán. Nel expresa a fatiga e dor que sente, aparecendo a morte como aquilo que lle porá fin:

> 
> 
> ¿Para qué pedides versos, s´están rotas  
> as cordas de cristal da miña lira?  
> Eu era n´outros tempos unha ave  
> que pasaba cantando pola vida;  
> agora son tan soilo un alma en pena  
> que d´un eterno loito vai vestida,  
> buscando un leito en que pousar para sempre  
> esta corga que tanto me fatiga.  
> Vou arrastrand´os pés de car´a cova  
> cravando n´eles ao pisar, espiñas...  
> Non lle pidas cancións ó paxariño  
> que antr´espiños e toxos agoniza!  
> Deixádeme morrer no meu curruncho.  
> Téndelle compasión a esta velliña!
> Filomena Dato, "Xa non son"
>

Notas
-----

1. ↑  Bermúdez, Silvia; Johnson, Roberta (1 de xaneiro do 2018). *A New History of Iberian Feminisms* (en inglés). University of Toronto Press. p. 136. ISBN 978-1-4875-2008-3. Consultado o 2021-11-29.
2. 1 2 3 4  Dato Muruais, Filomena (1891). *Follatos*. Imprenta de A.Otero. Consultado o 2023-03-13.
3. ↑  Pérez, Janet; Ihrie, Maureen (2002). *The Feminist Encyclopedia of Spanish Literature: A-M* (en inglés). Greenwood Publishing Group. p. 253. ISBN 978-0-313-32444-4. Consultado o 2021-11-29.
4. 1 2  "Biografía de Filomena Dato". *Biblioteca Virtual de Galicia*. Consultado o 2023-03-13.
5. ↑  "Escaneo da páxina 197 de Follatos". *Biblioteca Virtual de Galicia*. Consultado o 2023-03-13.
6. ↑  "As primeiras académicas da RAG" (PDF). *Cultura Galega*. Consultado o 2023-03-13.
7. ↑  "Os edificios administrativos do campus terán nome de muller". *DUVI*. 2018-10-05. Consultado o 2018-10-10.
8. ↑  "Exeria, Ernestina Otero e Filomena Dato xa dan nome a tres edificios da Universidade de Vigo". *Praza Pública*. 2019-04-22. Consultado o 2019-04-23.
9. ↑  "LISÍSTRATA: Premio de Oratoria "Filomena Dato"". *LISÍSTRATA*. Consultado o 2019-06-11.
10. ↑  "Filomena Dato Muruais en escritoras.com". *escritoras.com* (en castelán). Consultado o 2023-03-14.
11. 1 2 3  "«No habrá interviú, le daré un caldiño»". *La Voz de Galicia* (en castelán). 2018-03-03. Consultado o 2023-03-13.
12. ↑  Torres Regueiro, Xesús. "Arredor de Filomena Dato Muruais (1856-1926)" (PDF). *Dialnet*. p. 494. Consultado o 13-03-2023.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Alvarellos, Enrique (1993). *Mulleres destacadas de Galicia*. Alvarellos. p. 76. ISBN 84-85311-96-5.

* Couceiro Freijomil, A. (1951). "DATO MURUAIS, Filomena". *Diccionario bio-bibliográfico de escritores* (en castelán) **I**. Santiago de Compostela: Bibliófilos Gallegos. p. 342.
* Fernández del Riego, Francisco (1992). *Diccionario de escritores en lingua galega*. Sada: Ediciós do Castro. p. 110.
* García Rodríguez, C.; Fontoira Surís, L. (2005). "Dato Muruais, Filomena". *Gran Enciclopedia Galega*. ISBN 84-87804-88-8.
* Marco, Aurora (2007). *Dicionario de Mulleres Galegas*. Edicións A Nosa Terra. pp. 128–129. ISBN 978-84-8341-146-9.
* Román Alonso, J. F. (2009). *Filomena Dato. A poeta galega de entre séculos*. Ourense: Duen de Bux.
* VVAA (2010-2011). "Dato Muruais, Filomena". *Dicionario biográfico de Galicia* **1**. Ir Indo Edicións. p. 320.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Filomena Dato Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* González Fernández, Helena (2006). "Filomena Dato". *Álbum de Mulleres* do Consello da Cultura Galega.
* Filomena Dato na Biblioteca Virtual Galega.
* Dato Muruais, Filomena na páxina da AS-PG.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q20534211
* WorldCat
* VIAF: 87011032
* BAV: ADV10116318
* BNE: XX1246732
* ISNI: 0000 0000 6126 3032
* WomenWriters: ID

 |