| Lirio amarelo |
| --- |
| Lirio amarelo |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Liliopsida |
| Orde: | Asparagales |
| Familia: | Iridaceae |
| Subfamilia: | Iridoideae |
| Tribo: | Irideae |
| Xénero: | '**Iris'** |
| Especie: | ***I. pseudacorus*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Iris pseudacorus'**L. |

Gomo
 *Iris pseudacorus* 
O **lirio amarelo** ***Iris pseudacorus***, é unha especie perenne da familia Iridaceae. É orixinaria de Eurasia e abundante nas charcas de Galiza.

Descrición
----------

O lirio amarelo é unha planta perenne provista dun bulbo ovoide que perdura durante o inverno, a parte aérea morre, e está cuberto das bases das follas de anos anteriores. O talo, de 60 – 120 cm, algo comprimido, ten varias follas, xeralmente basais, de 50 – 90 cm x 10 – 30 mm, de cor glauca e cun nervio central marcado. 
As flores, actinomorfas, son grandes, duns 10 cm e levan cáliz e corola de tres pezas. O cáliz é de cor amarela igual que a corola. Aparecen de marzo e xuño e poden ser solitarias ou en pares. Reúnense nunha inflorescencia cimosa formada por 4 – 12 flores de cor amarela, as inferiores en pedúnculos longos e suberectos; os pedicelos miden 20 – 50 mm e as espatas, herbáceas pero coa marxe membranosa, de 40 a 100 mm. Teñen, como dixemos, tres pezas internas erectas e outras tres externas, erectas ou deflexas, de 50 – 75 x 20 – 30 mm, que constan dunha unlla e un limbo, largamente ovado. O xineceo consta dun ovario trilocular, cun tubo do hipanto de case 5 mm, do que xorde un estilo que se divide en 3 ramas petaloideas de 20 – 30 x 4 – 8 mm, linear – oblongos, máis curtos e estreitos que as ramas do estilo, que protexen a un estame groso e de cor amarelo pálida; o estigma está preto do ápice da face interna desa rama e é bífido.
O froito é unha cápsula alongada e angulosa, de 4 – 8 cm, cilíndrica e cun bico curto, que ten no seu interior varias sementes de cor parda escura e lisas. A forma do froito lembra un pemento de Padrón.

Hábitat e ecoloxía
------------------

Medra en zonas húmidas ou asolagadas nas beiras dos regueiros, lagoas e encoros, dende o nivel do mar até os 800 m de altitude. Forma parte de comunidades que se inclúen na Clase Phragmitio - Magnocaricetea, de distribución cosmopolita, polo común de elevada cobertura, constituídas por heliófitos colonizadores de zonas anegadas gran parte do ano, como brañas, marxes de regueiros, lagoas, lamazais e outras. Son plantas características destes ecosistemas: *Alisma lanceolatum*, *Alisma plantago-aquatica*, *Galium palustre*, *Lycopus europaeus*, *Lythrum salicaria*, *Sparganium erectum* e *Veronica anagallis-aquatica*. 
A planta prospera axiña por rizoma e por sementes espalladas pola auga. Malia ser principalmente acuática, os rizomas sobreviven prolongados períodos secos. 

### Requirimentos ecolóxicos

Prefire a penumbra e unha calor moderada. Aparece no piso montano principalmente. Continentalidade: Suboceánica; non atura xeadas serodias nin temperaturas extremas. Os solos teñen que estar asolagados, anóxicos, e mellor se son algo acedos (pH 4.5 - 7.5). Gusta dos solos ricos en nitróxeno (indicador de riqueza edáfica de nutrientes).

Usos
----

### Medicinais

Antigamente tiña usos medicinais. As súas follas e raíces son velenosas para o gado. Emprégase o rizoma polos seus contidos en taninos, mucilaxes e outros principios activos. Cómpre secala, proceso no que se arroiba. Tense empregado coma adstrinxente e especialmente coma un potente catártico, aínda que hoxe en día apenas é usado. É emético, emenagogo, e tamén se ten usado nas dores de dentes ao fregar os mesmos cun anaco da raíz. Actualmente emprégase coma emético e adstrinxente. Contén irisina, substancia tóxica, polo que para o seu uso interno cómpre consultar un médico.

### Culinarios

A semente torrada empregouse coma substituto do café.

### Ornamentais

Tamén pode ter uso ornamental pola fermosura das flores amarelas (flores de lis).

### Ecolóxicos

Emprégase para a limpeza de augas, xa que ten a habilidade de chuchar metais pesados polas súas raíces.

Citoloxía
---------

O número de cromosomas de *Iris pseudacorus* (Fam. Iridaceae) e táxones infraespecíficos é de 2n=34.

Sinonimia
---------

* *Iris palustris* Gaterau, Descr. Pl. Montauban: 31 (1789), nom. superfl.
* *Xiphion pseudacorus* (L.) Schrank, Fl. Monac. 1: t. 99 (1811).
* *Limnirion pseudacorus* (L.) Opiz, Seznam: 59 (1852).
* *Limniris pseudacorus* (L.) Fuss, Fl. Transsilv.: 636 (1866).
* *Xyridion pseudacorus* (L.) Klatt, Bot. Zeitung (Berlin) 30: 500 (1872).
* *Iris pallidior* Hill, Brit. Herb. 47: 473 (1756).
* *Acorus adulterinus* Garsault, Fig. Pl. Méd.: t. 1b (1764), opus utique oppr.
* *Iris sativa* Mill. Gard. Dict. ed. 8: 15 (1768).
* *Pseudo-iris palustris* Medik. Hist. & Commentat. Acad. Elect. Sci. Theod.-Palat. 6: 417 (1790).
* *Iris palustris* Moench, Methodus: 528 (1794), nom. illeg.
* *Iris paludosa* Pers. Syn. Pl. 1: 52 (1805).
* *Iris curtopetala* F.Delaroche in P.J.Redouté, Liliac. 6: t. 340 (1811).
* *Vieusseuxia iridioides* F.Delaroche in P.J.Redouté, Liliac. 6: t. 340 (1811), nom. inval.
* *Moraea candolleana* Spreng. Syst. Veg. 1: 164 (1824).
* *Iris acoroides* Spach, Hist. Nat. Vég. 13: 44 (1846).
* *Iris lutea* Lam. in J.C.M.Grenier & D.A.Godron, Fl. France 3: 496 (1856).
* *Iris acoriformis* Boreau, Fl. Centre France, ed. 3, 2: 635 (1857).
* *Iris bastardii* Boreau, Fl. Centre France, ed. 3, 2: 635 (1857).
* *Xiphion acoroides* (Spach) Alef. Bot. Zeitung (Berlin) 21: 297 (1863).
* *Xyridion acoroideum* (Spach) Klatt, Bot. Zeitung (Berlin) 30: 500 (1872).
* *Colchicum falcifolium* Stapf, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. Wien. Math.-Naturwiss. Kl. 50: 19 (1885).
* *Iris flava* Tornab. Fl. Sicul.: 212 (1887).

Nome común
----------

O lirio amarelo recibe outros nomes vulgares galegos coma: espadaina (non confundir con *Typha latifolia*), lirio das charcas, abolla, candelas, xavanas etc

Notas
-----

1. ↑  Nome vulgar galego preferido en ‘’Termos Esenciais de Botánica’’, Comisión de Normalización Lingüística da Escola politécnica Superior de Lugo – Universidade de Santiago de Compostela, 2002
2. ↑  Iris pseudacorus L. *Números cromosomáticos de plantas occidentales*, 1-34. Valdés Bermejo, E. (1980) Anales Jard. Bot. Madrid 36: 373-389
3. ↑  "*Lirio amarelo*". *Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist of Selected Plant Families*. Consultado o 26 de marzo de 2010.
4. ↑  E. Losada, J. Castro e E. Niño, (1992): *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega*, Xunta de Galicia

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Lirio, xénero *Iris*
* Lirio de monte

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Lirio amarelo*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Lirio amarelo*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q21173
* EBID: ID
* GEC: 0120232
* MAG: 2776117552

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 160658
* APNI: 171918
* BioLib: 42065
* DORIS: 1392
* Dyntaxa: 219836
* Ecocrop: 6955
* EOL: 491653
* EPPO: IRIPS
* EUNIS: 186664
* FNA: 200028201
* GBIF: 5298231
* iNaturalist: 47779
* IPNI: 438992-1
* IRMNG: 10456945
* ISC: 114983
* ITIS: 43194
* IUCN: 163999
* NBN: NBNSYS0000002269
* NCBI: 82213
* PalDat: Iris\_pseudacorus
* Plantarium: 20799
* PlantList: kew-322261
* POWO: ID
* Soortenregister: 119102
* TAXREF: 103772
* Tela Botanica: 35960
* Tropicos: 16600257
* PLANTS: IRPS
* VASCAN: 6184
* VicFlora: ID
* WCSPF: 322261
* WoRMS: 1416223

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C1187616
* UNII: 859OM32O9Y

 |