Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Coles (homónimos).

**Coles** é un concello da provincia de Ourense, pertencente a comarca de Ourense. Segundo o IGE en 2023 tiña 3.176 habitantes (3.201 en 2003).

Xeografía
---------

O concello, de 38,25 km², abrangue 10 parroquias. Limita ao noroeste con Vilamarín, ao nordeste coa Peroxa, ao sueste co Pereiro de Aguiar (a través do río Miño), ao suroeste con Ourense e ao oeste con Amoeiro. A zona noroeste é máis elevada, con cumios como o Castro de Santa Águeda (682 m) ou os montes de Cambeo (488 m). No leste as terras graníticas descenden cara ao curso do Miño.

O principal curso fluvial é o río Miño, que serve de fronteira ao longo de 6 km. O encoro de Velle supuxo cambios importantes na zona, destruíndo as pesqueiras existentes. Outro curso menor é o río da Barra, afluente do Miño que serve de fronteira coa Peroxa. O río Gustei únese ao rego de Lusín, desembocando no Miño, ao igual que o regueiro de Carrís.

Demografía
----------

Segundo o dicionario de Madoz, a mediados do século XIX tiña 4.635 habitantes. Na década de 1950 había 5.114, e en 1.960 a poboación descendeu a 4.608. En 1970 eran 3.491, e 3.487 en 1975. A finais da década de 1980 comezou un leve aumento da poboación procedente da capital ourensá.

|  |  |
| --- | --- |
| **Censo Total (Habitantes)** | 3.150 (2014) |
| **Menores de 15 anos** | 316 (10.03 %) |
| **Entre 15 e 64 anos** | 1.841 (58.44 %) |
| **Maiores de 65 anos** | 993 (31.52 %) |


|  |
| --- |
| **Evolución da poboación de Coles**   Fontes: INE e IGE. |
| **1900** | **1930** | **1950** | **1981** | **2004** | **2009** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** | **2017** | **2018** | **2019** | **2020** | **2021** | **2022** | **2023** |
| 5.273 | 4.954 | 4.810 | 3.369 | 3.252 |  |  |  |  | 3.150 |  |  | {{{13}}} | {{{14}}} | {{{15}}} | {{{16}}} | {{{17}}} | {{{18}}} | {{{19}}} |
| *(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)* |

Historia
--------

Antes da romanización as terras estaban habitadas nos poboados castrexos de Santa Águeda, A Madalena, San Lourenzo e Adro Vello.

NO século XII constituíuse na comarca o arcediagado de Búbal, baixo a influencia da orde de Santiago e dos mosteiros de Ribas do Miño, Oseira e Celanova. O topónimo aparece documentado de distintos modos a mediados do século XIII: *Coonis* (1233), *Coonas* (1242) e *Columpnis* (1257).

Durante o antigo réxime, as parroquias do actual concello pertencían ás xurisdicións da Barra (orde de Santiago, a través da encomenda da Barra), Gustei (bispado de Ourense), Melias (condado de Lemos e mosteiro de Oseira), Ribela (condado de Lemos) e A Peroxa (condado de Ribadavia), pertencentes á provincia de Ourense.

En 1812 constituíronse os concellos de Gustei e Melias, que foron retomados entre 1820 e 1823. En 1835 consituíuse definitivamente o actual concello de Coles.

Patrimonio
----------

### Cultura castrexa

O castro da Madalena foi catalogado en 1925 por Florentino López Cuevillas para o Seminario de Estudos Galegos. As súas defensas víronse danadas por mor dunhas obras de minería na procura de cuarzo levadas a cabo en 1870 por Daniel de Aguiar e Silva. Está situado a uns 45o m de altitude. Atopáronse restos de vivendas e de cerámica con decoración. É un castro dun só recinto cun terraplén de 8 m de alto no oeste e ata 40 no leste. No norte e oeste e na metade hai un chanzo estreito que fai a modo de glacis, e ó seu pé corre un foxo de trece a quince metros de ancho cunha escarpa de tres a dez metros de alto. Na parte sur non hai foxo, pois conta coa defensa natural dun regato. Ten forma circular, cuns 120 m de diámetro.

O castro de Santa Águeda está situado no outeiro do mesmo nome, a unha altitude de 682 m, servindo de fronteira cos concellos de Vilamarín e A Peroxa. Ten uns 75 m de diámetro e conta con tres recintos. Foi estudado por Xesús Ferro Couselo, e actualmente a espesa vexetación dificulta a súa visita. Realizáronse 9 catas, descubríndose restos de edificacións, dous amarradoiros do gando, unha machada puída semellante aos machados neolíticos e dous pulidores. Tamén un colar de pasta vítrea e paredes decoradas con sucos incisos formando bandas. Tamén se atopou a planta da antiga capela adicada á santa que dá nome ao lugar.

O castro de San Lourenzo non está escavado. Atopáronse restos de tégulas e de cerámica, que non foron analizadas. Preto do castro hai unha capela cunha ventá prerrománica.

O castro do Adro Vello está situado preto da actual igrexa de Coles, entre Paradela e Seoane.

### Pazos

O pazo de Fontefiz está situado na parroquia de Ucelle. Xa no século X aparece referenciado o *Casal de Fonte Felici*. No século XV pertencía ao mosteiro de San Clodio, e en 1597 foi aforado a Gregorio de Nóvoa, veciño da Peroxa, que fundaría a liñaxe de Fontefiz. No século XVIII consolidouse a potencia económica da casa de Fontefiz mercede ás rendas de varias poboacións dos arredores, e mellorouse a construción. Pechouse o eido, construíuse e canalizouse unha présa de auga para o servizo da casa, fixéronse as cortes, o cabaceiro, a tulla de pedra os maineis da casa e o retablo da capela. Amais, anexáronse diversas leiras. Mais no século XIX comezou a decadencia. En 1866, trala morte de Pedro Ventura de Puga, pasou ao marquesado de Leis. Actualmente é o Centro de Recursos Zooxenéticos de Galicia pertencente á Consellería do Medio Rural da Xunta de Galicia.

No interior da leira hai un pombal. O edificio principal ten planta en U, patio pechado por muro con portalón exterior coroado por un escudo e outra interior cara a outras dependencias da leira. No patio interior están os escudos das familias que o posuíron: Nóvoa, Vilamarín, Temes, Raxó e Deza, cun balcón sostido por canzorros e dous reloxos de Sol. No interior do edificio destaca a escaleira nobre e a lareira, feitas en cantería. A cheminea da lareira, na fachada suroeste, ten seis metros de altura.

Economía
--------

No sector primario destaca a existencia de prados para a gandería, ademais do cultivo de millo, patacas e viñedos. Abondan as fragas de piñeiros, carballos, eucaliptos e castiñeiros. No campo da industria destaca o sector da madeira. A comezos do século XX había medio centenar de talleres relacionados con este produto, destacando os da zona de Melias.

Comunicacións
-------------

O concello está atravesado pola estrada que une Ourense e Santiago de Compostela (N-525) e a vía Ourense - Lugo (N-540). Tamén está comunicado polo ferrocarril cara a Compostela.

Galería de imaxes
-----------------

*Artigo principal**:* Galería de imaxes de Coles.
* Igrexa de Santiago de Gustei.Igrexa de Santiago de Gustei.
* Igrexa de Santa María de Ucelle.Igrexa de Santa María de Ucelle.
* Placa altimétrica na casa do concello.Placa altimétrica na casa do concello.

Parroquias
----------

| Galicia | Provincia de Ourense | Parroquias de Coles |  |
| --- | --- |
| Albán (San Paio) | A Barra (Santa María) | Cambeo (Santo Estevo) | Coles (San Xoán) | Gueral (San Martiño) | Gustei (Santiago) | Melias (San Miguel) | Ribela (San Xillao) | Santa Mariña de Albán (Santa Mariña) | Santo Eusebio da Peroxa (Santo Eusebio) | Ucelle (Santa María) |

Lugares de Coles
----------------

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Coles vexa: Lugares de Coles.

Notas
-----

1. ↑  Véxase no Galizionario.
2. ↑  Instituto Nacional de Estadística, ed. (27 de decembro de 2019). "Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero". Consultado o 2 de xuño de 2020. *(en castelán)*.
3. 1 2  Instituto Galego de Estatística. (2023) "Coles".*Información municipal. Sociedade e poboación*. Xunta de Galicia.
4. ↑  Nomenclátor de Galicia. Busca directa. Xunta de Galicia
5. ↑  Goberno de España, Ministerio del Interior (ed.). "Elecciones 2023" (en castelán). Consultado o 20 de xuño de 2023.
6. ↑  "El PSdeG gobernará sobre 1,2 millones de gallegos, el PP a 667.000, y el BNG a 360.000". *La Voz de Galicia* (en castelán). Consultado o 20 de xuño de 2023.
7. ↑  Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Arquivado dende o orixinal o 5 de decembro de 2019. Consultado o 14 de outubro de 2014. Fonte: IGE. Datos dispoñibles nas Táboas Dinámicas de Google

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Coles Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* Sede electrónica do concello

| * v
* c
* e
Concellos da comarca de Ourense |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
AmoeiroAmoeiro
 | 
BarbadásBarbadás
 | 
ColesColes
 | 
EsgosEsgos
 | 
Nogueira de RamuínNogueira de Ramuín
 | 
OurenseOurense
 | 
O Pereiro de AguiarO Pereiro de Aguiar
 | 
A PeroxaA Peroxa
 | 
San Cibrao das ViñasSan Cibrao das Viñas
 | 
TaboadelaTaboadela
 | 
ToénToén
 | 
VilamarínVilamarín
 |

 | Comarca de Ourense |

| * v
* c
* e
Galicia Galicia  ·  Concellos da provincia de Ourense |
| --- |
| 
* Allariz
* Amoeiro
* A Arnoia
* Avión
* Baltar
* Bande
* Baños de Molgas
* Barbadás
* O Barco de Valdeorras
* Beade
* Beariz
* Os Blancos
* Boborás
* A Bola
* O Bolo
* Calvos de Randín
* Carballeda de Avia
* Carballeda de Valdeorras
* O Carballiño
* Cartelle
* Castrelo de Miño
* Castrelo do Val
* Castro Caldelas
* Celanova
* Cenlle
* Chandrexa de Queixa
* Coles
* Cortegada
* Cualedro
* Entrimo
* Esgos
* Gomesende
* A Gudiña
* O Irixo
* Larouco
* Laza
* Leiro
* Lobeira
* Lobios
* Maceda
* Manzaneda
* Maside
* Melón
* A Merca
* A Mezquita
* Montederramo
* Monterrei
* Muíños
* Nogueira de Ramuín
* Oímbra
* Ourense
* Paderne de Allariz
* Padrenda
* Parada de Sil
* O Pereiro de Aguiar
* A Peroxa
* Petín
* Piñor
* A Pobra de Trives
* Pontedeva
* Porqueira
* Punxín
* Quintela de Leirado
* Rairiz de Veiga
* Ramirás
* Ribadavia
* Riós
* A Rúa
* Rubiá
* San Amaro
* San Cibrao das Viñas
* San Cristovo de Cea
* San Xoán de Río
* Sandiás
* Sarreaus
* Taboadela
* A Teixeira
* Toén
* Trasmiras
* A Veiga
* Verea
* Verín
* Viana do Bolo
* Vilamarín
* Vilamartín de Valdeorras
* Vilar de Barrio
* Vilar de Santos
* Vilardevós
* Vilariño de Conso
* Xinzo de Limia
* Xunqueira de Ambía
* Xunqueira de Espadanedo

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1605474
* código INE: 32026
* GeoNames: 6359844
* OSM: 347780

 |