Sólido de Xustiniano II. No anverso, un busto de Cristo; no reverso, o emperador sostendo un globo coa palabra PAX.
Semissis de Anastasio I
Tremissis de Xustino I
Coñécese como **moeda bizantina** a moeda utilizada na parte oriental do Imperio Romano logo da caída de Roma en 476, con base en dous tipos principais: o sólido, de ouro, que pasa a ser chamado nomisma (o grego substitúe o latín como lingua da Administración), e diversas pezas de bronce. A moda de prata, ausente no inicio do Imperio Bizantino por mor da dificultade de fixar a súa paridade co ouro, fixo a súa aparición a finais do imperio.

Este sistema monetario, no que o nomisma ou sólido bizantino será substituído polo hyperpyron baixo Aleixo I Comneno, continuou cunha relativa estabilidade ata a caída de Constantinopla, en 1453, coa excepción da derradeira etapa do imperio, cando a desvalorización da moeda de ouro obrigou a substituír a moeda deste metal polas de prata e a crear novos valores de cobre.

Logo da súa creación, no período de Constantino I, o sistema foi reformado en varias ocasións. As principais reformas foron as de Anastasio I (491-518), Aleixo I (1081-1118) e Andrónico II (1282-1328).

Iconografía
-----------

Sólido de Constantino I, coroado con loureiro á maneira dos emperadores romanos. No reverso a Vitoria.
 Miliaresion dos anos 931-944, que amosa a Romano I Lecapeno no anverso e o seu nome e os dos seus coemperadores no reverso.
Dinar do califa al-Mustansir (1036-1094)
As primeiras moedas bizantinas suxeitábanse á tradición iconográfica romana, amosando nos anversos o busto do emperador de perfil e no reverso algunha escena que se conmemoraba. Mais o emperador pasou axiña a representarse de fronte nos anversos, entanto que as escenas pagás dos reversos se substituían por símbolos cristiáns como unha cruz, a Vitoria ou un anxo.

Baixo Xustiniano II (705-711) revertiuse esta práctica, coa aparición do busto de Cristo nos anversos e un retrato do emperador de fronte, de corpo enteiro ou só o busto, nos reversos. A primeira aparición de Cristo sobre unha moeda fora xa en tempos do emperador Marciano (450-457), pero non chegara a se converter en regular.

Parece que foi esta innovación na iconografía das moedas a que levou o califa Abd al-Malik (que ata daquela imitara as moedas bizantinas) a substituír os símbolos cristiáns por un novo estilo, xa tipicamente islámico, non que non se amosan máis que caracteres árabes en ambas as dúas faces.

A práctica comezada baixo Xustiniano II recuperouse ao final do período iconoclasta e, con variacións, permaneceu como norma ata o final do imperio.

Sistema de ouro
---------------

### O sólido bizantino e o nomisma

Sólido bizantino ou nomisma de Irene e o seu fillo Constantino VI, cuñada entre 793 e 797
Tetarteron nomisma de Nicéforo II Focas
Histamenon nomisma de Nicéforo II Focas
Besante chipriota a nome de Hugo I (1205-1218)

*Artigo principal**:* Sólido (moeda).

*Artigo principal**:* Nomisma.
Cuñado por primeira vez no obradoiro monetario de Trier cara a 310, o sólido foi unha moeda de ouro creada por Constantino I (306-337) para financiar o seu exército, en substitución do áureo*,* que fora ata entón a moeda de ouro do Imperio*.* A finais do século IV equivalía a 1/72 libra, cunha pureza de 24 quilates de ouro e un peso 4,5 gramos. Coa nova denominación de nomisma, permaneceu como base do sistema monetario bizantino durante dez séculos e, mesmo, mantivo a súa vixencia durante un longo tempo de no norte de África e nos países da conca Mediterránea.

Durante os séculos VI e VII, emitiuse unha serie de sólidos cun peso rebaixado de arredor de 3,96 gramos e cunha marca particular, cuxo propósito hoxe se descoñece. Xa no período de Teodosio I (379-395), a creación do medio sólido, denominado *semissis*, e especialmente do terzo de sólido ou *tremissis* (1,5 gramos de ouro), este último cuñado en grandes cantidades, converteu a moeda de ouro en máis accesible para a poboación e aumentou a súa difusión nos circuítos económicos. Estas dúas novas moedas continuaron a súa produción en Constantinopla ata o período de Miguel I (811-813), e en Siracusa, ata o imperio de Basilio I (867-886).

Nicéforo II Phocas (963-969) emprendeu numerosas campañas contra os Árabes e, para as financiar, creou unha nova variedade do nomisma,denominda *tetarteron nomisma*, que se utilizaba nas transaccións comerciais á par que o nomisma tradicional, aínda que 1/12 máis lixeiro. Para distinguir as dúas variedades, pasou a denominarse *histamenon nomisma* ao nomisma estándar. Algúns investigadores numismáticos teñen apuntado a posibilidade de que esta redución lle conferise ao nomisma un peso semellante ao do dinar fatimida, para facilitar o seu uso no comercio internacional. O *tetarteron* foi usado ata 1092, cando foi substituído por unha moeda de cobre do mesmo nome que circulou ata mediados do século XIII.

Se o nomisma "pesado" e o nomisma "lixeiro" tiñan nos seus inicios unha mema aparencia, baixo Basilio II (976-1025) caracterizaron na súa forma as súas diferenzas: mentres que o *tetarteron nomisma* pasou a ter un tamaño menor, o *histamenon nomisma* fíxose máis grande e máis groso. Baixo o emperador Constantino VII (1025-1028) ampliáronse as diferenzas: o tetarteron pasou a ter un diámetro de 18 mm e un peso de 3,98 gramos, mentres que o *histamenon* alcanzou un diámetro de 25 mm e adquiriu unha forma cóncava, denominada "scyphate" (o nomisma orixinal, previo á diferenciación, tiña un diámetro de 20 mm). Esta peculiar forma foi ampliada posteriormente ás moedas bizantinas de electro (aliaxe de ouro e prata) e de billón (aliaxe de prata e cobre). Ata o comezo do século XI, o nomisma (tanto o *histamenon* coma o *tetarteron*) mantivo unha pureza case uniforme, cun contido de ouro de entre 23 e 23,5 quilates. A partir do emperador Miguel IV (1034-1041), nado nunha familia de cambistas en Paflagonia (e que exerceu este oficio antes de casar coa emperatriz Zoe), houbo unha desvalorización progresiva da moeda bizantino, debida á diminución do seu contido en ouro. Dunha pureza de 21 quilates (87,5 % de pureza) con Constantino IX (1042-1055), baixou a 18 quilates (75 % de pureza) con Constantino X (1059-1067), a 16 quilates (66,7% de pureza) con Romano IV (1068-1071), a 14 quilates (58 % de pureza) con Miguel VII (1071-1078), a 8 quilates (pureza do 33 %) baixo Nicéforo III (1078-1081) e preto de 0 quilates durante a primeira parte do reinado de Aleixo I (1081-1118).

O termo besante (do francés antigo: *besant*) utilizouse en Europa Occidental durante a Idade Media, sobre todo entre os séculos X e XIII, para designar varias moedas de orientais e da área mediterránea, de ouro, derivadas do sólido bizantino e do nomisma, entre elas o hyperpyron.

### O hiperpyron

*Artigo principal**:* Hyperpyron.
Hyperpyron de Manuel I Comneno, cuñado nun disco cóncavo ("scyphate")
Durante a segunda parte do seu reinado, Aleixo I procedeu a unha reforma radical do sistema monetario. O nomisma desaparece nas súas dúas variedades (*histamenon* e *tetarteron*) e substitúese por unha nova moeda de ouro, o hyperpyron, cunha pureza do 90 %, un peso de 4,45 gramos e un diámetro lixeiramente menor co do vello nomisma.

O hyperpyron permaneceu en circulación ata a caída de Constantinopla en 1453. Con todo, desvalorizouse significativamente ata que, no reinado conxunto de Xoán V (1347-1353) e Xoán VI (1347-1353), deixou de ser cuñado.

Sistema de prata
----------------

 Siliqua de Xoviano (363-364)
Hexagrama de Constante II e Constantino IV
 Reprodución do primeiro miliaresion emitido polo emperador iconoclasta León III, para celebrar a coroación do seu fillo Constantino V. É salientable a ausencia de figura humana, substituída pola cruz.
Aspron trachy de Andrónico I Comneno (1183-1185)
Exemplar de basilikon, con Cristo sedente e as imaxes de Andrónico II e Miguel IX sostendo un lábaro entre eles, coa lenda: ΘΕΕ ΒΟΗΘΕΙ AYTOKPATOPEC PWMAIWN ("Deus axuda os emperadores dos romanos").
Stavraton de Xoán V Paleólogo
Durante un longo tempo, a prata non xogou máis ca un papel subalterno no sistema monetario bizantino, debido a que o valor deste metal flutuaba constantemente en relación ao do ouro.

### A siliqua

*Artigo principal**:* Siliqua.
A siliqua (lat. *siliqua*) foi unha pequena moeda romana de prata cuxa cuñaxe comezou no século IV da nosa era. Creada baixo o reinado de Constantino I para reestruturar un sistema monetario que databa de Augusto, o siliqua, que recibiu o nome de *keration* (plural *keratia*) no Imperio Bizantino, tiña un peso de 2,24 gramos de prata, a metado do sólido de ouro.

### O hexagrama

*Artigo principal**:* Hexagrama (moeda).
O emperador Heraclio (610-641) fixo bater en 615 unha moeda de prata chamada hexagrama (grego: *ἑξάγραμμα, hexagramma*) para atender as necesidades da súa guerra contra o Imperio Sasánida. Con este fin, utilizou pratos e bandexas de prata confiscados en igrexas. Cun peso de 6,84 gramos, valía  1/12 de sólido de ouro, e chegou as ser utilizado baixo o seu sucesor, Constante II, pero foi gradualmente eliminado da circulación a partir de Constantino IV (668-685).

### O miliaresion

*Artigo principal**:* Miliaresion.
Baixo León III (717-741) apareceu unha nova moeda de prata chamada miliaresion, chamada así porque nos seus inicios tiña o valor de 1.000 nummi de cobre. Foi emitida para celebrar a coroación do seu fillo Constantino como co-emperador en 720. Estas pezas estaban cuñadas sobre dirhams árabes e valían 1/12 de nomisma.

### O aspron

*Artigo principal**:* Aspron.
A reforma de Aleixo I, caracterizada pola introdución do hyperpyron, trouxo tamén unha moeda de electro denominada aspron ou *aspron trachy*, que valía un terzo do hyperpyron e contaba con aproximadamente un 25 % de ouro e un 75 % de prata. Paralelamente, emitiuse o aspron de billón, valorado na corentaeoitoava parte do hyperpyron, cun 7 % de prata, e o tetarteron de cobre e o noummion, con valores de 18 e 36 unidades, respectivamente, en cada aspron.

### O basilikon

*Artigo principal**:* Basilikon.
O basilikon foi introducido no sistema monetario cara a 1304 ou 1307 polo emperador Andrónico II Paleólogo (1282-1328), como unha imitación directa do ducado veneciano de prata (ou *grosso*) principalmente para o pagamento aos mercenarios da Compañía Catalá nas campañas contra os turcos.

O basilikon era de prata de gran pureza (920 milésimas), cuñado nun disco plano e non cóncavo, como no caso doutras moedas bizantinas. O seu peso oficial era de 2,2 gramos e o seu valor era o da doceava parte do hyperpyron , moeda que funcionaba como padrón para as equivalencias de todas as moedas de prata bizantinas, desde o hexagrama ao miliaresion. No entanto, a equivalencia real no mercado era inferior e flutuou en función da variación do prezo da prata (entre 12 e 15 pezas por cada hyperpyron). Coñécese tamén a cuñaxe de moedas de medio basilikon.

### O stavraton

*Artigo principal**:* Stavraton.
Durante a derradeira etapa da moeda do Imperio Bizantino, as emisións en ouro volvéronse moi descontinuas e, a partir dunha nova reforma do sistema monetario que tivo lugar en 1367, baixo Xoán V Paleólogo, apareceu unha nova moeda de prata cunha emisión regular, chamada stavraton, en substitución do anterior basilikon, da que se cuñou a unidade, a metade, un oitavo e un dezaseisavo. Esta moeda era no seu momento a de máis valor do sistema, cun valor da metade do hyperpyron, cando este xa non estaba en circulación. O peso inicial do stavraton era de 8,5 gramos, aínda que máis tarde baixou a 7,4 gramos.

Sistema de bronce
-----------------

### O nummus e o follis de 40 *nummi*

*Artigo principal**:* Nummus.

*Artigo principal**:* Follis.
Moeda de 40 nummus (K) de Anastasio I, cuñado entre 512 e 517
Cara a 294, durante a tetrarquía, apareceu unha nova moeda de bronce: o *nummus* (plural *nummi*). Tratábase dunha pequena peza cun diámetro de entre 8 e 10 mm, e cun peso de 0,56 g, dotada dun valor teórico de 1⁄7200 sólidos de ouro, aínda que na realidade oscilou entre 1⁄6000 e 1⁄12000, segundo a época.

Aínda que cumpría unha moeda para as transaccións máis cotiás, o seu escaso valor fixo, no entanto, que o nummus tivese pouco uso. Así as cousas, o emperador Anastasio I, coa reforma, interrompeu a circulación das pezas dun nummus e introduciu múltiplos con denominacións de corenta unidades (tamén coñecido como o *follis*), de vinte (*semifollis*) e de dez (*decanummium, δεκανούμμιον*). O seu valor estaba representado polo numeral grego : M = 40; K = 20; I = 10; E = 5.

No século VII, a peza de 40 *nummi* ou *follis* era a única que mantiñ a súa existencia, aínda que o seu volume en circulación se reducira consoiderablemente. Xustiniano II (685-695 e 705-711) intentou restablecer o seu volume equiparándoo co que había en tempos de Xustiniano I, pero de camiño se reduciu novamente. Ata entón, aqueles *follis* amosaban no anverso o retrato do emperador, mais a partir do século X batéronse pezas anónimas co busto de Cristo coa lenda XRISTUS / BASILEU / BASILE ("Cristo, rei dos reis).

Equivalencia de valores
-----------------------


*Anastasio I (491-518)*|  | *Sólido* | *Follis* | *Semifollis* | *Decanummium* | *Pentanummium* | *Nummus* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Sólido* | 1 | 420 | 840 | 1680 | 3360 | 16.800 |
| *Follis* | 1⁄420 | 1 | 2 | 4 | 8 | 40 |
| *Semifollis* | 1⁄840 | 1⁄2 | 1 | 2 | 4 | 20 |
| *Decanummium* | 1⁄1680 | 1⁄4 | 1⁄2 | 1 | 2 | 10 |
| *Pentanummium* | 1⁄3360 | 1⁄8 | 1⁄4 | 1⁄2 | 1 | 5 |
| *Nummus* | 1⁄16.800 | 1⁄40 | 1⁄20 | 1⁄10 | 1⁄5 | 1 |

Obradoiros monetarios bizantinos
--------------------------------

*Artigo principal**:* Cecas bizantinas.

| Localidade | Sigla nas moedas | Posto segundoa súa produción |
| --- | --- | --- |
| Abazis | ALE | 13 |
| Antioquía | ANT – MANT – ANTX – ANTIX | 2 |
| Cartago | CAR – KAR – KART – CT – KARTA | 12 |
| Catania | CAT | 18 |
| Quersoneso | XEP – ZEPCONOC | 9 |
| Chipre | KVIIP – KY – P | 10 |
| Cízico | KY – KVZ | 5 |
| Constantinopla | CON – COM | 1 |
| Costanza | KN | 14 |
| Éfeso | SEPSUS | 7 |
| Isaurus | ISAUR | 11 |
| Milán | ML | 17 |
| Nápoles | NE | 19 |
| Nicea | NC | 8 |
| Nicomedia | NI – NIC – NIK – NIKM – NIKA – NICO | 4 |
| Rávena | RA – RAB – RAS – RAV – RAVENN | 16 |
| Roma | R – ROM – RO | 15 |
| Sikelia | SCL | 20 |
| Tesalónica | TC – TES – OES | 6 |
| Teopoli | THEV – THEVP – THEVII | 3 |

Notas
-----

1. ↑  Pina, Manuel. "Introducción a la numismática bizantina". En *Tesorillo.com*
2. ↑  Morrisson, C. "Numismatique Byzantinne". En *Anuaires de l'École des hautes études*. París, 1974. Páxinas 339-346
3. ↑  Cartwright, M. "Byzantine coinage". En *Ancient History Encyclopedia*
4. ↑  Cartwright, M. "La reforma monetaria de Anastasio: el nacimiento de las monedas bizantina". En *Monedas antiguas (en castelán)*
5. ↑  Nobes, A. "The Economic and Monetary Policy of the Byzantine Empire under Alexios I Komnenos". En *Rosetta* 11:56-71. 2012
6. ↑  Montemurro. L. M. "Monedas de las Cruzadas: introducción al análisis de su iconografía y estilo". En *Mirabilia. 10*. Xaneiro-xuño de 2010. ISSN 1676-5818
7. ↑  "Iconografía sacra". En *Las monedas de Bizancio* (*www.mundonumismática.com.ar*)
8. ↑  Banning (1987). Páxina C 20).
9. ↑  "The byzantine emperors on coins". En *Dumbarton Oaks. Research Library and Collection*.
10. ↑  Margulies, Z. "Christian Themes in Byzantine Coinage. 307-1204 CE". En *Forum Ancient Coins*.
11. ↑  Méndez Barozzi, R. "Período de la Controversia Iconoclasta (717-842) Arquivado 02 de febreiro de 2019 en Wayback Machine.". En *Breve introducción a la moneda bizantina*. Numismático Digital. 2015
12. ↑  "Moneda Bizantina: Período de la Controversia Iconoclasta (717-842 DC) Arquivado 02 de febreiro de 2019 en Wayback Machine.". En *Comunidad Numismática Virtual*
13. ↑  "La création du Solidus par Constantin". En *Les monnaies d'or romaines. www.sacra-moneta.com*
14. ↑  Jarpagon (2007). Páxina 325.
15. ↑  Morrisson (2004). Páxina 218.
16. ↑  "Glosario de unidades monetarias: Sólido". En Pita Fernández, Ricardo Luís. *Numismática galega. A moeda en Galicia e Galicia na moeda*. Santiago de Compostela, 1999. ISBN 84-605-9958-2
17. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Sólido".
18. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Tremissis" e "Semissis".
19. ↑  Petit (1974). Páxina 671.
20. ↑  Treadgold (1997). Páxina 503.
21. ↑  Hendy (1985). Páxina 507.
22. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Nomisma (2)", "Nomisma histamenon" e "Nomisma tetarteron".
23. ↑  Kazhdan (1991). "Michael IV Paphlagon". Páxina 1.365.
24. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Hyperpyron".
25. ↑  Sear (1987). Nº 2.526.
26. ↑  Sommer (2010). Nº 84,1.
27. ↑  "La silique, une monnaie romaine en argent du IVme siecle". En *Sacra-moneta.com*
28. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Silicua".
29. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Hexagrama".
30. ↑  Grierson (1999). Páxina 13.
31. ↑  Kazhdan (1991). "Hexagram". Vol. 1. Páxina 927.
32. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Miliaresion".
33. ↑  Treadgold (1997). Páxina 340.
34. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Aspron trachy".
35. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Basilicón".
36. ↑  "La monnaie au XIVe et au XVe siècle: hyperpère, basilikon et stavraton". En Morrisson, C. et al. *Byzance et sa monnaie (IVe-XVe siècle)*. Lethielleux. 2015.
37. ↑  Hendy (1985). Páxinas 533-634.
38. ↑  Kazhdan (1991). Páxina 267.
39. ↑  Hendy (1985). Páxina 540.
40. ↑  Kazhdan (1991). Páxinas 965 e 1.946.
41. ↑  Grierson (1999). Páxinas 16, 17 e 45.
42. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Stauraton".
43. ↑  Kazhdan (1991). "Nummus". Vol. 3. Páxina 1.504.
44. ↑  Alfaro Asins, C. et al. (2009). "Nummus (2)".
45. ↑  Grierson (1999). Páxinas 17-18.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Moeda bizantina Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Cecas bizantinas
* Moeda da Antiga Roma
* Moeda da Antiga Grecia
* Imperio Bizantino

### Bibliografía

* Alfaro Asins, C. et al. *Diccionario de numismática*. Ministerio de Cultura. Madrid, 2009. ISBN 978-84-8181-405-7
* Banning, E. "Byzantine Coins Led Way in Using Christ’s Image". En *The Globe and Mail*, 18 de abril de 1987.
* Bendal, S.; Sear, D.; Dennis O'Hara, M. (1987). *Byzantine Coins and their Values*. Seaby, Londres. ISBN 9780900652714
* Grierson, P. *Byzantine Coins*. Methuen. Londres, 1982. ISBN 978-0-416-71360-2
* Grierson, P. *Byzantine coinage*. Dumbarton Oaks. 1999. ISBN 978-0-88402-274-9
* Hendy, M. *Studies in the Byzantine Monetary Economy c.300-1450*. Cambridge University Press, 1985. ISBN 0-521-24715-2
* Hendy, M. *The economy, fiscal administration and coinage of Byzantium*. Londres, 1989. ISBN 0860782530
* Jerphagnon, L. *Les Divins Césars.* Pluriel Fayard. París, 2007. ISBN 978-2-818-50234-1
* Kazhdan, A. E (ed.). *The Oxford Dictionary of Byzantium*. Oxford University Press, 1991. ISBN 978-0-19-504652-6
* Laiou, A.; Morrisson, C. (dir.). *Le Monde byzantin, vol. 3, L’Empire grec et ses voisins, XIIIe siècle-XVe siècle*. Presses Universitaires de France. París, 2011. ISBN 978-2-130-52008-5
* Morrisson, C. (dir.). *Le Monde byzantin, vol. 1, L’Empire romain d’Orient (330-641)*. Presses Universitaires de France. París, 2004. ISBN 978-2-130-52006-1
* Ostrogorsky, G. *Histoire de l'État byzantin.* Payot. París, 1983. ISBN 2-228-07061-0
* Petit, P. *Histoire générale de l'Empire romain.* Seuil. París, 1974. ISBN 978-2-02-002677-2
* Sabatier, J. *Description générale des monnaies byzantines frappées sous les Empereurs d'Orient.* 2 vol. París, 1862
* Saulcy, F. (1836). *Essai de classification des suites monétaires byzantines*. Vol. 1; Vol. 2. Lamort, Metz.
* Schönert-Geiß, E. (1970-1972). *Die Münzprägung von Byzantion*. Berlín. 1970: parte 1; 1972: parte 2.
* Sear, D. R. *Byzantine Coins and Their Values.* 1987. ISBN 978-0-900652-71-4
* Sommer, A. *Die Münzen des byzantinischen Reiches 491-1453. Mit einem Anhang: Die Münzen des Reiches von Trapezunt*. Battenberg Verlag. Regenstauf, 2010. ISBN 978-3-86646-061-4
* Treadgold, W. *A History of the Byzantine State and Society*. Stanford University Press, 1997. ISBN 978-0-804-72630-6

### Ligazóns externas

* Moedas bizantinas catalogadas por orde cronolóxica de emperadores
* Moedas bizantinas catalogadas segundo a obra de Sear: *Byzantine Coins & Their Values*
* Catálogo de marcas e monogramas nas moedas bizantinas
* *Digital Library Numis* Arquivado 05 de xullo de 2018 en Wayback Machine. (bibliografía en liña de numismática bizantina)

* Portal:Historia
* Portal:Roma antiga

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1018755
* BNCF: 6531
* BNE: XX528718
* BNF: 12005202w
* LCCN: sh85027814

 |