| Dasipódidos*Dasypodidae*ArmadillosRango fósil: paleoceno – presente |
| --- |
| *Dasypus novemcinctus* |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Mammalia |
| Subclase: | Placentalia |
| Superorde: | Xenarthra |
| Orde: | Cingulata |
| Familia: | **Dasypodidae**Gray, 1821 |

 |
| Subfamilias, Xéneros e Especies |
| * *Véxase o texto*
 |

A dos **dasipódidos** (*Dasypodidae*) é unha familia de mamíferos placentarios, a única da orde dos cingulados, que comprende animais americanos coñecidos comunmente como **armadillos**, caracterizados por posuíren unha coiraza dorsal formada por placas xustapostas, ordenadas polo xeral en filas transversais, pola súa cola bastante longa e as extremidades curtas.

Nomes comúns
------------

Os integrantes desta familia reciben diversos nomes, sendo o máis común o de **armadillo**; tamén son chamados (ás veces dependendo da especie) **quirquincho** (do quechua *kirkinchu* no Perú, Bolivia, Arxentina e Chile), **cusuco** (en Nicaragua, Costa Rica, O Salvador e Honduras), **mulita** (na Arxentina e o Uruguai), tatú (**tatú**, tatú carreta) en Paraguai e o Uruguai, **peludo** (na Arxentina, Chile e o Uruguai), **tatú**, **piche** (na Arxentina, Chile, Paraguai e o Brasil), **cachicamo** (en Colombia e Venezuela) e **jerre-jerre** na costa caribeña de Colombia. Os nomes usados en portugués son tatu e armadilho.

Características
---------------

Quirquincho ou pichi, armadillo da especie *Zaedyus pichiy* na península Valdés.
Os armadillos son mamíferos moi fáciles de recoñecer, distinguibles por teren unha armadura formada por placas óseas cubertas por escudos córneos que lles serven como protección, e que nalgúns xéneros permiten ao animal enrolarse en forma de bóla. Externamente parécense un pouco aos pangolíns, mamíferos de África e Asia cubertos de enormes escamas ou placas, e que teñen hábitos similares. Esta é a razón pola cal foron clasificados na mesma orde no pasado, pero actualmente é claro que non están emparentados, pertencendo os armadillos á superorde dos xenartros (e orde dos cingulados) moi afastados filoxeneticamente, dos pangolíns, que están hoxe clasificados na orde dos folidotos.

Os armadillos separáronse moi pouco do plan ancestral mammaliano e son un grupo moi antigo, xa diferenciado no paleoceno.

Os dentes do armadillo son estruturas cilíndricas simples e uniformes, sen esmalte e con raíces abertas e crecemento continuo; o seu número é moi elevado, até 25 en cada mandíbula.

A especie máis estendida é o armadillo de nove bandas ou tatú (*Dasypus novemcinctus*), a única que chega até os Estados Unidos desde o sur. Esta especie e *Cabassous centralis* son as únicas que teñen unha área de distribución que se estende fóra de América do Sur, onde habitan todas as especies da familia e, segundo o rexistro fósil coñecido, son o lugar de orixe.

Bioloxía e ecoloxía
-------------------

Os armadillos son nocturnos e cavadores. Son insectívoros omnívoros e necrófagos propios da zona tropical de Centroamérica e Suramérica.

Relacións dos armadillos co home
--------------------------------

No mapa de Alonso de Ovalle de 1646 o **quirquincho** aparece practicamente como un ser fabuloso, acompañado de homes con colas e monstros mariños.
A súa casca é usada para a elaboración de charangos, os cales teñen un gran valor comercial.

*Priodontes maximus*.
En Tabasco (México) o armadillo de nove bandas coñécense como *"jueche"* e adoitaba utilizarse para consumo humano ata que se declarou en perigo de extinción.

En Centroamérica, este armadillo é coñecido como *cusuco*. A pesar de que no Salvador relaciónase coa lepra (posto que a pel do seu bandullo parece contela) é consumido por algúns dos seus habitantes, especialmente na cidade de San Alejos, Departamento de San Miguel. O cusuco tamén se consome polo menos en Honduras e Nicaragua.

A súa carne utilízase para consumo humano e dado o seu sabor e concoñécese como o "sete carnes", pois a súa carne aseméllase ás de pito, coello e porco. Os campesiños adoitan desosar o animal e preparar a carne dentro da casca para consumila asada, frita ou guisada. Despois de fritila na casca, mastígase de maneira semellante ao chicharrón ou coiro do porco.

A casca e a cola son utilizadas para prácticas medicinais tradicionais. Estas déixanse torrar e móense até quedar en po, o cal férvese en auga, e este "caldo" bébeno as mulleres "primeirizas" (primeiro embarazo), co que curan as molestias que este causa. Segundo moitos campesiños, a asma cúrase bebendo sangue de armadillo recentemente degolado e, para disimular o mal sabor, pásase cun grolo de augardente.

O armadillo pode ser portador de certos microorganismos que producen no home enfermidades como o Mycobacterium leprae, bacteria causante da lepra. Así mesmo, considéraselle reservorio de protozoos flaxelados da especie *Trypanosoma cruzi*, que causa nos humanos, especialmente en nenos, unha doenza moi grave chamada enfermidade de Chagas.

Dada a importancia sanitaria antedita, en Venezuela lexíslase desde 1982 para vedar a caza desta especie, ademais do *Priodontes maximus*, que é o armadillo xigante, e do *Dasypus sabanicola* ou cachicamo sabanero, o máis común en Venezuela.

En Europa, os Estados Unidos de América, México e Venezuela fanse estudos cos armadillos a fin de encontrar medicamentos para tratar, ademais das enfermidades citadas, outras como a leishmaniose e a febre amarela.

Existe unha cidade que debe o seu nome a este animal, Ayutuxtepeque, que significa "outeiro de armadillos ou cusucos".

Taxonomía
---------

### Descrición

A familia foi descrita en 1821 polo naturalista inglés John Edward Gray, no seu traballo "On the naturel arrangement of vertebrose animal", publicado en *London Med. Repos*. **15**: 296-310.

### Etimoloxías

O nome científico da familia, *Dasypodidae*, fórmase, como é habitual, sobre a base do xenitivo do nome do seu xénero tipo, neste caso *Dasypus*, engadínolle a desinencia do latín científico *´-idae* (tirado do grego antigo είδος *eídos*, "semellante"), propia dos nomes das familias de animais).

En canto ao nome do xénero, *Dasypus*, é unha adaptación do neoloxismo do grego antigo δασύπους *dasýpous* (literalmente "o de pés peludos", construído polo primeiro elemento *dasy-* (tirado do grego δασύς *dasýs*, "denso, mesto, peludo"), e o segundo elemento *-pus* (do grego πούς *poús*, "pé, pata").

### Clasificación

A familia dos dasipódidos subdivídese en tres subfamilias, con nove xéneros actuais e numerosos xéneros extintos.

**Nota:** na relación exposta a continuación indícanse só os xéneros e as especies actualmente viventes.

*Dasypus hybridus*.
*Dasypus septemcinctus* taxidermizado.
*Chlamyphorus truncatus*, o pichiciego.
*Euphractus sexcinctus*.
*Tolypeutes matacus*.
*Tolypeutes matacus* enrolado.
**Subfamilia *Dasypodinae***

* *Dasypus*
	+ *Dasypus novemcinctus*
	+ *Dasypus septemcinctus*
	+ *Dasypus hybridus*
	+ *Dasypus sabanicola*
	+ *Dasypus yepesi*
	+ *Dasypus kappleri*
	+ *Dasypus pilosus*

**Subfamilia *Euphractinae***

* *Calyptophractus*
	+ *Calyptophractus retusus*
* *Chaetophractus*
	+ *Chaetophractus vellerosus*
	+ *Chaetophractus villosus*
	+ *Chaetophractus nationi*
* *Chlamyphorus*
	+ *Chlamyphorus truncatus*
* *Euphractus*
	+ *Euphractus sexcinctus*
* *Zaedyus*
	+ *Zaedyus pichiy*

**Subfamilia *Tolypeutinae***

* *Cabassous*
	+ *Cabassous chacoensis*
	+ *Cabassous tatouay*
	+ *Cabassous unicinctus*
	+ *Cabassous centralis*
* *Priodontes*
	+ *Priodontes maximus*
* *Tolypeutes*
	+ *Tolypeutes tricinctus*
	+ *Tolypeutes matacus*

### Filoxenia

Relacións filoxenéticas dos dasipódidos, segundo Delsuc *et al*. 2003.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  ***Dasypodidae***  | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  *Euphractinae*  | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Calyptophractus* |
|   |
|   |  *Chlamyphorus* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Chaetophractus* |
|   |
|   |  *Euphractus* |
|   |

 |
|   |
|   |  *Zaedyus* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|  Tolypeutinae  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Tolypeutes* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Priodontes* |
|   |
|   |  *Cabassous* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   |  *Dasypodinae* |
|   |

 |
|   |

Notas
-----

1. ↑  *Cingulata* en *MSW*.
2. ↑  **armadillo** no dicionario da RAG.
3. 1 2  Young, J. Z. (1977): *La vida de los vertebrados*. Barcelona: Editorial Omega. ISBN 84-282-0206-0.
4. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *tatú*.
5. ↑  AUPEC.
6. 1 2  *Dasypodidae* en *MSW*.
7. ↑  *Dasypus* en Nahuatlahtolli.
8. ↑  Mikko's Phylogeny Archive - *Dasypodidae*.
9. ↑  Frédéric Delsuc, Mariella Superina, Marie-Ka Tilaka, Emmanuel J. P. Douzery, Alexandre Hassanin (2003): "Molecular systematics of armadillos (Xenarthra, Dasypodidae): contribution of maximum likelihood and Bayesian analyses of mitochondrial and nuclear genes" *Molecular Phylogenetics and Evolution* **28** (2): 261–275. Resumo.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Armadillos Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Armadillos*** |

### Bibliografía

* Kowalski, Kazimierz (1981): *Mamíferos. Manual de teriología*. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9, pp. 338–340.
* McKenna, Malcolm C. & Bell, Susan K. (1997): *Classification of Mammals Above the Species Level*. Nova York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11013-8.
* Nowak, Ronald M. (1999): *Walker's Mammals of the World*. 6ª ed. Baltimore, Maryland, EE. UU.: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* VV. AA. (1968): *Enciclopedia Salvat de las ciencias. Tomo 6. Animales vertebrados*. Pamplona: Salvat, S. A. de Ediciones, pp. 86–88.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. eds. (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos

* Mamíferos
* Desdentados
* Cingulados

### Ligazóns externas

* *Dasypodidae* Gray, 1821 Arquivado 28 de xaneiro de 2016 en Wayback Machine. en Fossilworks.
* *Dasypodidae* na ADW. Con abundantísima información, imaxes e bibliografía *(en inglés)*
* *Dasypodidae* na EOL.
* Especies de dasipódidos na *Lista vermella* da UICN. Versión 2015-4.
* *Dasypus* en Nahuatlahtolli. *Nauatl. coſa que ſuena bien, aſsi como campana &c. o hombre ladino*. Información sobre o nome do xénero *(en inglés)*, con citas en náhuatl e castelán.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q47867
* AAT: 300255521
* EBID: ID
* GEC: 0080472
* JSTOR: armadillos
* MAG: 2780157343
* NDL: 00576590

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Dasypodidae
* BioLib: 31905
* EOL: 7630
* EPPO: 1DASYF
* Fossilworks: 43527
* GBIF: 9369
* iNaturalist: 47069
* IRMNG: 104715
* ITIS: 180101
* MSW: 11700002
* NCBI: 9359

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D001135
* MeSH: B01.050.150.900.649.313.999.200
* UMLS: C0324875

 |