| Feixón |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
| Pouco preocupante (LC)Pouco preocupante |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Orde: | Fabales |
| Familia: | Fabaceae |
| Subfamilia: | Faboideae |
| Tribo: | Phaseoleae |
| Xénero: | *Phaseolus* |
| Especie: | ***P. Vulgaris*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Phaseolus vulgaris'**L. |
| Sinonimia |
| * Phaseolus vulgaris
 |

*Phaseolus vulgaris"*
*Non confundir con feixoa*
O **feixón**, **fabeira**, **faba** ou **chicho** (***Phaseolus vulgaris***) é unha planta rubideira da familia Fabaceae cultivada pola súa semente comestíbel, chamada **feixón**, **feixó**, **chicho** ou **faba**.

As vaíñas ou casulas verdes da mesma planta coñécense co nome de **feixóns verdes**, e tamén son comestíbeis cociñadas ou, no caso dalgunhas variedades tenras, incluso crúas.

Etimoloxía
----------

O termo galego *feixón*, *feixó*, (en galego antigo: *feijoo*, en portugués: *feijão*) orixinouse do latín *faseolu*, con troco de sufixo.

O apelido galego *Feijoo* (var. Feijóo, Feijó, Feixó) derivan deste termo (*Véxase artigo: Feijoo*). O termo *feixó* foi utilizado na poesía de escarnio medieval para designar as persoas calvas. Os guerreiros dalgunhas tribos xermanas estilaban rapar a cabeza para inspirar maior terror aos seus inimigos, e o costume de rapar os cabelos non foi excepcional nos cabaleiros medievais. A influencia xermana chegou a Galiza.

Descrición
----------

É unha planta herbácea anual, erecta ou rubideira, de talo pubescente ou glabrescente cando é adulta. As estipulas das follas tri-pinnadas son de forma lanceolada e de tamaño medio-centimétrico. Os folíolos son alongadamente ovados ou ovado-romboidal, os laterais, implantados oblicuamente, miden 4-15 por 2,5–10 cm e son pubescentes con base redondeada ou alongadamente cuneada, de bordos enteiros e ápice acuminado. As flores dispóñense en acios usualmente axilares, máis curtos que as follas. As bractéolas, persistentes, son habitualmente de lonxitude igual ou algo superior ao cáliz que é cupuliforme, bilabiado, de 3–4 mm, con cinco sépalos soldados e co labio superior bidentado emarxinado e o inferior tridentado. A corola, que pode ser branca, amarela, violácea ou rubia, ten o estandarte centimétrico suborbicular e reflexo, as ás obovadas adheridas á quilla, tamén centimétrica e con ápice espiralmente retorcido. Os estamios son diadelfos (9 soldados e 1 libre) mentres que o ovario é pubescente co estilo espiralmente torcido de 360º ou máis e con estigma oblicuo. Dito xeneceo deriva nun legume linear-oblongo duns 10-15 por 1-1,5 cm, algo curvado e inchado, glabro, picudo e con catro a dez sementes oblongas con forma de ril de moi diversas cores e tamaños, usualmente 1-2 por 0,5-1,5 cm.

Historia e cultivo
------------------

Os feixóns foron unha importante fonte de proteínas ao longo da historia, e ségueno a ser hoxe [].

Os feixóns (*Phaseolus vulgaris*) é unha das plantas cultivadas desde máis antigo, dende hai seis mil anos en América No México precolombiano o feixón era obxecto, xunto co maínzo e a cabaza, dun complexo sistema de cultivo combinado que sobreviviu até hoxe. As fabas americanas foron introducidas en España e Portugal polos mercadores que no século XVI traían as sementes como unha curiosidade. Dende a Península, esta nova variedade estendeuse cara a outros países europeos debido a diversos factores.

Antes do descubrimento de América, na Península Ibérica cultivábanse leguminosas de orixe afroasiática e europea. Estas variedades corresponderíanse con especies como a *Vigna unguiculata* ou a *Vicia faba* (faballón ou fabón) que aínda se consomen nalgúns territorios da Península. *Vicia faba* foi cultivada por primeira vez en Próximo Oriente, e chega a Europa durante o Neolítico. Así en Galicia, de xeito similar ao acontecido co *millo* e o *paínzo* (ou millo miúdo), o termo *faba* deixou de designar as variedades do *Vello Mundo* para pasar a nomear as variedades americanas, mellores para o seu uso alimentario
As variedades americanas *Phaseolus vulgaris* evolucionaron en Europa para retornar posteriormente á súa orixe grazas aos procesos migratorios. Esta evolución implicou unha mellora xenética que se tería producido, consciente ou inconscientemente, da man dos agricultores da Península.

Produción
---------

### Europa e España

En Europa colleitáronse no ano 2003 case que 500.000 toneladas de fabas. Na Unión Europea os principais produtores son Polonia, Grecia e España, que nese ano atinxiron, respectivamente, 34.000, 23.000 e 14.000 toneladas. Fóra da Unión Europea, Belarús e Ucraína son os países que acadan maiores producións ao sumar 110.000 e 65.000 toneladas.

En 2001 no Estado español dedicáronse ao cultivo da faba máis de 12.682 hectáreas, o 44% en réxime de regadío e o 56% en secaño, e acadouse unha produción total de 15.420 toneladas. Galicia, con 2.700 toneladas, e Castela-León, con 7.200 toneladas, son as principais comunidades produtoras.

### A produción galega

En Galicia as provincias da Coruña e Lugo son as que xeran a maior parte da produción. En 2001 o 57% da produción galega era de orixe coruñesa e o 20% da provincia de Lugo.

As sementes chámanse feixóns ou fabas

Tipos de sementes
-----------------

Podemos atopar sementes de moi variadas cores e formas, que se diferencian ademais polo seu brillo, debido á gran diversidade xenética que existe dentro da especie.

Gastronomía
-----------

É un alimento espallado practicamente por todo o mundo, nas súas diferentes variedades de sementes e vaíñas.

En Galicia as fabas son usadas como ingredientes do caldo, e os feixóns verdes cómense habitualmente cocidos. En España hai varios pratos rexionais a base de fabas, como a fabada asturiana, as *mungetes amb botifarra* catalás ou o *arròs amb fesols i naps* valenciano. En Portugal existen varias *feijoadas* típicas, como a *feijoada à transmontana*, as *tripas à moda do Porto* ou o *feijão frade com atúm*. Na América Latina existe unha gran cantidade de pratos, como as brasileiras feixoadas de *mistura* ou *feijão com arroz*, os *frijoles* e *gallo pinto* de México e Centroamérica, ou os *porotos* chilenos.

 As vaíñas son os *feixóns verdes*.

Galería de imaxes
-----------------

* 
* 
* 
*

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *feixón (planta)*.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *feixón (semente)*.
3. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *feixón*.
4. ↑  FERREIRA, A. B. H. *Novo Dicionário da Língua Portuguesa*. Segunda edição. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1986. p.766
5. ↑  *Phaseolus* en Flora of China
6. ↑  *Phaseolus vulgaris* en Flora of China
7. ↑  Chazan, Michael (2008). *World prehistory and archaeology : pathways through time*. Boston: Pearson Allyn and Bacon. p. 271. ISBN 0205406211. OCLC 77830098.
8. ↑  Daniel Zohary and Maria Hopf. *Domestication of Plants in the Old World* 2000:114.
9. ↑  Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago de Compostela, ed. (10 de setembro de 2009). "34. Debullando algúns problemas das fabas". *www.usc.es*. Consultado o 27 de xuño de 2019.
10. ↑  "Datos de produción. Centro de interpretación da faba de Lourenzá". Arquivado dende o orixinal o 17 de maio de 2011. Consultado o 24 de outubro de 2010.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Faballón (*Vicia faba*), planta da mesma familia con sementes maiores e máis bastas para o seu uso alimentario.
* Faba de Lourenzá
* As fabas na cultura popular galega

### Ligazóns externas

* Vocabulario botánico Universidade Santiago de Compostela
* Centro de interpretación da faba de Lourenzá

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q42339
* BNCF: 53835
* BNF: 12556816c
* EBID: ID
* GEA: 13292
* GEC: 0124485
* GND: 4019306-8
* JSTOR: wax-beans
* LCCN: sh97004767
* NDL: 00564126
* NKC: ph191019

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 176808
* APNI: 80686
* BioLib: 39933
* Dyntaxa: 221298
* Ecocrop: 1668
* EOL: 645324
* EPPO: PHSVX
* EUNIS: 172039
* FNA: 200012279
* FoC: 200012279
* GBIF: 5350452
* iNaturalist: 122850
* IPNI: 514191-1
* ITIS: 26857
* IUCN: 71777161
* NBN: NBNSYS0000005450
* NCBI: 3885
* PlantList: ild-2934
* POWO: ID
* Soortenregister: 120565
* TAXREF: 113075
* Tela Botanica: 48775
* Tropicos: 13031753
* PLANTS: PHVU
* VASCAN: 5887

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C1510487
* UNII: HC262P51WU

 |