Occitania (occitano)
O **occitano** é a lingua falada dende a Idade Media no sur da actual Francia, denominada Occitania por algúns sectores políticos e culturais, nas súas variedades dialectais. En Cataluña, ademais de ser oficial no Val de Arán (coa denominación de aranés), é oficial en todo o país dende o 9 de agosto de 2006, coa entrada en vigor do novo estatuto de autonomía.

Nome
----

Na literatura científica, e en xeral nos usos cultos, emprégase na actualidade a denominación ***occitano***, e con menos frecuencia ***lenga d'òc***. Esas formas apareceron no cabo do século XIII derivadas do adverbio afirmativo *òc* (si), seguindo os usos empregados na Idade Media para distinguila da *lingua del sì* ou *italiano* e da *langue d'oïl* ou *francés*.

A forma ***provenzal*** designou en diversas épocas, como nos séculos XIII e XIX e en boa parte do XX, todo o dominio lingüístico. Dende os anos 1960 pasou a designar tan só o dialecto occitano que se fala na Provenza.

Historicamente tamén se empregaron outros sinónimos de occitano, como ***lemosino*** no século XIII (que mesmo designou tamén o catalán nos séculos XVIII e XIX pola súa filiación co occitano medieval, e que hoxe designa o dialecto occitano da rexión Limoges), e ***gascón*** nos séculos XVI, XVII e XVIII que na actualidade designa o dialecto occitano de Gascuña e Bearn.

Variantes
---------

O occitano divídese fundamentalmente en tres dialectos ou variantes: 

* **Occitano norte**: Falado en Limousin, Auvernia e nos Alpes provenzais.
* **Occitano medio**: Falado no Languedoc.
* **Gascón**: Falado na Aquitania. O aranés, falado no Val de Arán, deriva do gascón.

Historia
--------

### Idade Media

Os primeiros documentos en Occitano datan do século X. O primeiro de todos é un refrán vencellado a un poema latino do século X. Mais non foi ata o século XI cando se escriben os primeiros textos literarios, acadando unha grande época de esplendor. Así, xente na nobreza coma o rei Pedro I de Aragón ou Ricardo Corazón de León escribiron poemas en occitano, e Dante, quen coñeceu a lingua, empregouna nalgúns dos seus textos. Tamén figurou en documentos xurídicos.

### Idade moderna

A anexión á coroa francesa non mudou esta situación, e seguiu a ser a lingua empregada pola maioría da poboación. Porén, diversas leis e edictos comezaron a minguar o prestixio do Occitano. O rei Francisco I, no edicto de Villers-Cotterêts (1539), remarcou a supremacía do francés sobre o occitano, e cualificou despectivamente de "patois" o occitano e outros idiomas locais. Neste documento prohibiuse empregar o Occitano coma lingua administrativa e xurídica.
Coa creación da imprenta real en 1543 multiplicáronse os escritos en francés, e o primeiro dicionario francés da Academia Francesa, aparecido en 1694, cualificaba os idiomas locais de maneira despectiva.

### Idade contemporánea

Porén, foi a Revolución francesa a que definiu o francés coma idioma de liberdade e unidade en toda Francia. Así, en 1802 prohibiuse a ensinanza do occitano nas escolas, e agravouse esta prohibición nos anos seguintes.
A mediados do século XIX fundouse o movemento Félibrige, que procuraba a renovación literaria.
A primeira guerra mundial representou un novo declive no emprego do occitano. Por un lado moitos soldados occitanos morreron na contenda e diversos fluxos migratorios internos e externos provocaron o abandono progresivo da lingua.
En 1945 creouse o Institut d'Estudis Occitans, que procuraba a reconquista da cultura occitana. Porén, a chegada da televisión, predominantemente francófona, acelerou o proceso de abandono. A finais do século XX viviuse unha progresiva toma de conciencia na utilización do occitano, e impulsouse a creación literaria, musical e teatral. Ademais, fundáronse as *calandretes*, escolas bilingües existentes en todas as grandes vilas.

Literatura
----------

A literatura occitana foi a máis rica (só por diante do galego) na Europa da época medieval. Dos séculos XII ao XIV foi lingua literaria, especialmente no xénero lírico, en Francia, Italia e norte da Península Ibérica, e a lingua dos trobadores medievais desa área. Pódese considerar que na etapa medieval as diversas variantes de occitano, o catalán e mailo aragonés constituían unha soa lingua que comezou a se dividir nos séculos XIII-XIV.

No século XVI e no século XVII produciuse unha revitalización, con autores como Louis Bellaud de la Bellaudière, Guilhem Ader, Pèire Godolin, Glaudi Brueis e Francés de Corteta.

Durante o século XIX fixéronse importantes esforzos por revitalizala como lingua poética e literaria polo grupo Félibrige, que encabezaron Frédéric Mistral, Fèlix Castan ou Joseph Roumanille. Con todo, non acadaron repercusión suficiente e hoxe emprégase en menos ocasións có francés como forma literaria.

Actualmente as figuras máis salientábeis en occitano son Ives Roqueta ou os poetas Max Felip Delarouet e Joan Larzac.

Falantes
--------

Mapa cronolóxico que amosa a evolución territorial das linguas do Suroeste de Europa entre as que aparece o occitano
En 1992 as cifras achegadas eran de 750.000 falantes activos na Provenza e entre 1 e 1,5 millóns que entendían a lingua. Un ano antes, unha sondaxe realizada entre 939 persoas entrevistadas en catro departamentos de Languedoc (Aude, Hérault, Lozère e Gard, cun total de 1.751.178 habitantes) amosaba un 48% de cidadáns que entendía a lingua e un 28% que a falaba, mais tan só o 9% o facía a diario.

Aínda que no século XX seguía a ser unha lingua de uso diario para a maioría da poboación rural do sur de Francia, agora é falada por unhas 100.000 persoas en Francia segundo estimacións de 2012.

Táboa de vocabulario
--------------------

Esta táboa presenta unha comparativa do occitano con outras linguas romances.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *latín* | *Francés* | *Italiano* | *Español* | *Occitano* (linguadociano) | *Catalán (Central)* | *Galego* | *Portugués* | *Romanés* |
| clave | clef | chiave | llave | clau | clau | chave | chave | cheie |
| noctem | nuit | notte | noche | nuèit/nuèch | nit | noite | noite | noapte |
| cantare | chanter | cantare | cantar | cantar | cantar | cantar | cantar | cânta |
| capra | chèvre | capra | cabra | cabra | cabra | cabra | cabra | capră |
| lingua | langue | lingua | lengua | lenga | llengua | lingua | língua | limbă |
| platea | place | piazza | plaza | plaça | plaça | praza | praça | piaţă |
| pons | pont | ponte | puente | pònt | pont | ponte | ponte | punte/pod |
| ecclesia | église | chiesa | iglesia | glèisa | església | igrexa | igreja | biserică |
| hospitalis | hôpital | ospedale | hospital | espital | hospital | hospital | hospital | spital |
| caseus (Latín vulgar *formaticum*) | fromage | formaggio | queso | formatge | formatge | queixo | queijo | cas; |

Notas
-----

1. 1 2  Bernissan, Fabrice (2012). "Combien l'occitan compte de locuteurs en 2012?". *Revue de Linguistique Romane* (en French) **76**: 467–512.
2. ↑  Martel, Philippe (decembro de 2007). "Qui parle occitan ?". *Langues et cité* (en French) (Observation des pratiques linguistiques) (10): 3. De fait, le nombre des locuteurs de l’occitan a pu être estimé par l’INED dans un premier temps à 526 000 personnes, puis à 789 000 ("De feito, o número de falantes de occitano foi estimado polo INED nun primeiro momento en 526.000 persoas, despois en 789.000")
3. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
4. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *occitano*.
5. ↑  Boyer Henri, & Gardy Philippe (2001) (dir.) *Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet*, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Rius, Montserrat (2007). Editorial Laertes, ed. *Francia, País Cátaro*. ISBN 978-84-7584-591-3.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua occitana*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en occitano
* Gascón
* Aranés
* Manifestación polo Occitano
* Occitanismo

### Ligazóns externas

* Diccionari general occitan de Cantalausa
* *(en occitano)* *(en francés)* Ostal d'Occitània de Tolosa Arquivado 06 de xaneiro de 2011 en Wayback Machine.

| * v
* c
* e
Linguas románicas (clasificación) |
| --- |
| 

| * v
* c
* e
Occidentais |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iberorrománicas | 

|  |  |
| --- | --- |
| Galego-portugués | 
* Portugués
	+ dialectos
	+ Europeo
	+ Brasileiro
	+ Uruguaio
	+ Africano
	+ Asiático
	+ Crioulos
* Galego
	+ Galego de Asturias
	+ Fala
* *Xudeoportugués*
* Caló portugués

 |
| Asturleonés | 
* Asturiano
* Cántabro
* Estremeño
* Leonés
* Mirandés

 |
| Castelán | 
* Castelán
	+ dialectos
	+ Europeo
	+ Latinoamericano
	+ Ecuatoguineano
	+ Saharauí
	+ Filipino
	+ Crioulos
* *Castelán medieval*
* Xudeoespañol
* Caló castelán

 |
| Outras | 
* *Navarroaragonés*
	+ Aragonés
	+ *Xudeoaragonés*
* *Mozárabe*

 |

 |
| Occitanorrománicas | 

|  |  |
| --- | --- |
| Catalán | 
* Catalán
	+ dialectos
	+ Catalán oriental
	+ Alguerés
	+ Balear
	+ Central
	+ Setentrional
	+ Catalán occidental
	+ Noroccidental
	+ Valenciano
* *Xudeocatalán*
* Caló catalán

 |
| Occitano | 
* Auvernés
* Gascón
	+ Aranés
* Languedoc
* Lemosino
* Provenzal
	+ Niçard
	+ Mentonasco
* Vivaroalpino
* *Occitano antigo*
* *Xudeoprovenzal*
* Caló occitano

 |

 |
| Galorrománicas | 

|  |  |
| --- | --- |
| Linguas de oïl | 
* Borgoñón
* Champañés
* Francocondés
* Francés
	+ dialectos
	+ Estándar
	+ Africano
	+ Valdostano
	+ Belga
	+ Camboxano
	+ Canadense
	+ Indio
	+ Laosiano
	+ Suízo
	+ Vietnamita
	+ *Francés antigo*
	+ *Francés medio*
	+ *Xudeofrancés*
	+ Crioulos
* Galó
* Lorenés
* Normando
	+ *Anglonormando*
* Picardo
* Poitevino
* Saintongeais
* Valón
* *Lingua románica do Mosela*
* *Latín británico*

 |
| Outras | 
* Arpitano/Francoprovenzal
	+ Valdostano
	+ Savoiano

 |

 |
| Galoitálicas | 

|  |  |
| --- | --- |
| Galoitálicas | 
* Lígur
	+ Brigasco
	+ Xenovés
	+ Intemelio
	+ Monegasco
* Lombardo
	+ Occidental
	+ Oriental
* Emiliano-romañol
	+ Emiliano
		- Boloñés
		- Parmesano
	+ Romañol
* Piemontés
	+ *Xudeopiemontés*
* Galoitálico de Sicilia
* Galoitálico de Basilicata

 |
| Outras | 
* Véneto
	+ Fiumano
	+ Talian
	+ Triestino
* *Lingua franca do Mediterráneo*

 |

 |
| Retorrománicas | 
* Friuliano
* Ladino
* Romanche

 |

 |

 |
| 

| * v
* c
* e
Centrais, sardo e orientais |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Italodálmatas | 

|  |  |
| --- | --- |
| Centrais | 
* Italiano
	+ dialectos
	+ Central
	+ Toscano
* Corso
	+ Gallurés
* Sassarés
* Linguas xudeoitalianas

 |
| Meridionais | 
* Napolitano
	+ Calabrés setentrional
* Siciliano
	+ Calabrés meridional

 |
| Outras | 
* *Dálmata*
* Istriota

 |

 |
| Sardo | 
* Sardo
	+ Campidanés
	+ Logudorés

 |
| Orientais | 

|  |  |
| --- | --- |
| Romanés | 
* Romanés
	+ Moldovo
	+ Valaco

 |
| Outras | 
* Arromanés
* Istrorromanés
* Meglenorromanés

 |

 |
| Norte de África | 
* *Lingua románica do norte de África*

 |

 |

 |
|  |
| * As linguas en *cursiva* son linguas extintas
* As linguas entre paréntese son variedades da lingua da súa esquerda.
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q14185
* BNCF: 67628
* BNF: 119353893
* BRE: 2687490
* EBID: ID
* Ethnologue: oci
* GEC: 0127200
* Glottolog: occi1239
* GND: 4043439-4
* LCCN: sh85074607
* NKC: ph123713
* WALS: occ

 |