**Xénova** (**Zena** en lígur e xenovés, **Genova** en italiano) é unha cidade do norte da Italia no litoral da rexión da Liguria, capital da provincia homónima, presentando na súa costa o principal porto marítimo da Italia. Esténdese por unha área de 243 km², cunha poboación de 594.733 (2015) habitantes e tendo unha densidade de poboación de 2.447 hab./km². Segundo o censo italiano de 2011, a Provincia de Xénova, que en 2015 converteuse na Cidade metropolitana de Xénova, tiña 855.834 habitantes. Máis de 1,5 millón de persoas viven na área metropolitana máis ampla que se estende ao longo da Riviera italiana.

No Golfo de Xénova no mar da Liguria, Xénova foi historicamente un dos portos máis importantes do Mediterráneo: actualmente é o máis transitado de Italia e no mar Mediterráneo e o duodécimo máis transitado da Unión Europea..

Xénova foi a capital dunha das repúblicas marítimas máis poderosas durante máis de sete séculos, desde o século XI ata 1797. Particularmente desde o século XII ata o século XV, a cidade xogou un papel protagonista no comercio comercial en Europa, converténdose nunha das potencias navais máis grandes do continente e considerada entre as cidades máis ricas do mundo. Tamén foi alcumado *la Superba* ("a orgullosa") de Petrarca debido ás súas glorias sobre os mares e aos seus impresionantes monumentos.

A cidade acolleu enormes estaleiros e siderúrxicas desde o século XIX, e o seu sólido sector financeiro remóntase á Idade Media. O Banco de San Xurxo, fundado en 1407, é o banco estatal de depósitos máis antigo coñecido do mundo e xogou un papel importante na prosperidade da cidade desde mediados do século XV.

O centro histórico, tamén coñecido como centro histórico, de Xénova é un dos máis grandes e máis densamente poboados de Europa. Parte dela tamén foi inscrita na Lista do Patrimonio Mundial (UNESCO) en 2006 como *Xénova: Le Strade Nuove* e o sistema dos Palazzi dei Rolli. O centro histórico de Xénova tamén é coñecido polos seus carrís estreitos e rúas que os veciños chaman "caruggi".

Xénova tamén alberga a Universidade de Xénova, que ten unha historia que se remonta ao século XV, cando era coñecida como Ateneo Genuense. A rica historia cultural da cidade en arte, música e cociña permitiulle converterse na Capital Europea da Cultura de 2004. É o lugar de nacemento de Guglielmo Embriaco, Cristovo Colón, Andrea Doria, Niccolò Paganini, Giuseppe Mazzini, Renzo Piano e Grimaldo Canella, fundador da Casa de Grimaldi, entre outros.

Xénova, que forma a esquina sur do triángulo industrial Milán-Turín-Xénova do Noroeste de Italia, é un dos principais centros económicos do país. Unha serie de empresas italianas líderes teñen a súa sede na cidade, incluíndo Fincantieri, Selex ES, Ansaldo Energia, Ansaldo STS, Edoardo Raffinerie Garrone, Piaggio Aerospace, Mediterranean Shipping Company e Costa Cruises.

Nome
----

O nome moderno da cidade pode derivar da palabra latina que significa "xeonllo" (*genu*; plural, *genua*) pero hai outras teorías. Podería derivar do deus Janus, porque Xénova, coma el, ten dúas caras: unha cara que mira ao mar e outra voltada cara ás montañas. Ou podería vir da palabra latina *ianua*, tamén relacionada co nome do deus Janus, e que significa "porta", ou "paso". Ademais, pode referirse á súa posición xeográfica no centro do arco costeiro da Liguria. O nome latino, *oppidum Genua*, está rexistrado por Plinio o Vello (*Nat. Hist.* 3.48) como parte da *Regio IX Liguria*  Augustea.

Outra teoría remonta o nome á palabra etrusca *Kainua* que significa "Cidade Nova", baseada nunha inscrición nun fragmento de cerámica que lecía *Kainua*, o que suxire que o nome latino pode ser unha corrupción dun etrusco máis antigo cun significado orixinal de "cidade nova".

Historia
--------

*Artigos principais**:* Historia de Xénova, Cronoloxía de Xénova e República de Xénova.
Vista de Xénova, publicada en 1483
A área da cidade estivo habitada dende o quinto ou cuarto milenio a.C. polo que é unha das cidades continuamente habitadas máis antigas do mundo. No século V a.C. a primeira cidade, ou oppidum, fundouse no alto do outeiro que hoxe se chama Castello (castelo), que agora se atopa no interior do centro histórico medieval. Entre os antigos habitantes do rexión foron os Ligures, que deron o nome á moderna Liguria.

Xénova é unha cidade de nacemento portuario, establecéuse como a capital mercante da recentemente creada República de Xénova no século XI e mantendo a súa independencia ata 1797. A república foi un dos estados coñecidos como *Repubbliche Marinare* xunto con Venecia, Pisa e Amalfi. O comercio, a construción naval e a banca axudaron a apoiar unha das armadas máis grandes e poderosas do Mediterráneo. Hai un vello refrán que di: *Genuensis ergo mercator*, ou "Un xenovés, polo tanto, un comerciante" pero os xenoveses eran hábiles mariñeiros e guerreiros feroces ademais (véxase tamén os Ballesteiros xenoveses).

Ao longo da súa existencia a República tivo diferentes formas de goberno. O máis notable foi o Dogate que en realidade era unha oligarquía gobernada por un grupo de familias adiñeiradas de comerciantes, entre as que se seleccionaron os dux. Os feudos internos entre as familias poderosas, como a Grimaldi, os Fieschi, os Doria e os Spinola provocaron moita interrupción, pero en xeral a república dirixíase como un asunto de negocios.

Durante a Baixa Idade Media Xénova foi unha das principais potencias comerciais do mar Mediterráneo, mentres que entre os séculos XVI e XVII foi un dos principais centros financeiros de Europa.

Os xenoveses teñen a reivindicación da creación do pano áspero denim chamado agora "Blue Jeans" (unha ortografía anglicizada de Gênes, o nome francés da cidade), hoxe en día acurtado simplemente como jeans, usado por mariñeiros para traballar e para cubrir e protexer as súas mercadorías nos peiraos da intemperie. Durante a República de Xénova, os comerciantes e mariñeiros xenoveses exportaban este pano por toda Europa. Tamén foi notable a produción de encaixe xenovés.

O banco de depósito estatal máis antigo coñecido, o Banco di San Giorgio (Banco de San Xurxo), fundouse en 1407 en Xénova.

A través da participación dos xenoveses nas Cruzadas, establecéronse colonias no Oriente Medio, Norte de África e en todo o Mediterráneo. Os cruzados xenoveses trouxeron a casa unha copa de vidro verde do Levante, que os xenoveses consideraron durante moito tempo como o Santo Graal. Na súa *Lenda dourada*, o arcebispo de Xénova, Jacobus de Voragine relata a historia do Santo Graal. O Santo Cáliz gárdase agora na Catedral de Xénova.

Durante o seu auxe e o seu apoxeo, a República de Xénova fundou colonias en moitas partes do Mediterráneo e o Mar Negro, alcumada "*la Dominante dei mari*" ("A Dominante dos Mares"), deixou valiosas obras arquitectónicas en moitos lugares, e estendeu tamén o seu dominio directo en numerosos territorios, incluíndo Córsega (agora en Francia), Tabarka (agora en Tunicia), Quíos, Samos e Mitilene (agora en Grecia), Gibelet (agora en Líbano), Giurgiu, Galați e Calafat (agora en Romanía), e o sur de Crimea.

Moitas familias aristocráticas xenovesas como os Balbi, Doria, Grimaldi, Pallavicini e Serra acumularon tremendas fortunas. Segundo Felipe Fernández-Armesto e outros, as prácticas que Xénova desenvolveu no Mediterráneo como a escravitude foron cruciais na exploración e explotación do Novo Mundo.

Despois, os banqueiros xenoveses financiaron moitos dos esforzos estranxeiros da Coroa española. Fernand Braudel mesmo chamou o período de 1557 a 1627 a "idade dos xenoveses", "dun dominio tan discreto e sofisticado que os historiadores durante moito tempo non se decataron del".

No momento do cénit de Xénova, a cidade atraeu a moitos artistas, entre eles Rubens, Caravaggio e Van Dyck. O famoso arquitecto Galeazzo Alessi (1512–1572) deseñou moitos dos espléndidos palazzi da cidade, e Bartolomeo Bianco (1590–1657) deseñou as pezas centrais da Universidade de Xénova. Varios artistas barroco e rococó xenoves establecéronse noutro lugar e un número de artistas locais fixéronse destacados. A finais do século XVI, Luca Cambiaso, coñecido como o fundador da Escola de pintura xenovesa, logrou ser oartista mellor pagado ata entón (2.000 ducados) polo traballo para Filipe II de España no palacio do Escorial en Madrid..

Porén, co cambio da economía mundial e das rutas comerciais cara ao Novo Mundo e lonxe do Mediterráneo, sumado á perda de varias das súas colonias, o poder político e económico de Xénova comezou un declive constante.

Foi en 1796 cando finalmente rematou a República de Xénova, substituída pola República de Ligur, gobernada por Napoleón.. Desde 1815 despois do "Congresso di Vienna" Xénova foi anexionada ao Regno di Sardegna  (Reino de Sardeña).

No século XIX e principios do XX, Xénova consolidou o seu papel de gran porto marítimo e importante centro siderúrxico e de construción naval. En Xénova en 1853, Giovanni Ansaldo fundou Gio. Ansaldo & C. cuxos estaleiros construirían algúns dos barcos máis fermosos do mundo, como ARA Garibaldi, SS Roma, Modelo:MS, SS Rex, SS Andrea Doria, SS Cristoforo Colombo, MS Gripsholm, SS Leonardo da Vinci, SS Michelangelo e SS SeaBreeze. En 1854 fundouse en Xénova a compañía de transbordadores Costa Crociere e logo a compañía de seguros marítimos Lloyd Italiano. En 1861 creouse o Registro Italiano Navale rexistro marítimo italiano, e en 1879 o Yacht Club Italiano. O propietario Raffaele Rubattino en 1881 estivo entre os fundadores da compañía de transbordadores Navigazione Generale Italiana que logo se converteu na Liña Italiana.

O 14 de agosto de 2018, a ponte do viaduto de Ponte Morandi para vehículos a motor colapsou durante unha chuvia torrencial, que provocou 43 mortos.

Xeografía
---------

A cidade de Xénova ocupa unha área de 240.29 km² entre o Mar de Ligur e os Montes Apeninos. A cidade esténdese ao longo da costa uns 30 km. desde o barrio de Voltri ata Nervi, e por 10 km. dende a costa ao norte, ao longo dos vales Polcevera e Bisagno. O territorio de Xénova divídese popularmente en 5 zonas principais: o centro, o oeste, o leste, a Polcevera e o val de Bisagno. Aínda que gran parte do centro da cidade está situado a pouca elevación, o territorio que o rodea é montañoso e os terreos sen urbanizar adoitan estar en terreo escarpado.

Xénova está adxacente a dous lugares de vacacións populares da Liguria: Camogli e Portofino. Na área metropolitana de Xénova atópase o Parque Natural Rexional de Aveto.



Unha vista panorámica de Génova

Unha vista panorámica de Génova

### Clima

Xénova ten un clima subtropical húmido (*Cfa*) na clasificación climática de Köppen, xa que só un mes de verán ten menos de 40 millimetres (1,57 in) de precipitacións, impedindo que sexa clasificado como unicamente mediterráneo, cunha nota especial para a baixa de Xénova.

A temperatura media anual rolda os 19 °C durante o día e 13 °C pola noite. Nos meses máis fríos: decembro, xaneiro e febreiro, a temperatura media durante o día é de 12 °C e 6 C. Á noite, nos meses máis cálidos, xullo e agosto, a temperatura media é de 27,5 °C durante o día e de 21 °C durante a noite. O intervalo de temperatura diaria é limitado, cun intervalo medio de aproximadamente 6 °C entre temperaturas altas e baixas. Xénova tamén ve unha moderación significativa do mar, en marcado contraste coas áreas detrás das montañas da Liguria como Parma, onde os veráns son máis quentes e os invernos bastante fríos.

Anualmente, as 2,9 noites medias rexistraron temperaturas de ≤0 °C (principalmente en xaneiro). A temperatura máis fría xamais rexistrada foi de -8 °C en febreiro de 2012; a temperatura máis alta rexistrada durante o día foi de 38,5 °C en agosto de 2015. Número medio anual de días con temperaturas de ≥30 °C é duns 8, unha media de catro días en xullo e agosto.

A temperatura media anual do mar é de 17,5 °C, de 13 °C} no período de xaneiro a marzo a 25 °C en agosto. No período de xuño a outubro, a temperatura media do mar supera os 19 °C.

Xénova tamén é unha cidade ventosa, especialmente durante o inverno cando os ventos do norte adoitan traer aire fresco do Val do Po (normalmente acompañado de temperaturas máis baixas, alta presión e ceos despexados). Outro vento típico sopra do sueste, principalmente como consecuencia das perturbacións atlánticas e das tormentas, traendo aire húmido e máis cálido do mar. As nevadas son esporádicas, pero ocorren case todos os anos, aínda que as grandes cantidades no centro da cidade son raras. Xénova adoita recibir fortes choivas a principios do outono debido a unha forte convección. Aínda así, o número total de días de precipitación é bastante modesto para o rendemento anual.

A humidade relativa media anual é do 68%, oscilando entre o 63% en febreiro e o 73% en maio.

As horas de insolación total superan as 2.200 ao ano, desde unha media de 4 horas de sol ao día no inverno ata unha media de 9 horas no verán. Este valor é unha media entre a metade norte de Europa e o norte de África.

| Datos climáticos para Genoa (1971–2000 normals) |
| --- |
| Mes | Xan | Feb | Mar | Abr | Mai | Xuñ | Xul | Ago | Set | Out | Nov | Dec | Anual |
| Media máxima en °C | 11,5 | 12,2 | 14,6 | 16,8 | 20,5 | 23,9 | 27,3 | 27,7 | 24,4 | 20,0 | 15,1 | 12,5 | 18,9 |
| Media diaria en °C | 8,5 | 9,1 | 11,4 | 13,7 | 17,4 | 20,8 | 24,1 | 24,4 | 21,1 | 16,9 | 12,2 | 9,5 | 15,7 |
| Media mínima en °C | 5,5 | 6,0 | 8,2 | 10,5 | 14,2 | 17,6 | 20,9 | 21,0 | 17,9 | 13,8 | 9,2 | 6,5 | 12,6 |
| Chuvia media mm | 101,8 | 74,0 | 81,7 | 88,0 | 72,4 | 58,2 | 24,2 | 69,3 | 136,4 | 171,3 | 108,8 | 93,1 | 1 079,2 |
| Media de días con chuvia (≥ 1.0 mm) | 7,7 | 5,6 | 6,9 | 8,1 | 7,0 | 5,0 | 2,8 | 5,0 | 6,0 | 8,0 | 7,1 | 6,5 | 75,7 |
| Media de días con neve | 0,9 | 0,5 | 0,2 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,7 | 2,3 |
|
| Media de horas de sol mensuais | 117,8 | 130,5 | 158,1 | 192,0 | 220,1 | 246,0 | 294,5 | 266,6 | 201,0 | 173,6 | 111,0 | 111,6 | 2 222,8 |
| [] |

Goberno
-------

### Goberno municipal

O Consello Municipal de Xénova está actualmente liderado por unha maioría de dereita, elixida en xuño de 2017. O alcalde é Marco Bucci, expresión dunha alianza de dereita composta por Forza Italia, Lega Nord, Fratelli d'Italia e outras listas menores. Xénova foi tradicionalmente considerada unha cidade de esquerdas e Bucci é o primeiro alcalde da dereita desde 1975.

#### Subdivisión administrativa

A cidade de Xénova está subdividida en nove municipios (distritos administrativos), segundo o aprobado polo Consello Municipal en 2007.



Os 9 distritos de Xénova

Os 9 distritos de Xénova


| Municipio | Poboación (% do total) | Barrios |
| --- | --- | --- |
| Centro-Leste | 91.402 (15,0%) | Prè, Molo, Maddalena, Oregina, Lagaccio, San Nicola, Castelletto, Manin, San Vincenzo, Carignano |
| Centro-Oeste | 66.626 (10,9%) | Sampierdarena, Belvedere, Campasso, San Bartolomeo, San Teodoro, Angeli |
| Bassa Val Bisagno | 78.791 (12,9%) | San Fruttuoso, Sant'Agata, Marassi, Quezzi, Fereggiano, Forte Quezzi |
| Media Val Bisagno | 58.742 (9,6%) | Staglieno (Parenzo, San Pantaleo), Molassana, Sant'Eusebio, Montesignano, [[[Struppa]] (Doria, Prato) |
| Valpolcevera | 62.492 (10,3%) | Rivarolo, Borzoli Est, Certosa, Teglia, Begato, Bolzaneto, Morego, San Quirico, Pontedecimo |
| Medio Ponente | 61.810 (10,1%) | Sestri, Borzoli Oeste, San Giovanni Battista, Cornigliano, Campi, Calcinara, |
| Ponte | 63.027 (10,3%) | Voltri, Crevari, Pra', Palmaro, Ca' Nuova, Pegli, Multedo, Castelluccio |
| Medio Levante | 61.759 (10,1%) | Foce, Brignole, San Martino, Chiappeto, Albaro, San Giuliano, Lido, Puggia |
| Levante | 66.155 (10,8%) | Sturla, Quarto, Quartara, Castagna, Quinto al Mare, Nervi, Apparizione, Borgoratti, San Desiderio, Bavari, Sant'Ilario |

### Demografía


|  |
| --- |
| **Gráfica de evolución demográfica de Xénova entre 1861 e 2015** |
|  |
|  Fonte ISTAT - elaboración gráfica de Wikipedia
 |

A principios de 2011 residían en Xénova 608.493 persoas, das cales o 47% eran homes e o 53% eran mulleres. A cidade caracterízase por un rápido envellecemento e unha longa historia de declive demográfico, que amosou unha desaceleración parcial na última década. Xénova ten a taxa de natalidade máis baixa e é a máis envellecida de calquera gran cidade italiana. Os menores (nenos de 18 ou menos) suman só o 14,12% da poboación fronte aos pensionistas que son o 26,67%. Isto compárase coa media italiana de 18,06% (menores) e 19,94% (pensionistas). A idade media dos habitantes de Xénova é de 47 anos, fronte á media italiana de 42. A taxa de natalidade actual da cidade é só de 7,49 nacementos por cada 1.000 habitantes, fronte á media nacional de 9,45.

Cultura
-------



Unha vista da Piazza de Ferrari

Unha vista da Piazza de Ferrari


Vista nocturna do porto de Xénova, que durante séculos trouxo comercio e riqueza á cidade, contribuíndo en gran medida ao seu patrimonio cultural e histórico.

Vista nocturna do porto de Xénova, que durante séculos trouxo comercio e riqueza á cidade, contribuíndo en gran medida ao seu patrimonio cultural e histórico.

### Patrimonio

### Principais vistas

Palacio Ducal, antiga sede do goberno da república oligárquica
Palacio de San Xurxo, construído en 1260
Destacan para a cidade os Palazzi dei Rolli, incluídos no Patrimonio da Humanidade da UNESCO *Xénova: Le Strade Nuove e o sistema dos Palazzi dei Rolli*. As mundialmente famosas Strade Nuove son via Garibaldi (Estrada Nova), via Cairoli (Estrada Novisima) e via Balbi (Estrada Balbi). Entre os pazos máis importantes están o Palazzo Rosso, Palazzo Bianco, Palazzo Podestà o di Nicolosio Lomellino, Palazzo Reale, Palazzo Angelo Giovanni Spinola, Palazzo Pietro Spinola di San Luca e Palazzo Spinola di Pellicceria.

O centro histórico de Xénova artéllase nun labirinto de prazas e estreitos caruggi (ruelas típicas xenovesas). Xunta unha dimensión medieval coas intervencións do século XVI e do Barroco (a antiga Vía Aurea, hoxe Vía Garibaldi).

Preto da Via Garibaldi, a través do ascensor público Castelletto Levante, pódese chegar a un dos lugares máis pintorescos da cidade, o Miradoiro Castelletto. O centro de Xénova está comunicado coa súa parte alta por camiños antigos atrapados entre palacios altos, chamados *creuze*. Camiñando por estes pequenos camiños pódese chegar a lugares magníficos como o Santuario di Nostra Signora di Loreto. Moi fermosa é a circunvalación superior chamada Circonvallazione a Monte, que inclúe Corso Firenze, Corso Paganini, Corso Magenta, Via Solferino e Corso Armellini.

A catedral de San Lorenzo ten un espléndido portal e a cúpula deseñada por Galeazzo Alessi. No seu interior atópase o tesouro da Catedral onde entre outros obxectos tamén se atopa o que se di que é o Santo Graal.

Os símbolos da cidade son a Lanterna (o faro) (117 m. de altura), faro antigo e en pé visible ao lonxe dende o mar (máis de 30 km.), e a monumental fonte da Piazza De Ferrari, recentemente restaurada, núcleo principal da vida da cidade. Preto da Piazza De Ferrari e do Teatro Carlo Felice atópase a Galería Mazzini, unha estrutura típica do século XIX con moitas tendas elegantes e cafeterías.

Outro destino turístico é o antigo barrio costeiro de Boccadasse (que significa "boca do burro"), coas súas embarcacións multicores, establecido como selo de Corso Italia, o paseo marítimo que percorre o Lido d'Albaro, coñecido polos seus xeados. Despois de Boccadasse pódese continuar polo mar ata Sturla.

As portas medievais de Xénova son un raro supervivente dos edificios máis antigos da cidade.
Palacio Real de Xénova, século XVI
Xusto fóra do centro da cidade, pero aínda formando parte dos 33 km. da costa incluída no territorio do municipio, atópanse Nervi, porta natural ao leste da Liguria. Riviera, e Pegli, o punto de acceso á Riviera occidental. Nervi ofrece moitos atractivos: o paseo marítimo con vistas ao mar chamado Passeggiata Anita Garibaldi, parques cubertos de exuberante vexetación tropical, numerosas vilas e pazos abertos ao público que hoxe albergan museos (como GAM-Galleria d'Arte Moderna, Raccolte Frugone Museum, Museo Giannettino Luxoro e Wolfsoniana). (véxase tamén Parchi di Nervi) A Riviera Oriental de Xénova chamada Riviera di Levante forma parte da Riviera italiana. A Riviera Oriental está chea de cidades interesantes para visitar, e despois de Xénova ao leste están: Bogliasco, Pieve Ligure, Sori, Recco, Camogli, Portofino, Santa Margherita Ligure, Rapallo, Zoagli, Chiavari, Lavagna e Sestri Levante. No oeste, Pegli é o lugar da famosa Villa Durazzo-Pallavicini e Arenzano é unha cidade costeira ao pé do Parco naturale regionale del Beigua.

A nova Xénova baseou o seu renacemento na restauración das zonas verdes das partes inmediatas do interior, entre elas o Parco naturale regionale del Beigua, e na construción de instalacións como o Acuario de Xénova no Porto Vello, o máis grande de Italia e un dos principais de Europa, e a súa Mariña (o pequeno porto turístico que alberga centos de embarcacións de recreo). Todos eles atópanse dentro da restaurada Expo Area, arranxada con motivo das celebracións Festas Colombinas de 1992.

Preto da cidade atópanse Camogli e a abadía de San Fruttuoso accesibles por un transbordador diario desde o Porto Vello (Porto Antico) de Xénova. No fondo do mar fronte á abadía de San Fruttuoso está o Cristo do Abismo. Dende o Porto Vello pódese chegar en barco a outros famosos lugares costeiros dos arredores de Xénova como Portofino ou un pouco máis afastados, Lerici e as Cinque Terre.

O orgullo recuperado devolveu á cidade a conciencia de ser capaz de mirar ao futuro sen esquecer o seu pasado. A reanudación de varias actividades artesanais florecentes, lonxe dos *caruggi* do centro histórico, é unha proba directa diso. A restauración de moitas das igrexas e pazos de Xénova nos anos 80 e 90 contribuíu ao renacemento da cidade. Un exemplo notable do Renacemento, a Basílica de Santa Maria Assunta, situada no cumio do outeiro de Carignano e visible desde case todas as partes da cidade. A restauración total do Palacio Ducal e do Porto Vello, e a reconstrución do Teatro Carlo Felice, destruído polos bombardeos na segunda guerra mundial, foron dous puntos fortes máis para a realización dunha nova Xénova.

Xénova non puido renunciar, sobre todo a partir dos anos sesenta, a unha gran renovación, que como ocorreu noutras metrópoles, pasou necesariamente pola realización de grandes conxuntos de vivendas públicas, cuxa calidade, utilidade e funcionalidade foi e aínda é controvertida para os veciños que viven alí. A este respecto, os casos máis coñecidos son os do chamado "Biscione", unha urbanización en forma de longa serpe, situada nos outeiros do populoso distrito de Marassi, e o do grupo de casas coñecidas como "Le Lavatrici" (as lavadoras), no barrio de Prà.

Máis aló dunha remodelación completa da zona, a antiga zona portuaria próxima á apertura de Mandraccio, en Porta Siberia, foi enriquecida polo arquitecto xenovés Renzo Piano cunha gran esfera de metal e vidro, instalada nas augas do porto, non moi lonxe do Acuario de Xénova, e presentado en 2001 con motivo do Cume do G8 celebrado en Xénova. A esfera (chamada polos cidadáns "A burbulla do piano" ou "A bola"), despois de acoller unha exposición de marismas no Xardín Botánico de Xénova, alberga na actualidade a reconstrución dun ambiente tropical, con varias plantas, animaliños e bolboretas.
Piano tamén deseñou as estacións de metro e, na zona dos outeiros, a construción, en colaboración coa UNESCO, de Punta Nave, base do Taller de Construción Renzo Piano.

Nas proximidades do Porto Vello atópase o chamado "Matitone", un rañaceos en forma de lapis, que se atopa xunto co conxunto das torres do WTC, núcleo da urbanización de San Benigno, hoxe base de parte da administración do Concello e de varias empresas.

### Porto Vello

O galeón Neptuno no Porto Vello
O porto vello ("porto antico" en italiano) é a parte antiga do porto de Xénova. O porto daba acceso a comunidades externas creando unha boa situación xeográfica para a cidade. A cidade está espallada xeograficamente ao longo dunha sección da costa da Liguria, o que fai posible o comercio por barco. Antes do desenvolvemento das viaxes en coche, tren e avión, o principal acceso exterior da cidade era o mar, xa que as montañas circundantes dificultaban o comercio cara ao norte por terra máis que o comercio costeiro. As rutas comerciais sempre conectaron Xénova a escala internacional, cun alcance cada vez máis afastado, dende o comercio ao longo da costa de Europa antes do período medieval ata a conexión actual con outros continentes. No seu apoxeo a Armada xenovesa foi unha potencia destacada no Mediterráneo.

Como o porto de Xénova era tan importante para os comerciantes polo seu propio éxito económico, outros portos e peiraos próximos eran vistos como unha competencia de desembarco dos comerciantes estranxeiros. No século XVI, os xenoveses traballaron para destruír a competencia marítima local, o porto de Savona. Tomando o asunto coas súas propias mans, os comerciantes de Xénova e os poderosos políticos de Xénova atacaron o porto de Savona con pedras. Esta acción levouse a cabo para preservar a estabilidade económica e a riqueza da cidade durante o aumento de protagonismo de Savona. Os xenoveses chegarían á guerra con outras cidades comerciais costeiras como Venecia, para protexer a industria comercial.

Renzo Piano reurbaniza a zona para o acceso público, restaurando os edificios históricos (como os almacéns de Algodón) e creando novos marcos como o Acuario, o Bigo e recentemente a "Bolla" (a Esfera). Os principais atractivos turísticos desta zona son o famoso Acuario e o Museo do Mar (MuMA). En 2007 estes atraeron case 1,7 millóns de visitantes.

Deporte
-------

Luigi Ferraris Stadium
En Xénova hai dous grandes equipos de fútbol: Genoa C.F.C. e U.C. Sampdoria; o primeiro é o club de fútbol máis antigo que opera en Italia (ver Historia do Xénova C.F.C.). A sección de fútbol do club foi fundada en 1893 por James Richardson Spensley, un médico inglés. Xénova 1893 gañou 9 campionatos (entre 1898 e 1924) e 1 Coppa Italia (1936–37). U.C. Sampdoria fundouse en 1946 a partir da fusión de dous clubs existentes, Andrea Doria (fundado en 1895) e Sampierdarenese (fundado en 1911). A Sampdoria gañou un campionato italiano (1990–91 Serie A), 4 Coppa Italia, 1 Recopa da UEFA (1989–90) e 1 Supercoppa Italiana. Tanto o Xénova C.F.C. e U.C. A Sampdoria xoga os seus partidos en casa no Estadio Luigi Ferraris, que ten unha capacidade de 36.536 espectadores. Profundamente disputado é o derbi, chamado Derby della Lanterna.

O torneo internacional de tenis AON Open Challenger ten lugar en Xénova.

En Rugby a cidade está representada polo CUS Genova Rugby, que é o equipo de rugby do Centro Deportivo da Universidade de Xénova.
O CUS Genova tivo o seu apoxeo en 1971-1973 cando o equipo foi subcampión da Serie A italiana durante tres tempadas consecutivas e disputou sen éxito o título de Petrarca Rugby.
Entre os xogadores do CUS Xenova que representaron a Italia a nivel internacional os máis relevantes foron Marco Bollesan e Agostino Puppo.

En 1947 fundouse o CUS Genova Hockey e en 1968 o club de baloncesto Athletic Genova. A cidade acolleu a Copa do Mundo da FIFA en 1934 e 1990, en 1988 o Campionato de Europa de Karate e en 1992 o Campionato de Europa de Atletismo en pista cuberta. En 2003 inaugurouse o pavillón deportivo cuberto, o Palacio Vaillant.

A cidade dá o seu nome a un tipo particular de veleiro chamado Xénova vela, en 2007 a cidade acolle as Tall Ships' Races.

Cidades irmandadas
------------------

Xénova está irmandada con:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Baltimore en Estados Unidos
* Boston en Estados Unidos
* Grecia Quíos en Grecia
* Columbus en Estados Unidos
* Guayaquil en Ecuador
* Tambov en Rusia
 |  | * España Huelva en España
* Francia Marsella en Francia (desde 1958)
* Ucraína Odesa en Ucraína
* Croacia Rijeka en Croacia
* Ekaterinburgo en Rusia
* San Petersburgo en Rusia
 |

Galería de imaxes
-----------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Porta Soprana |
| Porta Soprana  |

|  |
| --- |
| La Lanterna |
| La Lanterna  |

|  |
| --- |
| Palazzo Ducale |
| Palazzo Ducale  |

|  |
| --- |
| Galleria Mazzini |
| Galleria Mazzini  |

|  |
| --- |
| Catedral de San Lorenzo |
| Catedral de San Lorenzo  |

|  |
| --- |
| Porto antigo |
| Porto antigo  |

|  |
| --- |
| Centro histórico |
| Centro histórico  |

|  |
| --- |
| Torre Embriaci |
| Torre Embriaci  |

 |

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *xenovés*.
2. ↑  Benigno Fernández Salgado (edición) (2004). *Dicionario Galaxia de usos e dificultades da lingua galega*. Editorial Galaxia. p. 1296. ISBN 9788482887524.
3. ↑  "Addio alle vecchie Province". *Il Sole 24 ORE*. Il Sole 24 Ore. Consultado o 24 de marzo de 2017.
4. ↑  "Resident population and present population". *Istat Statistics*. ISTAT. Consultado o 24 de marzo de 2017.
5. ↑  "Urbanismi, Cluster urbani e aree metropolitane – volume primo, Italia" (PDF) (en italiano). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 6 de outubro de 2014. Consultado o 23 de febreiro de 2013.
6. ↑  "Genoa". *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica, inc. Consultado o 24 de marzo de 2017.
7. ↑  "Maritime ports freight and passenger statistics". *Eurostat*. Eurostat. Consultado o 24 de marzo de 2017.
8. ↑  "Genoa: a bloody history, a beguiling present | Italy". Londres: Times Online. 25 de abril de 2004. Consultado o 11 de abril de 2009.
9. ↑  "This City Once Ruled the Mediterranean. Now It's Eyeing a Comeback". *Bloomberg.com* (en inglés). 2019-02-19. Consultado o 2020-11-15.
10. ↑  "Genoa | Geography, History, Facts, & Points of Interest". *Encyclopedia Britannica* (en inglés). Consultado o 2020-12-11.
11. ↑  "Genova "la Superba": l'origine del soprannome". *GenovaToday* (en italiano). Consultado o 2020-12-11.
12. ↑  Macesich, George (2000). *Issues in Money and Banking*. Greenwood Publishing Group. p. 42. ISBN 978-0-275-96777-2.
13. ↑  Alta Macadam, *Northern Italy: From the Alps to Bologna*, Blue Guides, 10th edn. (Londres: A. & C. Black, 1997).
14. ↑  "Centro storico di Genova, caruggi, città vecchia, vicoli, Genova di de André | Visitgenoa.it Centro histórico". *www.visitgenoa.it*. Consultado o 2020-08-17.
15. ↑  Belford, Ros; Dunford, Martin; Woolfrey, Celia (2003). "Guía aproximada de Italia" (en inglés). p. 114. ISBN 9781843530602. Consultado o 2021-10-22.
16. ↑  ‘Genoa Economy’ Arquivado 13 de xuño de 2010 en Wayback Machine. World66.com.
17. ↑  ‘Italy: Industry’, Encyclopedia of the Nations, Advameg, Inc.
18. ↑  "Selex ES: Company profile". LinkedIn Corporation. Arquivado dende o orixinal o 27 de novembro de 2013.
19. ↑  "Ansaldo Energia: Company profile". LinkedIn Corporation. Arquivado dende o orixinal o 12 de decembro de 2013.
20. ↑  Petracco Sicardi, Giulia. *Toponomastica storica della Liguria* (en italiano). SAGEP.
21. ↑  Melli, Piera. *Genova preromana. Città portuale del Mediterraneo tra il VII e il III secolo a.C.* (en italiano). Frilli (2007).
22. ↑  "Archeologia Metropolitana Museo di Archeologia Ligure Genova". *1995-2015.undo.net* (en italiano). Consultado o 2020-12-11.
23. ↑  Os obxectos atopados durante as obras do subsolo. fora exposto na exposición *Archeologia Metropolitana. Piazza Brignole e Acquasola*, celebrada no Museo de Arqueoloxía de Liguria (30 de novembro de 2009 - 14 de febreiro de 2010) ( Arquivado 11 de setembro de 2015 en Wayback Machine.)
24. ↑  Melli, Piera. *Xenova preromana. Cidade portuaria do Mediterráneo tra il VII e il III secolo a.C.* (en italiano). Frilli.
25. ↑  Epstein, Steven A. (2001). *Genoa & the Genoese, 958–1528*. The University of North Carolina Press. ISBN 978-0807849927. OCLC 611547397.
26. ↑  Caffarus (2016). *Caffaro, Genoa and the twelfth-century crusades*. Traducido por Martin Hall; Jonathan Phillips. Routledge. ISBN 9781315570716. OCLC 950471571.
27. ↑  Walton, Nicholas (2015). *Genoa, 'la superba' : the rise and fall of a merchant pirate superpower*. ISBN 9781849045124. OCLC 921816759.
28. ↑  *Before Columbus: Exploration and Colonization from the Mediterranean to the Atlantic, 1229–1492*
29. ↑  Fernand, Braudel. *Civilisation Matérielle, Économie et Capitalisme, XVe-XVIIIe* (en francés). Armand Colin. p. 157.
30. ↑  Foglietta, U. *La repubblica di Genova* (en italiano). Arnaldo Forni Editore.
31. ↑  "Gênes.". *www.cosmovisions.com*. Consultado o 5 de maio de 2019.
32. ↑  Tonizzi, Maria Elisabetta (2007). "Genoa". *The Oxford Encyclopedia of Maritime History* (en inglés). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513075-1. doi:10.1093/acref/9780195130751.001.0001.
33. ↑  "Crollo Genova, trovato l'ultimo disperso sotto le macerie: è l'operaio Mirko. Muore uno dei feriti, le vittime totali sono 43". *la Repubblica*. 18 de agosto de 2018. Consultado o 21 de agosto de 2018.
34. 1 2  "Guía climática de Xénova". *Weather2travel.com*. Arquivado dende o orixinal o 23 de novembro de 2011. Consultado o 14 de agosto de 2018.  Arquivado 23 de novembro de 2011 en Wayback Machine.
35. ↑  "La neve sulle coste del Mediterraneo". *Nimbus.it*. Consultado o 14 de agosto de 2018.
36. ↑  "Appunti di statistica meteorologica". *Nimbus.it*. Consultado o 14 de agosto de 2018.
37. ↑  "Regolamento per il decentramento e la partecipazione municipale (Regulation for decentralization and municipal participation)" (PDF). *smart.comune.genova.it*. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 29 de maio de 2021. Consultado o 27 de marzo de 2021.  Arquivado 29 de maio de 2021 en Wayback Machine.
38. 1 2 3 4  Shaw, C. (2012). Genoa. In A. Gamberini & I. Lazzarini (Eds.). *The Italian Renaissance State*. Cambridge, UK: Cambridge University Press
39. ↑  Tonizzi, Maria Elisabetta. "Genoa." *History of World Trade Since 1450*, edited by John J. McCusker, vol. 1, Macmillan Reference USA, 2006, pp. 311–312. *Gale Virtual Reference Library.*
40. ↑  Fonte:*Il Secolo XIX*, 17 outubro 2008, pag. 25
41. ↑  "Marseille Official Website - Twin Cities". *Ville de Marseille* (en French). 2008. Arquivado dende o orixinal o 22 de decembro de 2008. Consultado o 2008-11-26.  Arquivado 05 de maio de 2008 en Wayback Machine.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Xénova Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Lingua ligur

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor:**Austria Graz** | **Capital Europea da culturaxunto con Francia Lille**2004 | Sucesor: **Cork** |

| * v
* c
* e
Capitais europeas da cultura |
| --- |
| Bandeira da Unión Europea | 
* 1985: Atenas
* 1986: Florencia
* 1987: Ámsterdam
* 1988: Berlín
* 1989: París
* 1990: Glasgow
* 1991: Dublín
* 1992: Madrid
* 1993: Antuerpen
* 1994: Lisboa
* 1995: Luxemburgo
* 1996: Copenhague
* 1997: Tesalónica
* 1998: Estocolmo
* 1999: Weimar
* 2000: Reiquiavik · Bergen · Helsinqui · Bruxelas · Praga · Cracovia · Santiago de Compostela · Aviñón · Boloña
* 2001: Rotterdam · Porto
* 2002: Bruxas · Salamanca
* 2003: Graz
* 2004: Xénova · Lille
* 2005: Cork
* 2006: Patras
* 2007: Luxemburgo · Sibiu (rexión)
* 2008: Liverpool · Stavanger
* 2009: Linz · Vilnius
* 2010: Essen · Pécs · Istambul
* 2011: Turku · Talín
* 2012: Guimarães · Maribor
* 2013: Marsella · Košice
* 2014: Riga · Umeå
* 2015: Mons · Plzeň
* 2016: Donostia · Wrocław
* 2017: Aarhus · Paphos
* 2018: Leeuwarden · A Valeta
* 2019: Matera · Plovdiv
* 2020: Galway · Rijeka
* 2021: Timișoara · Novi Sad · Eleusis
* 2022: Kaunas · Esch-sur-Alzette
* 2023: Veszprém
* 2024: Tartu · Bad Ischl · Bodø

 | Mapa de Europa coas CEC |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1449
* WorldCat
* VIAF: 235896525
* BIBSYS: 4083035
* BLBNB: 000071193
* BNE: XX451326
* BNF: 11864209j
* BRE: 2351160
* DARE: 10569
* EBID: ID
* EUFP: 998295095
* GEC: 0029679
* GeoNames: 6542282
* GND: 4020185-5
* HDS: 006625
* ISNI: 0000000122851461
* LCCN: n83141238
* MusicBrainz: ID
* NDL: 00846773
* NKC: ge128948
* NLA: 35816906
* NLG: 42201
* OSM: 44875
* Pleiades: 383664
* TGN: 7008546
* Treccani: genova

 |