**Tisquesusa**, tamén escrito **Thisquesuza**, **Thysquesuca** ou **Thisquesusha** foi o cuarto zipa de Bacatá, que hoxe é a actual capital de Colombia, Bogotá. Tisquesusa foi o gobernante da parte sur dos territorios muiscas no intre da chegada dos españois ás terras altas colombianas. A súa contraparte na área norte, o *zaque* da confederación muisca, foi Quemuenchatocha. 

Mapa do territorio muisca co reino *zipa* en verde.

Xuventude
---------

Tisquesusa, sobriño e herdeiro de Nemequene, fora cacique de Chía na súa xuventude (como cumpría segundo a tradición, pois a liñaxe dos zipas de Bacatá proviñan de Chía, por liña matrilineal), e logo asumira a dirección dos exércitos do Zipazgo.

En 1490, despois de que na Batalla de Chocontá morresen o zipa Saguamanchica e o zaque Michuá, e malia que o exército do zipa gañara a batalla, o xove Nemequene, acabado de coroar cono novo zipa de Bacatá, quixo continuar a confrontación contra o novo zaque, Quemuenchatocha, e facelo tributario do Zipazgo. Porén, as condicións non eran favorables para a continuación dunha guerra tan atafegante para ámbolos dous exércitos. Por outra banda, os panches e os sutagaos rebeláranse de novo, e atacaban as fronteiras do Zipazgo. Sobre este punto, os uzaques, "cabaleiros máis nobres do reino", aconsellaron a Nemequene que disciplinara ós güechas máis mozos enviándoos a loitar contra os inimigos externos, para logo subxugar tamén ós caciques rebeldes no interior do Zipazgo. Para isto, Nemequene nomeou ó seu sobriño e herdeiro, o psihipqua (príncipe) Tisquesusa, como xeneral do exército de Bacatá.

Tisquesusa, ó mando de 40 000 güechas, marchou por entre a senda de Tibacuy e Pasca para atacar ós sutagaos mentres se fortificaban e gornecían as fronteiras dos panches. O cacique de Fusagasugá, ó decatarse de que Tisquesusa se achegaba, intentou fuxir, deixando o seu exército desorganizado. Porén, Tisquesusa capturouno e executouno. Posteriormente, Tisquesusa deixou en Tibacuy unha gornición de güechas e partiu para Bacatá cargado cun inmenso botín.

Reinado
-------

Vinte e catro anos despois, en 1514, Nemequene morreu nunha batalla contra o zaque Quemuenchatocha, e Tisquesusa tivo que retirarse da confrontación para cumprir coa cerimonia de El Dorado na Lagoa Sagrada de Guatavita, pero deixou ó mando do exército ó seu irmán, Zaquesazipa, quen logrou someter ó cacique de Ubaque, que quería unirse co zaque. Ó rematar a cerimonia de El Dorado, Tisquesusa buliu para xuntarse de novo co seu irmán para comezar un ataque definitivo contra o zaque Quemuenchatocha, mais o cacique sagrado Iraca de Suamox (Sogamoso), sucesor do lendario Bochica, interpúxose entre ambos bandos e obrigounos a pactar unha tregua. A tregua estaba a piques de rematar cando chegaron a territorio muisca os españois baixo o mando de Gonzalo Jiménez de Quesada. Un sacerdote de Ubaque, chamado Popón, profetizara a Tisquesusa que morrería "afogado no seu propio sangue" por mor duns estranxeiros chegados de terras arredadas. Esta profecía fixo que a primeira reacción do zipa Tisquesusa, ó decatarse da chegada de homes brancos, fose evitar o seu contacto, á vez que ordenou que un comando de espías o mantivesen ó tanto de todo o referente cos estranxeiros. Tisquesusa abandonou a corte de Bacatá e dirixiuse a Nemocón, onde se sentía máis seguro. Porén, os españois xa lle seguían a pista. As novas dos espías do zipa sobre os misteriosos "tronos" que disparaban os estranxeiros preocuparon aínda máis a Tisquesusa, quen decidiu trasladarse de novo, esta vez cara á fortaleza militar de Cajicá. Porén, regresou a Bacatá e ordenou o desaloxo total da poboación, de xeito que cando os españois chegaron, non atoparon a ninguén, e desprazáronse ó norte onde se someteron ó zaque. Mentres tanto, Tisquesusa refuxiouse nas selvas de Facatativá, pero cando os españois volveron a Bacatá, seguíronlle a pista e rodearon o bosque onde se agochaba. Acamparon en Facatativá e unha noite, mentres Tisquesusa intentaba fuxir, un soldado español, sen saber de quen se trataba, atravesoulle unha espada no peito e rouboulle a rica manta de algodón pintado que portaba o zipa.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor:**Nemequene** | **Zipa de Bacatá**1514–1537 | Sucesor:**Zaquesazipa** |

Notas
-----

1. ↑  Marta Herrera Ángel, "Los señores muiscas", Revista Credencial Historia No. 44 (Bogotá, 1993).
2. ↑  Plaza, José Antonio de. *Compendio da historia da Nova Granada: dende antes do seu descubrimento, até o 17 de novembro de 1831* (Imprenta do Neogranadino; Bogotá, 1850), p. 6
3. ↑  Herrera Angel, Martha. "Los señores muiscas" (*Revista Credencial Historia*, No. 44, Bogotá, 1993)

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Gobernantes muiscas
* Historia de Bogotá
* Conquista española das nacións chibchas

### Bibliografía

* José Antonio de Plaza (1809-1854). *Compendio da historia da Nova Granada dende antes do seu descubrimento até o 17 de novembro de 1831*. Bogotá: Imp. del Neogranadino, 1850.

| * v
* c
* e
Pobo muisca |
| --- |
| Historia dos muiscas | 
* Período Herrera (-800 a 800)
* Confederación muisca (~1450 a 1540)
* Batalla de Pasca (~1470)
* Batalla de Chocontá (~1490)
* Batalla de Tocarema (1538)
* Conquista española
* Cabido Maior do Pobo Muisca (2002)

 |
| Temas | 
* Agricultura
* Arquitectura
* Arte
	+ Balsa
* Astronomía
* Calendario
* Economía
* Flora e fauna
* Gastronomía
	+ Chicha
* Lingua
	+ Duit
	+ Numeración
* Militarismo
	+ Güecha
* Momificación
* Música
* Mitoloxía
	+ El Dorado
* Relixión
	+ *Tunjo*
* Tejo
* As mulleres na sociedade muisca
	+ Zoratama

 |
| Mitoloxía | 
* Chiminigagua
* Bachué
* Chía
* Sué
* Bochica
* Huitaca
* Chibchacum
* Cuchavira
* Nencatacoa
* Chaquén
* Chibafruime
* Guahaioque

 |
| Lugares | 
* Templos
	+ Templo do Sol
	+ Templo da Lúa
	+ Coxíns do Zaque
* Auga
	+ Lagoa de Fúquene
	+ Lagoa de Guatavita
	+ Lagoa de Iguaque
	+ Lagoas de Siecha
	+ Lago de Tota
	+ Fervenza do Tequendama

 |
| Gobernantes do norte | 
* *Zaques* de Hunza
	+ Hunzahúa
	+ Michuá
	+ Quemuenchatocha
	+ Aquiminzaque
* *Iraca* de Sugamuxi
	+ Nompanim
	+ Sugamuxi
* *Tundama* de Tundama

 |
| Gobernantes do sur | 
* *Zipas* de Bacatá
	+ Meicuchuca
	+ Saguamanchica
	+ Nemequene
	+ Tisquesusa
	+ Zaquesazipa
* *Cacique* de Turmequé
	+ Diego de Torres y Moyachoque

 |
| Nos medios | 
* *Tundama* (filme de 2020)
* *NovaMundi: The Spear of Chaquén* (videoxogo de 2021)

 |

* Portal:Colombia
* Portal:Pobos indíxenas de América