Cobra de escada, especie inofensiva pero, coma todas, considerada popularmente como velenosa

*Artigo principal**:* Cobras.
A seguir recóllese a pegada das **cobras na cultura popular galega**, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

En xeral, en Galicia considéranse velenosas tódalas cobras, aínda que isto sexa absolutamente erróneo. Admítese popularmente que o seu veleno é tan terrible que, de non actuar a tempo, calquera trabada dunha cobra é mortal. Por norma, crese que a cobra ten o veleno no *ferrete* ou *ferrón*, denominacións populares da súa lingua bífida pero hai quen cre que o teñen tanto na cabeza coma no rabo e mesmo en algures se cre que se se lles corta o rabo perden o veleno (Risco, 1950). Pénsase que se a cobra se morde a si mesma tamén se envelena.

Na zona de Mondoñedo din que a cobra morre se se lle toca na cabeza cunha vara de abeleira (Risco).

Supersticións en torno ás cobras
--------------------------------

Crese que as cobras nacen do ovo que poñen os galos cando chegan a cumprir sete anos (Risco), aínda que resulta máis habitual cinguir esta crenza ós basiliscos en particular (Fraguas) .

Tamén se di que lles nacen ás cando se fan vellas, e van voando así cara a un río, que seguen ata o mar. Noutros casos, voan cara Babilonia, onde van morrer (Fraguas). Segundo van voando, botan a seguinte maldición: "*Pra Babilonia vou. Malia quen me veu de nova e non me matou*" (Risco).

No verán, as cobras comen normalmente noutros animais: sapos, coellos etc. pero no inverno só comen terra (Risco), nun intento de explica-la hibernación destes animais, en refuxios soterrados. Moito máis común é a crenza de que as cobras se alimentan do leite das vacas e mesmo do das mulleres, ás que son quen de mamar mentres dormen sen que elas se dean conta .

> 
> 
> *Alí van vellas tolas falar de santos,  
> de tesouros, pantasmas, trasnos, encantos,  
> da Compaña que sale polos camiños,  
> do mal d’ollo, das fachas, dos demachiños,  
> do pedrazo, que murchas pón as patacas,  
> das cobras, que de noite maman nas vacas,  
> dun libro d’esconxuros, que ten o Cura,  
> de com’os nenos sanan da crebadura,  
> das pormesas, dos mortos, das romerías,  
> ¡i e doutras mil burradas e bruxeirías!*  
> (Fragmento de "De ruada", Antonio Noriega Varela).
> 
> 

Para conseguir que unha muller se namore dun home, este ten que pasar unha agulla enfiada pola cabeza dunha víbora (outros din que ten que ser polos dous ollos) e despois dar unha puntada co mesmo fío na saia da muller, e deixalo alí (Risco, 1962). Fraguas localiza esta práctica nas montañas lucenses e especifica que ten que atravesa-la agulla de ollo a ollo e logo facer un cosido en forma de cruz nas costas da moza.

Por terras de Ourense din que metendo varios pelos de muller -que deben ser arrincados, non cortados- nunha garrafa de auga ben tapada, ó pouco tempo vólvense cobras vivas. En Pontevedra din que teñen que ser nove cabelos con raíz, e que a transformación en cobras se produce ós nove días (Risco 1962: 274).

Os mariñeiros respectan distintas crenzas supersticiosas cando saen a pescar. Así, por exemplo, evitan falar de cobras (como tampouco non falan da raposa, de curas, de zapateiros nin de xastres (Eliseo Alonso, 125).

Toparse cunha cobra é sinal de mala sorte (Leiro), pero soñar con cobras agoira diñeiro (Risco, 1962). Para protexerse das cobras é ben encomendarse a San Xurxo: cando se vea unha cómpre rezar: "*San Xorxe me valla*" (Risco 1962:344).

Remedios contra a picadura da cobra
-----------------------------------

Detalle dos dentes dunha víbora
Se se lava a mordedela dunha cobra (ou doutro animal pezoñento) con auga na que estivera somerxida unha vacaloura, destrúese a pezoña e sanda a ferida (Rodrígez González).

Cando a un lle pica unha cobra hai que coller un seixo e frega-la ferida con el. Despois tírase o seixo nunha poza de auga, á que por forza irá bebe-la cobra, momento que se aproveita para matala, liberándose así un da posible morte (Curt). Outros remedios contra a picada dunha cobra son abrir un pito vivo e apegalo na ferida atado cun pano (*Terra de Melide*) ou meter un lagarto no peito, baixo a camisa, ou baixo a pucha (Lis Quibén).

Rodríguez González cita unha planta, *cabeza de cobra* ou *de cóbrega* (*Aristolochia longa*), eficaz contra a mordida da víbora. Disque a cabeza desta parece imita-la flor: maxia simpática.

Mariño Ferro recolle en Castro Caldelas (Ourense) o seguinte ensalmo para librarse dun mal de aire supostamente causado por unha cobra, mediante unha fórmula de expulsión por etapas: "*Se es cobra/ ponte en roda,/ se es lagarto/ vaite ó buraco,/ se es sapo/ anda arrastro,/ se es araña/ vaite á baba*". E estoutro en Redondela, tamén para protexerse dos malos aires: "*Se é de mala muller, vaite para a mala muller,/ se é de sapo, vaite para o sapo,/ se é de cobra, vaite para a cobra*".

Igualmente, cita que en Francia recitan esta fórmula para librarse da picada dunha cobra: "*Mal, maldito mal, se ti estás na bile ou no fígado, salta á pel, da pel ó pelo e do pelo á terra*".

A cobra na medicina tradicional
-------------------------------

A carne de cobra non ten mal e é tida por comestible, pero case ninguén a come. Si que se lle quita proveito máxico e medicinal, non sendo a cabeza e a cola, que é, como se dixo, onde teñen o veleno. Os menciñeiros aproveitan a carne, o unto, o caldo e, sobre todo, a camisa ou muda.

Camisa de cobra, usada na medicina tradicional galega.
A carne e o caldo de cocela son bos para a tose ferina, a tise, o reuma e a *tose* das vacas (Risco, 1950). O caldo de cobra, tamén é bo para cura-la tiña, como o é o do rato (Rodríguez González). O caldo de cocer unha cobra -sen cabeza nin cola e sen a pel- utilízase para cura-lo *tuétano*, doenza que a fonte (Curt) non identifica e que describe como "*una enfermedad muy mala, pues se queda uno tieso y paralítico, muriéndose el que la padece rabioso*". O unto fritido aplícase en friccións contra a reuma (Lis Quibén).

A camisa ten tamén diferentes usos terapéuticos. Serve para cura-la dor de cabeza, para o que hai que colocala ó redor da cabeza suxeita cunha venda; tamén como remedio contra o mal de ollo.

Lamas Carvajal recolleu este remedio contra o *tangaraño* dos nenos (é dicir, o raquitismo) dentro dun dos seus poemas:

> 
> 
> *A nai unha bulsa  
> colgoulle ó pescozo  
> con escapularios,  
> medallas e figas,   
> a pel dunha cobra  
> y-os ollos d’un sapo*
> 
> 

Tamén se fai caldo de coce-la camisa da cobra e, dado a beber á parturiente, considérase remedio infalible para bota-la placenta (Rodríguez González, Rodríguez López). Tamén serve para cura-la catarreira.

Risco recolleu tamén a crenza de que as cobras mudan a pel (*camisa*) unha vez ó ano e que o fan entre dúas, tirando unha da pel da outra pola cabeza.

Literatura oral
---------------

### Léxico derivado

Pendentes de cobra
* *Aguillón de cóbrega*: herba miúda que bota en cada rama dúas vaiñiñas que asemellan a lingua dunha cobra.
* *Cabeza de cobra* (herba bicha): *Aristolochia paucinervis*.
* *Cobra de cen pés*: cempés.
* *Lingua viperina*: persoa maledicente.
* *Pan de cobra/de cóbrega*: cogomelo.
* *Pendentes de cobra* (soldaconsolda ou selo de Salomón): *Polygonatum odoratum*.
* *Uvas de cobra* (ou uvas de can): planta, *Tamus communis*.
* *Víbora*: persoa mordaz, ruín.
* *Cobra de mar, cobra do mar* (tamén *miñoca de mar*): denominación común a distintas especies de peixes serpentiformes, como *Nerophis sp*, *Syngnathus sp* (Mari Carmen Ríos Panise, 1977).

### Locucións

* *A rastro coma as cobras*: miserablemente, pobremente.
	+ Tamén na forma *De rasto coma as cobras*, pasar moitas calamidades, ou como maldición: *Arrastrado te vexas coma as cóbregas*, *¡De rasto te vexas como as cobras!*
* *Andar coma a cobra cando perde a pezoña*: andar sen tino.
* *Asubiar coma unha cobra, bufar coma unha cobra*.
* *Coma lobo no inverno e coma cobra no verán*: mostrarse irritable e agresivo.
* *Domearse coma unha cobra*
* *Estonarse coma unha cobra*: caerlle a pel a alguén.
* *Querer sacar a cobra do burato coa man allea*: pretender conseguir un proveito sen arriscar nada.
* *Vello coma a serpe*: moi vello.

### Refraneiro

* *Cobras en marzo, neve en abril* .
* *Cobras en marzo, neves en abril*.
* *Cóbregas en marzo, neve en abril*.
* *Cóbregas en marzo, neves en abril* .
* *Neve en abril, cobras en marzo* .
* *Non está o avogado tomado sen ver a cobra no mesmo estado*.
* *Polo San Pedro da Cuadrela sae a cóbrega de debaixo da pedra*.
* *Por San Pedro da Cuadrela sal a cobra da pedra*

### Cantigueiro

* *Auguiña do pozo clara / nada a cobra e bebe o peixe / ándame con lealtade / non temas a que eu te deixe*.
* *Da túa porta prá miña/ hai un salto dunha cobra/ inda lle hei de chamar/ a túa nai, miña sogra*.
* *Máis quero ter sete frebes/ e ser picada da cobra/ que ter a mala veciña/ axexando á miña porta*.
* *Os do Palmeira son tolos/ que o dixeron os da Puebla,/ repinican as campanas/ para matar a colebra* .
* *Por baixo da túa ventana/ paséase unha culebra;/ todos din que ten veneno,/ eso teno a túa lengoa!* .
* *Trataches de me enganar/ con faliñas amorosas;/ malas vivras te comeran,/ daquelas das máis rabiosas* .

### Adiviñas

* Anque non me piquen,/ eu hei de picar,/ como son filla do demo/ todos me han de matar.
* Debaixo de pínguilli pínguilli/ estaba o dúrmilli dúrmilli/ e veu o cómilli cómilli/ comer ó a dúrmilli dúrmilli./ Caeu o pínguilli pínguilli/ despertou ó dúrmilli dúrmilli/ que matou ó cómilli cómilli/ que viña comer ó dúrmilli dúrmilli.
* Debaixo dun pínguele pínguele/ estando un dúrmele dúrmele/ ía un fúnguele fúnguele/ dereito a dúrmele dúrmele;/ caeu entón pínguele pínguele/ e, esperto dúrmele dúrmele,/ matou a fúnguele fúnguele.
* Piquen que non piquen,/ eu hei de picar,/ que son filla do demo/ e algunha costela hei herdar.
* Taba durme durme,/ debaixo de pende pende./ Veu bule bule/ e despertou a durme durme./ Cae pende pende/ e matou a bule bule.
* Unha dama no seu prado,/ co seu vestido bordado;/ nin tallado, nin aliñavado;/ quen a ve fica asustado.
* Unha rica dama/ con belo vestido;/ non é tallado,/ nin é cosido.
* Unha señora deitada nun prado,/ vestida de pano labrado;/ nin era pano, nin era seda,/ e, o que a ve, pasmado se queda.

En tódolos casos, a solución é a cobra.

### Lendas

A cobra, como tentación, e a caveira, como morte, no cruceiro de Mourente (Pontevedra)
Da lembranza da tentación de Eva por unha cobra, tal como se narra na Xénese, vénlle a fama que lle dá a tradición cristiá de ser un animal maligno, personificación do pecado cando non do mesmo demo. Unha vez que Adán e Eva comeran da mazá, desobedecendo a Deus, este castigounos botándoos fóra do Paraíso. Con eles, maldixo á serpe:

> 
> 
> 13 *O Señor Deus díxolle á muller: ‑¿Qué é o que fixeches? E a muller respondeu: ‑A serpe enganoume, e comín*. 14 *Entón o Señor Deus díxolle á serpe: ‑Porque fixeches isto, maldita sexas entre os animais e as feras todas do monte. Andarás arrastrada e comerás po toda a túa vida*. 15 *Poño hostilidade entre ti e a muller, entre a túa liñaxe e a dela. Ti tentarás de atanguerlle o calcañar, pero ela esmagarache a cabeza*.(Xénese:3 ).
> 
> 

Non obstante, Bouza Brey recolleu en Galicia  a crenza popular de que a cobra é amiga das mulleres e inimiga dos homes, mentres que o lagarto é amigo dos homes e inimigo das mulleres. Tamén o recolle Risco, que conta que houbo quen se deitou no campo a durmir e acordou cunha cobra entrándolle pola boca, ou vacas ás que se lle meteu dentro unha cobra e acabaron morrendo cando esta lles roeu as entrañas. Mandianes Castro recólleo nos Blancos (Ourense), onde din que as cobras se meten na xente pola boca e que, se son homes, os matan, ou, se son mulleres, as empreñan.

En Gondomil (Ponteceso) hai unha pedra coñecida como o *Altar da Pedra da Serpe* (ou *Altar de Gondomil*). Ten gravada a serpe que, segundo a lenda, apareceu cando san Adrián, querendo libra-la zona das moitas serpes que alí había, deu un forte golpe no chan co pé e fixo que tódalas serpes desapareceran, quedando encantadas debaixo da pedra (Eladio Rodríguez González, s. v. *altar*).

Tamén no Castro de Penalba (Campo Lameiro) hai un petróglifo chamado a *Pedra da Serpe*. Alí han de ir na noite de San Xoán os matrimonios que queren ter un fillo e face-lo amor contra a pedra. A maiores deben deixar ó pé dela unha cunca de leite, suponse que para que o beba a cobra.

Notas
-----

1. ↑  A crenza de que os galos vellos chegaban a poñer ovos estivo moi estendida, e o propio Xerónimo Feijoo admitía tal cousa aínda que negara que de aí saíse un basilisco: "*Es verdad que el gallo en su última vejez pone un huevo; pero falso que este huevo sea de tan malas consecuencias ...*" (*Theatro Crítico Universal. Discursos varios en todo género de materias para desengaño de errores comunes*. Madrid, 1741. Tomo II. Px. 37-38).
2. ↑  Rodríguez González, Rodríguez López, Curt, Prieto, Mandianes. Crenzas semellantes existen en Portugal: "*Da amizade da cobra pela mulher vem talvez a crença de que as cobras gostam de leite e mamam nas vacas e nas mulheres*", e Risco engade que tamén o escoitou en Barcelona.
3. ↑  Denominación popular da tuberculose bovina.
4. ↑  Real Academia Gallega 1913, s. v. *abril*.
5. ↑  Eladio Rodríguez González, s. v. *marzo*.
6. ↑  Eladio Rodríguez González, s. v. *abril*.
7. ↑  San *Pedro da Cuadrela* refírese á Cátedra de san Pedro, que se celebra o 22 de febreiro. Por esas datas, quizais máis tarde, aa cobras saen do seu período de hibernación e comezan a asomar ó exterior.
8. ↑  Fermín Bouza-Brey 1929, 171. En nota explica a orixe desta cantiga, tomada de *Os oestrimnios...*, de Cuevillas.
9. ↑  Xaquín Lorenzo Fernández, 134.
10. ↑  Xaquín Lorenzo Fernández, 156.
11. ↑  É un home que estaba a durmir debaixo dun piñeiro e dunha cobra que ía picarlle, pero nese momento caeu unha piña que despertou ó home, que matou á cobra.
12. ↑
13. ↑  En Melide, Velle, A Gudiña e Muros, pero tamén en Toledo e distintos lugares de Portugal.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* ALONSO, Eliseo: "Mariñeiros das gamelas", en *Coloquio de etnografía marítima*, cap. 9. Museo do Pobo Galego 1988, 115-128.
* ÁLVAREZ GIMÉNEZ, Emilio: *Refranero agrícola y metereológico* [sic] *gallego*. Pontevedra, 1904.
* BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
* Fermín Bouza Brey: "El lagarto en el folklore gallego-portugués", en *Etnografía y folklore de Galicia* I. Xerais, Vigo 1982.
* CURT MARTÍNEZ, J.: *Galicia viva: la fauna gallega y algo más*.
* LEIRO LOIS, Adela (dir.): *Cambados: a tradición oral*. Colexio Público Castrelo, Cambados 1986.
* FRAGUAS FRAGUAS, A.: *La Galicia insólita. Tradiciones gallegas*. Cuadernos do Seminario de Sargadelos, 51. Ed. do Castro, Sada 1990.
* LIS QUIBÉN, Víctor: *La medicina popular en Galicia*. Ed. Akal, Pontevedra, 1980 (1ª ed. 1949).
* LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: *Cantigueiro popular da Limia Baixa*, Galaxia, Vigo 1973.
* MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: *La medicina popular interpretada*. Xerais, Vigo 1985.
* MANDIANES CASTRO, Manuel: *Loureses. Antropoloxía dunha parroquia galega*. Galaxia, Vigo 1984.
* MOREIRAS SANTISO, Xosé: *Os mil e un refrás galegos do home*. Ed. do autor, Lugo 1977.
* NORIEGA VARELA, Antonio: *Montañesas* (2ª ed.). Mondoñedo, 1910.
* PRIETO RODRÍGUEZ, Laureano: "Notas etnográficas sobre animales domésticos y salvajes de La Gudiña (Orense)", en *Douro-Litoral* 3ª serie, V, 1949.
* REAL ACADEMIA GALEGA: *Diccionario gallego-castellano*, 1913-1928.
* RÍOS PANISSE, M. do Carmo: *Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces*, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977.
* RISCO, Vicente: "Creencias gallegas: Tradiciones referentes a algunos animales", en *Douro Litoral*, 3ª s. VIII, 163-188, 1950.
* RISCO, Vicente: "Etnografía: cultura espritual", en *Historia de Galiza* (dirixida por Ramón Otero Pedrayo), Vol I. Editorial Nós, Buenos Aires 1962, 255-777. Reedición Akal, Madrid 1979.
* RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: *Diccionario enciclopédico gallego-castellano*. Galaxia, Vigo 1958-1961.
* RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: *Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares*. Ed. Celta, Lugo 1974 (1ª ed. 1895).
* VARIOS: *Terra de Melide*. Seminario de Estudos Galegos, Compostela 1933.

### Outros artigos

* Mitoloxía galega
* Mitos e lendas galegas sobre os anfibios e os réptiles

| * v
* c
* e
Etnografía galega |
| --- |
| Meses do ano | xaneiro - febreiro - marzo - abril - maio - xuño - xullo - agosto - setembro - outubro - novembro - decembro |
| Cores | branco - negro - vermello - verde - azul - amarelo |
| Animais | abella - andoriña - aves - balea - burro - cabalo - cabra - can - cobra - coello - cuco - curuxa - galiña - gato - insectos - lobo - morcego - ovella - peixes - piollo - porco - raposo - rato - sardiña - vaca (ubre) |
| Alimentos | castaña - centeo - cogomelo - fabas - leite - manteiga - millo - nabos - ovo - pan - pataca - queixo - verzas - viño
- mel |
| Vexetais | árbores - carballo - cebada - figueira - liño - loureiro - nogueira - oliveira - pereira - silva - toxo |
| Outros | auga - borracheira - cregos - demo - home - hórreo - igrexa - Nadal - man - mar - meigas - morte - muíño - muller - número 9 - semana - tabaco - viuvez |
| **Refráns**: abella - burro - cabalo - can - chuvia - lobo - maio - muller - pan - porco - queixo - rato - vaca - viño |