O **idioma samoano *(gagana Samoa)*** é unha lingua austronesia do grupo malaio-polinesio oriental, orixinaria de Samoa e falada principalmente nese país, na veciña colonia estadounidense de Samoa Americana e en Nova Zelandia.

Clasificación
-------------

O samoano é unha das linguas polinesias, grupo que teoricamente se orixinou a partir dunha lingua chamada protopolinesio. Crese que esta protolingua xurdiu na área de Fidxi, Tonga e Samoa arredor do 1500 a. C. e que un milenio despois ou algo máis tarde deuse a separación entre o prototónguico, lingua nai do tongano e o niuano e o protopolinesio nuclear, orixe á súa vez de todas as demais linguas do grupo. Os falantes destas protolinguas iniciaron a súa expansión cara ao leste desde Tonga e Samoa e alcanzaron primeiro a Polinesia Central (Illas da Sociedade, Illas Cook e as Marquesas); e uns séculos máis tarde continuaron as súas migracións e chegaron finalmente ás illas Hawai, a illa de Pascua e a Nova Zelandia.

De acordo co sistema de clasificación tradicional de linguas polinesias, o samoano forma parte das linguas samoicas que son unha das dúas pólas descendentes do protopolinesio nuclear. Segundo un sistema de clasificación revisado, proposto por Jeff Marck en "*Topics in Polynesian language and culture history*" (2000), o samoano descende do protoelliseano, que á súa vez sería unha das once ramas do protopolinesio nuclear e incluiría ademais o elliseano exterior e as linguas polinesias orientais.

Entre os cambios de son que presenta o samoano con respecto ás formas reconstruídas do propopolinesio atópanse a neutralización de /ɾ/ e /l/ nun único son /l/ e a mudanza de /k/ pola oclusiva glotal /ʔ/. Pola contra, permaneceu a fricativa /s/ que noutras linguas foi substituída por /h/.

Fonoloxía e escritura
---------------------

Os fonemas do samoano son 16, 5 vogais e 10 consoantes. Escríbese cun alfabeto latino de 16 letras, unha para representar cada fonema: **a**, **f**, **g**, **i**, **l**, **m**, **n**, **o**, **p**, **s**, **t**, **u**, **v** e  **'**. Adicionalmente existen as letras h, k e r para escribir préstamos doutras linguas.

As cinco vogais poden ser breves ou longas, no segundo caso márcanse cun macron ( ¯ ). Estas diferenzas de lonxitude vocálica teñen carácter fonético e permiten distinguir palabras.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | bilabial | labiodental | alveolar | velar | glotal |
| nasal | m |  | n | ŋ |  |
| oclusiva | p | t |  |  | ʔ |
| fricativa |  | f     v | s |  |  |
| vibrante |  |  | l |  |  |

A consoante nasal velar /ŋ/ escríbese cun **g** e a oclusiva glotal xorda /ʔ/ mediante o símbolo  **ʻ**. As demais letras representan os mesmos valores que teñen no Alfabeto Fonético Internacional.

A formación de sílabas é bastante restritiva pois, como en todas as linguas polinesias, as consoantes só poden estar no principio da sílaba e non poden estar en grupos. As vogais poden ir soas ou acompañadas dunha consoante e outra vogal. Segundo isto, as sílabas posibles son vogal, vogal-vogal, consoante-vogal e consoante-vogal-vogal.

O acento usualmente ponse na penúltima sílaba, aínda que existen varias excepcións: acentúase a última sílaba de palabras terminadas en vogal longa, en ditongo ou cando se desexa salientar un termo. Ademais as palabras compostas reteñen os seus acentos.

Gramática
---------

### Xénero e número

No samoano non existe o xénero gramatical, que é unha división das palabras en clases frecuente en moitos idiomas e que non necesariamente coincide co xénero natural (sexo).

O sexo de persoas, animais e algunhas plantas indícase por medios léxicos, xa sexa usando termos diferentes (*tane*, "home", *fafine*, "muller") ou antepoñendo os adxectivos *po'a*, "macho" e *fafine*, "femia".

Nos pronomes persoais e posesivos existen tres gradacións de número: singular, dual e plural, que se indican mediante palabras diferentes para cada unha. En cambio, nos substantivos o singular e o plural sinálanse por medio de artigos e outros determinantes e non hai o dual propiamente dito.

### Pronomes

Os pronomes persoais do samoano teñen tres persoas: primeira, segunda e terceira; tres gradacións de número: singular, dual e plural. Ademais, fai distinción entre primeira persoa inclusiva (o oínte forma parte dela) e primeira persoa exclusiva (o oínte non forma parte).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | singular | dual | plural |
| primeira persoa | *inclusiva:* tā*exclusiva:* a’u , 'ou | *incl.:* tā, tā'ua*excl.:* mā, mā'ua | *incl.:* tātou*excl.:* mātou |
| segunda persoa | ’oe, ’e | ’oulua | ’outou, tou |
| terceira persoa | ia, na | lā’ua | lātou |

Notas
-----

1. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
2. 1 2  Otsuka, Yuko (2005). University of Hawai'i, ed. "History of Polynesian Languages" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 11 de setembro de 2006. Consultado o 22 de abril de 2012.
3. ↑  Omniglot. Writing Systems and Languages of the World. "Samoan (Gagana Samoa)". Consultado o 22 de abril de 2012.
4. ↑  Pratt, George (1984). "Syllable. Accent". En Papakura: R.McMillan. *A Grammar and Dictionary of the Samoan Language, with English and Samoan Vocabulary. Third and Revised Edition*.
5. ↑  Pratt, George (1984). "Words. 2. The Noun". En Papakura: R.McMillan. *A Grammar and Dictionary of the Samoan Language, with English and Samoan Vocabulary. Third and Revised Edition*.
6. ↑  Na primeira persoa inclusiva singular, o falante expresa a súa implicación emocional na oración.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua samoana*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en samoano

### Bibliografía

* Pratt, George (1984). Papakura: R.McMillan, ed. *A Grammar and Dictionary of the Samoan Language, with English and Samoan Vocabulary. Third and Revised Edition*.

### Ligazóns externas

* Dicionario samoano-inglés

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q34011
* AAT: 300389198
* BRE: 3530632
* EBID: ID
* Ethnologue: smo
* Glottolog: samo1305
* GND: 4134768-7
* MAG: 2780817299
* NDL: 00570085
* NKC: ph125412
* WALS: sam

 |