**Niccolò Fontana "Tartaglia"** ([nikkoˈlɔ fonˈtana tarˈtaʎʎa]), nado en Brescia en 1499 ou en 1500 e finado en Venecia o 13 de decembro de 1557 foi un matemático e enxeñeiro italiano. Publicou moitos libros, como as primeiras traducións ao italiano de Arquímedes e Euclides, e unha recompilación de Matemáticas. Tartaglia foi o primeiro en aplicar as matemáticas á investigación das traxectorias das balas de canón (balística) en *Nova Scientia*; a súa obra foi en parte validada e en parte desbancada polos estudos de Galileo sobre a caída dos corpos. Tamén publicou un tratado sobre o rescate de barcos afundidos.

Traxectoria
-----------

Niccolò Fontana era fillo de Michele Fontana, xinete que viaxaba ás vilas veciñas para repartir correo. En 1506 Michele foi asasinado por uns ladróns e Niccolò, os seus dous irmáns e a súa nai quedaron empobrecidos. Niccolò experimentou outra traxedia cando en 1512 as tropas do rei Luís XII de Francia invadiron Brescia durante a guerra da liga de Cambrai. A milicia de Brescia defendeu a cidade durante sete días e cando os franceses finalmente entraron na cidade vingáronse masacrando os seus habitantes. Ao final da batalla morreran máis de 45 000 cidadáns. Durante a matanza, Niccolò e a súa familia buscaron refuxio na catedral, mais os franceses entraron e un soldado cortou a mandíbula e o padal de Niccolò, dándoo por morto. A súa nai coidouno ata que recuperou a saúde, mais o rapaz nunca recuperou totalmente a fala, provocando o alcume "Tartaglia" ("tatexo"). Despois deste feito nunca volveu afeitarse e deixou crecer a barba para ocultar as súas cicatrices.

Cóntase que Tartaglia aprendeu a metade do alfabeto dun titor privado antes de que se lles acabasen os cartos e que tivo que aprender o resto só. Sexa como for, el foi esencialmente autodidacta; tanto el coma os seus contemporáneos que traballaban fóra das academias, eran os responsables de divulgar as obras clásicas nas linguas modernas entre a clase media educada.

Obra
----

*General trattato de' numeri et misure*, 1556
A súa edición de Euclides en 1543, primeira tradución dos *Elementos* a unha lingua europea moderna, foi especialmente significativa. Durante dous séculos Euclides fora ensinado nas dúas traducións ao latín tomadas de fontes árabes. Estas edicións contiñan erros no Libro V, a teoría da proporción de Eudoxo de Cnidos, que a volvía inservible. A tradución de Tartaglia estaba baseada na tradución ao latín de Zamberti a partir dun texto grego intacto. Tamén escribiu o primeiro comentario moderno e útil sobre a teoría. Máis adiante a teoría foi unha ferramenta esencia para Galileo, como xa fora para Arquimedes.

Porén, a súa obra máis coñecida é o seu tratado *General Trattato di numeri, et misure* publicado en Venecia entre 1556 e 1560. Está considerado o mellor tratado sobre aritmética do século dezaseis. Tartaglia non só fai unha discusión completa sobre as operacións aritméticas e as regras comerciais usadas polos matemáticos italianos no seu traballo, senón que fala da vida da xente, dos costumes dos comerciantes e dos esforzos feitos no seus século para mellorar a aritmética.

### Solución da ecuación cúbica

Tartaglia é especialmente coñecido na actualidade polos seus conflitos con Gerolamo Cardano. Cardano persuadiuno de que lle revelase a súa solución para a ecuación de terceiro grao, prometéndolle non publicala. Tartaglia contoulle en verso tres formas diferentes de atopar a solución. Varios anos despois, Cardano viu a obra inédita de Scipione del Ferro, que chegara á mesma solución de Tartaglia de xeito independente. Como esta obra estaba datada antes da de Tartaglia, Cardano decidiu romper a súa promesa e incluíu a solución de Tartaglia na súa seguinte publicación. A pesar de que Cardano lle acreditou o descubrimento, Tartaglia molestouse e responde insultando publicamente a Cardano. Os historiadores das Matemáticas acreditan hoxe en día ambos os dous, referíndose á fórmula como "fórmula de Cardano-Tartaglia".

### Volume dun tetraedro

Tartaglia é coñecido tamén pola "fórmula Tartaglia" para o volume dun tetraedro (incluídos os tetraedros irregulares) que se pode escribir como o determinante das distancias medidas dúas a dúas entre as catro esquinas:

{\displaystyle V^{2}={\frac {1}{288}}\det {\begin{bmatrix}0&d\_{12}^{2}&d\_{13}^{2}&d\_{14}^{2}&1\\d\_{21}^{2}&0&d\_{23}^{2}&d\_{24}^{2}&1\\d\_{31}^{2}&d\_{32}^{2}&0&d\_{34}^{2}&1\\d\_{41}^{2}&d\_{42}^{2}&d\_{43}^{2}&0&1\\1&1&1&1&0\end{bmatrix}}}
onde *d**ij* é a distancia entre os vértices vertices *i* e *j*. É unha xeneralización da fórmula de Herón para a área do triángulo.

Notas
-----

1. ↑  Strathern 2013, p. 189
2. ↑  Smith 1985, p. 298
3. ↑  Katz 1998, p. 359

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Katz, Victor J. (1998). *A History of Mathematics: An Introduction* (2nd ed.). Reading: Addison Wesley Longman. ISBN 0-321-01618-1.
* Smith, D.E. (1958). *History of Mathematics* **I**. Nova York: Dover Publications. ISBN 0-486-20429-4.
* Strathern, Paul (2013). *Venetians*. Nova York: Pegas Books.

### Ligazóns externas

* History Today
* The Galileo Project
* "Tartaglia or Tartaglia (Nicholas)" en *A Philosophical and Mathematical Dictionary* de Charles Hutton (1815) p. 482; @GoogleBooks
* The Cubic Tutorials de John H. Mathews

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q201543
* WorldCat
* VIAF: 56739544
* BAV: ADV10932999
* BIBSYS: 9023676
* BLBNB: 000987518
* BMT: 203156
* BNE: XX1231342
* BNF: 12914492r
* BRE: 4183039
* BVMC: 20545
* CANTIC: a10316279
* CERL: cnp01240365
* DBI: ID
* DeutscheBio: 11862086X
* Dialnet: 3987444
* EBID: ID
* FAST: 1850266
* GEC: 0067396
* GND: 11862086X
* ICCU: MILV110199
* ISNI: 0000 0000 7975 8754
* LCCN: n85143099
* MGP: 136514
* MR: 551216
* NKC: ola2011674000
* NLA: 35757253
* NNDB: 000098146
* NTA: 07210774X
* openMLOL: 3010
* PTBNP: 717639
* SUDOC: 030795451
* Treccani: niccolo-tartaglia
* zbMATH: tartaglia.niccolo

 |