**Gregoria Apaza Nina**, nada en Ayo Ayo, na provincia de Sica Sica, c. 1751 e finada na Paz o 6 de setembro de 1782, foi unha heroína e revolucionaria indíxena aimará que liderou, xunto co seu irmán Túpac Katari (Julián Apaza) e a súa cuñada. Bartolina Sisa, unha das rebelións máis importantes contra o Imperio Español no Alto Perú.

Filla de Nicolás e Marcela, casou con Alejandro Pañuni, sancristán do lugar, co cal tivo un fillo. Tamén estivo vinculada sentimentalmente con Andrés Túpac Amaru, sobriño de Túpac Amaru II, quen se uniría a eles durante o segundo asedio da cidade española da Paz en 1781; canda el, Gregoria Apaza liderou o asalto e toma da cidade de Sorata.

Foi torturada e morreu executada o 6 de setembro de 1782 na Paz, xunto a Bartolina Sisa.

Traxectoria
-----------

### Primeiros anos

Pouco se sabe da irmá de Julián Apaza, alias Túpac Katari. Parece que foi eclipsada, na memoria colectiva e na historiografía, polo seu irmán e a súa cuñada Bartolina Sisa. Filla de Nicolás Apaza e Marcela Nina, viviu, até o estalido da rebelión en 1781, na localidade de Ayo Ayo, a 70 km da Paz. Falaba só aimará, non sabía nin ler nin escribir e nunca recibiu instrucións. Casou co sancristán Alejandro Pañuni e, ao incorporarse á rebelión, tivo un fillo pequeno, segundo se desprende dos documentos que recollen a súa confesión nos xulgados españois.

### Insurrección indíxena

Parece que Gregoria Apaza tiña trinta anos cando en 1781 deixou todo para unirse ao seu irmán, Julián Apaza, quen lle pedira que se unise a el na revolta indíxena que lideraba contra o dominio español. Canda a súa cuñada Bartolina Sisa, foi un valioso apoio para Túpac Katari cumprindo o papel de xeneral do exército, administrando os bens resultantes do espolio, organizando os campamentos e dirixindo os guerreiros no campo de batalla.

 Mapa da Paz en 1781, rodeado polos indíxenas liderados por Túpac Katari.
As tropas rebeldes asediaron primeiro a cidade da Paz, despois a cidade de Sorata; cando Túpac Katari tivo que abandonar os campos que rodeaban a cidade da Paz, foi Gregoria Apaza, coa súa cuñada, quen asumiu o mando das tropas aimarás. As dúas mulleres foron eficientes no cerco, xa que non se notou a ausencia de Túpac Katari.

Mentres o poder de Túpac Katari se fortalecía e a súa irmá brillaba como cacique, nese mesmo ano 1781 chegaban do Perú as tropas aliadas enviadas polo líder José Gabriel Túpac Amaru como reforzos para os sublevados. Á fronte deste exército estaba o mozo Andrés Túpac Amaru, sobriño do xefe, un mozo de 17 ou 18 anos que sabía ler e escribir e valente con gran perspicacia militar. Gregoria Apaza e Andrés Túpac Amaru namoráronse e xuntos loitaron e gañaron moitas batallas.

Despois de que o asedio fronte á Paz parecese suficientemente consolidado, Túpac Katari encargou á súa irmá a conquista do val e da aldea de Sorata, a uns 100 km ao noroeste da Paz. Gregoria Apaza e Andrés Túpac Amaru conseguiron manter ben rodeada a cidade de Sorata. Tamén construíron un depósito para acumular a auga resultante do desxeo da neve, para logo vertela sobre a cidade; estas accións militares destruíron as defensas de Sorata e asolagaron as casas. Gregoria e Andrés finalmente tomaron a cidade despois de fortes loitas, e a parella permaneceu alí un mes.

En outubro de 1781, cando Andrés se dirixira a Azángaro, no Perú, convocado por carta do seu tío, Gregoria soubo que as tropas españolas conseguiran romper o cerco da Paz e que Túpac Katari se retiraba ao campo dos arredores. Cando os españois finalmente lograron capturar a Túpac Katari e á súa esposa Bartolina Sisa, Gregoria armou as súas tropas en Sorata e trasladouse co seu exército cara á Paz para axudar ao seu irmán. Porén, despois dunha feroz batalla, tamén foi capturada.

### Execución

Gregoria Apaza e a súa cuñada foron encarceradas nunha cela fría, escura e húmida onde agardaron a súa condena durante oito meses. O 6 de setembro de 1782, condenadas polo auditor Francisco Tadeo Díez de Medina, as dúas líderes aimarás foron aforcadas ante a multitude na praza maior da Paz. A Apaza e a Sisa puxéronlles unha coroa de espiños na fronte e fixéronas pasear espidas sobre un burro dende a prisión ata o cadafalso. A maneira de exemplo, os seus corpos foron desmembrados, os seus membros foron enviados a diferentes lugares onde participaran na resistencia para ser expostos, as súas cabezas foron empaladas e o resto do corpo foi incinerado para que as cinzas fosen espalladas polo vento.

Notas
-----

1. ↑  del Valle 1981, p. 73.
2. ↑  Ramos Andrade 2005, p. 2016.
3. ↑  del Valle de Siles, María Eugenia (1981). *Bartolina Sisa y Gregoria Apaza: dos heroínas indígenas*. Biblioteca Popular Boliviana de "Última Hora". p. 73.
4. ↑  Ramos Andrade, Edgar (2005). *Inclusión y dignidad indígena*. Comunidad de Derechos Humanos. p. 216.
5. 1 2  González Guardiola, Lola (2000). *De Bartolina Sisa al Comité de Receptoras de Alimentos de El Alto: antropología del género y organizaciones de mujeres en Bolivia*. Universidade de Castela-A Mancha. p. 335. ISBN 978-848-427-072-0.
6. ↑  Crespo Rodas, Alberto; López Beltrán, Clara (2010). *Fragmentos de la patria: doce estudios sobre la historia de Bolivia*. Plural editores. p. 346. ISBN 978-999-541-331-6.
7. ↑  González Guardiola 2000, p. 335.
8. ↑  "Gregoria Apaza, la "cacica" del cerco a La Paz". *www.paginasiete.bo* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 03 de marzo de 2022. Consultado o 2021-04-04.
9. ↑  del Valle 1990.
10. ↑  Crespo & López 2010, p. 204.
11. ↑  Crespo & López 2010.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Crespo, Alberto; López, Clara (2010). *Fragmentos de la patria : doce estudios sobre la historia de Bolivia* (en castelán). Plural editores. ISBN 978-99954-1-331-6.
* del Valle de Siles, María Eugenia (1981). *Bartolina Sisa y Gregoria Apaza: dos heroínas indígenas* (en castelán). Biblioteca Popular Boliviana de "Última Hora".
* del Valle de Siles, María Eugenia (1990). *María Eugenia del Valle Siles. Historia de la rebelión de Tupac Catari (1990).* (en castelán). Editorial Don Bosco.
* González Guardiola, Lola (2000). *De Bartolina Sisa al Comité de Receptoras de Alimentos de El Alto: antropología del género y organizaciones de mujeres en Bolivia* (en castelán). Universidade de Castela-A Mancha. ISBN 978-848-427-072-0.
* Ramos Andrade, Edgar (2005). *Inclusión y dignidad indígena* (en castelán). Comunidad de Derechos Humanos.

* Portal:Muller
* Portal:Pobos indíxenas de América

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1389209
* WorldCat
* VIAF: 75298087
* DBE: gregoria-apaza
* FAST: 163393
* ISNI: 0000000025720320
* LCCN: n85221249

 |