Coordenadas: 19°25′43″N 99°09′56″O﻿ / ﻿19.42861, -99.16556

A **Casa de Moeda de México** (**OM** pola súa marca de ceca) é un órgano descentralizado do Goberno federal mexicano, dependente da Secretaría de Facenda e Crédito Público, responsable da cuñaxe das moedas de curso legal no país consonte os parámetros que establezan os decretos do Congreso da Unión e as ordes de cuñaxe do Banco de México.​ 

Fundouse en 1535 e é a máis antiga de América.

Historia
--------

### Fundación e etapa do vicerreinado

A Real Casa de Moeda de México (ou Ceca de México), dependente da Coroa española, foi establecida mediante a Real cédula do 11 de maio de 1535, executada polo vicerrei Antonio de Mendoza. Inicialmente instalouse nas denominadas "Casas vellas de Moctezuma", propiedade de Hernán Cortés. Porén, en 1536 decidiuse a construción dun edificio acaroado ao Pazo do Vicerreinado (hoxe Museo Nacional das Culturas do Mundo), na rúa que, por tal motivo, acabou por chamarse "da Moeda".

A Casa da Moeda funcionou durante máis de dous séculos mediante concesión a persoas, que adquirían os oficios de tesoureiro, ensaiador, tallador, escribán, xuíz de balanza, alcalde ou alguacil. A ceca limitábase a cuñar a moeda e a entregarlla aos seus donos logo de deducir os correspondentes dereitos de operación e de señoriaxe (ou beneficio do goberno derivado da emisión).

Desde a súa fundación, a Casa de Moeda de México produciu moedas (como o real de oito) que, en recoñecemento da súa calidade e boa lei, traspasaron as fronteiras mexicanas e circularon como medio de cambio internacional nos séculos XVII, XVIII e XIX en moi diversas partes do mundo, como os reinos de Europa Occidental, Xapón e a China, e os Estados Unidos, onde se deu en chamar "dólar español" (*Spanish dollar*).​

O metal máis cuñado nesta ceca foi a prata, extraída das minas mexicanas, aínda que a partir de 1679 comezaron a cuñarse tamén cantidades limitadas de ouro. O cobre utilizouse só na primeira época de operacións da ceca e, posteriormente, despois de 1814 no contexto da crise provocada pola revolución de independencia.

Real de prata a nome de Xoana e Carlos da **Casa da Moeda de México**
As primeiras moedas, de prata, corresponden á época do reinado de Carlos e Xoana (Carlos I de España e a súa nai, Xoana I de Castela). Nos anversos destas primeiras emisións amósase un escudo con castelos e leóns xunto cos nomes dos reis, e no reverso as Columnas de Hércules. Estas moedas cuñáronse en dúas series: a primeira (1536-1542) cunhas columnas sinxelas e a segunda (1542-1572) coas columnas adobiadas cunhas ondas mariñas.

Reverso dun columnario de 1759 da **Casa de Moeda de México**
En 1572 Filipe II de España introduciu na moeda a impresión dunha cruz e as armas do reino, que se mantiveron ata a aparición en 1732 do tipo columnario, que presentaba dous globos terrestres sobre ondas mariñas, cunha coroa real enriba, flanqueadas polas Columnas de Hércules, de onde colleron o seu nome. As moedas columnarias foron sucedidas en 1773 polas chamadas "de busto", por teren a efixie dos reis de España nos seus anversos.

A moeda base do sistema monetario de prata era o real de oito ou peso, complementado con outras denominacións inferiores de 4 reais, 2 reais, 1 real e ½ real. En ouro, os valores eran os oito escudos ou onza, 4 escudos, dous escudos e 1 ecudo.

O mineral traído das minas era examinado primeiramente polo ensaiador para certificar a súa pureza. A fundición facíase nun forno de crisol e posteriormente vertíase o metal en moldes. As barras resultantes eran aplanadas sobre unha bigornia e logo recortábanse para obter discos da forma aproximada das moedas. A cuñaxe foi inicialmente artesanal, a golpe de martelo sobre os cuños. O resultado eran moedas irregulares, que se chamaban coloquiamente *macuquinas*, cos bordos recortados, que logo de cuñadas eran pesadas novamente e revisadas polo ensaiador, en presenza do tesoureiro e do escribán, e despois entregadas aos seus donos.

Máquinas laminadoras de prata conservadas na Casa da Moeda de Bolivia, similares ás que existían na **Casa de Moeda de México**.
En 1732 a Coroa tomou a administración directa da Casa da Moeda. A patrtir dese momento, a institución pasou a comprar a prata aos subministradores, e as moedas que se producían pertencían á Real Facenda. Entre os superintendentes desa éopca coñécense as identidades de José Fernández de Veytia Linage (1733-1739), Gabriel Fernández Molinillo (1739-1751), Pedro Núñez de Villavicencio (1751-1778), Fernando José Mangino (1778-1787), Francisco Fernández de Córdova (1787-1815) e Rafael de Lardizábal (1815-1829).

A partir da administración directa da man da Real Facenda introduciuse na ceca nova maquinaria, entre a que cómpre salientar grandes muíños de laminaxe para aplanar as barras e prensas de volante que permitiron a cuñaxe de pezas circulares uniformes, cunha gravación perimetral nos cantos. Para a instalación destes novos equipamentos realizáronse diversas ampliacións e modificacións no edificio, baixo a dirección de Nicolás Peinado Valenzuela.

Documento que amosa a relación de moedas de ouro e prata cuñadas en 1785 na **Casa de Moeda de México**.
En 1778 nomeouse a Jerónimo Antonio Gil como tallador maior, a quen se lle encargou ademais establecer unha escola de gravado na Casa da Moeda. O éxito acadado por esta escola levou a Gil a propor a creación en 1781 da Academia de San Carlos, que inicialmente se constituíu na mesma ceca, ata que en 1791 se trasladou a unhas instalacións propias no antigo *Hospital del Amor de Dios*.

O erudito alemán Alexander von Humboldt visitou a Casa da Moeda en 1803 e describiuna no seu *Essai politique sur le royaume de la Nouvelle-Espagne* ("Ensaio político sobre o reino da Nova España"), de 1811, como "a máis grande e rica en todo o mundo". Engade Humboldt que malia non destacar pola perfección das súas máquinas ou dos procesos industriais, era moi digna de atención "pola orde, a actividade e a economía que reinaba en todas as operacións de cuñaxe". Naqueles anos, a ceca mexicana producía máis de trinta millóns de pesos anuais e traballaban nela arredor de 400 empregados, ademais dos artistas gravadores e dos administrativos.

A guerra de independencia provocou unha fonda crise na Casa da Moeda, debido ao abandono de moitas das minas e á dificultade de transportar o metal por camiños moi perigosos ata a capital do vicerreinado. Isto levou as autoridades a establecer casas de moeda provinciais en Sombrerete, Zacatecas, Durango, Chihuahua, Real de Catorce, Valladolid, Guadalaxara, Guanajuato, Nueva Vizcaya e Oaxaca, que cuñaron de xeito episódico moedas de emerxencia ou obsidionais, de calidade e lei desiguais. Entre 1813 e 1820, a única ceca autorizada para cuñar moedas de ouro foi a de Guadalaxara. O monopolio que tivera ata entón a capital da cuñaxe de ouro concluíu e nunca se restableceu.

Os insurxentes realizaron tamén en distintos períodos as súas propias emisións de moeda, en prata e en cobre, de calidade irregular, e tamén reselaron a moeda emitida pola ceca oficial.

### México independente

Logo da independencia de México, a ceca pasou a denominarse durante pouco tempo Imperial Casa de Moeda de México e, posteriormente, Casa Nacional de Moeda. As cecas provinciais pasaron a ser subsidiarias da da Cidade de México. Ao se recuperar a produción mineira creáronse novas cecas en Álamos, Culiacán, Guadalupe, Calvo, Hermosillo, Tlalpan, San Luis Potosí e Zacatecas, á parte doutras xa aparecidas durante a guerra. Estas cecas funcionaban, comunmente, por concesión ou arrendamento a particulares, aínda que os tipos das moedas e as súas denominacións mantiveron uniformidade.

En 1847, o Goberno alugoulle a Casa de Moeda a unha compañía privada inglesa, a *MacKintosh Mint Company*, que tamén explotou en distintos momentos as cecas de Guanajuato, Zacatecas, Guadalupe e Calvo (ao sur de Chihuahua). Esta empresa adquiriu maquinaria inglesa propulsada por vapor. A produción trasladouse á chamada *Casa del Apartado* (actual Museo Numismático Nacional) e ambas as institucións uniron os seus procesos produtivos nun só establecemento, chamado *Casa de Moneda y Apartado de México*. A situación da Casa da Moeda en mans de entidades privadas e fóra do control directo do Goberno mantívose ata 1893.

Durante ese período, cun decreto do presidente Benito Juárez, a Casa de Moeda adoptou o 15 de marzo de 1861 a división do peso mexicano consonte o sistema métrico decimal.

Moeda de ouro de 20 pesos a nome do emperador Maximiliano I.
Logo do establecemento do segundo Imperio Mexicano (1863-1867), a Casa de Moeda cuñou moedas co perfil do emperador Maximiliano e a lenda MAXIMILIANO EMPERADOR no anverso, e IMPERIO MEXICANO no reverso. Posteriormente, co restablecemento da República cuñouse o escudo nacional no anverso, en tanto que o reverso portaba o lema REPÚBLICA MEXICANA.

Peso de 1869, coa lenda REPUBLICA MEXICANA 
Existía en México unha corrente de opinión que reclamaba o retorno das casas de moeda á administración directa do Estado. En decembro de 1871 Benito Juárez proclamou un decreto polo cal quedaba prohibido o alugamento das cecas e a renovación dos contratos daquela existentes, pero non puido cumprirse pola morte do presidente e os graves problemas fiscais existentes.

O 30 de xuño de 1895 un decreto do presidente Porfirio Díaz, promovido polo secretario de Facenda José Yves Limantour, deu por concluídos todos os contratos de arrendamento das cecas mexicanas, e o 15 de xullo do mesmo ano o Congreso aprobou un decreto polo que só continuarían abertas as casas de moeda de México (co rango de dirección xeral), Culiacán, Guanajuato e Zacatecas.

### Séculos XX e XXI

En 1905 a lenda das moedas substituíuse pola aínda hoxe vixente de ESTADOS UNIDOS MEXICANOS e comezou o costume de representar a efixie de personaxes históricos, naquel momento Miguel Hidalgo y Costilla, co deseño do medallista francés Charles Pillet. En 1910, co gallo do centenario da independencia mexicana, emitiuse a primeira moeda conmemorativa, o chamado *peso de caballito*, deseñado tamén por Pillet.

A Revolución Mexicana de 1910 a 1917 alterou a orde monetaria. As forzas en loita emitiron as súas propias moedas, xeralmente de basta factura, así como diversos billetes e vales.

A Constitución Política dos Estados Unidos Mexicanos de 1917 previu a existencia dun banco de emisión único, administrado polo Goberno Federal, entre cuxas funcións estaría o establecemento de casas de moeda. Prohibíuselles aos estados da República emitiren o seu propio circulante. En consecuencia, en 1925 creouse o Banco de México, entre cuxas atribucións estaba a de regular a circulación monetaria e a emisión de papel moeda, en forma única e exclusiva.

A introdución do diñeiro fiduciario en todos os países levou en 1936 á desvinculación da moeda mexicana da súa equivalencia directa coa prata e o ouro. A partir de entón cuñáronse pezas de bronce, latón e cuproníquel, e mantívose a emisión de moedas de metais preciosos só con fins conmemorativos.

En 1970 a ceca trasladouse a unha nova sede na *Calzada de Legaria*, na Cidade de México, onde operou ata 1999. Actualmente as moedas cúñanse nunha moderna planta construída en 1983, en San Luis Potosí, aínda que a sede da compañía se mantén na demarcación de Cuauhtémoc, na Cidade de México.

**Directores da Casa de Moeda de México (1978-2018)** ​ ​ ​| Directores | Período |
| --- | --- |
| Agustín Acosta Lagunes | 1978-1979 |
| Napoleón Gómez Urrutia | 1979-1992 |
| Alfredo Lelo de Larrea y Robles | 1992-2002 |
| Georgina Kessel Martínez | 2002-2006 |
| Oscar Levin Coppel | 2006-2008 |
| J. Marcelo de los Santos Fraga | 2010-2013 |
| Guillermo Hopkins Gámez | 2014-2018 |
| Jorge A. Raygoza Echegaray | 2018- |

Entrado o século XXI, a Casa de Moeda de México conta cunha avanzada tecnoloxía para a fabricación de discos, moedas circulantes e conmemorativas e medallas en metais preciosos e industriais. Nos últimos anos exportou moedas, a países como Alemaña, Arxentina, Austria, Bahamas, Brasil, Canadá, Cuba, Ecuador, Exipto, España, os Estados Unidos, Guatemala, Honduras, a India, Indonesia, Malaisia, Marrocos, Nicaragua, Noruega, Perú, Portugal, Porto Rico, o Reino Unido, Suecia, Suíza, Tailandia, Uruguai e Venezuela.

Actualmente, os billetes imprímense na Fábrica de Billetes do Banco de México.

Os selos postais, pasaportes, formularios oficiais e outros documentos imprímense nos *Talleres de Impresión de Estampillas y Valores*, entidade dependente da Secretaría de Facenda e Crédito Público.

A administración da Casa de Moeda recae nunha Xunta de Goberno presidida polo secretario de Facenda e Crédito Público.​​

#### Roubo na Casa da Moeda

O 6 de agosto de 2019 a sucursal matriz da Casa de Moeda de México, que só é agora unha tenda, foi asaltada. Os ladróns lograron levar moedas conmemorativas de ouro valoradas en 50 millóns de pesos.

Museo Numismático Nacional
--------------------------

*Artigo principal**:* Museo Numismático Nacional (México).
Prensa monetaria de 1832 exposta no **Museo da Casa da Moeda de México**
O Museo Numismático Nacional, que forma parte da Casa de Moeda de México, atópase na antiga *Casa del Apartado*, un edificio situado no centro histórico da Cidade de México onde, desde o século XVII, se desenvolvía o proceso de separación do ouro que viña mesturado con prata desde as minas. 

Neste lugar cuñáronse moedas ata 1992. A vella maquinaria movida a vapor utilízase agora para amosarlles aos visitantes o proceso de fabricación das moedas. Exhíbese tamén unha pequena mostra da colección numismática da Casa de Moeda, constituída por moedas e medallas de diversas épocas, así como ferramentas, punzóns e cuños empregados na súa produción.

O museo disponse en tres galerías: a de numismática, dedicada á historia da moeda; a colección histórica de papel moeda mexicano, e a do escudo nacional, onde se pode apreciar a súa evolución.

O museo está dotado de cinco aulas e dúas salas de usos múltiples destinadas ao desenvolvemento de cursos e obradoiros, ademais dunha biblioteca especializada en numismática, ao dispor dos investigadores e interesados.

Notas
-----

1. 1 2  "Ley de la Casa de Moneda de México Arquivado 11 de maio de 2012 en Wayback Machine.". *Congreso de la Unión*.
2. ↑  *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019.
3. ↑  "Nuestra Casa". *Casa da Moeda de México*.
4. ↑  Lozada León, G. (2014). "La vieja Casa de la Moneda. Un bello recinto del siglo XVIII en el centro histórico de la Ciudad de México". En *Relatos e historias en México*. Nº 69. Páxinas 16-21.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  "La moneda virreinal". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxinas 3-7.
6. ↑  Valdéz Lakowski, V. (1987).
7. ↑  Babones, S. "'The Silver Way' Explains How the Old Mexican Dollar Changed the World". En *The National Interest*. 30 de abril de 2017.
8. ↑  Vidal Liy, M. "China y la América Española: historia de una globalización". En *El País*. 17 de xuño de 2017.
9. ↑  Escalona Ruiz, D. (2014). "Carlos y Juana". En *Revista Mensual Museo Soumaya*.
10. ↑  "Las monedas de "Carlos y Juana"". En *Monedas de México*.
11. ↑  De Francisco Olmos, J. M. (2005). "La evolución de la tipología monetaria en Castilla y América durante el siglo XVI. 4. La Moenda indiana de Carlos y Juana". En *IV Jornadas Científicas sobre Documentación de Castilla e Indias en el siglo XVI*. Páxinas 120-124. ISBN 84-689-3804-1
12. ↑  Humboldt, A. (1827 - 2ª ed.). *Essai polotique sur le royaume de la Nouvelle-Espagne*. Tomo IV. Capítulo XII. París. Páxina 22.
13. ↑  González Gutiérrez, P. (1997).
14. ↑  "La moneda de la Independencia", "La moneda del Primer Imperio (1822-1823) e "La moneda republicana". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxinas 8-13.
15. ↑  "Breve historia de la Casa de Moneda de México". *Casa de Moneda de México*.
16. ↑  Canudas Sandoval, E. (2005). Páxina 802.
17. ↑  "La moneda republicana (sistema decimal)". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxina 15.
18. ↑  "La moneda del Segundo Imperio". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxina 14.
19. ↑  Canudas Sandoval, E. (2005). Páxinas 815-816.
20. ↑  Canudas Sandoval, E. (2005). Páxina 826.
21. ↑  "Inscripción 'Estados Unidos Mexicanos' ". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxinas 15-16.
22. ↑  "La moneda durante la revolución de 1910". En *Historia de la moneda y del billete en México*. Banco de México. Setembro de 2019. Páxinas 16-17.
23. ↑  Vázquez Pando, F. (1984). "Datos para una historia del derecho monetario mexicano". En *Memoria del III Congreso de Historia del Derecho Mexicano*. Universidad Nacional Autónoma de México. Páxinas 701-716. ISBN 968-837-258-7
24. ↑  *Memoria de la Secretaría de Hacienda y Crédito Público Arquivado 06 de setembro de 2021 en Wayback Machine.*. 1919. México. 1982
25. ↑  Rodiles, J. (1992). "Sale Gómez Urrutia de la Casa de Moneda". En *El Norte*. 8 de xaneiro.
26. ↑  "Designan nuevo titular de la Casa de Moneda". En *La Jornada*. 10 de xaneiro de 2002.
27. ↑  "Marcelo de los Santos designado nuevo director general de la Casa de Moneda Arquivado 14 de outubro de 2019 en Wayback Machine.". *Secretaría de Hacienda y Crédito Público*.
28. ↑  Quesada, I. (2017). "Una historia de más de cuatro siglos Arquivado 28 de maio de 2020 en Wayback Machine.". En *Lider*. 15 de mayo de 2017.
29. ↑  "Visitas a la fábrica de billetes". *Banco de México*.
30. ↑  "Los Talleres de Impresión de Estampillas y Valores de la SHCP". En *Proteja su Dinero*. 2 de xullo de 2019.
31. ↑  "Roban 50 millones de pesos de Casa de Moneda de México". En *Pátzcuaro Noticias*. 6 de agosto de 2919.
32. ↑  "Atraco ao estilo de «A casa de papel» na Casa da Moeda de México".En *La Voz de Galicia*. 7 de agosto de 2019.
33. ↑  "Un grupo armado asalta la Casa de la Moneda de México y roba más de dos millones de euros en oro". En *RTVE*. 6 de agosto de 2019.
34. ↑  "Museo Numismático Nacional". No sitio web da CMM.
35. 1 2 3 4  "Museo Numismático Nacional". *Sistema de Información Cultural. Museos*.
36. ↑  "Museo Numismático Nacional". *México es Cultura*.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Casa de moeda
* Cuñaxe
* Peso mexicano
* Economía de México

### Bibliografía

* Canudas Sandoval, E. (2005). *Las venas de plata en la historia de México*. Universidad Juárez Autónoma de Tabasco. Vol. II. ISBN 970-94243-1-9
* Céspedes del Castillo, G. (1996). *Las casas de moneda en los reinos de Indias*. *Vol. 1: Las cecas indianas en 1536-1825*. Madrid. Fábrica Nacional de Moneda y Timbre - Museo Casa de Moneda.
* Fernández, M. A. (1983). *Historia de la Casa de Moneda de México y sus provincias.* SHCP, Unidad de Bienes Culturales. México. ISBN 986 806 045 4
* González Gutiérrez, P. (1997). *Creación de casas de moneda en Nueva España*. Alcalá de Henares. Universidad de Alcalá. ISBN 978-84-8138-220-4
* Castro Gutiérrez, F. (2012). *Historia social de la Real Casa de Moneda de México*. México. UNAM, Instituto de Investigaciones Históricas. ISBN 978-607-02-3150-6
* Orozco y Berra, M. (1993). *Moneda y acuñación en México*. México. Banco de México. 2 volumes.
* Pradeau, A. F. (1953). *Don Antonio de Mendoza y la Casa de Moneda de México en 1543. Documentos inéditos*. México. Porrúa.
* Valdéz Lakowski, V. (1987). *De las minas al mar. Historia de la plata mexicana en Asia. 1565-1834*. Fondo de Cultura Económica. ISBN 978-9681623838

### Ligazóns externas

* Sitio web da Casa de Moeda de México
* Vídeo: "Historia de la Casa de Moneda de México". *Casa de Moneda de México*.