| Coello*Oryctolagus cuniculus* |
| --- |
| Coello silvestre fotografado en Tasmania |
| Estado de conservación |
| Case ameazada (NT)Case ameazada |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Mammalia |
| Subclase: | Theria |
| Infraclase: | Placentalia |
| Orde: | Lagomorpha |
| Familia: | Leporidae |
| Xénero: | ***Oryctolagus***Lilljeborg, 1873 |
| Especie: | ***O. cuniculus*** |

 |
| Nome binomial |
| ***Oryctolagus cuniculus***(Linnaeus, 1758) |
| Especie tipo |
| *Lepus cuniculus* Linnaeus, 1758 |
| Área de distribución de Oryctolagus cuniculus     Área nativa     IntroducidoÁrea de distribución de *Oryctolagus cuniculus*     Área nativa     IntroducidoÁrea de distribución de *Oryctolagus cuniculus*     Área nativa     Introducido |
| Subespecies |
| *Véxase o texto* |
| Sinonimia |
| *Véxase o texto* |

O **coello** (ou **coello europeo**, para distiguilo doutras especies da familia), cientificamente *Oryctolagus cuniculus*, é unha especie de mamífero lagomorfo da familia dos lepóridos, a única do xénero *Oryctolagus*.

Orixinario do suroeste de Europa (España, Portugal e o suroeste de Francia) e do noroeste de África (norte de Marrocos e de  Alxeria), onde aínda existe (cada vez menos) en estado salvaxe, existen tamén moitas subespecies domesticadas en case todo o planeta. Útil ás persoas pola súa carne, usada como alimento, e pola súa pel, usada para confeccionar vestiario. 

Crese popularmente que a pata de coello é un amuleto de boa sorte. Hoxe en día é tamén frecuente criar coellos como animais de compañía.

Os coellos distínguense das lebres por seren altriciais.

O tamaño dos coellos é variábel. Como todos os lagomorfos, posúen catro dentes incisivos no maxilar superior e dous na mandíbula, que medran continuamente durante toda a súa vida. Nisto diferéncianse dos roedores, que posúen dous incisivos tanto no maxilar superior como no inferior. Os coellos teñen orellas longas, as patas posteriores grandes e colas pequenas e suaves. Desprázanse saltando, para o que utilizan as súas poderosas patas posteriores. Para facilitar o movemento rápido estas están revestidas dunha cuberta grosa de pel que amortece o impacto dos pulos rápidos. Dependendo da subespecie poden atinxir unha velocidade de 15 a 20 m/s. Os coellos novos (cazapos, cazapellos ou láparos) parecen "camiñar" en vez de saltar. Os coellos viven entre 4 e 10 anos.

Os coellos escavan redes de túneles, ou tobos ou coelleiras, nas que permanecen a maior parte do tempo.

Taxonomía
---------

### Descrición

Xénero
O xénero *Oryctolagus* foi descrito en 1873 polo zoólogo sueco Wilhelm Lilljeborg, en *Sverig. Og Norges Ryggradsdjur*, **1**: 417.

Especie
A especie describiuna Carl von Linné na páxina 58 do volume 1º do seu *Systema Naturae*.

### Etimoloxía

Xénero
O nome científico do xénero, *Oryctolagus* está formado polos elementos do latín científico *orycto-* e *-lagus*. O primeiro deriva do grego antigo ὀρύκτος *orýktos*, 'escavaor', termo tirado do verbo ὀρύσσω *orýssō*, 'escavar', e o segundo do substantivo do grego antigo λαγώς *lagṓs*, 'lebre'. Literalmente: a lebre escavadora'.

Especie
O epíteto específico tomouno Linnneo do latín clásico *cunīculus*, 'coello'. 

Anatomía interna dun coello.
### Sinónimos

Xénero
O xénero coñeceuse tamén polo sinónimo:

* *Cuniculus* Meyer, 1790

Especie
Os sinónimos cos que se coñeceu tamén a especie foron:

* *Lepus cuniculus* Linnaeus (epónimo)
* *Oryctolagus borkumensis* Harrison, 1952
* *Oryctolagus campestris* (Meyer, 1790)
* *Oryctolagus nigripes* Bartlett, 1857

### Subespecies

Na actiualidade recoñécense as subespecies seguintes:

* *Oryctolagus cuniculus algirus* (Loche, 1858)
* *Oryctolagus cuniculus brachyotus* Trouessart, 1917
* *Oryctolagus cuniculus cnossius* Bate, 1906
* *Oryctolagus cuniculus cuniculus* (Linnaeus, 1758)
* *Oryctolagus cuniculus habetensis* Cabrera, 1923
* *Oryctolagus cuniculus huxleyi* Haeckel, 1874

Os coellos domésticos
---------------------

Cando os coellos están ben coidados son animais amigables e xoguetóns, son comúns en todo o mundo e téñense tanto en interior como en exterior.

Os mantidos en interior son máis sans e sociables xa que están a salvo dos seus depredadores naturais e de temperaturas extremas. Os mantidos en exterior necesitan un abrigo que sexa caloroso en inverno e un lugar que lles proporcione sombra no verán.

A temperatura ideal para os coellos domésticos oscila entre os 10 e 21 graos centígrados.

O coello na cultura
-------------------

O coello é un animal presente na cultura popular como símbolo de fertilidade e asociado tamén á Pascua. Polo seu carácter de animal de presa parece que se presta como símbolo da inocencia e do ser que non desexa mal para outros. Ademais, utilízase con frecuencia como símbolo de sexualidade, baseado precisamente na imaxe de inocencia xunto coa súa reputación como enxendrador (como o logotipo da revista *Playboy*).

Tamén é un arquetipo popular do trampulleiro, que utiliza o seu enxeño para vencer os seus inimigos, como aparece nas fábulas centroeuropeas e no personaxe de Bugs Bunny. Ademais deste último, teñen aparecido moitos outros coellos antropomórficos na literatura, como o *Coello Branco* das aventuras de *Alicia no país das marabillas* de Lewis Carroll e nas novelas de Beatrix Potter.

Un dos doce animais do Zodíaco chinés é un coello.

Disque as patas de coellos traen sorte, polo que se levan como amuleto.

Na tradición xaponesa, os coellos viven na Lúa, onde fan *mochi*, un petisco a base de arroz. Esta idea parte da interpretación visual dos mares da lúa como un coello de pé nas puntas dos pés mirando cara a esquerda e traballando cunha manteigueira.

No manga *Sailor Moon* aparece un personaxe cuxo nome é Usagi (coello en xaponés).

### O coello na cultura popular galega

*Artigo principal**:* O coello na cultura popular galega.
En Cambados, para curar a *decipla* (erisipela), untan a parte enferma con sangue de coello. Tamén se cre que se unha muller embarazada come carne de lebre ou de coello, o meniño durmirá despois cos ollos abertos.

* Cada coello no seu tobo arránxase de calquera modo.
* Inda o demo ten cara de coello!
* Labrego cazador, coellos na cociña e fame no comedor.
* O coello, por san Xoán, e a perdís por Navidá.
* Ó abade vello, polos e coello.
* Ó coello fuxido, consello vido.
* Se os coellos morreran con palabras, cantos matabas.

* 
* 
* 
* Coello xuvenil axexandoCoello xuvenil axexando
* Excrementos dun coello salvaxeExcrementos dun coello salvaxe
* Trampa para coellosTrampa para coellos

Notas
-----

1. ↑  Smith, A. T. & Boyer, A. F. (2008):European Rabbit. *Oryctolagus cuniculus* na *Lista vermella* da UICN. Versión 2018-2. Consultada o 21 de decembro de 2018.
2. ↑  coello no *Dicionario da RAG*.
3. 1 2 3  *Oryctolagus* Lilljeborg, 1873 en MSW.
4. ↑  *Oryctolagus* Lilljeborg, 1873 no ITIS.
5. ↑  "ADW: Oryctolagus cuniculus: INFORMATION". *Animal Diversity Web*.
6. ↑  Chámanse *altriciais* ás crías que nacen cegas, practicamente sen pelo e cunha mobilidade moi limitada, necesitando un largo proceso de aprendizaxe. Cando as crías nacen xa desenvolvidas se denominan *precociais*.
7. 1 2 3  *Oryctolagus* Lilljeborg, 1873 en MSW.
8. ↑  Oryctolagus no *Merriam-Webster Unabridged Dictionary*.
9. ↑  *Oryctolagus cuniculus* (Linnaeus, 1758) no ITIS.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Coello Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Coello*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vexa a entrada do Galizionario acerca de  ***Coello*** |

### Bibliografía

* Harris, Stephen & Derek Yalden (2008): *Mammals of the British Isles*, 4th Revised edition. Londres: The Mammal Society. ISBN 0-9062-8265-9.
* Kingdon, Jonathan & M. Hoffmann (eds.) (2015): *The Kingdon Field Guide to African Mammals. Volume V: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses*. Second Edition. Londres: Bloomsbury Publishing. Bloomsbury Natural History. ISBN 978-1-4729-1236-7.
* Walker, E. (1975): *Mammals of the World*. 2 Vols. Sixth edition. Baltimore, Maryland, USA e Londres Reino Unido: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. editors (2005): *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

### Outros artigos

* Lagomorfos
* Lepóridos

### Ligazóns externas

* *Oryctolagus cuniculus*. European rabbit na ADW.
* Cony. *Oryctolagus cuniculus* (Linnaeus 1758) na EOL.
* Rabbit *(Oryctolagus cuniculus)* en ARKive.
* O coello en rios-galegos.com *(en galego)*.
* Biología del conejo de monte *(en castelán)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q25851
* EBID: ID
* GND: 4189898-9
* LCCN: sh85095844
* MAG: 2910021261
* NKC: ph705334

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Oryctolagus\_cuniculus
* BioLib: 20569
* Dyntaxa: 206005
* EOL: 327977
* EPPO: ORYTCU
* FE: 305538
* FE-New: ID
* Fossilworks: 233585
* GBIF: 2436940
* iNaturalist: 43151
* IRMNG: 11398364
* ISC: 72046
* ITIS: 180129
* IUCN: 41291
* MSW: 13500254
* NBN: NHMSYS0000080219
* NCBI: 9986
* Soortenregister: 139102
* TAXREF: 61714
* uBio: 107274
* WoRMS: 993620

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: 768BE616L8

 |