Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Elisa e Marcela (homónimos).
Marcela e Elisa trala voda. Fotografía de José Sellier.
**Marcela Gracia Ibeas** e **Elisa Sánchez Loriga** foron dúas mestras galegas. As dúas mulleres constituíron o segundo matrimonio entre persoas do mesmo sexo do que hai constancia, sendo o primeiro datado en período medieval. Casaron o 8 de xuño de 1901 na Coruña, ás sete da mañá na igrexa parroquial de San Xurxo, e para acadalo Elisa tivo que adoptar unha identidade masculina.

A nova da súa voda difundiuse axiña por toda España e por varios países europeos. Aínda non se sabe o que aconteceu con elas trala súa fuxida á Arxentina.

A súa unión matrimonial realizouse máis de cen anos antes de que a lei permitise o matrimonio entre persoas do mesmo sexo, co que este feito pode considerarse un precedente do matrimonio homosexual en España.

Primeiro encontro, separación e reencontro
------------------------------------------

Igrexa de San Xurxo, onde casaron.
Marcela e Elisa coñecéronse mentres estudaban na Escola Normal de Mestras da Coruña, onde se formaban as futuras profesoras de ensinanza primaria. A súa amizade deu paso a unha relación máis íntima. Os pais de Marcela, vendo que a amizade ía alén do socialmente permitido e temendo un posible escándalo, enviaron a súa filla a Madrid. Pasou o tempo e ambas, unha na Coruña e outra en Madrid, remataron os seus estudos. Atoparíanse de novo cando Elisa foi destinada como mestra interina a Couso, unha pequena parroquia de Coristanco. Preto, en Vimianzo, na aldea de Calo, instalouse Marcela xa coma mestra superior. Decidiron vivir xuntas en Calo, onde Elisa exercía. En 1889, Marcela tivo que ir dar clases a Dumbría mentres Elisa ficaba en Calo, aínda que Elisa percorría polas noites varios quilómetros para poder ver a súa amante.

Identidade falsa e matrimonio
-----------------------------

En 1901 Elisa adoptou un aspecto masculino (co cal se presentou na Escola Normal para solicitar un certificado de estudos), inventou un pasado e converteuse en Mario. Para este pasado inventado tomou como referencia un curmán seu morto nun naufraxio. Inventou tamén que pasara a infancia en Londres e que o seu pai era ateo. Ante esta última circunstancia, o padre Cortiella, párroco de San Xurxo, bautizou a Mario o 26 de maio de 1901 e administroulle a primeira comuñón, e posteriormente casou a parella o 8 de xuño de 1901 trala publicación das amoestacións. A cerimonia foi breve, os padriños deron fe da súa validez e a parella pasou a noite de vodas na pensión Corcubión, na rúa de Santo André.

### Consecuencias

Finalmente, os veciños non puideron seguir indiferentes ante o que, a partir dese intre, se deu en coñecer como o "matrimonio sen home". A parella foi portada de xornais galegos e madrileños e, como consecuencia disto, foron excomungadas, perderon o seu emprego e ditouse unha orde de busca e captura. Semella que para que tivese lugar a excomuñón, o párroco pediulle a un doutor que examinase a Mario para comprobar se era home ou muller. Mario accedeu e, cando o doutor emitiu o seu diagnóstico, tentou pasar por un hermafrodita cuxa condición fora diagnosticada en Londres. A Garda Civil perseguiunas até a localidade de Dumbría, onde ambas exercían coma mestras. Tense constancia de que pasaron por Vigo e Porto (Portugal) na súa fuxida. Nesta cidade, Elisa fíxose chamar Pepe e, de novo baixo a aparencia dunha parella heterosexual, as mulleres viviron como marido e muller durante dous meses.

O 1 de xullo de 1901 o xuíz Pedro Calvo Camina acordou procesalas e ordenar a súa busca e captura. O 18 de agosto, a petición da policía española, foron detidas e encarceradas. Foron liberadas trece días despois porque un movemento solidario liderado por activistas portuguesas esixiu a súa liberdade, realizándose ademais varias colectas públicas para axudalas economicamente. Entre tanto, Elisa xuraba que era un home para xustificar a situación. Porén, os dous médicos que a recoñeceron concluíron que o seu sexo era feminino e foi obrigada a vestirse de muller. A pesar do rebumbio, a administración española solicitou a extradición da parella e Portugal aceptouna. Non obstante, antes de ser enviadas a España, foron xulgadas e absoltas polos delitos que se lles imputaban nese país.

Antes de escapar do Porto cara a América, Elisa e Marcela transformáranse nunha familia, pois Marcela dera a luz unha nena o 6 de xaneiro de 1902. Subiron entón nun barco cara á Arxentina, coma tantos outros galegos da época, onde pasaron a lúa de mel e, finalmente, ficaron a vivir. O desembarco en Buenos Aires, ese mesmo ano non foi doado. Traballaron como criadas durante un ano, mais o salario non daba para manter unha familia, polo que tiveron que recorrer a novas estratexias para superar as circunstancias que impuñan a separación. Para iso Elisa, que nese país se identificaba como María Sánchez Loriga, casou en 1903 co dinamarqués Christian Jensen, un home vinte e catro anos máis vello ca ela, para apousentarse nun fogar ao que facer chegar despois a Marcela, baixo a identidade de Carmen, como se fose a súa irmá, e a súa filla.

Marcela Gracia Ibeas e Elisa Sánchez Loriga arredor de 1901, tras a súa detención en Portugal.
Co tempo e a negativa de Elisa (María) a consumar o matrimonio co seu home, xurdiron as sospeitas deste, o que o levou a pescudar e descubrir que María e Carmen eran efectivamente as célebres Elisa e Marcela das que tempo atrás informara a prensa. Víronse de novo enfrontadas aos tribunais ao tratar Jensen de anular o seu matrimonio. A sentenza ditaminou que o matrimonio si era válido por realizarse entre un home e unha muller, polo que non houbo cargos contra Elisa (María). Neste momento (1904) perdéuselles a pista. Algúns veciños de Dumbría espallaron un rumor, varios anos despois, sobre o falecemento de Elisa e o posterior casamento de Marcela cun home. Algúns medios publicaron en 1909 o suposto suicidio de Elisa en Veracruz, hipótese da que non hai evidencias.

En 2018 unha muller arxentina considerou a posibilidade de que a súa bisavoa fose Marcela Gracia Ibeas.

Impacto social e legado
-----------------------

En 1902 publicouse o libro *La sed de amar*, do escritor estremeño Felipe Trigo, que tivo unha gran repercusión na época. Esta obra incorpora a historia de Marcela e Elisa dándolles os nomes de Rosa e Claudia. O perfil das mulleres e a historia da súa relación transcribe con case total equivalencia a historia real. O propio autor fai constar a pé de páxina nalgunhas versións publicadas que a historia é real e que ocorreu na Coruña en 1901.

En 2003, o redactor xefe da cadena SER Isaías Lafuente publicou o libro *Agrupémonos Todas* (2003), no que fixo un percorrido polo máis destacado do feminismo no século XX. Nesa obra sinala a historia de Marcela e Elisa como un dos feitos máis significativos relacionados con este movemento acontecidos en Galicia xunto coa figura de Emilia Pardo Bazán.

Rótulo da rúa Marcela e Elisa na Coruña
O 18 de decembro de 2008 presentouse no paraninfo da Universidade da Coruña o libro de Narciso de Gabriel *Elisa e Marcela - Alén dos homes*, traballo de máis de 300 páxinas que recolle o periplo da parella entre que fuxiron da Coruña en xuño de 1901 ata o ano 1904.

A finais de 2011, a Universidade da Coruña presentou na sala "La Normal", unha exposición sobre o momento histórico vivido por estas mulleres así como a súa propia historia. Nun dos paneis contábase que a prensa mexicana anunciara en 1909 o suicidio de Elisa.

En 2017 a compañía de teatro A Panadaría coproduciu co Centro Dramático Galego e os concellos de Rianxo, Vimianzo e A Coruña a obra *Elisa e Marcela* que narra a historia delas.

En 2018, o concello da Coruña inaugurou en San Roque de Fóra unha rúa co nome Marcela e Elisa.

En 2019 estreouse o filme *Elisa y Marcela*, dirixido por Isabel Coixet.

Matrimonios homosexuais baixo a lei 13/2005
-------------------------------------------

No ano 2005 fíxose legal o matrimonio homosexual en España coa modificación do Código Civil que o regula. Deste xeito, o primeiro matrimonio de persoas homosexuais baixo a nova lei 13/2005 tivo lugar o 11 de xullo de 2005. Celebrouse en Tres Cantos (Madrid), entre Emilio Menéndez e Carlos Baturin, que levaban convivindo como parella máis de 30 anos. O primeiro casamento entre mulleres baixo a nova lei celebrouse en Barcelona, once días despois.

Galería de imaxes
-----------------

Prensa da época* Portada de La Voz de Galicia do 30 de xuño de 1901.Portada de *La Voz de Galicia* do 30 de xuño de 1901.
* El Suceso Ilustrado. Madrid. 14/7/1901. PDF.*El Suceso Ilustrado*. Madrid. 14/7/1901. PDF.
* "As celebres da semana. As hespanholas Elisa e Marcella". O Seculo. Lisboa."As celebres da semana. As hespanholas Elisa e Marcella". *O Seculo*. Lisboa.

Notas
-----

1. ↑  Callón, Carlos. "Os matrimonios homosexuais na Galiza medieval". *O blogue do Carlos Callón*. Consultado o 2020-12-08.
2. ↑  "Marcela y Elisa - La boda". *Colectivo milhomes* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 04-04-2010. Consultado o 7-7-2018.
3. 1 2 3  García Solano, Manuel (30-6-2002). "Son dos mujeres y se casaron en 1901". *El Mundo* (en castelán). Consultado o 7 de xullo de 2018.
4. 1 2 3  "El primer matrimonio gay en España". 20 minutos. 8-06-2006. Consultado o 9-6-2018.
5. ↑  Rivas, Manuel (9-3-2007). "Sae da sombra a poesía amatoria de Blanco Amor". *El País*. Consultado o 17-6-2007.
6. 1 2  "Marcela y Elisa: Maestras naúfragas, por Espido Freire". Campus. 7-6-2006. Consultado o 17-6-2007.
7. 1 2  "La boda homosexual que la Iglesia olvidó anular", *La Opinión*, 24-09-2006. Consultado o 17-06-2007
8. 1 2  Pablo Esparza (11 de novembro de 2016). "La fascinante historia de Marcela y Elisa, las pioneras lesbianas que se casaron en España (y tuvieron que huir a Argentina)" (en castelán). BBC Mundo. Consultado o 17 de xullo de 2018.
9. 1 2  Henrique Martiño (22-10-2016). "Marcela y Elisa, las únicas lesbianas que se casaron por la Iglesia". *Público* (en castelán). Consultado o 17-7-2018.
10. ↑  Cristóbal Ramírez (14-3-2010). "Marcela y Elisa, casadas en 1901". *El País* (en castelán). Consultado o 17-7-2018.
11. ↑  Belinchón, Gregorio (6 de febreiro de 2010). "El primer matrimonio de lesbianas en España, nueva película de Isabel Coixet". *El País* (en castelán). Consultado o 17 de xullo de 2018.
12. ↑  Pereiro, Xosé Manuel (9-5-2002). "Efeméride parroquial". *El País* (en castelán). ISSN 1134-6582. Consultado o 6-7-2018.
13. 1 2  Martiño, Henrique (5-11-2016). "El trágico destino de Marcela y Elisa, las únicas lesbianas casadas por la Iglesia: ¿suicidio o cáncer terminal?". *Público* (en castelán). Consultado o 26-7-2018.
14. ↑  Carlos Fernández (8 de xuño de 2001). "La primera boda sin hombre". *La Voz de Galicia*. Consultado o 09-06-2018.
15. ↑  "El matrimonio sin nombre". *La Voz de Galicia* (en castelán) (A Coruña ed.). 28 de abril de 1909. p. 1.
16. ↑  Méndez, Mila (13 de febreiro de 2019). "El final desconocido de Marcela y Elisa". *La Voz de Galicia* (en castelán). Consultado o 20 de xaneiro de 2021.
17. ↑  "Unha muller arxentina descobre á súa bisavoa a través do filme "Elisa e Marcela"". *Galicia Confidencial*. 5 de xuño de 2019. Consultado o 6 de xuño de 2019.
18. ↑  "El erotismo en las novelas de Felipe Trigo" de Alma Taylor Watkins (dispoñible en Internet, páx. 102 do pdf).
19. ↑  "Decimonónica - Revista de producción cultural hispana" da Universidade do Norte de Illinois. Nesta revista aparece o artigo de Louise Ciallella: "Making Emotion Visible - Felipe Trigo and *La sed amar*", que informa da publicación do libro e de como recolle as figuras de Marcela e Elisa.
20. ↑  "Fallado el Premio Marcela y Elisa". *FELGTB* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 27-09-2007. Consultado o 7-7-2018.
21. ↑  Dopico, Montse (3 de novembro de 2017). "A Panadaría: "Naces e asígnanche un lugar, un posto obrigatorio no binomio sexo/xénero"". *Praza*.
22. ↑  A Panadaría (ed.). "Elisa e Marcela". Arquivado dende o orixinal o 07 de novembro de 2017. Consultado o 6-11-2017.
23. ↑  "A Coruña conta xa cunha rúa dedicada ao matrimonio de Marcela e Elisa". *La Opinión* (A Coruña). 8 de xuño de 2018. Consultado o 8 de xuño de 2018.
24. ↑  "Netflix estrena el tráiler ‘Elisa y Marcela’, la nueva película de Isabel Coixet". *El País* (en castelán). 13-5-2019. Consultado o 9-6-2019.
25. ↑  "Primer matrimonio gay en España". BBC Mundo. 11-07-2005. Consultado o 6-3-2007.
26. ↑  "La primera boda entre dos mujeres se celebra en Cataluña". Cadena Ser. 22-6-2005. Arquivado dende o orixinal o 23-11-2011. Consultado o 20-12-2006.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Marcela Gracia Ibeas e Elisa Sánchez Loriga Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Gabriel Fernández, Narciso de (2008). *Elisa e Marcela. Alén dos homes*. Brétema. Nigra Trea. ISBN 978-8495364753. Arquivado dende o orixinal o 26 de novembro de 2020. Consultado o 08 de decembro de 2020.
* ————————— (2019). *Elisa e Marcela. Amigas e amantes*. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 978-84-9121-492-2.
* Pardo Bazán, Emilia (2021). *A educación do home e da muller e outros escritos feministas*. pp. 85-91. RAG. "Sobre ascuas". *La Ilustración Artística* n.º 1019, p. 442, 8-VII-1901 *(en castelán)*.

### Outros artigos

* Elisa e Marcela (filme)
* Matrimonio entre persoas do mesmo sexo

### Ligazóns externas

* Elisa y Marcela "Mas alla de los hombres"
* de Gabriel Fernández, Narciso (2009). "Marcela e Elisa". *Álbum de Mulleres* do Consello da Cultura Galega.

* Portal:Diversidade sexual
* Portal:Muller
* Portal:A Coruña