As **referencias históricas non cristiás sobre Xesús de Nazaret** complementan ás xudías, aos evanxeos, e ao resto dos libros do Novo Testamento e dos escritos cristiáns apócrifos. A alusión directa máis antiga non cristiá a Xesús de Nazaret atópase na obra de Flavio Xosefo *Antigüidades xudías* (escrita cara aos anos 93-94), máis de medio século logo da morte de Xesús (ao redor de 30). Aínda no século II menciónelas son poucas. Ningunha delas aporta información substancial para coñecer a vida ou a mensaxe de Xesús de Nazaret, pero si serven para documentar a súa existencia histórica. Moita información perdeuse durante a prohibición do cristianismo primitivo e o incendio de Xerusalén.

Xesús aparece en repetidas ocasións en obras de escritores romanos como Publio Cornelio Tácito, Suetonio, Flavio Xosefo e Plinio o Mozo.

The New Encyclopaedia Britannica (1995) afirma: «Estes relatos independentes demostran que na antigüidade nin sequera os opositores do cristianismo dubidaron da historicidade de Xesús, que comezou a poñerse en cuestión, sen base algunha, a finais do século XVIII, ao longo do XIX e a principios do XX».

Flavio Xosefo
-------------

Unha páxina de Antigüidades xudías.
As *Antigüidades xudías* son unha crónica do historiador xudeorromano Flavio Xosefo que narra a historia do pobo xudeu dun xeito razoablemente completa. Os intereses de Flavio Xosefo -entre eles, gañar a simpatía de Roma cara aos xudeus- lévano, con todo, a minimizar as noticias que puidesen resultar conflitivas.

Xosefo non menciona aos líderes do pequeno grupo de cristiáns (Pedro e Paulo) nin a María, nai de Xesús. Porén, dous parágrafos tratan directamente de Xesús:

* No capítulo 18, parágrafos 63 e 64 atópase un texto denominado tradicionalmente testemuño flaviano (*Antigüidades xudías*, 18:3:3):

> 
> 
> Por aquel tempo existiu un home sabio, chamado Xesús, [si é lícito chamalo home], porque realizou grandes milagres e foi mestre daqueles homes que aceptan con pracer a verdade. Atraeu a moitos xudeus e a moitos xentís. [Era o Cristo.] Delatado polos principais dos xudeus, Pilatos condenouno á crucifixión. Aqueles que antes o amaron non deixaron de facelo, [porque se lles apareceu ao terceiro día resucitado; os profetas anunciaran este e mil outros feitos marabillosos acerca del.] Desde entón ata a actualidade existe a agrupación dos cristiáns.
> *Antigüidades xudías*18:3:3.
> 

A autenticidade do fragmento foi cuestionada filoloxicamente e historiográficamente. Aínda que non faltan quen defenden a autenticidade deste texto, a maioría dos historiadores e filólogos non consideran que sexa auténtico, ao estar cheo de interpolacións cristiás.

* No capítulo 20 menciónase indirectamente a Xesús ao relatar a morte do seu irmán Xacobe Santiago (contracción do latín Sanct´ Iagus, isto é, san Xacobe):

> 
> 
> Ananías era un saduceo sen alma. Convocou de forma astuta ao Sanedrín no momento propicio. O procurador Festo falecera. O sucesor, Albino, aínda non tomara posesión. Fixo que o sanedrín xulgase a Santiago, o irmán de Xesús, [chamado Cristo]e a algúns outros. Acusounos de haber transgredido a lei e entregounos para que fosen apedreados.
> *Antigüidades xudías*, 20:9:1.
> 

Esta cita axuda a datar a morte de Santiago, irmán de Xesús, no ano 62. O texto do capítulo 20 é filolóxica e historiográficamente máis consistente que o testemuño flaviano. Coincide formalmente co estilo de Xosefo, e parece pouco probable unha interpolación cristiá pola falta de énfase hagiográfico.

Deste segundo texto discútese se é unha interpolación o texto entre corchetes, aínda que, seguindo de novo ao profesor Antonio Piñero, a maioría dos historiadores e filólogos inclínanse polo seu autenticidade porque Xosefo cita no seu libro a moitos personaxes de nome Xesús e non parece estraño que engadise algo ao nome para distinguilo.

Noutro pasaxe (*Antigüidades xudías* 18:5:2) faise referencia á morte de Xoán o Bautista a mans de Herodes, pero sen mencionar a súa relación con Xesús.

Suponse que este parágrafo foi interpolado, probablemente por un lector cristián que engadiu ao manuscrito orixinal unha nota marxinal, incorporada logo no texto. A suposición baséase sobre todo na observación de que a pasaxe interrompe o relato, que prosegue no parágrafo seguinte, e que a caracterización de Xesús está redactada en termos que só puido empregar un cristián (especialmente pola afirmación de que Xesús era o Mesías, algo que non puido dicir nunca Xosefo, quen sempre se mantivo na fe xudía). Pero en 1972 o profesor Schlomo Pines, da Universidade Hebrea en Xerusalén, anunciou o seu descubrimento dun manuscrito árabe do historiador melquita Agapio, do século décimo, no que a pasaxe de Xosefo queda expresado dun xeito apropiado para un xudeu, e que se corresponde dunha forma tan estreita ás anteriores proxeccións feitas por eruditos acerca do que Xosefo escribiría orixinalmente. O texto de Agapio é o seguinte:
"Neste tempo existiu un home de nome Xesús. A súa conduta era boa e era considerado virtuoso. Moitos xudeus e xente doutras nacións convertéronse en discípulos seus. Os convertidos nos seus discípulos non o abandonaron. Relataron que se lles apareceu tres días despois da súa crucifixión e que estaba vivo. Segundo isto foi quizá o mesías de quen os profetas contaran marabillas."

Plinio o Mozo
-------------

Estatua de Plinio o Mozo.
Plinio o Mozo, entre os anos 100 e 112 escribiu unha carta ao emperador Traxano preguntándolle acerca de como debía dirixirse aos cristiáns, e as medidas que como gobernador tomou contra eles:

> 
> 
> *5 praeterea male dicerent* Christo*... 6 quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et* Christo *male dixerunt... 7 quod essent soliti stato die ante lucem convenire, carmenque* Christo *quasi deo dicere...*  
>  5...E que ademais maldixesen *a Cristo*... 6 Estes todos veneraron a túa imaxe e as efigies dos deuses, e maldixeron *a Cristo*... 7 (dixeron) que afán reunirse ao amencer e cantan un himno *a Cristo*, case como a un deus)
> *Epist*. X, XCVI, *C. Plinius Traiano Imperatori*
> 

Este testemuño deixa claro que se transmite literalmente das declaracións, reafirmacións ou retractacións dos propios imputados de cristianismo, e nel un maxistrado romano faise eco tres veces de Cristo como persoa real e obxecto de culto dunha seita.

Tácito
------

Efixe figurada de Publio Cornelio Tácito.
Publio Cornelio Tácito aporta outra referencia histórica no ano 116 ou 117:

> 
> 
> *Ergo abolendo rumori Nero subdidit reos et quaesitissimis poenis adfecit, quos per flagitia invisos vulgus Chrestianos appellabat. Auctor nominis eius Christus Tibero imperitante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio adfectus erat; repressaque in praesens exitiabilis superstitio rursum erumpebat, non modo per Iudaeam, oríginem eius mali, sede per urbem etiam, quo cuncta mundique atrocia aut pudenda confluunt celebranturque.*  
> 
> Polo tanto, abolindo os rumores, Nerón subxugou aos reos e someteunos a penas e investigacións; polas súas ofensas, o pobo, que os odiaba, chamábaos 'cristiáns', nome que toman dun tal Cristo, que en época de Tiberio foi axustizado por Poncio Pilato; reprimida polo momento, a fatal superstición irrompeu de novo, non só en Xudea, de onde provén o mal, senón tamén na metrópole [Roma], onde todas as atrocidades e vergonzas do mundo conflúen e celébranse.
> *Anais*, 15:44:2-3
> 

Aínda que a autenticidade do texto de Tácito non foi cuestionada, numerosos autores indicaron que se descoñecen as súas fontes. Barallouse a posibilidade de que se basease en Plinio o Mozo ou nas confesións dos propios cristiáns fronte á persecución policial. O fragmento aparece no contexto dunha longa diatriba contra os males do goberno de Nerón, e indicouse que o interese de Tácito non estaba no fenómeno cristián en si mesmo, senón na crítica ao emperador. *Aos discípulos chamóuselles cristiáns por primeira vez en Antioquía* (Hch 11:26.) É probable que o termo xa fose utilizado cando se escribiu o libro de Feitos dos Apóstolos, xa que o seu autor pono en beizos do rei Agripa II: *Por pouco me convences de facerme cristián*. (Hch 26:28)

Suetonio
--------

Gaio Suetonio Tranquilo (75-160), escribiu ao redor do 120 que o emperador Claudio expulsou de Roma a xudeus instigados por un tal 'Chrestus':

> 
> 
> *Iudaeos, impulsore Chresto, assidue tumultuantis Roma expulit*.  
>  Aos xudeus, instigados por Chrestus, expulsounos de Roma polas súas continuas revoltas
> *Vit. Caes. Claud.*, 25.
> 

Algúns estudosos deron por sentado que o nome 'Chrestus' equivale a 'Cristo' e que a diferenza reside simplemente nun problema ortográfico; con todo, trátase apenas dunha presunción. Chrestus é un nome común na Roma imperial, testemuñado en lápidas e inscricións; en latín significa «bo home», «íntegro», «útil», pero tamén se podía usar no sentido pexorativo de «simple», «inxenuo», «bobo», e os mesmos que defenden esta hipótese arriscan que era un apelativo aplicado aos escravos (entre os que a doutrina cristiá presuntamente tiña máis éxito).

Pero Suetonio di que o emperador expulsou a xudeus, non a cristiáns, e Chrestus no texto aparece como un revoltoso en Roma de ao redor dos anos 50 e non un predicador dos anos 30 en Israel. Máis aló do nome, non parece haber relación entre 'Chrestus' e 'Cristo'.

Anos máis tarde Suetonio escribiu, nunha lista das actividades realizadas por Nerón:

> 
> 
> *Multa sub eo et animadversa severe, et coercita, nec minus instituta [...]  
>  afflicti suppliciis Christiani, genus hominum superstitionis novae ac maleficae*.  
>  Baixo este [o seu reinado] reprimíronse e castigaron moitos abusos, ditándose regulamentos moi severos [...]  
>  Nerón inflixiu suplicios aos cristiáns, un xénero de homes dunha superstición nova e maligna.
> *De Vita Caesarum. Nero*, XVI.2.
>

A carta de Mara Bar-Serapion
----------------------------

Nun manuscrito siríaco do século VII, que se atopa actualmente no Museo Británico de Londres, recóllese unha carta dun tal Mara Bar-Serapion. Escríbea desde o cárcere ao seu fillo, exhortándolle a buscar a sabedoría. Non hai acordo sobre a antigüidade da carta, pero a maioría dos estudosos a datan na primeira metade do século II ou ata no último cuarto do século I. Outros estudosos afirman que foi escrita no século III. Na carta hai unha referencia a un «rei sabio», que foi interpretada por varios autores como unha alusión a Xesús de Nazaret:

> 
> 
> Que vantaxe obtiveron os atenienses cando mataron a Sócrates? Carestía e destrución caéronlles encima como un xuízo polo seu crime. Que vantaxe obtiveron os homes de Samo cando queimaron vivo a Pitágoras? Nun instante a súa terra foi cuberta pola area. Que vantaxe obtiveron os xudeus cando condenaron a matar ao seu rei sabio? Logo daquel feito o seu reino foi abolido. Xustamente Deus vingou aqueles tres homes sabios: os atenienses morreron de fame; os habitantes de Samo foron arroiados polo mar; os xudeus, destruídos e expulsados do seu país, viven na dispersión total. Pero Sócrates non morreu definitivamente: continuou vivindo no ensino de Platón. Pitágoras non morreu: continuou vivindo na estatua de Hera. Nin tampouco o rei sabio morreu verdadeiramente: continuou vivindo no ensino que dera.
> *Ambiente histórico-cultural de los orígenes del cristianismo: textos y comentarios*
> 

Algúns autores interpretaron que a abolición do reino dos xudeus a que se fai referencia é a destrución do Templo de Xerusalén no ano 70, e o «rei sabio» por cuxa morte os xudeus foron castigados, Xesús de Nazaret.

Non se atoparon máis referencias históricas relevantes de procedencia non cristiá acerca de Xesús do século I ou principios do século II, á marxe do Novo Testamento, pese a que numerosos historiadores e pensadores documentaron bastante exhaustivamente a época (entre eles Filón de Alexandría, Séneca, Plutarco de Queronea, Aulo Gelio, e Valerio Fraco).

Notas
-----

1. ↑  Canto, Alicia Mª (2017). "Textos históricos sobre Jesús de Nazareth". *Academia.edu*.
2. ↑  (Plin. J. *Epist*. X, XCVI, *C. Plinius Traiano Imperatori*), especialmente parágr. 5, 6 e 7
3. ↑  citado desde Penna, Romano *Ambiente histórico-cultural de los orígenes del cristianismo: textos y comentarios*, páx. 319, Bilbao, 1994.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Xesús de Nazaret
* Ieshú
* Mito de Xesús

### Bibliografía

* José Miguel García (2007). *Los orígenes históricos del Cristianismo*. Ediciones Encuentro. ISBN 978-84-7490-837-4.
* Giovanni Castelli e Maurizio Lana (con un saggio di Mario Pomilio), "La pietra scartata. Antologia di testi di Tacito a Agostino sulla figura di Gesù Cristo a cura di". Civiltà letteraria di Grecia e di Roma. Testi per la scuola italiana. Ed. PARAVIA
* Joseph Klausner (2005). *Jesús de Nazaret. Su vida, su época, sus enseñanzas*. Ediciones Paidós Ibérica, Barcelona. ISBN 978-84-493-1834-4.