**Heráclito** de Éfeso foi un filósofo grego que viviu cara a comezos do século V a. C. (544 - 484 a. C.), coñecido como «o escuro» (en grego antigo: ὁ Σκοτεινός, *ho skoteinos*). Era natural de Éfeso, unha cidade da Xonia, na costa occidental de Asia Menor. Como os demais filósofos anteriores a Platón, non quedan máis que fragmentos das súas obras, e en gran parte coñécense as súas achegas grazas a testemuños posteriores.

Traxectoria
-----------

Fillo de Blosón (ou de Heraconte), moi pouco se sabe da biografía de Heráclito. Foi admirado desde neno e, sendo novo, dicía que non sabía cousa ningunha; mais cando chegou a idade perfecta dicía que o sabía todo. Non foi discípulo de ninguén, senón que el mesmo se deu ás investigacións, e dicía que aprendera todo por si mesmo. Porén, di Soción que algúns o fan discípulo de Xenófanes e tanto Aristón, no seu libro *Acerca de Heráclito*, como Hipóboto que curou da súa hidropisía e morreu doutra enfermidade.

Segundo Dióxenes Laercio, as súas ensinanzas quedaron recollidas nunha obra titulada *Da natureza*, que trataba do universo, a política e a teoloxía —aínda que probablemente esta subdivisión a introducira unha compilación alexandrina dos textos de Heráclito—. Pero o que chegou ata nós da súa doutrina está en forma fragmentaria e as súas fontes son citas, referencias e comentarios doutros autores.

Algúns destes fragmentos presentan, así e todo, a aparencia de aforismos completos, o cal apoia a idea de que o seu estilo de pensamento foi oracular. Isto deu pé, incluso, a formular a hipótese de que Heráclito non escribiu, en realidade, ningún texto, senón que as súas ensinanzas foron exclusivamente orais, e que foron os seus discípulos os encargados de reuniren o esencial destas en forma de sentenzas.

O desprezo de Heráclito polo común dos mortais concordaría coas súas orixes, pois parece certo que procedía dunha antiga familia aristocrática, así como que as súas ideas políticas foron contrarias á democracia de corte ateniense e formou, quizais, parte do reducido grupo, integrado por nobres principalmente, que simpatizaba co rei persa Darío, a cuxos dominios pertencía Éfeso daquela, contra a vontade da maioría dos seus cidadáns. Estes últimos, en calquera caso, non deberon aprecialo demasiado, e Heráclito colmounos de improperios cando expulsaron da cidade o seu amigo Hermodoro: 

> 
> 
> Sería xusto que todos os efesios adultos se aforcaran e deixaran a cidade aos impúberes, eles que expulsaron a un home máis valioso que os demais, Hermodoro, dicindo: «ningún ha de ser moi valioso entre nós. Se hai alguén así, a outra parte e con outros váiase.»
> Diels-Kranz, *Fragmente der Vorsokratiker*, 22 B121
> 

De calquera xeito, a escuridade de Heráclito ficou caricaturizada na lenda verbo da súa morte. Enfermo de hidropisía, preguntaba enigmaticamente aos médicos se poderían obter seca da choiva; mais, como non o entendían, enterrouse en esterco coa suposición de que a calor deste absorbería as humidades, co resultado de que se acelerou o fatal desenlace. De crermos a Dióxenes Laercio, a causa da afección sería o seu retiro no monte, onde se alimentaba de herbas, movido pola súa misantropía. Morreu á idade de sesenta anos.

Heráclito, segundo Michelangelo.

Pensamento
----------

Heráclito foi alcumado *o escuro* polo carácter enigmático que revestía a miúdo o seu estilo, como testemuña un bo número dos fragmentos conservados das súas ensinanzas.

No pensamento de Heráclito hai dúas partes moi importantes: a primeira delas é o lume como elemento primordial da *Physis* e a segunda, a constitución do universo como oposición de contrarios.

Heráclito sinala o lume como elemento principal (ἀρχή, *arxé*) da Natureza (Φυσις, *Phusis*), aquel constituínte común a todas as cousas e causa de todos os cambios que nela se producen. Todo nace e todo se consome no lume, para renacer de novo ciclicamente, como unha ave Fénix. 

> 
> 
> *κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὐτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ' ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζωον, ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα.*
> Este mundo, que é o mesmo para todos, non o fixo ningún deus ou ningún home; senón que foi sempre, é agora e será lume sempre vivinte, que prende e apaga medidamente.
> Diels-Kranz, *Fragmente der Vorsokratiker*, 22 B30
> 

> 
> 
> *πυρὸς τε ἀνταμοιβὴ τὰ πάντα καὶ πῦρ ἁπάντων ὅκωσπερ χρυσοῦ χρήματα καὶ χρημάτων χρυσός.*
> Todas as cousas cambian en lume e o lume en todas as cousas, así como as mercancías por ouro e o ouro por mercancías.
> Diels-Kranz, *Fragmente der Vorsokratiker*, 22 B90
> 

A importancia que concedeu a afirmación de que todo está exposto a un cambio e a un fluxo incesantes, seguramente foi esaxerada por Platón, quen contribuíu de maneira decisiva a perpetuar a imaxe de Heráclito como expoñente dun relativismo radical. Acerca do cambio, di: 

> 
> 
> *ποταμοῖς τοῖς αὐτοῖς ἐμβαίνομεν τε καὶ οὐκ ἐμβαίνομεν, εἶμεν τε καὶ οὐκ εἶμεν τε.*
> Nos mesmos ríos entramos e non entramos, [pois] somos e non somos [os mesmos].
> Diels-Kranz, *Fragmente der Vorsokratiker*, 22 B12
> 

O universo de Heráclito está formado por contrarios en perpetua oposición, o cal é condición do devir das cousas e, ao mesmo tempo, a súa lei e principio; pero os contrarios vense conducidos a sínteses harmónicas polo logos, proporción ou medida común a todo, principio normativo do universo e do home que, en varios aspectos, resulta coextensivo co elemento cósmico primordial, o lume, polo que algunhas interpretacións os identifican. Cada par de opostos é unha pluralidade e, á vez, unha unidade que depende da reacción equilibrada entre os dous; o equilibrio total do cosmos mantense a expensas da interacción sen fin entre os opostos, garantía de que o cambio nunha dirección acabará por conducir a outro cambio na dirección contraria.

O logos expresa a coherencia subxacente das cousas, que os homes deben tratar de comprender, xa que a sabedoría consiste en entender como se conduce o mundo, e ese entendemento ten que ser a base da moderación e o autocoñecemento, que Heráclito postulou como ideais éticos do home. O logos (que podemos interpretar como razón, medida, proporción...) regula todo o movemento da realidade conducíndoo á harmonía, e unificando así os elementos opostos; de onde se segue a afirmación da unidade última de todo o real.

> 
> 
> Non comprenden como o diverxente converxe consigo mesmo; ensamblaxe de tensións opostas, como a do arco ou a da lira.
> 
>

Obra
----

Escribiu unha obra titulada *Da natureza*, o mesmo que se lle deu tamén aos libros escritos por outros autores. Non é seguro que se tratase realmente dun libro no que se desenvolvesen sistematicamente temas relacionados co coñecemento da natureza, a alma ou a cosmoloxía. É probable que se tratase dun conxunto de sentenzas recompiladas en forma de libro, hipótese que se apoia no carácter enigmático e oracular dos fragmentos que conservamos.

Notas
-----

1. ↑  Diógenes Laercio (2016); p.501 (1) "*Heráclito de Éfeso fue hijo de Blosón o, según algunos, de Heraconte.*"
2. ↑  Diógenes Laercio (2016); p. 503 (5) "*Cuando era joven afirmaba no saber nada; pero al hacerse adulto, que lo sabía todo*."
3. ↑  Diógenes Laercio (2016); p. 503 (5)
4. ↑  Diógenes Laercio (2016); p. 503(5) "*El libro que se le atribuye es, según su contenido, un «Acerca de la naturaleza», y está dividido en tres tratados: uno sobre el universo, otro político y otro teológico".*
5. 1 2  Diógenes Laercio (2016); p. 502, 503 (3,4)

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galicitas posúe citas sobre:  ***Heráclito de Éfeso*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Heráclito de Éfeso*** |

### Bibliografía

* Reale, G. Antiseri, D. (1995). *Historia del pensamiento filosófico y científico, I*. *Madrid: Herder*. ISBN 978-84-254-1593-7.
* Laercio, Diógenes (2016). "Libro IX". *Vidas y opiniones de los filósofos ilustres* (en español). Madrid: Alianza. ISBN 978-84-206-7697-5.

### Outros artigos

* Presocráticos

### Ligazóns externas

* Noticias recollidas por Dióxenes Laercio sobre Heráclito. *(en galego)*
* *A Filosofía no Bacharelato*: Heráclito de Éfeso. *(en galego)*

| * v
* c
* e
Filósofos presocráticos |
| --- |
| Escola milesia | Tales de Mileto - Anaximandro - Anaxímenes |
| Escola pitagórica | Pitágoras - Alcmeón de Crotona - Filolau de Crotona - Arquitas de Tarento - Timeo de Tauromenio |
| Escola de Éfeso | Heráclito |
| Escola eleática | Xenófanes - Parménides de Elea - Zenón de Elea - Meliso de Samos |
| Escola pluralista | Anaxágoras - Empédocles |
| Escola atomista | Leucipo - Demócrito |
| Sofistas | Protágoras - Pródico de Ceos - Gorxias - Hipias de Élide - Critias - Trasímaco |
| Escola xónica | Dióxenes de Apolonia |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q41155
* WorldCat
* VIAF: 101906635
* BAV: ADV10252739
* BIBSYS: 90388411
* BLBNB: 000185389
* BMT: 31282
* BNA: 000028559
* BNCHL: 000045014
* BNE: XX873937
* BNF: 119072990
* BRE: 2353604
* BVMC: 22287
* CANTIC: a10489241
* CERL: cnp00980165
* CiNii: DA01324835
* DeutscheBio: 118549421
* Discogs: 706027
* EBID: ID
* Europeana: ID
* FAST: 29146
* GEC: 0032430
* GND: 118549421
* ICCU: CFIV096905
* ISNI: 0000000433500968
* LCCN: n78095675
* MusicBrainz: ID
* NDL: 00620814
* NKC: jn19990218030
* NLA: 35188800
* NLG: 18896
* NNDB: 000087577
* NTA: 069027986
* OBP: ID
* OL: OL295826A
* Orthodox Encyclopedia: 164523
* PTBNP: 133734
* SELIBR: 190509
* SUDOC: 027365417
* Treccani: eraclito-di-efeso
* ULAN: 500344373
* UNZ: HeraclitusEphesus

 |