Expansión do imperio inca
A **civilización inca**, tamén chamada **civilización incaica** ou **civilización quechua**, foi a derradeira das grandes civilizacións precolombianas que conservou o seu Estado independente durante a conquista de América. Coa extensión do imperio, esta foi absorbendo novas expresións culturais dos pobos incorporados, e situouse nos actuais territorios do Perú, Bolivia, Ecuador, a Arxentina e Colombia.

Dende a cidade sagrada de Cuzco, os quechuas consolidaron un Estado que logrou sintetizar os coñecementos artísticos, científicos e tecnolóxicos dos seus devanceiros. Baseados nun concepto de expansión do Estado, o *Tawantin suyu* (imperio inca) recolleu aqueles coñecementos e potenciounos. Na actualidade, algúns costumes e tradicións da desaparecida civilización inca prevalecen aínda nos países que formaron parte do Imperio inca. Bolivia, Chile, Ecuador, Perú e norte da Arxentina (Jujuy e Salta).

A conquista do *Tawantin suyu*, realizada entre 1530 e 1540 polos casteláns, encabezados por Francisco Pizarro, puxo fin ó imperio e o nacemento do Vicerreinado do Perú. Porén, focos de resistencia dos chamados Incas de Vilcabamba mantivéronse ata 1572.

A economía inca baseouse na agricultura que desenvolveron mediante técnicas avanzadas, como os sucalcos de cultivo, coñecidos como *andenes* en castelán e *pata-pata* en quechua, para aproveitar as ladeiras dos cerros, así como sistemas de regadío herdados das culturas preincaicas. Os incas cultivaron millo, cacahuete, mandioca, pataca, feixón, algodón, tabaco e coca, entre outras. As terras eran de propiedade comunal e traballábanse de forma colectiva. Desenvolveron tamén unha gandería de camélidos suramericanos (llamas e alpacas). Polos excelentes camiños incas (Cápac Ñan) transitaban todo tipo de mercadorías: dende peixe e cunchas *Spondylus* ata sal e artesanías do interior.

Entre as expresións artísticas máis impresionantes da civilización inca atópanse os templos (*Saqsaywaman* e *Quri Kancha*), os pazos e os complexos estratexicamente emprazados (Machu Picchu, *Ullantay Tampu* e *P'isaq*).

Non se pode falar dun imperio monárquico socialista, pola clara diferenciación económica, política e social, o imperio inca estableceu o sistema de reciprocidade e complementariedade económica.

Organización política
---------------------

Detalle dunha galería de retratos dos soberanos incas que foi publicada en 1744 na obra *Relación del Viaje a la América Meridional* na que Jorge Juan e Antonio de Ulloa foron os seus autores.
A organización política incaica foi unha das máis avanzadas da América precolombiana. Luis E.Valcárcel dixo que o propósito do Estado inca era garantir o benestar de tódolos seus súbditos, a diferenza doutras monarquías históricas que buscaban só defender os privilexios de grupos reducidos. O imperio incaico «garantiu á totalidade dos seres humanos, baixo a súa xurisdición, o dereito á vida mediante a satisfacción plena das necesidades físicas primordiais de alimentación, vestido, vivenda, saúde e sexo». Isto acadouse organizando de maneira meticulosa os poboadores, considerados ante todo como actores do proceso da produción económica, de modo que puidesen evitar a fame e estar sempre previdos ante os embates destrutivos da natureza. Polo tanto, o estado inca tivo un alto sentido de previsión social.

Organización administrativa
---------------------------

### División territorial: *Suyu* ou rexións

Os cronistas afirmaron que o imperio incaico estivo dividido en catro grandes distritos coñecidos como *suyu* (do quechua, que significa rego): *Chinchay Suyu*, *Anti Suyu*, *Qulla suyu* e *Kunti Suyu*. O centro desta división era o propio Cuzco. Debido a isto, o imperio adoptou o nombe de *Tawantin suyu*, é dicir, os catro *suyu*, concordantes cos catro puntos cardinais. O concepto do *suyu* era sobre todo demarcativo, non equivalía a unha denominación política nin étnica. Os *suyu* dividíanse á súa vez en *wamani* ou grandes provincias, que adoitaban coincidir coas fronteiras dos territorios dos pobos ou etnias sometidas ó imperio. Os *wamani* dividíanse á súa vez en *saya* ou sectores, que eran dous: *Hanan saya* ou parte alta, e *Hurin saya* ou parte baixa. En cada *saya* vivía un número variable de *ayllu* ou grupos familiares.

Este sistema de organización do territorio foi atribuído ó inca Pacha Kutiq Inka Yupanki, porén sábese que se trataba dunha práctica moito máis antiga.

Organización militar
--------------------

Os incas formaron un exército forte acorde coas necesidades do seu Estado expansionista. Dividíase en grupos de guerreiros profesionais e soldados recrutados especialmente para cada campaña, e baseaba o seu poder na cantidade de homes, a eficiente loxística, a férrea disciplina e moral de combate, e a construción de fortalezas militares. As accións bélicas gardaban un carácter relixioso.

O Estado Inca planificou tanto as conquistas de pobos veciños como a defensa do territorio propio. A súa base foi un exército ben dotado, unha rede de camiños que facilitaban o seu desprazamento e a construción de grandes fortalezas que cumprían como principal función a disuasión de posibles ataques e a súa contención, se chegaban a producirse.

Organización social
-------------------

### O *ayllu*

A base da organización social do *Tawantin Suyu* estivo no *Ayllu*, palabra de orixe quechua e aimará, que significa, entre outras cousas: comunidade, liñaxe, xenealoxía, casta, xénero e parentesco. Pode definirse o *ayllu* como o conxunto de descendentes dun antepasado común, real ou suposto que traballan a terra de maneira colectiva e cun espírito solidario.

No Imperio todo se facía por *ayllu*: o traballo comunal das terras (tanto as do pobo mesmo como as do Estado); as grandes obras públicas (camiños, pontes, templos); o servizo militar e outras actividades.

O xefe do *ayllu* ou *curaca* era o ancián máis recto e sabio, asesorado por un grupo de anciáns. Porén, cando o perigo amenazaba, o mando militar exercíao un *sinchi*, guerreiro combativo e prudente, elixido entre os máis fortes do *ayllu*.

Economía
--------

A economía inca estaba baseada na previsión e planificación de tódalas etapas do proceso produtivo. No *Tawantin Suyu*, nada estaba fóra do control permanente e directo do Estado, que, facendo súas as experiencias tecnolóxicas e culturais desenvoltas polas culturas preincas, organizou un aparello produtivo, fundamentalmente agrícola, que deu solución ós problemas de alimentación, vestido, vivenda e seguridade social dunha poboación cada vez máis numerosa.

Non hai consenso en canto ó cálculo sobre o número de poboadores que albergaba o imperio inca á chegada dos españois. John Rowe calculou seis millóns: pola súa parte, Noble David Cook (1981) elevouno a nove millóns. Outros investigadores dan cifras menores.

Notas
-----

1. 1 2  Valcárcel, Luis E. (1964). *Historia del Perú antiguo: a través de la fuente escrita*. Juan Mejía Baca.
2. 1 2  Kauffmann, Federico (2002). *Historia y arte del Perú antiguo*. PEISA / Diario La República. ISBN 9972-40-212-6.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Valcárcel, Luis E. (1964). *Historia del Perú Antiguo, a través de la fuente escrita* **1** (1.ª edición). Lima: Editorial Juan Mejía Baca / Editorial Universitaria.
* Kauffmann, Federico (2002). *Historia y arte del Perú antiguo* (1.ª edición). Lima: PEISA / Diario La República. ISBN 9972-40-212-6.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3404008
* EBID: ID
* NKC: ph117634
* Treccani: inca

 |