O **cucheano**, que é chamado dunha maneira impropia coma **tocario B**, é unha lingua, xa extinta, da familia de linguas indoeuropeas falada ata o final do primeiro milenio d. C. na rexión de Cucha (*Kucha*), actual provincia de Xinxiang (*Xinjiang*), no oeste da China. Falábase tamén máis ao leste, nas rexións de Caraxahar (*Karashahr*) e de Turfán (*Turfán*), onde coexistía co **añeano**/**turfanio** ou tocario A, que foi emparentada estreitamente con el.

Os documentos cucheanos
-----------------------

Atopáronse un pouco máis de 3.000 follas ou fragmentos de follas que levaban un texto en cucheano. Isto permitiu coñecer só unha pequena parte do vocabulario cucheano. A maioría destes textos son de inspiración búdica. Hai tamén documentos administrativos, económicos e xurídicos, textos médicos ou máxicos, así coma un poema de amor (citado no artigo civilización cucheana). Ao pé dunha antiga torre de garda, preto de Cucha, Paul Pelliot atopou unha centena de pases para caravanas en cucheano. Da rexión de Turfán, proveñen os fragmentos de manuais de sánscrito para uso dos cucheanófonos.

Todos estes documentos datan da segunda metade do milenio I.

O reino de Cucha que foi o Estado máis importante da conca do Tarim, e isto daba naturalmente á súa lingua unha certa importancia ou un certo esplendor. Sabemos que sogdianos budistas, na región de Samarcanda, lían traducións de textos cucheanos. No curso do século VIII, os seguidores da fe maniquea oriental instalan a súa sede en Turfán adoptando a lingua cucheana, pero usando a escritura de seu, derivada do alfabeto siríaco (os tocarios usaban habitualmente unha escritura de orixe indiana, a brāhmī). Coñecemos un himno a Mani, así coma un himno a Xesús, redactado en cucheano esta escritura.

Morfoloxía nominal
------------------

Os substantivos en cucheano teñen masculino e feminino. O neutro, que é común a tódalas linguas indoeuropeas, practicamente desapareceu: os antigos substantivos neutros convértense en masculinos no singular e femininos no plural. Só os pronomes demostrativos conservaron a formas neutras xunto coas formas masculinas e femininas.

No que concirne ao número, o cucheano conta co singular, o plural, o paral (utilizado para dou obxectos que forman parellas naturais: **ek** «*ollo*», **eśane** ou **eśne** «*ambos ollos*»), o dual (utilizado para dous obxectos que forman parellas ocasionais), así coma o plurativo, que permite individualizar os elementos dun conxunto. O plurativo de **ost** «*casa*» é **ostuwaiwenta** «*das casas, tomadas unha por unha*».

Existen catro casos básicos, exemplificados aquí coa forma singular do substantivo **eṅkwe** «home» :

1. nominativo:**eṅkwe** (a palabra "home" utilízase como suxeito);
2. vocativo: **eṅkwa** ("home!");
3. oblicuo, que se corresponde co acusativo: **eṅkwen** (a palabra "home" utilízase como complemento de obxecto);
4. xenitivo: **eṅkwentse** ("dun home").

Dun substantivo ao caso oblicuo, engadimos sufixos para formar seis casos secundarios:

1. O perlativo: **eṅkwentsa** ("nun home"). Este caso serve para describir un contacto coa superficie ou co bordo dun obxecto, ao contrario do locativo, que expresa unha presenza no interior dun obxecto. Tamén ten un significado temporal: para dicir "*durante* tal ano" emprégase o perlativo. Finalmente, o sufixo *-sa* pode traducirse como "por medio de".
2. O comitativo: **eṅkwenmpa** ("cun home").
3. O causal. Pouco utilizado.
4. O alativo: **eṅkwenśc** ("cara a un home").
5. O ablativo: **eṅkwenmen** ("deixando, abandonando un home"). O sufixo **-men** tradúcese tamén como "excepto".
6. O locativo: **eṅkwenne** ("dentro dun home").

A desinencia oblicua *-n* non se aplica máis que a algúns substantivos que designan seres humanos, cunha soa excepción: a forma oblicua de **ku** «*can*» é **kwen**. Existen outras desinencias, e ás veces, a forma oblicua non se distingue da nominativa: a forma oblicua de **yakwe** «*cabalo*» é **yakwe**.

As formas do plural de «*home*» son idénticas ás do singular en tódolos casos, agás no nominativo (**eṅkwi** «homes») e no xenitivo (**eṅkwents**).

En cucheano coma en galego, os adxectivos concordan cos substantivos que determinan. Isto permite saber se un substantivo é masculino ou feminino. En galego, é máis ben o xénero do artigo que acompaña un substantivo o que permite coñecer o xénero deste (dicimos *o barco* e non *barco*, por tanto *barco* é masculino), pero en cucheano, non existe artigo. Sabemos pois que **olyi** «*barco*» é feminino porque hai que escribir  **orotstsa olyi** «*gran barco*» e non *orotstse olyi* «*gran barco*». Nos documentos cucheanos, os substantivos que non sempre son acompañados por adxectivos, ignórase o xénero dalgúns (coma  **ost** «*casa*»).

Existen catro clases flexionais de adxectivos, que se distinguen polas súas formas de nominativo e de oblicuo plural no masculino. Velaquí como se efectúa a flexión de **orotstse** «*grande*», adxectivo da clase I (**c** pronúnciase como *ch*):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Masculino | Feminino |
| Singular | Nominativo | *orotstse* | *orotstsa* |
| Xenitivo | *oroccepi* |  ? |
| Oblicuo | *orocce* | *orotstsai* |
| Plural | Nominativo | *orocci* | *orotstsana* |
| Xenitivo | *orotstsents* | *orotstsanants* |
| Oblicuo | *oroccen* | *orotstsana* |

Outra maneira de coñecer o xénero dun substantivo é atopalo na compaña dun pronome demostrativo. Velaquí como se efectúa a flexión do pronome **se** «*este, iste, estoutro*». O neutro só se distingue no singular:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Masculino | Feminino | Neutro |
| Singular | Nominativo | *se* | *sā* | *te* |
| Xenitivo | *cwi*, *cpi* | *tāy* | *tentse* |
| Oblicuo | *ce* | *tā* | *te* |
| Plural | Nominativo | *cai*, *cey* | *toy* |  |
| Xenitivo | *cents* | *tonts* |
| Oblicuo | *cen* | *toy* |

Así, «*este gran barco*» traducirémolo ao nominativo por **sā orotstsa olyi**. Para dicir «*atravesa o mar con (por medio de) este gran barco*», tomamos este grupo nominal poñendo tódalas súas palabras en oblicuo e engadímoslle o sufixo do perlativo **-sa**, ficando así: **su tā orotstsai olyisa lyam kätkāṣtär** (a palabra **lyam** «*mar*» está en oblicuo, que tanto para esta palabra coma para **olyi**, son iguais no nominativo).

Morfoloxía verbal
-----------------

O cucheano conta con catro series de desinencias:

1. As desinencias de indicativo presente e de subxuntivo.
2. As desinencias de optativo e de imperfecto.
3. As desinencias de pretérito.
4. As desinencias de imperativo.

Cada serie existe nunha versión activa e nunha versión media. Esta maneira de conxugar é familiar para falante de grego antigo, mais a semellanza é moi distante. A vogal temática repártese, segundo a persoa e o número, da maneira seguinte en grego e en cucheano:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Grego | Cucheano |
| Singular | 1ª persoa | o | *e* |
| 2ª persoa | ε | *ä* |
| 3ª persoa | ε | *ä* |
| Plural | 1ª persoa | o | *e* |
| 2ª persoa | ε | *ä* |
| 3ª persoa | o | *e* |

Certos verbos poden ten varias clases de presente ou de subxuntivo. É o caso de **kätk-** «atravesar», citado máis arriba.

A continuación amósase a conxugación completa do verbo **yām-** «facer» en forma activa:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Presente | Imperfeito | Subxuntivo | Optativo | Pretérito | Imperativo |
|  | Clase IX: *yāmäsk-ä/e-* | Clase I: *yām-* | Classe IV: *yāmäṣṣa-* | *pyām-* |
| Singular | 1ª persoa | *yamaskau* | *yamaṣṣim* | *yāmu* | *yamīm* | *yamaṣṣawa* | *pyām* |
| 2ª persoa | *yamast* | *yamaṣṣit* | *yāmt* | *yamīt* | *yamaṣṣasta* |
| 3ª persoa | *yamaṣṣän* | *yamaṣṣi* | *yāmän* | *yāmi* | *yamaṣṣa* |
| Plural | 1ª persoa | *yamaskem* | *yamaṣṣiyem* | *yamem* | *yamiyem* | *yamaṣṣam* | *pyāmtso* |
| 2ª persoa | *yamaścer* | *yamaṣṣicer* | *yāmcer* | *yamīcer* | *yamaṣṣaso* |
| 3ª persoa | *yamasken* | *yamaṣyen* | *yāmen* | *yamiyen* | *yamaṣṣare* |

E en forma media:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Presente | Imperfeito | Subxuntivo | Optativo | Pretérito | Imperativo |
|  | Clase IX: *yāmäsk-ä/e-* | Clase I: *yām-* | Classe IV: *yāmäṣṣa-* | *pyām-* |
| Singular | 1ª persoa | *yamaskemar* | *yamaṣṣimar* | *yāmmar* | *yamīmar* | *yamaṣṣamai* | *pyāmtsar* |
| 2ª persoa | *yamasketar* | *yamaṣṣitar* | *yāmtar* | *yamītar* | *yamaṣṣatai* |
| 3ª persoa | *yamastär* | *yamaṣṣitär* | *yāmtär* | *yāmitär* | *yamaṣṣate* |
| Plural | 1ª persoa | *yamaskemtär* | *yamaṣṣiyemtär* | *yamamtär* | *yamīyemtär* | *yamaṣṣamte* | *pyāmtsat* |
| 2ª persoa | *yamastär* | *yamaṣṣitär* | *yāmtär* | *yamītär* | *yamaṣṣat* |
| 3ª persoa | *yamaskentär* | *yamaṣṣiyentär* | *yāmantär* | *yamiyentär* | *yamaṣṣante* |

O participio presente é *yamaṣṣeñca* no activo e *yamaskemane* no medio. A partir do participio pretérito *yāmo-*, pódese construír un substantivo como *yāmor* « o feito de facer,o acto". Os cucheanos utilizárono para traducir o sánscrito *karma* « acto ». O infinitivo constrúese sempre sobre o subxuntivo : *yāmtsi*.

O participio pretérito compórtase como un adxectivo da clase IV:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Masculino | Feminino |
| Singular | Nominativo | *yāmu* | *yāmusa* |
| Xenitivo | *yāmoṣepi* |  ? |
| Oblicuo | *yāmoṣ* | *yāmusai* |
| Plural | Nominativo | *yāmoṣ* | *yāmuwa* |
| Xenitivo | *yāmoṣānts* | *yāmuwants* |
| Oblicuo | *yāmoṣän* | *yāmuwa* |

Léxico cucheano
---------------

Este léxico comprende palabras de etimoloxía clara. Non é o caso, por exemplo, do verbo **yām-**.

* *anāsk-* «respirar», grego *anemos* «respiración, vento», latín *animus* «espírito, alma», irlandés antigo *ana* «respiración», gótico *uzanan* «exhalar».
* *kā* «por que?», latín *quā* «como?».
* *ken* «terra», irlandés antigo *du*, latín *humus* < \**homus*, eslavo antigo *zemlja*, albanés *dhe*, lituano *zeme*.
* *kokale* «carro», grego *kuklos* «círculo, roda», sánscrito *cakra-* «círculo, roda», inglés antigo *hweol* «roda».
* *ñuwe* «novo», latín *novus*, grego *néos*, sánscrito *nava-*, hitita *newa-*.
* *procer* «irmán», latín *frater*, persa antigo *brātar*, prusiano antigo *broti*.
* *ru-* «abrir», latín *rus* «campiña», irlandés antigo *roe* «eido, campo aberto», avéstico *ravah-* «espazo aberto», inglés *room* «lugar, espazo, habitación».
* *śu-* «comer», lituano *ziaunos* «mandíbula», eslavo antigo *zvati* «mastigar», inglés *chew* «mastigar».
* *yente* «vento», latín *ventus*, inglés *wind*, hitita *hwant-*, sánscrito *vāta-*.
* *iriye* «año», grego *aren* «año», arménien *garn* «año», sanskrit *uran-* «año».

| * v
* c
* e
Indoeuropeística |
| --- |
| Linguas indoeuropeas | 
* Albanés
* Anatolio
* Armenio
* Báltico
* Céltico
* Dacio
* Eslavo
* Frixio
* Grego
* Indoiranio
* Itálico
* Tracio
* Tocario (B)
* Xermánico

 |
| Pobos indoeuropeos | 
* Albaneses
* Anatolios
* Armenios
* Bálticos
* Celtas
* Eslavos
* Gregos
* Indoarios
* Indoiranios
* Iranios
* Itálicos
* Tracios
* Tocarios
* Xermanos

 |
| Protoindoeuropeos | 
* Lingua
* Relixión
* Sociedade

 |
| Hipóteses *Urheimat* | 
* Hipótese anatolia
* Hipótese armenia
* Hipótese india
* Hipótese Kurgan
* TCP

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3199353
* EBID: ID
* Glottolog: tokh1243

 |