**St Kilda** (escocés: *Hiort*) é un arquipélago illado situado a 64 km. ao oeste-noroeste de North Uist no océano Atlántico norte. Contén as illas máis occidentais das Hébridas Exteriores de Escocia. A illa máis grande é Hirta, cuxos cantís mariños son os máis altos do Reino Unido, outras tres illas (Dùn, Soay e Boreray) tamén utilizáronse para o pastoreo e a caza de aves mariñas. As illas forman parte administrativamente da área de autoridade local Comhairle nan Eilean Siar.:254

A orixe do nome *St Kilda* é unha cuestión de conxecturas. O patrimonio humano das illas inclúe numerosas características arquitectónicas únicas dos períodos histórico e prehistórico, aínda que os primeiros rexistros escritos da vida das illas datan da Baixa Idade Media. A vila medieval de Hirta reconstruíuse no século XIX, pero as enfermidades provocadas polo aumento dos contactos externos a través do turismo, e os trastornos da Primeira Guerra Mundial contribuíron á evacuación da illa en 1930. A historia de San Kilda atraeu interpretacións artísticas, incluíndo a película de Michael Powell *The Edge of the World* e unha ópera.

A habitación permanente nas illas posiblemente se estenda atrás dous milenios, a poboación probablemente nunca superou os 180 habitantes, o seu cumio foi a finais do século XVII. A poboación era de 112 habitantes en 1851. Segundo o censo de 1861, había 71 habitantes naquela época, durante os anos seguintes, a poboación diminuíu e diminuíu, e finalmente caeu a 36 en maio de 1930. Virtualmente toda a poboación vivía en Hirta. Toda a poboación restante foi evacuada de Hirta, a única illa habitada, en 1930.

As illas albergan unha forma única de estrutura de pedra coñecida como cleitean. Un cleit é unha cabana de pedra ou choza, aínda que moitos aínda existen, están caendo lentamente debido ao mal estado. Sábese que hai 1.260 cleitean en Hirta e outras 170 nas outras illas do grupo. Actualmente, os únicos residentes durante todo o ano son militares, unha variedade de traballadores da conservación, voluntarios e científicos viven alí nos meses de verán.

Todo o arquipélago é propiedade do National Trust for Scotland. Converteuse nun dos  seis Patrimonio da Humanidade de Escocia en 1986, e é un dos poucos no mundo que posúe un status conxunto polas súas calidades naturais e culturais. Grupos de voluntarios traballan nas illas no verán para restaurar os moitos edificios en ruínas que os nativos St Kildans deixaron atrás. Comparten a illa cunha pequena base militar establecida en 1957.

Nestas illas remotas sobreviviron dous tipos de ovellas primitivas, a Soay, un tipo Neolítico, e Boreray, un tipo da Idade de Ferro. As illas son un caldo de cultivo de moitas especies importantes de aves mariñas, incluíndo mascatos, araos papagaios e pardelas. O St Kilda wren e o St Kilda field mouse son subespecies endémicas.

Orixe dos nomes
---------------

A rúa en 1886
Crese que o nome St Kilda deriva da palabra noruegués antigo *skildir*, que significa "escudos". Unha marca nun mapa antigo tería transformado "Skilda" en "S.kilda", e naceu un santo. en realidade non se coñece ningún santo con dito nome.

Haswell-Smith (2004) sinala que o nome completo *St Kilda* aparece por primeira vez nun mapa holandés de 1666, e que podería derivar do nórdico sunt kelda ('auga doce do pozo') ) ou dunha suposición holandesa equivocada de que a primavera *Tobar Childa* estaba dedicada a un santo.

Maclean (1972) suxire do mesmo xeito que provén dunha corrupción do nome nórdico antigo para a fonte en Hirta, *Childa*, e afirma que un mapa de 1588 identifica o arquipélago como *Kilda*. Tamén especula que se refire aos *Culdees*, anacoretas que poderían levar o cristianismo á illa, ou ser unha corrupción do nome gaélico, Hirta, para a illa principal do grupo, xa que os insulares tendían a pronunciar *r* como *l* e, polo tanto, habitualmente se referían á illa como *Hilta*. Steel (1988) engade peso á idea, sinalando que os insulares pronunciaban a *H* cunha "calidade algo gutural", facendo o son que usaban para *Hirta*. "case" *Kilta*.

Xeografía
---------

O arquipélago de San Kilda
As illas están compostas por formacións terciarias ígneas de granito e gabro, moi erosionadas polos elementos. O arquipélago representa os restos dun volcán de anel extinguido que se levanta dunha meseta do fondo mariño aproximadamente 40 m.} por debaixo do nivel do mar.

Cunha extensión de 670 ha, Hirta é a illa máis grande do grupo e comprende máis do 78% da superficie terrestre do arquipélago. as seguintes en tamaño son Soay ("illa de ovellas") con 99 h e Boreray ('a illa fortificada'), que ten 86 ha. Soay está a 0,5 km. ao noroeste de Hirta, Boreray a 6 km. ao nordés. Os illotes e farallóns máis pequenos do grupo inclúen Stac an Armin ('farallón do guerreiro'), Stac Lee ('farallón gris') e Stac Levenish ('corrente ou torrente). A illa de Dùn ('forte'), que protexe a baía da aldea dos ventos dominantes do suroeste, estivo nun tempo unida a Hirta por un arco natural. MacLean (1972) suxire que o arco rachou ao ser alcanzado por un galeón que fuxía da derrota da Armada Española, pero outras fontes, como Mitchell (1992) e Fleming (2005), suxiren que o o arco simplemente foi arrastrado por unha das moitas tormentas feroces que azotan as illas cada inverno.

O punto máis alto do arquipélago, Conachair ('a baliza') a 430 m, está en Hirta, inmediatamente ao norte da aldea. No sueste atópase Oiseval ('caída do leste'), que alcanza os 290 m. e Mullach Mòr ('gran cumio') 361 metros está ao oeste de Conachair. Ruival ('caída vermella') 137 m.} e Mullach Bi ('cumio do farallón') 358 m. dominan os cantils occidentais. Boreray alcanza os 384 m. e Soay 378 m.. O extraordinario farallón an Armin alcanza os 196 m. e o farallón Lee, 172 m. o que os converteu no farallón mariño máis alto de Gran Bretaña.

Nos tempos modernos, o único asentamento de San Kilda estaba en Village Bay (escocés: *Bàgh a' Bhaile* ou Loch Hiort) no lado leste de Hirta. Gleann Mòr, na costa norte de Hirta e Boreray, tamén contén os restos de vivendas anteriores. O achegamento marítimo a Hirta cara á baía de Village suxire un pequeno asentamento flanqueado por outeiros altos en un semicírculo detrás del. Isto é enganoso. Toda a cara norte de Conachair é un cantil vertical ata 427 m. de altura, caendo ao mar e constituíndo o cantil máis alto do Reino Unido.

O arquipélago é o lugar de moitos dos cantís mariños máis espectaculares das Illas Británicas. Baxter e Crumley (1988) suxiren que San Kilda: "... é un tesoro tolo e imperfecto de Deus de todos os luxos paisaxísticos innecesarios que xamais concibiu na súa tolemia. Estes espallados ao chou no illamento atlántico a 100 millas das influencias corruptoras do continente, a 40 millas ao oeste das illas occidentais máis occidentales. El gardou para si só as mellores pezas e teceu ao redor delas unha trama como proba da súa loucura."

Silueta da cara dun cantil en Stac Levenish
Aínda que a 64 km. da terra máis próxima, San Kilda é visible desde as dorsais do cumio dasillas de Skye e Cuillin, a úns 129 km. de distancia. O clima é oceánico con precipitacións elevadas, 1400 mm. e alta humidade. As temperaturas son xeralmente frescas, cunha media de 5,6 °C en xaneiro e de 11,8 °C en xullo. Os ventos dominantes, especialmente fortes no inverno, son do sur e do suroeste. A velocidade do vento media de 13 km/h aproximadamente o 85 % das veces e máis de 24 km/h máis do 30% das veces. Os ventos con forza de vendaval ocorren menos do 2 por cento das veces, pero refachos de 185 km/h e máis prodúcense regularmente nas cimas altas, e velocidades de 209 km/h rexistráronse ocasionalmente preto do nivel do mar. O rango das mareas é de 2,9 m. e con frecuencia ocorren ondadas oceánicas de 5 m. o que pode dificultar ou imposibilitar os desembarques en calquera época do ano. A localización oceánica protexe as illas da neve, que se atopa só durante unha ducia de días ao ano.

A localización remota do arquipélago e o clima oceánico son igualados no Reino Unido só por algunhas illas máis pequenas, como as Illas Flannan, Rona do Norte, Sula Sgeir e as  Bishop's Isles no bordo sur das Hébridas Exteriores. Administrativamente, San Kilda formaba parte da parroquia de Harris no condado tradicional de Inverness-shire. Hoxe está incorporado á autoridade unitaria de Comhairle nan Eilean Siar (Illas occidentais).

Historia
--------

Un cleit sobre Village Bay
### Prehistoria

Desde hai tempo sábese que San Kilda estivo continuamente habitada durante dous milenios ou máis, desde a Idade de Bronce ata o século XX. En 2015, xurdiu a primeira evidencia directa dun asentamento anterior do Neolítico, fragmentos de cerámica do estilo hébrido, atopados ao leste da vila. O descubrimento posterior dunha canteira de ferramentas de pedra en Mullach Sgar, por riba da baía de Village, levou a atopar numerosas láminas de aixada de pedra, amoladoras e coitelos Skaill en Village Bay *cleitean*, edificios únicos de almacenamento de pedra (consulta a continuación). Estas ferramentas tamén son probablemente de orixe neolítica. Os fragmentos de cerámica parecen estar feitos de material local, en lugar de material traído doutras illas das Hébridas, o que suxire que as illas foron asentadas no IV milenio a. C.. Tamén se coñece a cerámica da Idade do Ferro. O arqueólogo Alan Hunter Blair informou de que "o extremo oriental de Village Bay en San Kilda ocupouse de forma bastante intensa durante o período da Idade do Ferro, aínda que non se atoparon estruturas de vivendas".

### Séculos XIII ao XVIII

O primeiro rexistro escrito de San Kilda pode datar de 1202 cando un clérigo islandés escribiu que se refuxiaba nas "illas que se chaman Hirtir". Os primeiros informes mencionaron achados de broches, unha espada de ferro e moedas danesas, e os perdurables topónimos nórdicos indican unha presenza viquinga sostida en Hirta, pero a evidencia visible perdeuse. A finais do século XIV Xoán de Fordun referiuse a ela como 'a illa de Irte (*ínsula de Irte*), que se acorda estar baixo o Circio e no marxes do mundo'. As illas foron historicamente parte do dominio dos MacLeods de Harris, cuxo administrador era responsable do cobro de rendas en especie e doutros deberes. O primeiro informe detallado dunha visita ás illas data de 1549, cando Donald Munro suxeriu que: "Os habitantes das mesmas son xente sinxela e pobre, non educados en algunha relixión, pero o administrador de M'Cloyd de Herray, ou aquel a quen el delegue o seu cargo, navega por alí a mediados do verán, con algún capelán para bautizar aos nenos."

Nese momento, o illamento e a dependencia dos insulares da abundancia do mundo natural facían que a súa filosofía tivese tanta relación co druidismo como co cristianismo. Macauley (1764) informou da existencia de cinco altares druídicos, incluíndo un gran círculo de pedras fixados perpendicularmente no chan preto da Casa Stallir en Boreray.

Coll MacDonald de Colonsay saqueou Hirta en 1615, levándose 30 ovellas e unha cantidade de cebada. Despois, as illas desenvolveron unha reputación de abundancia. No momento da visita de Martín, en 1697, a poboación era de 180 habitantes e o administrador viaxaba cunha "compañía" de ata 60 persoas para o cal "elexía aos amigos máis 'pobres' das illas veciñas, a levabaos periódicamente a San Kilda para gozar de comida nutritiva e abundante, aínda que primitiva, da illa, e así recuperar a súa saúde e forza habitual."

Rachel Chiesley estivo recluida en San Kilda entre 1734 e 1741.

Os barcos visitantes no século XVIII trouxeron o cólera e a varíola. En 1727, a perda de vidas foi tan alta que quedaban moi poucos residentes para tripular os barcos, e trouxéronse novas familias de Harris para substituílos. En 1758 a poboación aumentara a 88 habitantes e chegou a pouco menos de 100 habitantes a finais de século. Esta cifra mantívose bastante constante desde o século XVIII ata 1851, cando 36 insulares emigraron a Australia a bordo do *Priscilla*, unha perda da que a illa nunca se recuperou completamente. A emigración foi en parte unha resposta ao peche da igrexa e casa reitoral por parte do laird durante varios anos durante o cisma que creou a Igrexa Libre de Escocia.
​

### O turismo no século XIX

Fotografía dos residentes realizada por un fotógrafo afeccionado de Edimburgo, arredor de 1890
En 1898 e outra vez en 1899 Norman Heathcote visitou as illas e escribiu un libro sobre as súas experiencias. Durante o século XIX, os vapores comezaran a visitar Hirta, o que permitiu aos habitantes da illa gañar cartos coa venda de tweeds e ovos de paxaros pero a costa da súa autoestima xa que os turistas os consideraban curiosidades. Tamén está claro que os St Kildan non eran tan inxenuos como ás veces parecían. "Por exemplo, cando subían a un iate pretendían que pensaban que todo o latón pulido era ouro, e que o propietario debía ser enormemente rico". Os barcos trouxeron outras enfermidades previamente descoñecidas, especialmente o *tétano infantil*, que provocou unhas taxas de mortalidade infantil de ata o 80 por cento a finais do século XIX. A *cnatan na gall* ou tose dos barcos, unha enfermidade que se produciu despois da chegada dun barco fronte a Hirta, converteuse nunha característica habitual da vida.

A principios do século XX, a escola formal volvera a ser unha característica das illas, e en 1906 ampliouse a igrexa para facer unha escola. Os nenos aprenderon inglés e a súa lingua gaélica nativa. As mellores habilidades de partería, negadas á illa por John Mackay, reduciron os problemas do tétanos infantil. A partir da década de 1880, os arrastreiros comerciais que pescaban no Atlántico norte facían visitas regulares, traendo máis comercio. Falouse dunha evacuación en 1875 durante a época de MacKay como ministro, pero a pesar da escaseza ocasional de alimentos e dunha epidemia de gripe en 1913, a poboación mantívose estable entre 75 e 80 habitantes, e non existía ningún sinal obvia de que dentro duns anos a ocupación milenaria da illa estaba por rematar.

### Primeira Guerra Mundial

O Canón QF de 4 polgadas en Hirta mirando cara a Dùn
A principios da Primeira Guerra Mundial, a Royal Navy erixiu unha estación de sinal en Hirta, e as comunicacións diarias co continente establecéronse por primeira vez. Nunha resposta tardía, o submarino alemán SM U-90 chegou a Village Bay na mañá do 15 de maio de 1918 e, tras emitir un aviso, comezou a bombardear a illa. Lanzaron setenta e dous proyectiles e destruíuse a estación sen fíos. A casa reitoiral, a igrexa e o almacén do embarcadoiro quedaron danados, pero non houbo perda de vidas. Unha testemuña ocular recordou: "Non era o que se chamaría un mal submarino porque podería derrubar todas as casas porque alí estaban todas en fila. Só quería propiedade do Almirantazgo. Un cordeiro morreu.. Todo o gando corría dun lado ao outro da illa cando oían os disparos."

Como resultado deste ataque, un canón Mark III QF de 4 polgadas instalouse nun promontorio con vistas á baía de Village, pero nunca disparou contra o inimigo. De maior importancia a longo prazo para os insulares foron a introdución de contactos regulares co mundo exterior e o lento desenvolvemento dunha economía baseada no diñeiro. Isto facilitou a vida aos St Kildans pero tamén os fixo menos autosuficientes. Ambos foron factores da evacuación da illa pouco máis dunha década despois.

"Ironicamente, as cousas melloraron coa guerra, que trouxo un destacamento naval e entregas regulares de correo e comida dos buques de subministración naval, pero cando estes servizos retiráronse ao final da guerra, a sensación de illamento aumentou. Os mozos emigraron buscando unha vida mellor, o que resulta nunha ruptura da economía da illa".

### Evacuación e secuelas

Boreray, farallón Lee e Stac an Armin (á esquerda) desde as alturas de Conachair, o cantil máis alto no Reino Unido.
Numerosos factores levaron á evacuación de San Kilda. Os habitantes das illas existiron durante séculos en relativo illamento ata que o turismo e a presenza dos militares durante a Primeira Guerra Mundial levaron aos insulares a buscar alternativas ás privacións que padecían habitualmente. Os cambios realizados na illa polos visitantes no século XIX desconectaron aos insulares do modo de vida que permitira aos seus antepasados sobrevivir neste ambiente único. A pesar da construción dun pequeno embarcadoiro en 1902, as illas permaneceron a mercé do tempo.

Despois do final da Gran Guerra, a maioría dos mozos abandonaron a illa, e a poboación baixou de 73 habitantes en 1920 a 37 en 1928. Despois da morte de catro homes pola gripe en 1926, houbo unha sucesión de malas colleitas na década de 1920. As investigacións da Universidade de Aberdeen sobre o solo cultivable demostraron que houbo contaminación por chumbo e outros contaminantes, causada polo uso de cadáveres de aves mariñas e cinzas de turba no esterco utilizado nos campos. Isto ocorreu durante un longo período de tempo, xa que as prácticas de esterco se fixeron máis intensivas, e puido ser un factor na evacuación.

A última gota chegou coa morte dunha muller nova, Mary Gillies, que caeu enferma de apendicite en xaneiro de 1930 e foi levada ao continente para recibir tratamento. Despois morreu no hospital. Durante moitos anos supuxo que morrera de apendicite, pero o seu fillo Norman John Gillies descubriu en 1991 que morrera de feito por pneumonía, ao parir unha filla que tamén morreu. Retirouse todo o gando e as ovellas da illa dous días antes da evacuación polo barco turístico *Dunara Castle* para vendelos no continente. Non obstante, todos os cans de traballo da illa morreron afogados na baía porque non puideron ser capturados. O 29 de agosto de 1930, o barco *Harebell* levou aos 36 habitantes restantes a Morvern no continente escocés, unha decisión que eles mesmos tomaron colectivamente.

> 
> A mañá da evacuación prometía un día perfecto. O sol saíu dun mar tranquilo e brillante e quentou os impasibles cantils de Oiseval. O ceo era intensamente azul e a visión de Hirta, verde e agradable como a illa de tantos soños descoidados, facía aínda máis difícil a separación. Observando a tradición, os insulares deixaron unha Biblia aberta e unha pequena pila de avea en cada casa, pecharon todas as portas e ás 7 am abordaron o *Harebell*. Aínda que esgotados pola tensión e o duro traballo dos últimos días, informouse que se mantiveron alegres durante toda a operación. Pero a medida que a longa cornamenta de Dun caía cara ao horizonte e o contorno familiar da illa esmorecía, a ruptura dun antigo lazo fíxose realidade e os St Kildan deron paso ás bágoas.
> 
> 
> 

A última das nativas de St Kildan, Rachel Johnson, morreu en abril de 2016 aos 93 anos, tras ser evacuada aos oito anos.

En 1931, o laird das illas, Sir Reginald MacLeod de MacLeod, vendeunas a Lord Dumfries, que máis tarde se convertería no quinto Marqués de Bute. Durante os seguintes 26 anos viron a pouca xente, salvo os ocasionais visitantes estivais ou a algunha familia de San Kilda que regresaba.

### Ocupación militar

A torre de seguimento en Mullach Sgar
As illas non viron actividade militar durante a Segunda Guerra Mundial, permanecendo deshabitadas, pero quedan tres lugares de accidente de avións daquel período. Un Beaufighter LX798 con base en Port Ellen en Islay estrelouse contra Conachair a 100 m. do cume na noite do 3 ao 4 de xuño de 1943. Un ano despois, pouco antes da medianoite do 7 de xuño de 1944, o día despois do Día D, un hidroavión Sunderland ML858 naufragou á cabeza do Gleann Mòr. Unha pequena placa na igrexa está dedicada aos falecidos neste accidente.

Un bombardeiro Wellington estrelouse na costa sur de Soay en 1942 ou 1943. Ata 1978 non se realizou ningún intento formal de investigar o naufraxio, e a súa identidade non foi absolutamente determinada. Entre os restos, descubriuse unha insignia de gorra da Real Forza Aérea do Canadá, o que suxire que puido ser o HX448 da 7 Operational Training Unit que desapareceu nun exercicio de navegación o 28 de setembro de 1942. Por outra banda, suxeriuse que o Wellington é o LA995 da 303 Ferry Training Unit que se perdeu o 23 de febreiro de 1943.

En 1955 o goberno británico decidiu incorporar San Kilda a un campo de rastrexo de mísiles baseado en Benbecula, onde se realizan disparos de proba e voos. Así, en 1957 San Kilda volveu ser habitada permanentemente. Desde entón construíronse unha variedade de edificios e mastros militares, incluíndo unha cantina (que non está aberta ao público), o Puff Inn. O Ministerio de Defensa (MOD) aluga San Kilda do National Trust for Scotland por unha taxa nominal.

Hirta aínda está ocupada durante todo o ano por un pequeno número de civís empregados polo contratista de defensa QinetiQ que traballan na base militar (Deep Sea Range) nunha rotación mensual. En 2009, o Ministerio de Defensa anunciou que estaba considerando pechar os seus campos de proba de mísiles nas illas occidentais. potencialmente deixando a base de Hirta sen personal. En 2015 a base tivo que ser evacuada temporalmente debido ás condicións meteorolóxicas adversas.

No verán de 2018, as instalacións do MOD estaban sendo restauradas como parte da construción dunha nova base, un informe afirmou que o proxecto incluía "substituír xeradores e bloques de aloxamento envellecidos". Sen poboación permanente, a poboación da illa pode variar entre 20 e 70 habitantes, a maioría vive aquí temporalmente. Estes habitantes inclúen: empregados do Ministerio de Defensa, empregados do National Trust for Scotland e varios científicos que traballan nun proxecto de investigación Soay sheep.

Notas
-----

1. ↑  Excluíndo o pináculo illado Rockall, cuxo estado é un asunto de disputa internacional. See, for example, MacDonald, Fraser (2007-08-01). "O último posto avanzado do Imperio: Rockall e a Guerra Fría". *Journal of Historical Geography* **32** (3): 627–647. doi:10.1016/j.jhg.2005.10.009.  Parámetro descoñecido `|url-access=` ignorado (Axuda)
2. ↑  Unha pedra escamosa cun bordo afiado que se usa para cortar. Esta ferramenta neolítica recibe o nome da baía de Skaill, a localización do Patrimonio da Humanidade Skara Brae nas Illas Orcadas.
3. ↑  Monro (1549) "Hirta" No. 158. English translation from Lowland Scots: "The inhabitants are simple poor people, hardly educated in any religion, but the steward of MacLeod of Harris, or his deputy, sails there once a year at midsummer with a chaplain to baptise the children".
4. ↑  Esta é a data proporcionada por Quine (2000) para o abandono do grupo en Stac an Armin, (ver 'Edificios noutras illas' arriba), aínda que Steel (1988) afirma que o brote tivo lugar en 1724.
5. ↑  Mesmo no século XXI isto é un problema. O National Trust informou en 2006 de que estaba a cancelar os grupos de traballo de 2007 xa que "as condicións meteorolóxicas adversas fixeron que os nosos subministros non chegasen a San Kilda e a nosa próxima oportunidade de sacar subministracións é en maio de 2007".

Referencias

1. ↑  Hiltner, Stephen (11 de outubro de 2021). "Agony and Ecstasy on the Scottish Archipelago of St. Kilda". *The New York Times*. Consultado o 21 de marzo de 2022.
2. ↑  Steel (1988)
3. ↑  See especially Maclean (1977), Steel (1988), Fleming (2005).
4. ↑  McMillan, Joyce (3 de marzo de 2007) "St Kilda the Opera brings out the bully-boys" Arquivado 2 de novembro de 2007 en Wayback Machine.. Edinburgh. *The Scotsman*. Retrieved 3 de marzo de 2007.
5. ↑  "Stories from St Kilda". *National Records of Scotland*. 31 de maio de 2013. Arquivado dende o orixinal o 8 de febreiro de 2021. Consultado o 11 de febreiro de 2021.
6. ↑  "Cleit of the Week". *Ranger's Diary*. St Kilda Today. 2007-08-13. Arquivado dende o orixinal o 2013-12-12. Consultado o 2020-07-19.
7. ↑  St Kilda – David Quine (Colin Baxter Island Guides) 1995
8. 1 2 3 4 5  Modelo:Haswell-Smith
9. 1 2  "The new residents of St Kilda archipelago" Arquivado 11 de novembro de 2018 en Wayback Machine.. (29 August 2010). BBC News. Retrieved 29 de agosto de 2010.
10. ↑  National Trust for Scotland. Guide. "St Kilda Houses". Arquivado dende o orixinal o 11 de marzo de 2013. Consultado o 4 de xullo de 2013.
11. ↑  "World Heritage: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland" Arquivado 28 de febreiro de 2012 en Wayback Machine.. UNESCO. Retrieved 3 de xaneiro de 2007.
12. ↑  Steel (1988) page 273.
13. 1 2  Maclean (1977) páxina 33.
14. ↑  Steel (1988) páxina 27.
15. ↑  "Knowledge of the marine environment" Arquivado 9 de xullo de 2007 en Wayback Machine. (PDF) Scottish Natural Heritage. Consultado 2 de xaneiro de 2007.
16. 1 2  "Protected Areas and World Heritage—St Kilda". Arquivado 5 de xullo de 2007 en Archive.is United Nations Environment Programme: World Conservation Monitoring Centre. Consultado 18 de marzo de 2007.
17. ↑  Quine (2000) pages 99, 109, 111, 125, 137, 145.
18. ↑  Maclean (1977) page 18.
19. ↑  Fleming (2005) page 64.
20. ↑  "Dual World Heritage Status For Unique Scottish Islands" Arquivado 2 de outubro de 2006 en Wayback Machine.. National Trust for Scotland. Retrieved 6 de xaneiro de 2007.
21. ↑  The heights are from Haswell-Smith (2004), although the National Trust website states 191 m. and 165 m. respectively.
22. ↑  Maclean (1977) page 19.
23. ↑  Baxter and Crumley (1988) page 87. "Village Bay and its hills... a stupendous sham, a masterly St Kildan deception."
24. 1 2 3  Keay, J. & Keay, J. (1994) *Collins Encyclopaedia of Scotland*. London. HarperCollins. Pages 840–2.
25. ↑  This is noted by several authorities including Steel (1988), p. 27, although Keay (1994) erroneously states they are the "highest in Europe". Croaghaun on Achill Island is considerably higher at 668 m.; see for example "Geographical Facts and Figures". Arquivado 19 de decembro de 2015 en Wayback Machine. Wesleyjohnston.com. consultado on 9 de setembro de 2007.
26. ↑  Baxter and Crumley (1988) page 7. The lower case pronouns for the deity are in the original text.
27. ↑  Murray (1966) page 163.
28. 1 2
29. ↑  "St Kilda World Heritage Site Management Plan 2003 – 2008" Arquivado 29 de maio de 2008 en Wayback Machine. (PDF) National Trust for Scotland. Retrieved 24 de xaneiro de 2007.
30. ↑  Steel (1988) page 199.
31. ↑  Ordnance Survey Explorer Map 460, North Lewis/Ceann a Tuath Leòdhais.
32. ↑  St Kilda: Revised Nomination of St Kilda for inclusion in the World Heritage Site List Arquivado 3 de xullo de 2007 en Wayback Machine. (xaneiro 2003) (pdf) National Trust for Scotland. Retrieved 21 de marzo de 2007.
33. ↑  "Skaill knife" Arquivado 27 de febreiro de 2015 en Wayback Machine. National Museums Scotland. Consultado 27 de febreiro de 2015.
34. ↑  Fleming (2005) pages 37–56.
35. ↑  Copper, Michael (marzo 2017). "Neolithic sherds from St Kilda". *Scottish Archaeological Journal* **39** (1): 95–100. ISSN 1471-5767. doi:10.3366/saj.2017.0079.
36. ↑  "Evidence St Kilda was inhabited 2,000 years ago". *BBC News*. 9 de febreiro de 2021. Arquivado dende o orixinal o 9 de febreiro de 2021. Consultado o 10 de febreiro de 2021. Estas poucas pistas nos din que a xente estaba ben establecida en San Kilda como parte do asentamento máis amplo das illas occidentais.
37. ↑  Fleming (2005) page 27 quoting Taylor, A.B. (1968) "The Norsemen in St Kilda". *Saga book of the Viking Society*. **17**. 116–43.
38. ↑  Fleming (2005) page 63.
39. ↑  Maclean (1972) page 34 quoting John of Fordun's *Scotichronicon* of c. 1380.
40. ↑  Macauley, Rev Kenneth (1764) *History of St Kilda*. London
41. ↑  Fleming (2005) page 28.
42. ↑
43. ↑  "Winter storm exposes the secrets of Lady Grange's House at St Kilda". *Historyscotland.com*. 14 de febreiro de 2022.
44. ↑  Maclean (1977) page 125.
45. ↑  Fleming (2005) page 32.
46. ↑  Heathcote, Norman (1900). *St Kilda*. London: Longmans, Green & Co.
47. ↑  Rev. Neil MacKenzie, quoted by Fleming (2005), p. 8
48. ↑  "Life in St. Kilda" Arquivado 29 de setembro de 2007 en Wayback Machine. an account by J. Sands in Chambers’s Journal of Popular Literature, Science and Art, 1877. Retrieved 1 de abril de 2007.
49. ↑  Cooper, Derek (1979) *Road to the Isles: Travellers in the Hebrides 1770–1914*. London. Routledge & Kegan Paul.
50. ↑  Steel (1988), pp. 150–5.
51. ↑  Maclean (1977) p. 140.
52. ↑  Fleming (2005) p. 165.
53. ↑  "Das Marine-Nachrichtenblatt". *mnb.seekrieg14-18.de*. Arquivado dende o orixinal o 19 de marzo 2011. Consultado o 31 de marzo de 2013.
54. ↑  Steel (1988) p. 167
55. ↑  Neil Gilles, citado en Steel (1988) p. 167
56. ↑  Steel (1988), p. 168
57. ↑  Smyth, Kirsty (15 de novembro de 2019). "Remote Possibilities When People Lived on St Kilda". *Scottish Field*. Arquivado dende o orixinal o 3 de maio de 2021. Consultado o 10 de febreiro de 2021.
58. ↑  The Evacuation Arquivado 31 de agosto de 2010 en Wayback Machine. kilda.org.uk Accessed 2 de decembro de 2008
59. ↑  "Work party information" Arquivado 2 de outubro de 2006 en Wayback Machine. National Trust for Scotland. Retrieved 18 de marzo de 2007.
60. ↑  "Poison in Paradise" Arquivado 5 de decembro de 2008 en Wayback Machine. National Trust for Scotland. Retrieved 20 de xuño de 2008.
61. ↑  Meharga, Andrew. A *et al.* (Setembro 2006) "Ancient manuring practices pollute arable soils at the St Kilda World Heritage Site, Scottish North Atlantic" Chemosphere **64**, Issue 11, pp. 1818–1828. consultado 20 de xuño de 2008.
62. ↑  Rix, Juliet (24 de marzo de 2012) "St Kilda: On the street where we lived" Arquivado 29 de agosto de 2017 en Wayback Machine.. London. *The Guardian*. Consultado 28 de marzo de 2012.
63. ↑  "Eighty years ago St Kilda was evacuated. Today one of only two survivors remembers leaving the islands.". *The Scotsman*. 11 de agosto de 2010. Arquivado dende o orixinal o 29 de agosto de 2017. Consultado o 29 de agosto de 2017.
64. ↑  Maclean (1977), p. 142.
65. ↑  BBC News – Last surviving St Kildan Rachel Johnson dies (7 de abril de 2016)  Arquivado 5 May 2021 en Wayback Machine.. London. *The BBC*. Consultado 7 de abril de 2016.
66. ↑  Thompson, Francis (1970) *St Kilda and other Hebridean Outliers*. David & Charles. ISBN 0-7153-4885-X
67. ↑  Steel (1988) pp. 229–32.
68. ↑  Steel (1988) page 234.
69. ↑  Quine (2000), p. 90.
70. ↑  Steel (1988), p. 236
71. ↑  Barry, John C. (1980) "Wartime Wrecks on St. Kilda" *After the Battle*. **30** p. 28
72. ↑  "Puff Inn statement" Arquivado 11 de marzo de 2012 en Wayback Machine.. Provided by QinetiQ, approved by the MOD and published by the National Trust for Scotland. Consultado 18 de outubro de 2012.
73. ↑  Steel (1988) pp. 238–55.
74. ↑  "Advice for visitors" Arquivado 16 de abril de 2007 en Wayback Machine. (2004) National Trust for Scotland. Consultado 18 de marzo de 2007. This notes that the name 'Puff Inn' is misleading in that it is not open to the public.
75. ↑  Ross, John (31 de xullo de 2009). "Historic evacuation of islands will be commemorated on St Kilda Day". *The Scotsman* (Edinburgh). Arquivado dende o orixinal o 27 de outubro de 2021. Consultado o 10 de agosto de 2009.
76. ↑  "Qinetiq: St Kilda recovery plan already in motion". 12 de xaneiro de 2015. Arquivado dende o orixinal o 21 de novembro de 2016. Consultado o 21 de novembro de 2016.
77. ↑  "ST KILDA". 12 de setembro de 2018. Arquivado dende o orixinal o 3 de maio de 2021. Consultado o 10 de febreiro de 2021.
78. ↑  Alison Campsie (21 de febreiro de 2018). "What it's like living on St Kilda". *The Scotsman*. Arquivado dende o orixinal o 31 de decembro de 2018. Consultado o 31 de decembro de 2018.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***San Kilda Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

### Outros artigos

### Ligazóns externas

* 1930 – evacuation of St Kilda (29 de agosto de 1930) National Library of Scotland reprint of report from *The Times*. London. Consultado 28 de decembro de 2007.
* Digitised manuscript map of St Kilda drawn by the Scottish civil engineer Robert Stevenson in approximately 1818
* Archive films about St Kilda from the Scottish Screen Archive at National Library of Scotland
* abandonedcommunities.co.uk Consultado 28 de decembro de 2007.
* Revised nomination of St Kilda for inclusion on the World Heritage Site List Arquivado 03 de xullo de 2007 en Wayback Machine. (xaneiro 2003) (pdf) consultado 28 de decembro de 2007. Includes a detailed map.
* "Revised Nomination of St Kilda for inclusion in the World Heritage Site List". (12 de maio de 2003) The Scottish Executive. Consultado 28 de decembro de 2007.
* "St Kilda – Death of an Island Republic" Utopia Britannica: British Utopian Experiments 1325 – 1945. consultado 28 de decembro de 2007.
* "St Kilda" National Trust for Scotland. Consultado 28 de decembro de 2007.
* Protected Planet Factsheet about St Kilda Arquivado 27 de febreiro de 2014 en Wayback Machine.
* *The cleitean of the St Kilda Archipelago*. An architectural and historical account by Christian Lassure. Consultado 28 de decembro de 2007.
* St Kilda (Hirta) National Nature Reserve, United Kingdom
* Abandonment of St Kilda recalled BBC News 28 de agosto de 2009
* St Kilda: A Wildlife Mystery
* St. Kilda, Its People and Birds (1908) – extract
* St Kilda: Britain's Loneliest Isle (1928)
* Obituary of Norman John Gillies, the last voice of St Kilda, died on 29 de setembro de 2013, aged 88. The Economist.