Alfabeto arcaico nunha peza ática de cerámica de figuras negras.
 O nome Περικλες Χσανθιππο ("Perikles Xsanthippo") escrito nun ostracon ateniense do século V. 

A ortografía clásica correspondente sería "Περικλῆς Ξανθίππου", sendo usado «E» entón en Atenas para todos os sons /e, eː, ɛː/, «Ο» para /o, oː, ɔː/ e «ΧΣ» para o son /ks/. A ortografía de «Π» e «Θ» tamén é arcaica.
Os **alfabetos gregos arcaicos**, tamén coñecidos como **alfabetos epicóricos**, son as moitas variantes do alfabeto grego empregadas na antiga Grecia durante as épocas arcaica e clásica, antes de ser substituídas ao redor do 400 a. C. polo formulario estándar de 24 letras.

Xeralidades
-----------

Todas as formas de alfabeto grego baséanse nos 22 símbolos do alfabeto fenicio, excepto a letra Samech, cuxo equivalente grego xi (Ξ) só é usado por un subgrupo de alfabetos, e coa adición do upsilon (Υ) para o alfabeto. vogal /u, ū/.  , 

Os alfabetos locais, chamados "epicóricos", difiren de varias maneiras:

* no uso dos símbolos consonánticos Χ, Φ e Ψ ;
* na das novas letras inventadas para representar as vogais longas (omega e eta)
* no uso ou non de Η na súa función consonántica orixinal (/h/) ;
* no uso ou non de certas letras arcaicas (digamma = /w/, koppa=/k/, san=/s/);
* nos detalles das formas individuais de cada letra.

O actual alfabeto grego de 24 letras é orixinalmente unha variante rexional utilizada nas cidades xónicas de Asia Menor. Foi adoptado oficialmente en Atenas no 403 a. C. e no resto do mundo grego antes de mediados do século IV a. C.

Consoantes aspiradas e grupos consonánticos
-------------------------------------------

 Distribución dos tipos de alfabetos «verde», «vermello» e «azul», segundo Adolf Kirchhoff (1867).
Normalmente faise unha división básica dos alfabetos epicóricos en catro tipos principais segundo o seu tratamento de letras adicionais para as consoantes aspiradas (pʰ, kʰ) e os grupos de consoantes (ks, ps) do grego. Estes catro tipos son convencionalmente titulados «verde», «vermello», «azul claro» e «azul escuro», segundo a lenda dun mapa publicado nun artigo seminal do século XIX sobre o tema, *Studien zur Geschichte des griechischen Alphabets* de Adolf Kirchhoff (1867). O tipo «verde» (ou Sur) é o máis arcaico e máis próximo ao fenicio. O tipo «vermello» (ou Occidente) transmítese posteriormente cara ao oeste e é o antepasado do alfabeto latino. O tipo «azul»(ou Oriente) é aquel do que emerxe a continuación o alfabeto grego estándar.

O tipo «verde» usa só símbolos fenicios e normalmente prescinde do Ξ (/ks/). As oclusivas aspiradas /pʰ, kʰ/ escríbense así simplemente Π e Κ, sen distinción das oclusivas non aspiradas /p, k/, ou como dígrafos ΠΗ, ΚΗ (o son análogo /tʰ/ ten unha letra dedicada, Θ, tamén tomada do fenicio). Do mesmo xeito, os grupos /ps, ks/ escríbense simplemente ΠΣ, ΚΣ. Este sistema atópase en Creta e nalgunhas illas do sur do Exeo, especialmente Santorini, Milos e Anafi.

O tipo «vermello» tampouco usa o Ξ para /ks/, pero introduce un signo adicional ao final do alfabeto para esta combinación de sons, Χ. Ademais, introduce letras para as consoantes aspiradas, Φ = "pʰ e Ψ = "kʰ ". Este uso de «Χ » coincide coa letra X en latín, pero difire dos gregos estándar posteriores onde Χ corresponde a /kʰ/ e Ψ a /ps/ (só Φ para /pʰ/ é común a todos os non-«verde»). O tipo «vermello» atópase na maioría das áreas da Grecia central ( Tesalia, Beocia e a maior parte do Peloponeso), na illa de Eubea e nas colonias asociadas, incluíndo a maioría das da península Itálica (Magna Grecia).

O tipo «azul claro» aínda non usa Ξ (/ks/) e só engade letras para « pʰ » (Φ) e « kʰ » (Χ). Estas dúas letras corresponden ao seu uso no alfabeto estándar moderno. O sistema «azul claro» polo tanto, non ten letras separadas para os grupos /ps, ks/. Neste sistema, normalmente escríbense ΦΣ e ΧΣ. Este sistema atópase en Atenas (antes do 403 a.C.) e en varias illas do mar Exeo.

O tipo «azul escuro» ten todos os símbolos consonánticos do alfabeto grego moderno : ademais de Φ e Χ (común co tipo «azul claro»), engade Ψ (ao final do alfabeto) e Ξ (na posición alfabética do *samekh* fenicio). Este sistema atópase nas cidades da Confederación Xónica, Cnido en Asia Menor e en Corinto e Argos no nordeste do Peloponeso

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Fenicio |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Sur | «verde» |  |  |  |  |  |  |  |  | — |  |  |  |  |  |  | — |  |  |  |  |  |  |  | \* | — | — | — | — | — |
| Oeste | «vermello» |  |  |  |
| Leste | «azul claro» |  | — |  |
| «azul escuro» |  |  |
| Xónico clásico | — | — |  | — | — |  |
| Son | a | b | g | d | e | w | zd | h | ē | tʰ | i | k | l | m | n | ks | o | p | s | k | r | s | t | u | pʰ | ks | kʰ | ps | ō |
| Moderno | Α | Β | Γ | Δ | Ε | — | Ζ | — | Η | Θ | Ι | Κ | Λ | Μ | Ν | Ξ | Ο | Π | — | — | Ρ | Σ | Τ | Υ | Φ | — | Χ | Ψ | Ω |

\* Upsilon tamén deriva de vav ().

Omega, eta e /h/
----------------

A letra eta (Η,, orixinariamente *hêta*) ten dúas funcións diferentes, derivadas do nome do seu modelo fenicio *hēth* : a maioría dos dialectos gregos úsano para a consoante /h/, semellante ao seu valor fenicio ([ħ]). Non obstante, a consoante /h/ pérdese gradualmente da lingua falada (un proceso coñecido como psilose ) ; nos dialectos onde esta perda se produciu a principios do período arcaico, Η utilízase para designar a vogal longa / ɛː /, o segundo elemento sonoro do seu nome, e, para os dialectos sen /h/, o seu valor acrofónico natural. Os primeiros dialectos psilóticos inclúen o xónico oriental, o dialecto eólico de Lesbos e os dialectos dorios de Creta e Elis.

A distribución de Η e E difire entón segundo os dialectos, porque a lingua grega arcaica ten tres fonemas distintos para « e » : unha vogal media aberta / ɛː / (escritura clásica « η »), unha vogal longa media pechada / eː / (posteriormente fusionada co ditongo / ei /, escritura « ει ) e unha vogal curta /e/ (escritura « ε »). Nos dialectos psilóticos de Anatolia e das illas adxacentes do Exeo, así como de Creta, a vogal Η só se usa para / ɛː /. Nunha serie de illas do Exeo, incluíndo Rodas, Milos, Santorini e Paros, úsase tanto para /h/ como para / ɛː / sen distinción. En Cnido, invéntase unha letra adicional para distinguir entre as dúas funcións : Η úsase para /h/ e para / ɛː /. Nas colonias do sur de Italia, principalmente Taras, despois do 400 a.C. faise unha distinción similar entre Η para / ɛː / e para /h/. Os gramáticos de Alexandría transformaron máis tarde este símbolo nun signo diacrítico, o 'espírito áspero'.

En Naxos, o sistema é lixeiramente diferente : a mesma letra tamén se usa alí para /h/ e unha vogal longa, pero só se o son « e » provén da elevación dun / aː / máis antigo, non dun / ɛː / máis antigo herdado do protogrego. Isto probablemente significa que, mentres que nos outros dialectos o « e» os vellos e os novos xa se fundiron nun só fonema, o son alto de Naxos é distinto de /aː/ e /ɛː/, probablemente un son [æ].

Outra distinción faise nas cidades-estado do nordeste do Peloponeso, especialmente Corinto: non é o medio aberto /ɛː/ o que se destaca alí entre os tres sons «e», pero o medio pechado / eː /. A letra épsilon (Ε) úsase alí exclusivamente para este último, mentres que o símbolo (ou, en Sición ,) úsase para /e/ e /ɛː/. Outra variante úsase en Tirinto: usa as letras do sistema corintio, e E, pero cos valores do sistema clásico eta e épsilon.

| Rexión | /h/ | / ɛː / | /e/ | / eː / |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ionia, Eolia, Creta | – | Η | E | E |
| Rodas, Melos, Thera, Paros | Η | Η | Ε | Ε |
| Knidos | Η |  | Ε | Ε |
| Naxos | Η | Η ( æː ) | Ε | Ε | Ε |
| Tirinto | Η |  | Ε | Ε |
| Corinto, Megara, Sición | Η |  |  | Ε |
| Outros | Η | Ε | Ε | Ε |

A letra omega (Ω), que denota un son longo [ɔː] medio aberto, foi inventada nas cidades xónicas de Asia Menor, nalgún momento antes do 600 a.C. Créase rompendo o círculo do omicrón (Ο), inicialmente no lateral. A letra endereitarase e os seus bordos curváronse cara a fóra ( ,, ). A cidade doria de Cnido, así como algunhas illas do Exeo (Paros, Thasos e Milos), elixen a innovación contraria: un círculo roto para /o/ curto e un círculo pechado para /o/ longo.

Letras arcaicas
---------------

### Digamma

A letra digamma (Ϝ) úsase xeralmente nos dialectos onde aínda se usa o son /w/. Na época arcaica, estes dialectos inclúen a maioría da Grecia continental (excepto Ática), Eubea e Creta. En Atenas e Naxos aparentemente só se usa no rexistro poético. Noutro lugar, o son /w/ está ausente  .

A forma da letra varía segundo o lugar e o tempo. Orixinalmente, a forma máis común é. Co paso do tempo, desenvólvese por analoxía co épsilon (que evoluciona de a E) para converterse en F ou. Creta usa unha forma arcaica (que se parece ao modelo orixinal, o waw peniciano) ou unha variante coas varas inclinadas ()  .

Algúns scripts locais usan a letra san no canto do sigma para indicar o son /s/. Non está claro se a distinción entre as dúas letras correspondía orixinalmente a realizacións fonéticas diferentes do fonema /s/. O epigrafista Lilian Jeffery (1915–1986) formula a hipótese de que san orixinalmente nota un son [z] e que os dialectos dorios que conservan san en lugar de sigma poderían ter unha pronunciación de /s/.  Roger Woodard, profesor de clásicos na Universidade de Buffalo, suxire que se podería notar [ts]. En calquera caso, cada dialecto tende a empregar san ou sigma con exclusión do outro, e aínda que os primeiros enumeran as dúas letras por separado nas súas respectivas posicións alfabéticas, exemplares posteriores no século VI a. C.. tenden a enumerar só un deles. O san emprégase en Argos até finais do século VI a. C. , en Sicyone até arredor do 500 a.C. en Corinto até a primeira metade do século -V.  e en Creta tempo despois. Sicyone conserva o sinal como emblema local nas súas moedas.

### Qoppa

A letra arcaica qoppa (Ϙ), ás veces escrita *koppa*, usada para un alófono anterior de /k/ antes das vogais posteriores [o, u], é orixinalmente común na maioría dos alfabetos epicóricos. Comeza a abandonarse a partir de mediados do século VI a. C. Algunhas rexións dorias, incluíndo Corinto, Argos, Creta e Rodas, mantivéronse até o século V a. C.

Letras adicionais
-----------------

### Sampi

Algunhas cidades xónicas usan unha letra especial, en orde alfabética despois de Ω, para un son sibilante onde outros dialectos teñen ΣΣ ou ΤΤ (por exemplo, «τέͳαρες», "catro", en lugar da ortografía iónica «τέσσαρες» e o ático «τέτταρες»). Este símbolo eliminouse máis tarde do alfabeto, pero sobrevive como o símbolo numeral sampi («ϡ»).

A carta está testemuñada nas cidades xónicas de Mileto, Éfeso, Halicarnaso, Eritrea, Teos, na illa de Samos, na colonia xónica de Massilia  e en Cícico. En Mesembria, na costa do Mar Negro de Tracia, úsase nas moedas, marcadas cunha abreviatura do nome da cidade, «ΜΕͲΑ». O son sinalado por esta letra deriva dos grupos de consoantes \*[kj], \*[kʰj], \*[tj], \*[tʰj] ou \*[tw], e probablemente sexa un son intermedio durante o cambio fonético dun detén o grupo de consoantes a un son /s/, quizais unha consoante africada semellante a /ts/.

### San arcadiano

O dialecto chipriota arcado de Mantinea, nun documento, usa unha letra similar á И (), posibelmente derivado dunha variante de san, para indicar probabelmente un son [ts].

### Digamma panfílico

No dialecto fortemente diverxente de Panfilia, a letra digamma (Ϝ) existe xunto con outra forma. Suponse que neste dialecto o son /w/ podería ter cambiado a /v/ nalgúns ambientes. A letra en forma de F pode ser usada para denotar este son /v/, mentres que a letra en forma de И indica casos nos que se conserva o son /w/.

### E beocia

Unha carta especial para a realización do son curto /e/, foi utilizado brevemente na cidade beocia de Thespies a finais do século V a. C. A letra úsase en lugar da épsilon habitual (Ε) cando o son se coloca antes doutra vogal. A súa forma suxire un compromiso entre un Ε e un Ι, pénsase que denota un alófono alto, que se aproxima a /i/. Só se testemuña cando nun só documento, un conxunto de estelas gravadas do 424 a. C.  ,

Formas de glifos
----------------

As letras do alfabeto grego clásico mostran variacións adicionais de formas, sendo certas variacións características dun alfabeto local.

O Ζ adoita presentar unha liña recta () en todos os alfabetos da época arcaica. Θ é principalmente en forma de cruz ( ou ). Ξ normalmente ten unha liña vertical () e Φ é máis frecuentemente. Υ e Ψ teñen variantes frecuentes onde as liñas se estenden dende a parte inferior da letra, e. Η é orixinalmente próximo a unha forma rectangular pechada  e desenvolve moitas variantes con diferentes disposicións de barras que conectan as dúas liñas exteriores.

A forma inicial de Ε é normalmente, cos brazos en diagonal e a barra baixando baixo o brazo inferior; a letra desenvolve a súa forma ortogonal moderna Ε durante a época arcaica. Un cambio similar obsérvase con Ϝ, que vai de ás ou Ϝ. As formas iniciais de Μ adoitan ter unha barra á esquerda que vai máis baixa que a da dereita () ; esta característica é distintiva das variedades que tamén usan san () para /s/.

Π normalmente ten unha rama vertical dereita que é máis curta que a esquerda (). A parte superior do Π pode ser curva en lugar de angular, aproximándose a unha P latina (). Ρ pode ter unha cola cara á dereita, aproximándose á R latina. En moitas variedades «vermello», Δ ten variantes onde a liña esquerda é vertical e o lado dereito está lixeiramente redondeado, como un D latino (,).

A forma do Σ pódese escribir con diferentes ángulos e liñas. Ademais da clásica forma de catro liñas (), atópase con frecuencia unha forma de tres liñas que se asemella a unha S latina angular (), unha característica dalgunhas variedades gregas continentais, incluíndo o ático e varios alfabetos «vermello». A forma de lúa do Σ, que se asemella ao C latino, estándar na Antigüidade Tardía e na escritura bizantina, non se atopa nos arcaicos.

A letra Ι ten dúas variantes principais : a clásica liña recta vertical e unha forma curva con tres ou catro liñas angulares, ou incluso máis (). A forma curva é unha forma máis antiga e segue sendo común en variedades onde non se pode confundir con sigma, sendo substituída esta última por san.

As letras Γ e Λ presentan múltiples formas diferentes que a miúdo poden confundirse entre si, sendo ambas só un ángulo colocado en diferentes posicións. As formas de Γ análogas a C (apuntadas ou redondeadas) son comúns na Grecia continental e en Occidente, onde inspiran o C latino; formas de Λ análogas a L son comúns en Eubea, Ática e Beocia. Os asentamentos aqueos usan un Γ en forma de liña vertical, como un Ι  .

A letra Α ten varias variacións menores dependendo da posición da barra horizontal, algunhas características dunha variedade local 

A letra Β ten o maior número de formas fortemente diverxentes. Ademais da forma estándar (redondeada ou puntiaguda,), hai formas tan variadas como (Gortyn), e (Santorini),(Argos), ( Milos), (Corinto),(Megara, Bizancio),(Cícladas).

Κ, Ν, Ο e Τ mostran pouca variación e pouca ou ningunha diferenza coa súa forma clásica.

Ademais, todas as letras poden aparecer en espello, cando o texto se escribe de dereita a esquerda, o que é común no máis antigo.

Alfabetos locais notables
-------------------------

### Antigo ático

 A frase «Ἔδοξεν τῇ Βουλῇ καὶ τῷ Δήμῳ» («Gustoulle ao Concello e ao Pobo») normalmente escríbese «Εδοχσεν τει Βολει και τοι Δεμοι» sobre as inscricións da Democracia ateniense antes do 403 a. C.
Atenas, até finais do século V  a. C. usa unha variante do alfabeto «azul claro», con «ΧΣ» para /ks/ e ΦΣ para /ps/. «Ε» úsase para os tres sons /e, eː, ɛː/ (correspondente aos clásicos Ε, ΕΙ, Η) e «Ο» é para /o, oː, ɔː/ (Ο, ΟΥ, Ω clásico). «H» nota a consoante /h/. A escritura ateniense tamén presenta algunhas formas locais de letras, algunhas compartidas co alfabeto veciño (aínda que «vermello») de Eubea: un tipo de «Λ» parecido ao L latino () e unha forma de «Σ» parecido ao S latino ().

Ao final do século quinto século a. C. emítese un decreto formal para cambiar a escritura pública á nova ortografía xónica, parte das reformas promulgadas despois da Tiranía dos Trinta. Este novo sistema chámase posteriormente alfabeto «eucleidiano» do nome do arconte Euclide que supervisa a decisión.  

### Eubeo

 Inscrición da copa de Néstor, atopada en Isquia ; Alfabeto eubeo do século VIII a. C.
O alfabeto eubeo úsase nas cidades-estado de Eretria e Calcis, así como nas colonias do sur de Italia, especialmente en Cumas e Isquia. É esta variante do alfabeto grego a que se transmite a Italia, onde orixina os antigos alfabetos itálicos, incluíndo o alfabeto etrusco e, finalmente, o alfabeto latino. Algúns dos trazos distintivos do alfabeto latino xa están presentes no seu modelo.

O alfabeto eubeo pertence ao tipo «vermello». Usa Χ para /ks/ e Ψ para /kʰ/. Como a maioría das primeiras variantes, omite Ω e usa Η para a consoante /h/ en lugar da vogal /ɛː/. Tamén conserva as letras arcaicas digamma (Ϝ, /w/ ) e koppa (Ϙ, /k/ ). O san (Ϻ, /s/ ) non se usa normalmente na escritura pero parece transmitido co alfabeto, xa que está presente no alfabeto que se atopa en Italia e despois é adoptado polos etruscos.

Como Atenas, Eubea usa unha forma de Λ que se asemella a L latina e unha forma de Σ análoga á S latina. Os outros elementos que anuncian as formas latinas son un Γ escrito como un C puntiagudo (), un Δ en forma de D nítido () e un Ρ semellante a un R () .  

### Corintio

 Cráter corintio que leva o nome «ΗΙΠΟΛΛΥΤΟΣ» en escritura corintia.
O dialecto dorio corintio está escrito nun alfabeto específico pertencente ao tipo «azul escuro» no seu tratamento de /pʰ, kʰ, ps, ks/, pero difire dos alfabetos xónico e clásico noutros lugares. Corinto usa san (Ϻ) en lugar de Σ para /s/, e mantén qoppa (Ϙ) para o que parece ser un alófono de /k/ antes das vogais dianteiras. Como se describe anteriormente, tamén usa un sistema pouco común para indicar os seus sons [e], cunha letra en forma de Β para /ɛ/ e /ɛː/ (clásico Ε e Η) e Ε para /eː/ longo pechado (clásico ΕΙ). Para a consoante Β, Corinto usa unha forma especial. A letra Ι escríbese como Σ (,).

Notas
-----

1. ↑  Woodard 2010, p. 26–46.
2. ↑  Jeffery 1961, p. 21ff.
3. ↑  Voutiras 2007, p. 270.
4. 1 2 3 4  Woodard 2010, p. 26-46.
5. 1 2  Jeffery 1961, p. 28.
6. ↑  Woodard 2008, p. 58.
7. ↑  Jeffery 1961, p. 291.
8. ↑  Jeffery 1961, p. 24, 114, 138, 144.
9. ↑  Jeffery 1961, p. 37ff.
10. 1 2  Jeffery 1961, p. 24.
11. ↑  Jeffery 1961, p. 33.
12. ↑  Woodard 2010, p. 33.
13. 1 2  Jeffery 1961, p. 116.
14. ↑  Jeffery 1961, p. 142.
15. ↑  Wachter 1998, p. 1–8.
16. ↑  Willi 2008, p. 419ff.
17. ↑  Jeffery 1961, p. 38ff.
18. ↑  Woodard 1997, p. 177–179.
19. ↑  Woodard 2006, p. 38.
20. ↑  Nicholas 2005, p. 3–5, citant Brixhe 1976, p. 46–57
21. ↑  Jeffery 1961, p. 89, 95.
22. ↑  Nicholas 2005, p. 3-5.
23. ↑  Jeffery 1961, p. 25, 28, 32, 35.
24. ↑  Jeffery 1961, p. 24, 31.
25. ↑  Jeffery 1961, p. 24, 33.
26. ↑  Jeffery 1961, p. 34.
27. ↑  Jeffery 1961, p. 29ff.
28. ↑  Jeffery 1961, p. 23, 30, 248.
29. 1 2  Jeffery 1961, p. 23.
30. ↑  Jeffery 1961, p. 44ff.
31. ↑  Jeffery 1961, p. 66.
32. ↑  Threatte 1980, p. 26ff..
33. 1 2 3  Jeffery 1961, p. 79.
34. ↑  Jeffery 1961, p. 114ff.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Grecia antiga*** |

### Bibliografía

* Brixhe, Claude (1976). *Le Dialecte grec de Pamphylie. Documents et grammaire*. París: Maisonneuve.
* Lilian H. Jeffery (1961). *The local scripts of archaic Greece*. Oxford: Clarendon.
* Nick Nicholas (2005). *Proposal to add Greek epigraphical letters to the UCS. Technical report* (PDF). Unicode Consortium. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 05 de maio de 2006. Consultado o 25 de xaneiro de 2023.
* Threatte, Leslie (1980). *The grammar of Attic inscriptions*. I: Phonology. Berlín: De Gruyter.
* Voutiras, E. (2007). *A history of ancient Greek : from the beginnings to late antiquity : The introduction of the alphabet*. Cambridge. p. 266–276.
* Wachter, R. (1998). "Eine Weihung an Athena von Assesos 1657". *Epigraphica Anatolica* **30**.
* Willi, Andreas (2008). "Cows, houses, hooks: the Graeco-Semitic letter names as a chapter in the history of the alphabet". *Classical Quarterly* **58** (2): 401–423. doi:10.1017/S0009838808000517.