recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
As **linguas aimarás** (tamén coñecidas como **jaqi** ou **aru**) son unha das dúas familias lingüísticas dominantes nos Andes centrais, xunto coa familia de linguas quechuas. A familia componse da lingua aimará, amplamente falada en Bolivia e partes do Perú, e as ameazadas linguas jaqaru e kawki do Perú.

Hardman (1978) propuxo o nome *jaqi* para o nome da familia (1978), Alfredo Torero propuxo *aru* que quere dicir 'falar' e Rodolfo Cerrón Palomino *aimará*, en dúas ramas, o aimará do sur (ou do altiplano) e o aimará central (jaqaru e kawki). Outro nome da familia é *jaqui* (tamén escrito *haki*).

As linguas quechuas, especialmente as do sur, comparten unha gran cantidade de vocabulario co aimará, e moitas veces as linguas foron agrupadas co nome de quechumaran. Esta proposta é controvertida e o vocabulario compartido pode explicarse mellor como un préstamo intensivo debido ao contacto a longo prazo.

Contacto lingüístico
--------------------

Jolkesky (2016) observa que hai semellanzas léxicas coas linguas quechua, kunza, leco, uru-chipaya, arauaca e puquina debido ao contacto.

División da familia
-------------------

As linguas aimaarás constan de dúas ou tres linguas:

* Aimará. Os dialectos do sur e do centro son diverxentes e ás veces considéranse linguas separadas.
* Jaqaru (tamén chamado haqearu, haqaru, haq'aru ou aru).
* Kawki (tamén chamado cauqui ou cachuy).

O aimará ten arredor de 2,2 millóns de falantes; 1,7 millóns en Bolivia, 350.000 no Perú, e o resto en Chile e a Arxentina. O jaqaru ten aproximadamente 725 falantes no centro do Perú, e o kawki tiña 9 falantes sobreviventes en 2005. O kawki está pouco documentada aínda que a súa relación co jaqaru é bastante estreita. Inicialmente, Martha Hardman consideraba que eran linguas diferentes (con datos moi limitados naquel momento), mais todo o traballo de campo e as investigacións posteriores contradiron e demostraron que son dialectos mutuamente intelixibles pero diverxentes dunha única lingua.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *aimará*.
2. ↑  Jolkesky, Marcelo Pinho de Valhery (2016). *Estudo arqueo-ecolinguístico das terras tropicais sul-americanas* (Ph.D. dissertation) (2 ed.). Brasília: University of Brasília.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). *The languages of the Andes*. Cambridge language surveys. Cambridge University Press.
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp. 46–76). Londres: Routledge.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q33010
* AAT: 300387902
* GEC: 0076065
* Glottolog: ayma1253

 |
**Onésimo**, finado cara ao 90 ou 95, tamén chamado **Onésimo de Bizancio** e **O Sagrado Apóstolo Onésimo** nalgunhas igrexas ortodoxas, foi un mártir do cristianismo.

Traxectoria
-----------

Foi un servente de Filemón, personaxe importante e influente de Colosas de Frixia, convertido ao cristianismo por Paulo de Tarso. Onésimo cando fuxía da xustiza, por lle ter roubado ao seu amo; atopouse con Paulo, quen se achaba entón prisioneiro en Roma. O Apóstolo converteuno ao Cristianismo, bautizouno e enviouno á casa de Filemón cunha carta de recomendación, que dicía o seguinte:

> 
> 
> *Suplícoche en favor do meu fillo Onésimo, ao que xerei na prisión. Antes, el non te prestou ningunha utilidade, pero agora serache moi útil, como o é para min. Envíocho coma se fose eu mesmo. Con gusto reteríao á miña beira, para que me servise no teu nome mentres estou prisioneiro a causa do Evanxeo. Pero non quixen realizar nada sen o teu consentimento, para que o beneficio que me fas non sexa forzado, senón voluntario. Talvez, el apartouse de ti por un instante, a fin de que o recuperes para sempre, non xa como un escravo, senón como algo moito mellor, como un irmán querido. Se é tan querido para min, canto máis serao para ti, que estás unido a el por lazos humanos e no Señor*. Carta A Filemón
> 
> 

Segundo parece, Filemón perdoou e concedeulle a liberdade a Onésimo por se ter arrepentido, e mandouno a reunirse de novo con Paulo. Segundo conta Xerome de Estridón, Onésimo volveuse un predicador cristián e logo chegou a bispo de Éfeso por orde do Apóstolo Paulo. Posteriormente, Onésimo foi apresado e levado a Roma, onde morreu lapidado.

Venerado como Santo, a súa festa é o 15 de febreiro na Igrexa Católica.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Carta a Filemón

### Ligazóns externas

* Onésimo na páxina web do Patriarcado Ecuménico Arquivado 15 de xaneiro de 2020 en Wayback Machine. (en grego).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor:**Estacio** |  **Bispo de Bizancio** 54 - 68 | Sucesor:**Policarpo I** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q319568
* WorldCat
* VIAF: 21249044
* CERL: cnp00586913
* EBID: ID
* FAST: 1839336
* GND: 118736329
* LCCN: n88286681
* NLG: 46002
* Orthodox Encyclopedia: 2578413

 |
| *MMXIV* |
| --- |
|  |
| EP de Veruca Salt |
| Data de edición: | 19 de abril de 2014 |
| Lanzamento: | {{{lanzamento}}} |
| Datas de gravación: |  |
| Estudio(s) de gravación: | {{{estudio}}} |
| Duración: | 9:14 |
| Xénero musical: | rock alternativo |
| Selo discográfico: | Minty Fresh |
| Producido por: | Brad Wood |
| Cronoloxía |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *IV* | *MMXIV*  | *Ghost Notes* |

 |

***MMXIV*** é un EP da banda estadounidense de rock alternativo Veruca Salt, publicado o 19 de abril de 2014 a través do selo Minty Fresh. Trátase da súa primeira edición coa formación orixinal dende *Eight Arms to Hold You* en 1997. Foi lanzado en vinilo durante o Record Store Day de 2014. "The Museum of Broken Relationships" foi porteriormente incluída no álbum *Ghost Notes* (2015).

Listaxe de cancións
-------------------

### V Side

1. "The Museum of Broken Relationships"
2. "It's Holy"

### S Side

1. "Seether"

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q17508396
* MusicBrainz: ID

 |
A **Liga Nacional Xuvenil** é a segunda categoría do fútbol xuvenil español, tras a División de Honra. Consta de 17 grupos dun número variable entre 16 e 18 equipos, segundo a Comunidade Autónoma correspondente.

Grupos
------

| Grupo | Rexión | Equipos | Ascenden | Descenden |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **I** | Galicia | 18 | 2 | 2 |
| **II** | Asturias | 16 | 1 | 3 |
| **III** | Castela e León | 16 | 1 | 4 |
| **IV** | País Vasco | 16 | 2 | 3 |
| **V** | A Rioxa | 16 | 1 | 4 |
| **VI** | Aragón | 17 | 1 | 3+1 |
| **VII** | Cataluña | 18 | 2 | 4 |
| **VIII** | Comunidade Valenciana | 18 | 2 | 4 |
| **IX** | Illas Baleares | 18 | 1 | 4 |
| **X** | Rexión de Murcia | 18 | 1 | 4 |
| **XI** | Estremadura | 16 | 1 | 4 |
| **XII** | Comunidade de Madrid | 16 | 2 | 4 |
| **XIII** | Andalucía Oriental e Melilla | 15+2 | 2 | 4+1 |
| **XIV** | Andalucía Occidental e Ceuta | 16+2 | 2 | 4 |
| **XV** | Castela-A Mancha | 18 | 1 | 4 |
| **XVI** | Navarra | 16 | 1 | 2 |
| **XVII** | Cantabria | 18 | 1 | 4 |

Hai un máximo de dous equipos de Ceuta e Melilla nos seus respectivos grupos.

### Preferente das Canarias

As Illas Canarias non teñen grupo de Liga Nacional, senón que no seu lugar disputan a Preferente das Canarias, desde onde ascenden os equipos canarios a División de Honra.

| Grupo | Equipos | Ascenden | Play-off | Descenden |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tenerife | 18 | 1 | 2 | 4 |
| La Palma | 11 | 0 | 1 | 0 |
| Gran Canaria | 18 | 1 | 1 | 4 |
| Lanzarote e Fuerteventura | 14 | 0 | 1 | 2 |

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

Grupo 1 — Grupo 2 — Grupo 3 — Grupo 4 — Grupo 5 — Grupo 6 — Grupo 7 — Grupo 8 — Grupo 9 — Grupo 10 — Grupo 11 — Grupo 12 — Grupo 13 — Grupo 14 — Grupo 15 — Grupo 16 — Grupo 17 — Preferente Tenerife — Preferente Gran Canaria — Preferente Lanzarote e Fuerteventura — Preferente La Palma
Os **xogos de rol multixogador masivo online** ou **MMORPGs** (**M**assive(ly) **M**ultiplayer **O**nline **R**ole-**P**laying **G**ames) son videoxogos que permiten a miles de xogadores introducirse nun mundo virtual de forma simultánea a través de Internet, e interactuar entre eles.

Pode tratarse de administrar unha cidade, un exército para gañar batallas, ou máis comunmente crear un personaxe, elixindo a súa raza, profesión, armas etc. e ir aumentando niveis e experiencia en pelexas contra outros personaxes ou PJs ou realizando diversas aventuras (ou misións) chamadas *quests*.

Este xénero de RPGs difire dun RPG online multixogador non masivo en que estes últimos teñen un número limitado de xogadores, é dicir, os MMORPGs están preparados e elaborados de tal maneira que admiten calquera número de xogadores simultáneos (aínda que na práctica ven limitado pola conexión do servidor).

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q175173
* EBID: ID
* GND: 7625879-8
* JSTOR: massively-multiplayer-online-role-playing-games
* TESF: massively\_multiplayer\_online\_role\_playing\_game

 |

---

|  |  |
| --- | --- |
| Este artigo tan só é un bosquexo |  *Este artigo sobre videoxogos é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
A **Orde Hermética da Alba Dourada** (*The Hermetic Order of the Golden Dawn*) foi unha asociación secreta fundada no Reino Unido a finais do século XIX.

En 1887 William Wynn Westcott, William Robert Woodman e Samuel Liddell MacGregor Mathers fundaron a sociedade baseada nas teorías da cábala, teosofía, filosofía oriental e o misticismo cristián. En 1888 fundouse o Templo de Isis-Urania en Londres. O sistema da orde baseábase no xerarquía e a iniciación como nas loxas masónicas, porén a diferenza destas admitían como iguais ás mulleres. En 1900 debido a conflitos internos diversas sociedades reclamaron ser a verdadeira Orde Hermética e acabou desaparecendo como tal.

Ordes Modernas
--------------

Estas son algunhas organizacións ocultistas que proclaman ser herdeiras da célebre Golden Dawn, e que están hoxe a actuar:

* Order of the Golden Dawn
* The Hermetic Order of the Golden Dawn
* August Order of the Mystic Rose

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q368173
* WorldCat
* VIAF: 141032362
* BNF: 11931577p
* GND: 2088985-9
* ISNI: 0000 0001 2315 2849
* LCCN: n50064303
* NKC: kn20060425005
* NLA: 35189787
* SUDOC: 027228150

 |
***O home que era Xoves*** (título orixinal en inglés ***The Man Who Was Thursday: A Nightmare***) é unha novela de G. K. Chesterton, publicada en 1908. Foi traducida ao galego por Marta Verán Pais e publicada por 2.0 editora en 2010. Está ambientada en Londres e contextualizada no mundo do anarquismo de comezos do século XX.

Trama
-----

Gabriel Syme é un poeta londiniense, recrutado por un destacamento contra-anarquista de Scotland Yard. Logo dunha fonda discusión con Lucian Gregory, un poeta anarquista de Saffron Park, Gregory leva a Syme a unha reunión de anarquistas locais. Alí, o axente Syme válese do seu enxeño para ser elixido representante local no Consello Europeo Central do Anarquismo. Este consello está formado por sete homes, cada un dos cales adopta como alcume o nome dun día da semana, e Syme ocupa o lugar do Xoves. O presidente do consello, Domingo, é un home de gran tamaño que atemoriza e atrae a un tempo ao resto dos membros.

Na reunión acórdase levar a cabo un atentado terrorista en París contra o tsar de Rusia. No seu afán para desbaratalo, Syme descobre que, agás o presidente, os outros membros do Consello son tamén detectives encubertos de Scotland Yard, e que foron enganados por Domingo para loitaren entre eles en vez de combater o anarquismo.

Finalmente, nunha reunión entre os seis axentes, e Domingo, descobren que este era en realidade o mesmo home que os recrutaba. Os axentes pensaban que a persoa que os recrutaba buscaba unha brigada de persoas intelixentes e preparadas, pero decátanse de que foron enganados.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Ficha na web da editorial.


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q959816
* BiTraGa: 4076
* EBID: ID
* Gutenberg: 1695
* ISFDB: 11969

 |
Paso a nivel con barreiras automáticas en Amusco (Palencia)
Paso a nivel en Pikkarala (Finlandia)
Un **paso a nivel** é a intersección dunha vía de tránsito estradeiro non diferenciada en altimetría cunha vía de ferrocarril, o cal esixe que deba estar debidamente sinalizado para que non se produzan accidentes.

Protección ou supresión do paso a nivel
---------------------------------------

Nos pasos a nivel que presenten un AxT elevado (produto do número de circulación de automóbiles e o número de trens que cruzan o paso a nivel). Poderase protexer cun sistema automático con ou sen barreira. Se o AxT é moi elevado, o paso a nivel tipicamente será suprimido.

Sistemas automáticos de protección
----------------------------------

* **SBA**: Semi Barreiras Automáticas
* **SBE**: Semi Barreiras Enclavadas
* **SLA**: Sinalización Luminosa e Acústica

Sinalización
------------

Tanto na estrada como na vía, o paso a nivel está sinalizado para advertir da súa presenza.

### Na estrada

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Paso a nivel sen barreiras** | **Paso a nivel con barreiras** |
| Indica perigo pola proximidade dun paso a nivel desprotexido, sen barreiras. | Indica perigo pola proximidade dun paso a nivel protexido (de non ser por unha incidencia técnica), mediante barreiras automáticas e sinalización luminosa e acústica. |

### Na vía

|  |
| --- |
|  |
| **Paso a nivel protexido** |
| Indica ao maquinista que o paso ao nivel ao que se está aproximando está protexido e completamente funcional, e debe seguir a marcha. |

Pasos a nivel en Galicia
------------------------

Antigo paso a nivel en Teixeiro.
En Galicia, como no resto de España, estanse a suprimir a maior parte dos pasos a nivel existentes por parte do Ministerio de Fomento. En xuño de 2014 había en Galicia 176 pasos a nivel, dos que 108 tiñan en fase de obra, proxecto ou estudo a súa supresión.

Notas
-----

1. ↑  Fomento afirma que continúa suprimindo pasos a nivel en Galicia e mellorando a seguridade dos existentes.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Paso a nivel*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q171448
* AAT: 300003864
* BNCF: 18154
* BNF: 14463024c
* GEC: 0129992
* GND: 4263571-8
* LCCN: sh85110944
* MAG: 1975866
* NDL: 00563660
* PSH: 1099

 |
***Libération*** (tamén coñecido en Francia como ***Libé***) é un xornal editado en París e fundado no 1973 polo filósofo Jean-Paul Sartre e os xornalistas Benny Lévy e Serge July.

O proxecto naceu co nome do periódico clandestino vinculado á Resistencia francesa durante a segunda guerra mundial, o *Libération* que foi dirixido por Emmanuel d'Astier de la Vigerie, e baixo o impulso do maio francés. Por iso, *Libé* naceu cunhas características insólitas dentro da prensa europea. As relacións laborais dentro da súa redacción non estaban xerarquizadas, todos os empregados (incluído o persoal dos obradoiros) recibía o mesmo salario e non se aceptaba publicidade nas súas páxinas.

Con esa estrutura e coa dirección moral de Sartre, *Libération* saíu á rúa por primeira vez o 3 de febreiro de 1973. O seu posicionamento político era de esquerdas pero non estaba vencellado a ningún partido político, como si ocorría con *L'Humanité*, por exemplo. Con todo, Sartre abandonou a redacción do diario en maio de 1974 e *Libération* iniciou un longo e ás veces traumático camiño cara á *normalidade* xornalística.

As relacións non xerárquicas seguiron funcionando ata febreiro de 1980, cando os enfrontamentos internos dentro da redacción fixeron que o diario se deixara de editar durante tres meses. En maio dese ano, *Libé* reapareceu nos quioscos cun novo formato e co nome do seu primeiro director baixo o seu mancheta: Serge July.

Pouco despois, chegaron os primeiros anuncios e os primeiros socios capitalistas alleos ao traballo na redacción. Aos poucos, os lectores comprobaron tamén que *Libé* abandonaba o seu inicial radicalismo político. Sen deixar de ser nunca un diario especialmente sensible ás causas sociais, progresista e rupturista nos seus enfoques e no seu deseño, o xornal fundado por Sartre empezou a incluír a columnistas liberais nas súas páxinas de opinión (*Rebonds*). En 2005, July manifestou o seu apoio ao "si" no referendo para a aprobación da Constitución Europea. O "non" gañou a consulta co voto masivo dos simpatizantes de esquerda.

Aquel resultado anticipou o fin da *era July*. A caída na difusión (ao redor dos 140.000 exemplares diarios en 2006) e os problemas financeiros da empresa editora xa obrigaran a admitir a un novo home forte no seu accionariado, o empresario Édouard de Rothschild, mal recibido polos xornalistas de *Libération*. En maio de 2006, Rothschild esixiu o cesamento de July do seu posto, baixo a ameaza de deixar de investir no diario. O 30 de xuño, *Libération* anunciou na súa primeira páxina a despedida de July. O seu posto foi ocupado por Antoine de Gaudemar e logo Laurent Joffrin.

Ligazóns externas
-----------------

* Sitio web de Libération

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q13717
* WorldCat
* VIAF: 154388752
* BNF: 11868920z
* BRE: 2649346
* GND: 4361488-7
* ISSN: 0335-1793
* OCLC: 472874342
* SUDOC: 026442507

 |
Un típico libro de tapa dura (1899), que mostra os signos de desgaste dunha tapa de tea sobre as tarxetas duras
Un libro de **tapa dura**, **pasta dura**, **capa dura** ou **cartoné** é un libro no que a encadernación cunha tapa protectora ríxida normalmente de cartón, cuberta con tea de *buckram* ou outro tecido, con papel ou ocasionalmente con coiro, implica un proceso específico de deseño do libro. 

Ten na lombada ou lombo unha *espiña* flexíbel e cosida que permite que o libro aumente na superficie cando se abre. Seguindo os números de secuencia do ISBN, os libros deste tipo pódense identificar coa abreviatura *Hbk* de 'Hardbook' (do inglés, literalmente *libro-duro*).

Os libros de tapa dura adoitan imprimirse en papel sen ácido e son moito máis duradeiros que un libro de peto, que ten unha tapa de papel flexíbel que pode ser danada máis facilmente. Os libros de tapa dura son lixeiramente máis caros de fabricar. As tapas duras adoitan estar protexidas por sobrecubertas artísticas, pero unha alternativa "sen tapas" é cada vez máis popular: as encadernacións de *"paper-over-board"* ou "tapa dura sen tapa" prescinden da sobrecuberta en favor da impresión de deseño directamente na encadernación da placa.

Notas
-----

1. ↑  "Dicionario ; tapa". *Real Academia Galega*. Consultado o 2022-06-04.
2. ↑  "Dicionario ; pasta". *Real Academia Galega*. Consultado o 2022-06-04.
3. ↑  "Edicións especiais en capa dura". *www.iberlibro.com*. Consultado o 4 de xuño de 2022.
4. ↑  "bUSCatermos ; cartoné". *aplicacions.usc.es*. Arquivado dende o orixinal o 04 de xuño de 2022. Consultado o 2022-06-04.
5. ↑  "Dicionario ; lombo". *Real Academia Galega*. Consultado o 2022-06-04.
6. ↑  "In Praise of Paper-Over-Board". *Publishing Perspectives* (en inglés). 2009-06-22. Consultado o 2022-06-04.
7. ↑  "The New Thing: Books Without Jackets". *Observer* (en inglés). 2009-08-24. Consultado o 2022-06-04.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Libro de tapa dura Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Edición de peto

---

|  |  |
| --- | --- |
| Este artigo tan só é un bosquexo |  *Este artigo é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* |

---


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q193955
* AAT: 300200567

 |
*Mort de Guifré el Pelós*, de Claudi Lorenzale i Sugrañes, ca. 1843
A **lenda das catro barras de sangue** (en catalán: *Llegenda de les quatre barres de sang*) é unha lenda sobre a orixe da Senyera Reial que aparece por primeira vez en 1551 na *Segunda parte de la crónica general de España*, unha crónica editada en castelán en Valencia, obra de Pere Antoni Beuter. Esta lenda sitúa a orixe da Senyera Reial na persoa de Guifré el Pilós, e máis concretamente, narra que o sinal das catro barras foi creado despois dunha batalla contra os normandos, cando o rei dos francos mollou a súa man no sangue das feridas de Guifré el Pilós, e pasou despois catro dedos por enriba do escudo do conde de Barcelona dicindo: «estas serán as vosas armas, conde».

A *lenda das catro barras de sangue* non aparece en ningunha historia antes da obra de Beuter de 1551, mais a adscrición da Senyal Reial á liñaxe dos condes de Barcelona xa fora estabelecida polos reis de Aragón no século XIV. No século XV apareceron versións primarias da lenda que explicaban a creación deste símbolo heráldico nunhas marcas de sangue feitas sobre un escudo dourado até que, finalmente, no século XVI foi o mesmo Beuter quen advertiu que atopara a lenda de Guifré el Pilós e das barras de sangue nuns supostos «*cuadernos de mano*» (cadernos manuscritos), sen dar máis indicacións. Se ben non se pode dicir con absoluta seguridade que Beuter fose o creador da lenda, semella claro que o recurso dos supostos «*cuadernos de mano*», ou ben remite a unha fonte anterior, ou ben foi un subterfuxio para evitar calquera crítica posterior.

A lenda valenciana das catro barras de sangue foi un éxito inmediato e fulminante, sendo a partir dese intre copiada por tódolos historiadores posteriores tomándoa por verídica. Non foi até 1812 que o historiador catalán Joan de Sans i de Barutell desacredita calquera veracidade á lenda valenciana das catro barras, sinalando as incoherencies históricas que se presentan respecto Guifré el Pilós (c. 840-897), mentres que o heraldista Faustino Menéndez Pidal de Navascués demostrou que a heráldica non apareceu en Europa até o segundo cuarto do século XII (1125-1150). Malia que en 1812 Joan de Sans i de Barutell desacreditou totalmente a historicidade da lenda, non deixou de ser unha lenda moi popular, razón pola cal varios artistas sentiron a necesidade de reproducila graficamente e de glosala con poemas.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Senyera Reial
* Estelada
* Bandeira de Cataluña
* Bandeira da Comunidade Valenciana
* Bandeira de Aragón
* Escudo de Aragón
Afonso X
O ***Libro de los juegos*** ou ***Libro de axedrez, dados e tablas*** é un manuscrito encargado por Afonso X o Sabio e completado en 1283 en Sevilla.

O manuscrito consta de 98 follas de pergameo, encadernado en pel de ovella, e escritas por ambas as caras, con 150 miniaturas a cor. O único orixinal coñecido atópase na biblioteca do Mosteiro do Escorial, ten unhas dimensións de 40×28 cm. Unha copia de 1334 consérvase na biblioteca da Real Academia da Historia.

Trata sobre xadrez (inclúe os problemas de xadrez máis antigos que se coñecen en Europa), dados e táboas. Basicamente é un tratado con compilacións de textos árabes sobre diferentes xogos de mesa. Divídese en sete partes ou libros separados por follas en branco.

Libro do xadrez
---------------

Problemas 35, folio 27v
A primeira parte (do folio 1 ao 64) dedícase ao xadrez, considerado máis nobre e de maior mestría ca outros xogos, xa que non está rexido pola sorte, senón polo esforzo. Contén 103 problemas de xadrez tomados de fontes árabes, agás 12 que son absolutamente novos, os problemas aparecen ordenados en forma decrecente segundo o número de pezas que hai na posición.

Libro dos dados
---------------

Dous homes xogando aos dados
O Libro dos dados abrangue do folio 65 ao 71 e describe as regras de xogos medievais de dados: *maiores*, *triga*, *aznar*, *marlota*, *par con as*, *guirguiesca*...

Libro das táboas
----------------

El seys e dos e as
O Libro das táboas abrangue do folio 72 ao 80 e describe quince variedades de xogos de táboas, incluído o *emperador* coa súa variante o *medioemperador*, inventadas ex profeso para o libro; outros xogos son: *los doze canes*, *doblet*, *fallas*, *el seys e dos e as*, *laquet* e *todas tablas* (o backgammon actual).

Libro cuarto
------------

Abrangue do folio 81 ao 86 e describe variedades do xadrez e táboas xogadas con taboleiros grandes: *el Grande Acedrex* e *xadrez decimal*.

Libro quinto
------------

Desde o folio 87 ao 90, describe unha modalidade de xadrez para catro xogadores, o *acedrex de los quatro tiempos* e outra de táboas tamén para catro xogadores, *el mundo*.

Libro do alquerque
------------------

Xogo do Alquerque
Desde o folio 91 ao 93 describe diversos xogos denominados *alquerque*, entre eles o coñecidísimo *alquerque de tres*, hoxe coñecido por tres en raia.

Libro sétimo
------------

Xadrez astronómico
O último libro abrague do folio 94 ao 98 e describe variantes do xadrez e as táboas relacionadas cos xogos astrolóxicos. Unha variante do xadrez descrita é o xadrez astronómico, xogado nun taboleiro de sete círculos concéntricos, dividido radialmente en doce áreas, cada unha asociada cunha constelación do zodíaco.

Ligazóns externas
-----------------

* Edición paleográfica do *Libro de axedrez, dados y tablas*
* Introduzione ed edizione critica di Paolo Canettieri[*Ligazón morta*]

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Libro de los juegos***  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2298650
* WorldCat
* VIAF: 291961800
* GND: 1096171465
* LCCN: no2016133404
* SUDOC: 161690300

 |
| Loureiro dos Azores |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
| Risco baixo(LR/NT)Risco baixo |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| (sen clasif.) | Angiosperms |
| (sen clasif.): | Magnoliidae |
| Orde: | Laurales |
| Familia: | Lauraceae |
| Xénero: | *Laurus* |
| Especie: | ***L. azorica*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Laurus azorica'**(Seub.) Franco |

O **loureiro dos Azores** (***Laurus azorica***), tamén coñecido nos Azores coma **louro** é unha especie de planta do xénero *Laurus*, na familia Lauraceae. Até recentemente, todas as poboacións de loureiros macaronésicas eran incluídas nesta especie. Actualmente é recoñecida como endémica dos Azores, pertencendo as poboacións de Madeira e as Illas Canarias a outra especie - *Laurus novocanariensis* - tamén endémica da Macaronesia. Os loureiros bravos galegos, tradicionalmente clasificados como *Laurus nobilis*, crese actualmente que son máis achegados a esta especie ca á mediterránea.

Descrición
----------

Árbore dioica moi ramificada que acada os 10–18 m de altura, con tronco e pólas de verde a gris; a copa está densamente poboada de follas pecioladas en disposición alterna, lanceoladas, coriáceas, de cor verde intenso e brillante, máis pola face ca polo envés. O froito é unha baga ovoide-globosa cunha soa semente, verde a negra ao madurecer.

Hábitat e distribución
----------------------

Especie característica e nativa dos bosques de laurisilva dos Azores. Está considerada en perigo de extinción pola perdida de hábitat.

Sinonimia
---------

* *Persea azorica* Seub. basónimo

Notas
-----

1. ↑  "*Loureiro dos Azores*". *Tropicos.org. Missouri Botanical Garden*. Consultado o 10 de agosto de 2010.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Loureiro dos Azores Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Loureiro dos Azores*** |

### Ligazóns externas

* World Conservation Monitoring Centre 1998. *Laurus azorica*. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 22 de agosto de 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q161931
* MAG: 2779499698

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 145488
* EOL: 5396218
* EPPO: LURAZ
* EUNIS: 175243
* GBIF: 7304543
* iNaturalist: 336800
* IPNI: 464769-1
* IUCN: 38397
* NCBI: 136121
* PlantList: kew-2349402
* POWO: ID
* Tela Botanica: 83057
* Tropicos: 17805656

 |
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Santa Uxía.

**Santa Uxía do Ézaro** é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Dumbría, bañada pola Ría de Corcubión. Segundo o IGE en 2022 tiña 603 habitantes (322 mulleres e 281 homes) distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 1.081 habitantes.

A fervenza do Ézaro, na desembocadura do río Xallas, é un lugar de grande atractivo turístico. A carón da fervenza rematou varias veces unha etapa da Vuelta a España.

O Ézaro desde o miradoiro.

Galería de imaxes
-----------------

*Artigo principal**:* Galería de imaxes do Ézaro, Dumbría.
* Fervenza do río XallasFervenza do río Xallas
* O Ézaro.O Ézaro.
* Solpor.Solpor.
* Solpor no Ézaro.Solpor no Ézaro.
* Fervenza do río Xallas (esta con auga)Fervenza do río Xallas (esta con auga)

Etimoloxía
----------

Ézaro ou Ésaro (con seseo) vén do medieval *Isaro*, que tería unha orixe hidronímica indoeuropea cunha raíz *eis-* ou *is-*: moverse rapidamente ou violentamente, referido ao tramo final do río Xallas cando cae na fervenza de nome Ézaro. A raíz está viva en verbos do sánscrito como *ísyati* (bulir), *ésati* (esvarar). En Italia existe o río Esaro, afluente do Crati, coa mesma orixe. En Francia existe o río Isère, afluente do Ródano, en Aragón o río Esera, afluente do Cinca. En Baviera o Isar, afluente do Danubio, en Flandres o Yser ou Ijzer, o Eisrà en Lituania e casos británico deformados.

Lugares e parroquias
--------------------

### Lugares do Ézaro

| Lugares da parroquia do Ézaro no concello de Dumbría (A Coruña) |  |
| --- | --- |
| O Cancelo | O Castelo | As Covas | A Croa | A Estrada | O Ézaro | Finsín | As Lagoelas | A Laxe | O Lombiño | A Pena | Río do Barco | San Crimenzo | Santa Uxía | O Santo |

### Parroquias de Dumbría

| Galicia | Provincia da Coruña | Parroquias de Dumbría |  |
| --- | --- |
| Berdeogas (Santiago) | Buxantes (San Pedro) | Dumbría (Santa Baia) | O Ézaro (Santa Uxía) | Olveira (San Martiño) | Olveiroa (Santiago) | Salgueiros (San Mamede) |

Notas
-----

1. 1 2  DECRETO 189/2003, do 6 de febreiro, polo que se aproba o nomenclátor correspondente ás entidades de poboación da provincia da Coruña.
2. ↑  *Notas acerca de Hidronimia Gallega* Abelardo Moralejo Laso, Universidade de Santiago de Compostela

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Lugares de Dumbría
* Fervenza do Ézaro

### Ligazóns externas

* Páxina dedicada ao Ézaro

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q11000716
* código INE: 15034040000
* GeoNames: 3122710

 |
Oasis Huacachina no Perú.
Oasis de Timimoun en Alxeria.
Mapa dos oasis en Exipto.
Oasis en Libia.
Un **oasis** é un espazo dun deserto no cal se poden atopar auga e vexetación. Adoitan constituír porcións de terreo fertilizado por unha fonte de auga no medio dos areais. Nestes lugares pode haber pequenos asentamentos habitados, como os da rexión do Sáhara, a península arábiga ou vilas como os de Pica, en Chile, Ica no Perú ou Parras de la Fuente, en México. Ademais de dar cultivos aos poboadores próximos, serven para abastecer aos viaxeiros e caravanas. Ás veces, por mor de ilusións ópticas coñecidas como miraxes ou espellismos, percibíanse visualmente onde non estaban.

Orixe do termo
--------------

A palabra *oasis* provén do grego ὄασις [oasis], tomado do exipcio *ouḥ3t*, en demótico *ouḥỉ* e en copto *uaḥe*.

Oasis de Exipto
---------------

Soados son os oasis de Exipto, que foron administrados coa mesma atención que as demais rexións durante a época do antigo Exipto. Servían de lugar de aprovisionamento e descanso ás grandes caravanas de beduínos comerciantes do interior de África, facéndose mención nos anais exipcios destes baixo a denominación máis xeral de habitantes do territorio líbico.

Oasis en Suramérica
-------------------

A lagoa de Huacachina é un oasis situado a 5 km ao oeste da cidade de Ica (no Perú) e a 60 km ao leste da costa do océano Pacífico. Preséntase como un verdadeiro oasis natural no medio das brancas areas do deserto costeiro do Perú. De augas cor verde esmeralda, xurdiu debido ao afloramento de correntes subterráneas e ao redor dela hai unha abundante vexetación composta de palmeiras, eucaliptos (especies introducidas) e a especie de alfarrobeira coñecida como huarango, que serven para o descanso das aves migratorias que pasan por esta rexión. Todo iso contribúe a facer de Huacachina un dos lugares máis vistosos e belos da costa peruana.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *Oasis*.
2. ↑  "Huacachina.com" (en inglés). Consultado o 30 de marzo de 2016.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Heródoto: *La isla de los aventurados.* Neste relato aparece por primeira vez a palabra «oasis».

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q43742
* AAT: 300008686
* BNE: XX545225
* BRE: 2281979
* EBID: ID
* GEC: 0126974
* GND: 4042861-8
* JSTOR: oases
* LCCN: sh85093584
* NDL: 00568777
* NKC: ph634629

 |
***O Soño*** (en francés: *Le Rêve*) é un cadro de Jean Baptiste Édouard Detaille pintado en 1888. Atópase actualmente no Museo Louvre-Lens, en préstamo do Museo de Orsay de París.

Descrición e temática
---------------------

*O Soño* é unha pintura militar, especialidade da cal Édouard Detaille era un experto. Representa uns soldados franceses durmidos no seu campamento. En concreto, trátanse de recrutas novos da Terceira República Francesa durante as manobras de verán, probablemente en Champaña. Soñan coa gloria dos seus predecesores e toman a súa vinganza da guerra franco-prusiana de 1870. Nunha alegoría patriótica, debúxanse no ceo, de xeito voluntario non separados, os soldados do Ano II e de Austerlitz (Primeira República e Primeiro Imperio), do Trocadero e da expedición de Alxer (Restauración), os batallóns de Maxenta e de Solferino (Segundo Imperio), os superviventes de Gravelotte e de Reichshoffen (guerra de 1870).

Este tipo de xénero de pintura pertence ó ambiente boulanxista da época, que amosa a nostalxia dunha Francia vitoriosa e unida, e un dos fundamentos da lenda napoleónica, xa que poñen todas as imaxes do recordo dunha afastada Francia mítica. Para o autor é unha «toma de posición política directa», amosando o seu apoio ó xeneral Georges Boulanger e unha celebración do exército.

Notas
-----

1. 1 2 3 4 5  Musée d'Orsay (ed.). "Edouard Detaille : Le Rêve". Consultado o 30 de xuño de 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q15709560
* Orsay: 9171

 |
**Manuel Paz Varela**, nado en Cambados en 1876 e finado no Porriño o 30 de decembro de 1938, foi un mestre, médico e escritor galego.

Traxectoria
-----------

Discurso de Manuel Paz Varela sobre o Dr. Pedro Recio de Agüero, personaxe do Quixote.
Fillo de Gerardo Paz Casas, ordenanza da Deputación de Pontevedra, e Carmen Varela Carballo. Estudou Maxisterio, traballou como mestre e custeou os estudos de Medicina na Universidade de Santiago de Compostela, que rematou en 1899. En 1904 obtivo a praza de oficial médico da Armada Española por oposición, exerceu na Mariña durante un tempo e solicitou a separación do servizo. Trasladouse ao Porriño e obtivo a praza de médico municipal de Mos en 1907. Fixo estudos sobre Eça de Queirós e publicou o libro *La comedia lusitana*. Colaborou en *Crónica de la Asamblea Pedagógica y Exposición Escolar*, *La Integridad*, *El Progreso*, *El Lince* e *El Pueblo Gallego*. Utilizou o pseudónimo **Xan d'Outeiro** para as súas colaboracións na prensa. Foi vicepresidente da sección de literatura do Ateneo de Vigo. Deixou escritas tres novelas en portugués.

Obras
-----

* *De la comedia lusitana. Apuntes para una historia de la revolución portuguesa*, 1911.

Recoñecementos
--------------

O concello do Porriño dedicoulle unha rúa.

Vida persoal
------------

Casou con Enriqueta Domínguez Rodríguez, e foi pai de cinco fillos.

Notas
-----

1. ↑  *Boletín Oficial del Colegio Provincial de Médicos de Pontevedra*, 1-12-1938, p. 38.
2. ↑  *El Progreso*, 14-11-1925, p. 4.
3. ↑  *Boletín de Medicina y Cirugía*, 15-10-1899, p. 24.
4. ↑  *El Diario de Pontevedra*, 7-3-1904, p. 2.
5. ↑  *La Correspondencia Gallega*, 8-4-1907, p. 3.
6. ↑  "Recuerdo de don Manuel Paz Varela" in *El Pueblo Gallego*, 27-9-1964, p. 17.
7. ↑  Ficha en Galiciana

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Couceiro Freijomil, Antonio (1951-53). *Diccionario bio-bibliográfico de escritores* (en castelán) **III**. Bibliófilos Gallegos. p. 50.

### Ligazóns externas

* Páxina web da Asociación Doctor Paz Varela
* De la comedia lusitana
* La filantropía del Doctor Paz Varela, mi bisabuelo II
* Instituto Doctor Paz Varela
KoraKoras
A **kora** é a arpa de África occidental, emprégaa especialmente a etnia mandinga e a casta dos djelis, que habitan nas actuais Senegal, Gambia, Malí e Guinea.
O seu son atópase entre a arpa céltica nos baixos e a guitarra flamenca no agudos para facer as improvisacións. A kora tradicional faise de media cabaza oca, pel de vaca ou antílope e tres remaches de madeira. Un mastro atravesa a cabaza, na parte inferior ponse un anel de ferro onde comezan as cordas. Na parte superior hai 21 cordas, formadas tradicionalmente por finas tiras de tripa entrenzadas, co que se afina a kora.
Unha ponte de madeira no medio da pel onde van as cordas, e sobre estas unha plataforma de madeira cuberta con tea, que vai axudar a pasar o son pola caixa de resonancia.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre música é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q585969
* AAT: 300212026
* BNCF: 56709
* BNF: 12294382m
* BRE: 2095723
* EBID: ID
* GND: 4165292-7
* LCCN: sh85072948
* MIMO: 3254
* MusicBrainz: ID

 |
**O Planeta de Hoxe en Día** (tamén coñecido polas siglas **PHD**) é unha canle de YouTube en galego de contido relacionado, xeralmente, coa xeografía e coa historia.

Historia
--------

O Planeta de Hoxe en Día naceu o 10 de decembro de 2021, data no que se publicou o seu vídeo de presentación. Ao remate deste vídeo resúmese o contido desta canle a través dunha frase:

> "Cada xesto, palabra, acción que facemos pode ter consecuencias grandes ou pequenas, e o conxunto deses xestos, palabras e acción leváronnos ao Planeta de Hoxe en Día".
> 
> 

O 4 de abril dese ano estréase a campaña *Facendo visible o invisible*.

O mes de febreiro de 2023 foi o mellor mes da súa historia grazas aos vídeos sobre o hidróxeno verde, o Festival da Canção e Mariupol.

Outros servizos
---------------

O Planeta de Hoxe en Día creou un servizo de noticias chamado O Planeta de Hoxe en Día Noticias e outro de música, O Planeta de Hoxe en Día Música.

Redes sociais
-------------

O Planeta de Hoxe en Día pódese atopar, ademais de YouTube, en Instagram, Facebook e TikTok, onde crea contido propio para estas redes sociais, Twitter, Mastodon e Spotify.

Notas
-----

1. 1 2 3  "Páxina web do Planeta de Hoxe en Día". *O Planeta de Hoxe en Día*. Consultado o 27/05/2023.
2. ↑  "O Planeta de Hoxe en Día, DITO E FEITO". *YouTube*.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Páxina web
* Instagram
* YouTube
* Facebook
* TikTok
* Twitter
Koré do Hereo de Samos, c. 570 a. C.–560 a. C. De 1,92 m de altura ten unha inscrición na base onde se pode ler: *Queramias dedicoume a Hera, como ofrenda*. Museo do Louvre
O termo **koré**, plural **korai** (grego, Κόρη 'muller nova'), é unha tipoloxía escultórica da época arcaica da antiga Grecia, que consiste nunha estatua feminina en posición de pé, cuxa versión masculina do mesmo tipo desígnase kouros. 

Reconstrución moderna de *korai*, na que se amosa a policromía usual nas orixinais
Como o seu paralelo masculino, a koré denota unha fonda influencia da estatuaria exipcia, e o seu carácter macizo e rixidez corporal. Malia transmitir estas estatuas gregas arcaicas a mesma artificialidade cás súas semellantes exipcias o traballo do material é naquelas un pouco máis basto.

A koré eculpíase en mármore, representábase sempre de pé, vestida (cun peplos por exemplo) e podía ter os dous brazos ergueitos a partir do cóbado, portando nunha ou en ambas as dúas mans un obxecto votivo. O rostro, estereotipado, cuxo obxectivo non era ser o retrato dunha persoa real, estaba envolvido en cabelo dunha volumetría pouco natural, coma se fose unha perruca. A estatua pintábase, mais ao contrario que o kouros, que era pintado de cor marrón, a pel feminina era coloreada de cor branca.

Igual que os *kouroi*, as *korai* experimentaron unha evolución formal ao longo do tempo, tornándose, en épocas posteriores, nunha figura de formas máis suaves e redondeadas, nas que o tecido da roupa axustábase con maior naturalidade ao corpo. A partir dese intre o corpo deixa de ter o aspecto de ser tallado a partir dun bloque de contornos agudos, para asemellarse máis a unha columna, onde as liñas eran máis fluídas. Mais, ao contrario có kouros, que presenta sempre a mesma tipoloxía (home espido de pé), a koré esculpíase de variadas formas, sobre todo no que concirne á indumentaria e ao peiteado, que reflicten a moda das diferentes localidades onde se esculpía.

Como na súa versión masculina, as *korai* empregábanse como ofrenda votiva aos deuses ou para ser pendurada sobre un túmulo.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* CALADO, Margarida, PAIS DA SILVA, Jorge Henrique, *Dicionário de Termos da Arte e Arquitectura*, Editorial Presença, Lisboa, 2005, ISBN 20130007
* HINDLEY, Geoffrey, *O Grande Livro da Arte - Tesouros artísticos dos Mundo*, Verbo, Lisboa/São Paulo, 1982
* JANSON, H. W. *História da Arte*, Fundação Calouste Gulbenkian, Lisboa, 1992, ISBN 972-31-0498-9
* THIELE, Carmela, *Skulptur - Schnellkurs*, DuMont Buchverlag, Köln, 1995, ISBN 3770135377

### Outros artigos

* Kouros, versión masculina do mesmo tipo de escultura.
* Cariátide, estatua feminina da Antiga Grecia aplicada ao fuste das columnas.

### Ligazóns externas

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Koré*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q921657
* AAT: 300184818
* EBID: ID
* GEC: 0118600
* GND: 4165306-3
* LCCN: sh85073006

 |
Denomínase **literatura bizantina** ao período da literatura grega que vai desde a época de Xustiniano (século VI) até a queda do Imperio Romano de Oriente baixo do dominio turco en 1453.

Desde Xustiniano a Heraclio
---------------------------

Este período esténdese entre 527 e 564. A figura máis importante é Romano o Mélodo (séculos V-VI), autor de himnos relixiosos. A produción foi abondosa na haxiografía, os escritos teolóxicos sobre cuestións dogmáticas e controversias cristolóxicas, e as crónicas eclesiásticas. Ademais desta literatura tradicional está a obra *Barlaam e Xosafat*. Procopio, que viviu na época de Xustiniano, centrouse na historiografía. As composicións poéticas eran de tipo retórico-escolástico, como as obras épicas de Nonnos de Panópolis.

Época de decadencia
-------------------

Vai de 641 a 850. Nela destaca exclusivamente Xoán Damasceno (século VII), que compuxo tratados relixiosos de estilo complexo e escuro.

Novo florecimento cultural
--------------------------

Tivo lugar durante os séculos IX e XI. Destacaron Focio e Constantino Porfiroxeneta. Compiláronse recompilacións enciclopédicas como a *Antoloxía Palatina* e o *Léxico Suídas*.

Clasicismo
----------

Corresponde aos séculos XII a XIV. Baixo os Comnenos produciuse un renovado interese pola historia. Nicéforo Brienio e Ana Commeno narran as fazañas do seu xenro e pai, o emperador Aleixo. Baixo os Paleólogos produciuse unha nova decadencia cultural relacionada co dominio franco e posteriormente un florecemento da filoloxía.

Na literatura popular, redactada nunha lingua que non corresponde coa koiné padrón producíronse narracións épicas como o ciclo de Digenis Akritas e os que cantan a caída de Constantinopla e de Trebisonda ou as fazañas de Alexandre Magno.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2265137
* BNCF: 6113
* BNF: 119473575
* EBID: ID
* GEC: 0084861
* LCCN: sh85018527
* MAG: 2779190543

 |
A **literatura en ido** é aquela composta por todas as obras escritas nesta lingua.

A literatura nesta linguas comezou de forma brillante, pero despois da crise de 1927-28, o movemento idista e a súa literatura estiveron ao bordo da morte durante un longo período de tempo. Caben destacar desta época algúns libritos como *Makedonia al Makedoniani*. Este texto, que sempre é actual, foi escrito en 1913. Ao mesmo tempo apareceu o clásico *Nova Horizonti*, obra filosófica e francmasona de J. Barral.

Durante a primeira guerra mundial, apareceu *Buddho e lua doktrino*, que falaba da doutrina budista. En 1923 apareceu outra obra remarcable, unha antoloxía da literatura húngara da época. Os textos traducidos estaban en ido clásico e tiñan á vez un estilo elegante. Durante os anos 20, os idistas católicos traduciron vidas de santos. Moi bo libro é a tradución da obra de teatro do francés Jean Racine titulada *Ester* e traducida polo clérigo Guignon. Este libro é unha dos cumes da literatura en ido.

Afirmouse que o ido non era apto para a poesía, debido a que a súa función era a simple comunicación. Con todo, moitos poetas sentiron atraídos pola eufonía e a expresividade do ido e, en consecuencia, fixéronse nos anos seguintes numerosos poemas. O máis destacado poeta en ido é Andreas Juste. A alta calidade dos seus poemas e a súa gran produtividade son remarcables. Outros poetas son Luís Pasko (español), Jean Houillon (francés), Gilbert H. Richardson (inglés) e Jules Gross (francés). Hoxe en día, destacan Heidi Neussner (alemá), Friedrich Porzenheim (alemá) e Gonçalo Neves (portugués). Tamén destaca a irlandesa Tatanka.

Cabe destacar que Andreas Juste reviviu a literatura en ido. Escribiu unha antoloxía da literatura en ido desde os inicios ata os anos 40. En tempos recentes destaca Hans Stuifbergen e a súa tradución da vida do poeta francés Arthur Rimbaud.

En ciencia ficción destaca G. T. Romanin, con *La suno di Tiahuanako* publicada por primeira vez en 2004. En 2005 seguiulle a sátira *Skandalo en Roseringen*, editada por lle editorial idista Editerio Krayono. A gran sensación literaria de 2005 foi *La Sucedanto*, unha novela de detectives do arxentino Eduardo A. Rodi, que publicou tamén a súa segunda novela en ido *Narkotanti*. No campo da ciencia ficción cabería nomear ao mexicano Jose Cossio Ramirez, con *Aventuri dil Amazonia: Unesma Kontakto* (2006), e *L'Aventuri dil Amazonia II: Gravito Zero* (2007).

En 2006 apareceu en Alemaña do Leste *GDR 66*, de Robert Pontnau (Francia). Traduciuse e editou O Principiño (*La Princeto*) e Pinocchio de Carlo Collodi, ambas as obras traducidas polo español Fernando Tejón. Foi el quen traduciu tamén *Romeo e Xulieta*, de William Shakespeare.

Ligazóns externas
-----------------

* Estudo sobre a literatura en ido e os seus autores Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine.
* IDO - LIBRERIO DIL U.L.I. - Libros gratuítos en ido
* Catálogo de libros en ido en Ido-Kulturo[*Ligazón morta*]