Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Filadelfia (homónimos).

**Filadelfia** (en inglés: *Philadelphia*, ou coloquialmente *Philly*) é unha cidade estadounidense situada no condado do mesmo nome, no estado de Pensilvania. Segundo o censo de 2020, a poboación era de 1 603 797 habitantes, converténdoa na sexta cidade máis poboada dos Estados Unidos.

Xeografía
---------

É a máis setentrional das cidades estadounidense en ser considerada dentro da zona climática subtropical húmida. Os veráns son calorosos, outonos e primaveras tépedos e invernos fríos. A media de nevadas por ano é de 534 mm , aínda que esta cantidade é moi variable de ano en ano, presentándose invernos de só nevadas leves e outros con grandes tormentas de neve.

Demografía
----------

De acordo co censo de 2020, hai 1 603 797 persoas residindo na cidade, o que supón un aumento do 1,2% con respecto a estimación do ano anterior. A conformación racial da cidade é de 39,3% afroamericanos, 36,3% brancos, 8,7% asiáticos, 0,4% nativos americanos 8,7% doutras razas e 6,9% multirraciais. Os hispanos ou latinos constitúen o 14,9% da poboación. O 23.9% fala unha lingua distinta ao inglés na casa, sendo a máis común o español (10,8%)

Historia
--------

Firma do tratado de paz en Shackamaxon.
En 1681, cando William Penn obtivo a concesión de Carlos II de Inglaterra do territorio despois chamado Pensilvania, o val do río Delaware onde pensou establecer unha vila capital era a terra dos indios lenape da nación algonquina, quen tiñan alí un poboado chamado Shackamaxon.

No 1682, Penn firmou un tratado de amizade co xefe lenape, e inda que non tiña obriga, mercoulle a terra, todo porque a súa idea era establecer unha colonia utópica de paz e harmonía, unha cidade que non precisase murallas defensivas e que fose un lugar de comercio, progreso e coñecemento para todos sen discriminar a ninguén. Así o nome que lle deu foi Filadelfia (en grego "amor fraternal").

### Plan de William Penn

A planta da nova cidade (ao sur de Shackamaxon) foi a clásica cuadrícula hipodámica estendida rectangularmente, dúas millas ao longo por unha ao ancho, entre o Delaware e o seu afluente polo oeste, o Schuylkill. As augas do primeiro brindaban un protexido porto, e as do segundo unha vía de penetración na colonia que se estendía máis aló dos Apalaches, ata os Grandes Lagos.

Foi o primeiro plan con esta ambición e a esta escala nesta parte de Norteamérica. Dúas grandes e amplas avenidas (hoxe Market e Broad Street) cortaban a malla en catro cuadrantes cada un cun baleiro para parque, e no seu encontro no centro abríase unha gran praza cos edificios públicos significativos.

Tan ambicioso que ata case que o final do século XIX non foi completado. Pola contra, xa no século XVIII desbordouse na fronte ao Delaware cunha chea de peiraos. Para o tempo da independencia era a cidade máis poboada das trece colonias. Pasaba por seren un centro do saber e a cultura ("Atenas de América", impulsado por Benjamin Franklin, que se establecera na cidade en 1723) ademais de ser famosa pola súa loita antiescravista e tolerancia relixiosa que atraeu xentes de toda Europa e afroamericanos do sur. Nese ambiente ilustrado desenvolveuse un foco revolucionario.

### Declaración da Independencia

Dende 1753 o edificio da State House de Pensilvania (cun engadido que cumpría coma concello e outro coma futuro congreso) dominaba cos chapiteis das igrexas o perfil da cidade. Foi alí onde en 1776 se asinou a Declaración de Independencia dos Estados Unidos de América. Entre outros asinantes figuraban Benjamin Franklin, John Adams e Thomas Jefferson. Despois, en 1790, a Declaración de Dereitos (constitución) e a capitalidade provisional da nova nación ata 1799 no que foi rematada Washington. O edificio presidiu dende entón a Independence Square lindeira á praza do sueste (futura Washington Square).

### Industrialización: "taller do mundo"

O século XIX foi para Filadelfia (a pesar da perda de importancia coma porto en beneficio de Nova York) o dun extraordinario crecemento froito dunha completa revolución industrial: téxtil, metalurxia, fabricación de papel e material ferroviario, construción naval, agro-alimentaria acompañada das necesarias infraestruturas: camiños, canais e ferrocarrís que a converteron no maior centro fabril dos Estados Unidos ("o taller do mundo" tiña por alcume). A máis, era o primeiro centro financeiro do país. Grandes continxentes de inmigración europea e afroamericana dos estados do sur arriban para fornecer a man de obra que se precisaba. Unha primeira ponte sobre o Schuylkill constrúese en 1804 continuando Market Street e permitindo o desenvolvemento de West Philadelphia.

As epidemias de fins do XVIII e a forte industrialización fixeron urxente un plan para o saneamento e abastecemento de augas da cidade (Fairmount Water Works, o primeiro e modelo para as cidades norteamericanas). De resultas do cal Filadelfia se dotou no seu ángulo noroeste, augas arriba do Schuylkill, dunha extensa zona verde, Fairmount Park, que co tempo se foi ampliando e dotando con instalacións de lecer (zoo) e institucións culturais (sinaladamente o Museo de Arte). Alí, co gallo do centenario da Independencia, celebrouse a Exposición Universal de 1876 (primeira fóra de Europa).

### Século XX

Xurdiu a necesidade de unir o parque e o centro da cidade cunha grande avenida. Inspirada nos Campos Elisios de París, a Benjamin Franklin Parkway (1918) foi a irrupción na trama ortogonal de Penn dun grande eixo diagonal enlazando o novo auditorio municipal (rematado en 1884 na praza central) co Museo de Arte (1928), enriquecendo o seu percurso cunha serie de academias de ciencia e arte (vg. o Museo Rodin).

En 1926, o Delaware Bridge (hoxe B. Franklin Bridge) significou a primeira ponte de unión coa beira de Nova Jersey (Camden). E nos anos cincuenta levouse a cabo un proxecto que dende os trinta pretendía esponxar o vello centro histórico do lado do Delaware, cun parque ao redor da Independence Square (o Independence National Historical Park), ao que se uniu perpendicularmente outro plan (1962) que buscaba preservar conmemorativamente aqueles lugares e acontecementos que deran orixe á nación americana, o Independence Mall.

En xeral, o século pasado foi para a cidade o dun estancamento se non unha lenta decadencia no conxunto dos Estados Unidos. A obsolescencia do seu tecido industrial sen atopar un substitutivo axeitado e a corrupción municipal levárona a perder posicións entre as grandes metrópoles americanas.

Museos
------

* Museo de Arte de Filadelfia
* Museo Auguste Rodin (a maior colección das súas obras fóra de Francia)
* A Fundación Barnes (Barnes Foundation)
* Atwater-Kent Municipal Museum
* Independence Hall e a Campá da Liberdade
* Edgar Allan Poe House
* Museo da fundación Rosenbach
* O centro nacional da Constitución dos Estados Unidos de América (National Constitution Center)

Cidades irmás
-------------

* Italia Florencia (1964)
* Francia Niza
* Francia Aix-en-Provence
* Kobe
* Tel Aviv (1966)
* Mosul
* Polonia Toruń (1976)
* República Popular da China Tianjin (1980)
* Incheon (1984)
* Douala (1986)
* Nizni Nóvgorod (1992)

Notas
-----

1. ↑  Benigno Fernández Salgado, ed. (2004). *Dicionario Galaxia de usos e dificultades da lingua galega*. Editorial Galaxia. p. 1304. ISBN 9788482887524.
2. ↑  Imaxe
3. ↑  Imaxe imaxe
4. ↑  Imaxe imaxe
5. ↑  Imaxe
6. ↑  "Imaxe". Arquivado dende o orixinal o 10 de decembro de 2012. Consultado o 10 de decembro de 2012.
7. ↑  Imaxe
8. ↑  "Imaxe". Arquivado dende o orixinal o 18 de outubro de 2013. Consultado o 26 de marzo de 2013.
9. ↑  Imaxe
10. ↑  "Imaxe". Arquivado dende o orixinal o 28 de xuño de 2013. Consultado o 28 de xuño de 2013.
11. ↑  Imaxe
12. ↑  "Imaxe". Arquivado dende o orixinal o 05 de xaneiro de 2012. Consultado o 04 de abril de 2012.
13. ↑  Imaxe
14. ↑  "Imaxe". Arquivado dende o orixinal o 28 de novembro de 2012. Consultado o 26 de marzo de 2013.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Casa da Moeda de Filadelfia

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Filadelfia*** |

### Ligazóns externas

* Páxina oficial de Filadelfia *(en inglés)*.
* www.philadelphia.com (unha guía para visitantes) *(en inglés)*.
* Plano Interactivo de Filadelfia Arquivado 18 de xuño de 2008 en Wayback Machine. Plano Navegable da Cidade de Filadelfia *(en castelán)*.

  



| * v
* c
* e
As 100 cidades máis poboadas dos Estados Unidos e Porto Ricoa |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
1. Nova York
2. Os Ánxeles
3. Chicago
4. Houston
5. Filadelfia
6. Phoenix
7. San Antonio
8. San Diego
9. Dallas
10. San Jose
11. Jacksonville
12. Indianapolis
13. Austin
14. San Francisco
15. Columbus
16. Fort Worth
17. Charlotte
18. Detroit
19. El Paso
20. Memphis

 | 
21. Boston
22. Seattle
23. Denver
24. Baltimore
25. Washington
26. Nashille
27. Louisville
28. Milwaukee
29. Portland
30. Oklahoma City
31. Las Vegas
32. Albuquerque
33. Tucson
34. Fresno
35. Sacramento
36. Long Beach
37. Kansas City
38. Mesa
39. Virginia Beach
40. Atlanta

 | 
41. Colorado Springs
42. Raleigh
43. Omaha
44. Miami
45. Tulsa
46. Oakland
47. Cleveland
48. San Xoán
49. Minneapolis
50. Wichita
51. Arlington
52. Nova Orleáns
53. Bakersfield
54. Tampa
55. Anaheim
56. Honolulu
57. Aurora
58. Santa Ana
59. St. Louis
60. Riverside

 | 
61. Corpus Christi
62. Pittsburgh
63. Lexington
64. Stockton
65. Cincinnati
66. Anchorage
67. Saint Paul
68. Toledo
69. Newark
70. Greensboro
71. Plano
72. Lincoln
73. Buffalo
74. Henderson
75. Fort Wayne
76. Jersey City
77. Chula Vista
78. Saint Petersburg
79. Orlando
80. Norfolk

 | 
81. Laredo
82. Chandler
83. Madison
84. Lubbock
85. Durham
86. Winston–Salem
87. Garland
88. Glendale
89. Baton Rouge
90. Hialeah
91. Reno
92. Chesapeake
93. Scottsdale
94. Irving
95. North Las Vegas
96. Fremont
97. Irvine
98. San Bernardino
99. Birmingham
100. Gilbert

 |

 |
| Estimación de poboación do 1 de xullo de 2011 da Oficina do Censo dos Estados Unidos |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1345
* WorldCat
* VIAF: 180363010
* BAV: ADV12283735
* BLBNB: 000072389
* BMT: 88716
* BNE: XX450981
* BNF: 11940713z
* BRE: 4711867
* EBID: ID
* FAST: 1204170
* GEC: 0230758
* GeoNames: 4560349
* GND: 4103331-0
* GNIS: 1209052
* Google Maps: 9940874672788625601
* ISNI: 0000000406162107
* LAC: 0059K1034
* LCCN: n78095520
* LEI: 549300IVFOPB4AG7UL47
* MusicBrainz: ID
* NKC: ge162618
* NLA: 35420589
* OL: OL115756A
* OSM: 188022
* Songkick: 1449508
* SUDOC: 027345076
* TGN: 7014406
* Treccani: filadelfia
* WOEID: 2471217

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D015143
* MeSH: Z01.107.567.875.500.550.525
* UMLS: C0031525

 |

1. ↑  Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2017