Historieta *Little Sammy Sneeze* (1904-06) por Winsor McCay.
Un **cómic** ou **historieta** é unha forma de arte visual que forma unha historia secuenciada espacialmente por medio de viñetas ilustradas. Coñécese por **tira cómica** a historieta breve dunha única liña horizontal que se publica en xornais e revistas  e só constitúe **banda deseñada** cando ademais de debuxos conta con texto integrado nas viñetas. Un sistema de comunicación artística similar é a novela gráfica.

Profundando un pouco máis, pódese dicir que normalmente a banda deseñada (que se basea na síntese da linguaxe verbal, icónica e secuencial) é un medio principalmente narrativo, aínda que é posible encontrármonos algunhas ligadas coa descrición, ensaio ou mesmo poesía (líricas).

A banda deseñada é denominada tamén **literatura de imaxe**, **narrativa debuxada** ou **arte secuencial**. O papel predominante na narración é o das imaxes; as palabras están subordinadas sendo posible a súa total desaparición.

Historia
--------

Diversas manifestacións da antigüidade e da idade media poden axustarse á definición de banda deseñada: pinturas murais exipcias e gregars, relevos romanos, vitrais de igrexas, manuscritos iluminados con viñetas cadradas que conteñen debuxos en secuencia narrativa, como as *Cantigas de Santa María* de Afonso X o Sabio, códices precolombianos, Biblia pauperum, o tapiz de Bayeux etc. Coa invención da imprenta (1446) producíronse xa aleluias e coa litografía (1789), iniciouse a reprodución masiva de debuxos, entre elas as imaxes de Épinal. O artista Hokusai é un antecedente da banda deseñada xaponesa.



Os teóricos da banda deseñada debaten se o tapiz de Bayeux é un precursor da banda deseñada.

Os teóricos da banda deseñada debaten se o tapiz de Bayeux é un precursor da banda deseñada.

Na primeira metade do século XIX, destacan pioneiros como Rodolphe Töpffer, mais será na prensa como primeiro medio de comunicación de masas, onde máis evolucionou a banda deseñada, primeiro en Europa e despois nos Estados Unidos. Neste país implantouse definitivamente o globo de diálogo, grazas a series maioritariamente cómicas e de grafismo caricaturesco como *The Yellow Kid* (1894), xeralmente considerado a primeira banda deseñada contemporánea, *The Katzenjammer Kids* (1897), *Krazy Kat* (1911) ou *Bringing up father* (1913). Rapidamente popularizouse esta forma nos xornais dos EEUU, aparecendo obras dunha gran calidade artística como *Little Nemo in Slumberland* de Windsor McCay, recoñecido por moitos como a primeira obra mestra do medio. Ata os anos 40 houbo un crecemento moi importante, pasando de ser pequenas tiras infantís, a seriais con páxinas completas a todo cor nos xornais más importantes e a aparecer revistas e libros. Aínda que en principio era considerado infantil ou humorística, a BD creou series como *Terry and the pirates* que tiñan forza e drama suficiente para saírse desa clasificación. Comezaron a triunfar as tiras de aventuras de grafismo realista, como *Flash Gordon* (1934) ou *Prince Valiant* (1937). Estas invadiron Europa a partir de 1934 con *Le Journal de Mickey*, aínda que con resistencias como *Tintín* (1929) e *Le Journal de Spirou* (1938), e movementos orixinais como a novela en imaxes. A partir deses anos, as tiras de prensa estadounidenses comezaron a acusar a competencia dos comic-books protagonizados por superheroes. 

Trala segunda guerra mundial, as escolas arxentina, franco-belga e xaponesa adquiriron un gran desenvolvemento, grazas a figuras como Oesterheld, Franquin e Tezuka, respectivamente. Entre os anos 20 e 60 a BD como forma de contar historias estendeuse por todo o mundo. Unha gran cantidade de países comezaron a producir BD para consumo propio, nacendo series que nos seus países de orixe son consideradas clásicos: *E capitán Trueno*, *El guerrero del antifaz* ou *Mortadelo e Filemón* en España, *Astérix* en Francia, *Tintín* en Bélxica etc.

*Little Nemo*, de W. McCay

Denominacións
-------------

A expresión "banda deseñada" é un calco do francés *bande dessiné*, que tamén se usa no portugués. Porén, no Brasil esta denominación é practicamente descoñecida e coñécese coma *história em quadrinhos*.

O termo en lingua inglesa *comics* deriva das obras de humor ("cómicas") que predominaban nas primeiras tiras publicadas nos xornais estadounidenses; o uso do termo fíxose estándar tamén para obras non humorísticas. Moitas linguas tomaron as súas palabras para o medio do inglés, como ocorre no ruso (Комикс, transliterado *komiks*) e no alemán (*comic*). No castelán tamén é coñecido pola denominación de *cómic*, aínda que tamén é popular no castelán de España o nome *tebeo*, debido a unha revista de bandas deseñadas moi popular na posguerra chamada *TBO*. O caso do Brasil é análogo: a expansión da revista *Gibi* tamén levou a que se estendese o seu nome para este tipo de literatura. En italiano denomínanse *fumetti* ("pequenas nubes") en referencia ao globo de diálogo.

O termo chinés *manhua* e o coreano *manhwa* derivan dos caracteres chineses con que se escribe o termo xaponés *manga*.

Elementos
---------

### A imaxe

A unidade mínima teórica é a viñeta, recadro onde se enmarcan as imaxes. Nela temos o encadramento, a selección que se fai do espazo e a perspectiva, igualiño ca no cinema. Segundo se faga, poden aparecer diversos planos:

* plano xeral: personaxes, local, edificio, obxectos.
* plano enteiro: personaxes de corpo enteiro.
* plano medio: personaxes cortados polo van.
* primeiro plano: rostro dos personaxes
* plano detalle: detalles do corpo humano.

Ademais, estes planos están vistos desde unha determinada altura. A isto chámaselle ángulo de visión:

* normal: á altura dos ollos
* picado ou vista de paxaro: visto de arriba a abaixo
* contrapicado ou salto de ra: de abaixo a arriba.

O marco das viñetas pode ser simple, ornado, non existir marco delimitador ou mesmo que a imaxe ocupe toda unha páxina ou un fondo onde se sitúan outras viñetas.

Poden ter forma irregular, e a súa orde e forma inflúen no ritmo narrativo e na percepción tanto directa como en matices sentimentais da acción.

### Recursos e convencións gráficas

A banda deseñada desenvolveu unha serie de efectos visuais que non existen propiamente na realidade ou noutras artes e que a súa interpretación ven da intuición ou da sociedade:

Liñas cinéticas: indican o movemento dos personaxes, o dinamismo. Hainas de moitos tipos, desde liñas simples que indican a traxectoria do movemento ata grandes masas de liñas paralelas que indican que un fondo estase a mover.

Metáforas visuais: debuxos ou signos abstractos que suxiren unha acción ou estado de ánimo. Varían levemente duns estilos a outros e tamén dependen do mercado de orixe da BD en cuestión. Por exemplo: as estrelas ao redor dunha cabeza poden indicar mareo.

### O texto

Os textos poden ser:

* Globos de diálogos: onde aparecen as voces dos personaxes.
* Globos de pensamentos: espazos para expresións e pensamentos dos personaxes.
* Textos de apoio: fóra dos globos ou inseridos entre as viñetas. Reforzan o papel do narrador.
* Onomatopeas: palabras que representan ruídos e acostuman estar fóra dos globos, mais introducidas nas viñetas.

Estilos ao redor do mundo
-------------------------

As tradicións europeas, estadounidenses e xaponesas das bandas deseñadas seguiron camiños diferentes. Os europeos consideran que a súa tradición comeza co suízo Rodolphe Töpffer en 1827 e os estadounidenses ven o inicio na tira de Richard F. Outcault *The Yellow Kid* (1890), aínda que moitos tamén recoñecen o precedente de Töpffer. Xapón ten unha longa historia de bandas deseñadas ata a segunda guerra mundial. O artista ukiyo-e Hokusai popularizou o termo *manga* para as bandas deseñadas a principios do século XIX. Estes son os tres mercados que teñen predominancia tanto na aplicación de formatos de publicación como nos estilos.

### Escola estadounidense

Portada de *The Flame*, por Will Eisner.
O mercado anglosaxón está formado polos países de fala inglesa e que ten nos EEUU como o principal produtor. É un mercado que amosa predilección polas series de superheroes e de ciencia ficción. Despois dunha época (ata os anos 70-80) na que as tiras nos periódicos foron formato habitual e máis respectado, na actualidade os formatos habituais son o *comic book* (revista grampada dunhas 24-32 páxinas habitualmente, aínda que hai moitos exemplos de maior cantidade e que é especialmente utilizado para os superheroes), a novela gráfica (que é a adaptación do modelo de álbum europeo e que é habitualmente utilizado para obras independentes), a revista (máis común no Reino Unido, con exemplos como *2000 A.D.*). Desde hai algúns anos os países iberoamericanos teñen unha forte dependencia deste mercado e son satélites del. Como autores máis coñecidos están Will Eisner, Jack Kirby, Neal Adamas, Milton Caniff ou Jim Lee.

### Escola europea

#### Francia-Bélxica

O mercado franco-belga, tamén coñecido como europeo, xa que estes dous países, que comparten as editoriais e o mercado, son a cabeza da banda deseñada europea a nivel comercial. Exceptuando algún país como Italia (que ten tamén un bo mercado e produción propia estilisticamente recoñecible) os principais autores de BD europea traballan para editoriais franco-belgas. España, Alemaña e outros países xiran estilisticamente arredor de Francia, e aínda que debido á sensibilidade e os movementos propios de cada país hai variacións estilísticas, a banda deseñada europea ten un estilo narrativo e visual común. Aínda que os temas preferentes son a ciencia ficción e as aventuras, a banda deseñada europea mostra unha variedade de xéneros e un aprecio polas obras independentes e de autor moito maior que o mercado anglosaxón. Os formatos habituais son o álbum (libro en aproximadamente A4 de entre 48 e 96 páxinas) e a revista de prepublicación (chamada así porque as series saían por entregas nunha revista antes de ser publicadas en álbum, e que durante moitos anos foi o principal formato e está agora en clara decadencia), aínda que están cada vez máis presentes formatos imitados doutros países, como o *comic book*, o tomo recompilatorio xaponés (*tankōbon*) e dende hai pouco o modelo de revista de prepublicación xaponesa ou *zashi*. O mercado europeo ten tamén como calidade o feito de ser moi aberto a cómics de diferente orixe e non só á produción propia. Autores europeos importantes: Franquin, Jean Giraud, tamén coñecido como *Moebius*, Miguelanxo Prado, Hugo Pratt, Hergé ou Enrico Marini.

#### España

España tivo un mercado moi estendido nos anos 40 e 60, con series como *Capitán Trueno* ou *Zipi Zape*. Non obstante, coa chegada da televisión o mercado comezou a decrecer e debido á ditadura, a época de transición á banda deseñada adulta e experimental, que en Francia, Italia, Xapón e Arxentina chegara nos anos 60 e 70 non chegou ata os anos 80, nos que despois dun gran crecemento da produción o mercado colapsou e case desapareceu a produción nacional. Na actualidade a grande maioría dos produtos son traducións de obras estranxeiras e os autores nacionais traballan habitualmente para editoriais francesas, italianas e norteamericanas.

#### Galiza

Nos últimos anos a banda deseñada galega goza de boa saúde acaparando grande aceptación tanto dentro coma fóra das nosas fronteiras. Son moitos os autores e colectivos que teñen participado en certames internacionais chegando mesmo a seren premiados en varias ocasións (Salò Internacional del Cómic de Barcelona, Festival de Banda Deseñada de Angoulême etc.). 

Neste eido destaca a figura de Miguelanxo Prado sendo un dos primeiros en destacar xa nos anos 80 participando na fundación da revista galega *Xofre* e en múltiplas revistas españolas do *underground*. Nos 90 con obras como *Trazo de xiz* obtivo diversos premios, como o *Alph-Art* ao mellor álbum estranxeiro do Festival de Angulema. Prado é o autor galego máis recoñecido, tendo colaborado nas revistas de maior difusión do estado dos últimos corenta anos, como *Creepy*, *Comix Internacional*, *1984*, *Zona 84*, *El Jueves* (onde tamén colaborou o historietista galego Das Pastoras), *Cairo* e *Cimoc,* e traballou con artistas internacionais como Steven Spielberg e Neil Gaiman.

A década dos 1990s terá grande importancia na difusión da banda deseñada no país a denominada *explosión manga,* avivada polo éxito entre o público infantil e xuvenil de diversas series de animación xaponesas baseadas en BD. Así na TVG comezaríanse a emitir series coma o *Dr Slump* ou *As bolas máxicas* que axiña acadaron unha grande popularidade que non deixaría de medrar ata a aparición do programa *Xabarín Club* dentro do cal, alén de emitir series baseadas en manga se emitiron filmes baseados en *Astérix*, a serie do *Corto Maltés,* se produciron animacións propias como *Os Vixilantes do Camiño*, ou mesmo había un espazo dedicado especificamente á banda deseñada co Dr.TNT e Silvia Superestar. Tamén comezan a destacar neste final de século a realización de diferentes xornadas e salóns de exposicións dedicados á BD en diferentes vilas e cidades galegas, entre os cales se podería destacar o Viñetas desde o Atlántico que se celebra tódolos anos na Coruña durante o verán.

Xa a finais dos 90 e no comezo do século XXI comezarían a ter importancia en Galiza o desenvolvemento de revistas dedicadas ao cómic. En 1999 nace *Golfiño* a cal, en dúas etapas diferentes, durou ata 2004 e na cal participaron case todos os autores galegos do momento. Pouco despois, en 2001, naceu a revista *BD Banda* en torno á cal se irá xestando un colectivo homónimo dedicado activamente á difusión e promoción da novena arte en Galiza. En 2003 o Colectivo Chapapote publicou o tebeo colectivo H2Oil, no que participaron máis dun cento e artistas galegos e de todo o mundo, entre eles David Rubín, Miguel Porto, Miguel Alonso, Jano, Rafael Losada, Alberto Vázquez, Hugo Covelo e moitos outros. Tamén en 2003 naceu o *fanzine* *Barsowia* cunha orientación estética máis alternativa e que é editado polo colectivo Polaqia. Entre os autores a destacar estarían José Domingo, Rubín, Kiko da Silva, Jacobo Fernández Serrano, Alberto Guitián, Emma Ríos, Victor Rivas, Leandro, Tirso Cons, Javi Montes, Manel Cráneo, Pepe Carreiro (*Os Bolechas*) etc. Outras revistas de BD galega editadas neste século son a revista *Oink!*, vinculada ao Xabarín, a *Revista Retranca* e a *Viñeta de Schrödinger*. Ademais a maioría de xornais e outras publicacións xornalísticas galegas contan con ilustradores e humoristas gráficos que conteñen viñetas en galego diarias desde hai décadas, como Quesada e Gogue (en Faro de Vigo), Xosé Lois (*O Carrabouxo* en La Región ou A Nosa Terra), Siro, Nachortas, Xaquín Marín, Davila (*O bicheiro*) etc. 

A escola profesional de banda deseñada e ilustración *O garaxe hermético* foi fundada en Pontevedra no ano 2012 e conta entre os seus profesores a Kiko da Silva e Miguelanxo Prado. Ademais dos cursos anuais e as clases maxistrais, a escola convoca un premio anual que inclúe a publicación da obra pola Editorial Xerais.

#### Italia

Italia tivo un mercado moi forte en Europa, con fortes editoriais e series moi populares ligadas aos *fumetti* (banda deseñada en italiano). O estilo propio dos autores italianos, dentro de Europa, ten unha certa independencia. Nos últimos anos, as similitudes co mercado francés son maiores e moitos dos autores consagrados da BD italiana traballan para editoriais francesas. Un autor recoñecido é Milo Manara.

#### Iugoslavia

Iugoslavia tivo unha *época dourada* nos anos 30 no que á produción de BD se refire. Houbo unha gran xeración de autores que, atentos á produción que viña dos EEUU produciu series moi populares. Despois da guerra o goberno comunista prohibiu gran cantidade de BD, pero despois dos anos 60, a diferenza doutros países comunistas, Iugoslavia permitiu a entrada de cómics doutros países. Isto permitiu que coa influencia e coñecemento de obras internacionais xurdira unha nova xeración *de prata* e unha serie de autores que estaban dentro da innovación da BD en Europa. Despois da guerra dos Balcáns moitos dos seus autores exiliáronse a Francia e EEUU. Nos últimos anos xurdiron novas revistas e o mercado está a crecer.

### Xapón

*Artigo principal**:* Manga.
O mercado **xaponés** é o mellor implantado no seu país de orixe, cunha implantación social sorprendente desde o punto de vista occidental. A súa estética mestura en orixe a arte tradicional xaponesa (visible nos *ukiyo-e*) e a estética propia da banda deseñada e animación occidental, dando como produto unha estética propia moi característica. Produce unha cantidade e variedade de series inmensa. 

Rakuten Kitazawa creou a primeira banda deseñada moderna do Xapón, en 1902)
Na actualidade, a súa influencia déixase notar nos mercados de Corea e China, onde xurdiron produtos autóctonos cunha estética moi semellante e con formatos na maioría das ocasións idénticos. Os seus formatos son o *zashi* ou revista de prepublicación, habitualmente en papel moi barato e con moitas series e o *tankōbon* ou tomo recompilatorio, de menor tamaño. Autores recoñecidos son: Osamu Tezuka, Katsuhiro Otomo, Akira Toriyama, Jiro Taniguchi, Go Nagai, CLAMP.

### Outros mercados

Aínda que na actualidade o mundo da BD depende destes tres vértices, estilisticamente e historicamente hai outros:

#### Arxentina

Durante os anos corenta, antes da a aparición da televisión, Arxentina tivo un crecemento moi importante na produción de Bd. Houbo unha gran cantidade de revistas, de diferentes xéneros e apareceron diferentes xeracións de debuxantes de gran recoñecemento internacional. Alberto Breccia, coñecido como un dos máis importantes debuxantes da historia e gran experimentador gráfico, Hugo Pratt, que aínda que era italiano formou o seu estilo na Arxentina, Francisco Solano López, que xunto co guionista Héctor Germán Oesterheld (considerado un dos mellores guionistas de banda deseñada do mundo) creou en 1957 a obra mestra *El Eternauta*. Esta historia, situada en Bos Aires é o primeiro antecedente da «banda deseñada de autor», desenvolta despois en Europa. As diferentes crises económicas fixeron moito dano ao mercado e á viabilidade económica deste e a ditadura militar asasinou ou obrigou a exiliarse a unha gran cantidade de autores, deixando un mercado que é unha sombra do que foi e que depende cada vez máis do *mainstream* dos EUA. Outros autores son Horacio Altuna e Quino, creador de *Mafalda*.

#### China

O cómic chinés, quedou dividido na produción que facía a propia China (cunha produción estatalizada e illada dos produtos doutros países) e a que se facía en Hong Kong e Taiwán, máis libres e fortemente influenciadas por outros países. En Hong Kong e Taiwán tiveron unha forte influencia dos modelos anglosaxóns de BD ata os anos sesenta, nos que os debuxos animados e as BD do Xapón comezaron a ser traducidos e distribuídos alí. Outra influencia temática foron os filmes de artes marciais dos anos 60 e 70. Unha das series que marcou a estética do cómic chinés foi "Chinese Heroe" nos anos oitenta. A estética habitual da Bd chinesa actual é semellante á xaponesa, pero ten preferencia por un maior detalle e realismo e polo uso da cor (o *manga* xaponés é case sempre en branco e negro).

#### Corea

O *manhwa* ou cómic coreano, que na actualidade está moi fortemente influenciado pola produción xaponesa (ata o punto de que as BD coreanas habitualmente confúndense coas xaponesas).

Xéneros
-------

Un xénero narrativo é un modelo ou tradición de estruturación formal e temática que se ofrece ao autor como esquema previo á creación de bandas deseñadas, ademais de servir para a clasificación, distribución e venda das mesmas. Todo xénero clasifícase segundo os elementos comúns das bandas deseñadas que abrangue, orixinariamente segundo os seus aspectos formais (grafismo, estilo ou ton e, sobre todo, o sentimento que busquen provocar no lector), e temáticos (ambientación, situacións, personaxes características etc), de tal xeito que «as características de guión, planificación, iluminación e tratamento» dunha banda deseñada variarán segundo o xénero ao que pertenza. Alternativamente, os xéneros do cómic defínense polo formato de publicación. Como explica Daniele Barbieri, «a división por xéneros é distinta e independente da división por linguaxes», de tal forma que

> 
> 
> independentemente da linguaxe en que estean contadas (literatura, cinema, teatro, banda deseñada ou calquera outro marco), a maior parte das historias policíacas, por exemplo, teñen máis características en común entre si que, poñamos por caso, coas fábulas de animais; e estas últimas, á súa vez, teñen entre si moitas máis características en común.
> 
> 

Actualmente non existe un consenso en canto ao número de xéneros, xa que as diversas clasificacións non derivan tanto da retórica clásica, coa súa división en lírico, épico e dramático, como da novela popular e o cinema, que se caracterizan pola escasa complexidade da súa regulación. Con todo, existen algúns xéneros bastante definidos e con moita tradició, como os que se distinguen en monografías como *Gente del cómic* e *Mangavisión*:

* Aventuras
* Bélico
* Cómico e satírico
* De costumes
* Deportivo, de artes marciais ou xogos de mesa,
* Erótico ou pornográfico, distinguíndose na tradición xaponesa:
	+ *Ecchi* (エッチ), de carácter erótico
	+ *Hentai* (変態), xa plenamente pornográfico
* Fantástico e lendario, incluíndo a fantasía heroica ou o mahō shōjo
* Ficción científica ou futurista:
	+ Mecha
	+ Ópera espacial
	+ Superheroes
* Histórico, que conta cun subxénero consolidado, o da banda deseñada do Oeste ou *western*
* Policíaco o criminal
* Sentimental e romántico
* De terror (clásico e moderno)

Tamén se poden considerar as bandas deseñadas de vangarda, underground e alternativas, as expresionistas e as de non ficción (biografía, crónica e reportaxe, ensaio...)

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *tira*.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *banda*.
3. ↑  Vilavedra, Dolores (2004). *Dicionario da literatura galega* **IV**. Galaxia. p. 39.
4. ↑  Gabilliet 2010, p. xiv.
5. ↑  Gabilliet 2010, p. xiv; Beaty 2012, p. 61; Grove 2010, pp. 16, 21, 59.
6. ↑  Alaniz 2010, p. 7.
7. ↑  Frahm 2003.
8. ↑  Escudero, Vicente en *Breve historia de los cómics. Capítulo 1: La era de los pioneros y la formación de un arte* para Totem n.º 7, Editorial Nueva Frontera, S. A. Madrid, 1978, pp 4 a 5.
9. ↑  Wong 2002, p. 11; Cooper-Chen 2010, p. 177.
10. ↑  Johnson-Woods 2010, p. 301.
11. ↑  Cooper-Chen 2010, p. 177; Thompson 2007, p. xiii.
12. ↑  Couch 2000.
13. ↑  Gabilliet 2010, p. xiv; Beerbohm 2003; Sabin 2005, p. 186; Rowland 1990, p. 13.
14. ↑  Petersen 2010, p. 41; Power 2009, p. 24; Gravett 2004, p. 9.
15. ↑  Beares, Octavio (2021). *A historia do cómic en Galicia*. Galaxia. ISBN 978-84-9151-758-0.
16. 1 2  Tubau, Iván en *Curso de dibujante de historietas*, CEAC, Barcelona, 1975, vol. 6, p. 22.
17. ↑  Barbieri, Daniele en *Los lenguajes del cómic*, Colección Instrumentos Paidós, Ediciones Paidós Ibérica, S. A. Barcelona, 1998, p. 204.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Banda deseñada*** |

### Bibliografía

* Alaniz, José (2010). *Komiks: Comic Art in Russia*. University Press of Mississippi. ISBN 978-1-60473-366-2.
* Beaty, Bart (2012). *Comics Versus Art*. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-9627-3.
* Beerbohm, Robert (2003). "The Adventures of Obadiah Oldbuck Part III". *The Search For Töpffer in America*. Arquivado dende o orixinal o 09 de xuño de 2013. Consultado o 2012-07-23.
* Cooper-Chen, Anne M. (2010). *Cartoon Cultures: The Globalization of Japanese Popular Media*. Peter Lang. ISBN 978-1-4331-0368-1.
* Fernández Paz, Agustín (1992). *Os comics nas aulas*. A Coruña: Edicións Xerais.
* Frahm, Ole (outubro de 2003). "Too much is too much. The never innocent laughter of the Comics.". *Image & Narrative* (7). ISSN 1780-678X. Arquivado dende o orixinal o 06 de maio de 2021. Consultado o 2012-02-05.
* Gabilliet, Jean-Paul (2010). *Of Comics and Men: A Cultural History of American Comic Books*. translated from French by Bart Beaty and Nick Nguyen. University Press of Mississippi. ISBN 978-1-60473-267-2.
* Gravett, Paul (2004). *Manga: 60 Years of Japanese Comics*. Laurence King Publishing. ISBN 978-1-85669-391-2.
* Grove, Laurence (2005). *Text/Image Mosaics in French Culture: Emblems and Comic Strips*. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-3488-1.
* Johnson-Woods, Toni (2010). *Manga: An Anthology of Global and Cultural Perspectives*. Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8264-2938-4.
* Marín, Xaquín (1995). *O abc do cómic*. *A Coruña: Baía Edicións*. ISBN 978-84-87674-69-3.
* Petersen, Robert (2010). *Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives*. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-36330-6.
* Power, Natsu Onoda (2009). *God of Comics: Osamu Tezuka and the Creation of Post-World War II Manga*. University Press of Mississippi. ISBN 978-1-60473-478-2.
* Rowland, Barry D. (1990). *Herbie and Friends: Cartoons in Wartime*. Dundurn Press. ISBN 978-0-920474-52-5.
* Sabin, Roger (2005). "Some Observations on BD in the US". En Forsdick, Charles; Grove, Laurence; McQuillan, Libbie. *The Francophone Bande Dessinée*. Rodopi. pp. 175–188. ISBN 978-90-420-1776-4.
* Thompson, Jason (2007). *Manga: The Complete Guide*. Nova York: Ballantine Books. ISBN 978-0-345-48590-8.
* Wong, Wendy Siuyi (2002). *Hong Kong Comics*. Princeton Architectural Press. ISBN 978-1-56898-269-4.

### Outros artigos

* Guión
* Manga
* Viñeta
* Webcómic

### Ligazóns externas

* Intertintin: Tintin - Kuifje publications by country
* Páxina de *culturagalega.org* sobre *Historia visual da BD galega*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1004
* AAT: 300015635
* BNCF: 5765
* BNF: 119310194
* GEA: 4005
* GND: 4010427-8
* HDS: 011015
* LCCN: sh85028863
* MAG: 529099274
* NDL: 00567438
* NKC: fd131978
* PSH: 11771
* Treccani: fumetto

 |