Mapa antigo de Tuscia
O **Ducado de Tuscia** o **da Tuscia**, inicialmente **Ducado de Lucca**, foi un ducado longobardo da Italia central, que comprendía gran parte da actual Toscana e da provincia de Viterbo. Tras a ocupación dos territorios que pertencían aos bizantinos, os longobardos fundaron este ducado que, entre outros centros, contaba tamén con Florencia. A capital do ducado era Lucca, que estaba situada cabo da Vía Francíxena, onde residía o duque, ao que os documentos chamaban *dux et iudex.* O ducado, constituído no 574 tras a ocupación longobarda de Tuscia, coñeceu despois unha evolución histórica no período poscarolinxio, coa formación da Marca de Tuscia.

Territorio
----------

No momento da súa constitución limitaba ao oeste co mar Tirreno e o resto cos territorios bizantinos do Exarcado de Italia. A Piana de Pisa caerá en mans longobardas só medio século despois.

Historia
--------

### A ocupación longobarda de Tuscia (574-680)

Mapa de Italia no período longobardo
Segundo a historiografía máis recente, Lucca e Spoleto foron os primeiros ducados longobardos formados tras a morte do rei Alboíno, durante o período da anarquía ducal (sobre 574), na parte central de Tuscia. Os ducados foron constituídos por grupos longobardos que escapaban ao poder real. O Ducado de Lucca protexía o percorrido final da Vía Aurelia que, á altura de Pisa, desviábase cara a Lucca e, atravesando a Garfagnana e a Lunigiana percorridas pola actual "Scorciatoia Sarzanese", chegaba a Luni (Ortonovo). Desde o principio o ducado debeu afrontar o problema das inundacións do *Auserculus* (o río Serchio) que circundaba Lucca. A tradición atribúe o saneamento do territorio a san Frediano, bispo de Lucca, que coa apertura dunha nova boca fixo verter o Serchio directamente ao mar.

A finais do século VI renovouse a incesante penetración longobarda de Tuscia, coa conquista de varios *castra*, fortificacións bizantinas dispostas para conter a ocupación longobarda. A cronoloxía das numerosas correrías longobardas descríbese así: antes do 590 caeu a Garfagnana, ocupada polas milicias de Teodolinda que transformaron o *Castrum Aghinolfi* (Montignoso) en fortaleza longobarda; tras o 591 Gumarito, duque de Lucca, irrompeu na poboación de Populonia ocupando o *castrum* de Poggio de Castello e provocando a fuga dos residentes, que se refuxiaron na illa de Elba co bispo, san Cerbone; a finais do 592, se ben as contiveron os bizantinos, Sovana e Roselle convertéronse en longobardas.

No 593 o rei Axilulfo, internándose nos pasos dos Apeninos centrais, co mesmo exército chegou ata o confín do Ducado romano, ocupando *Balneus Regis* (Bagnoregio) e *Urbs Vetus* (Orvieto). No 644 o rei Rotario conquistou Luni, extremo *castrum* setentrional de Tuscia. A última empresa de Rotario marcou a fin da expansión longobarda na *Tuscia Langobardorum*, que confina polo sur coa *Tuscia Romana* de propiedade bizantina, pero dominada pola crecente autoridade pontificia. Os límites entre os dous territorios, negociados no tratado de paz do 680 entre o rei Perctarito e o emperador de Oriente Constantino IV, permaneceron definitivamente estábeis.

### O Ducado de Tuscia no Reino longobardo (680-774)

No último período da ocupación longobarda, Lucca chegou á primacía sobre case todas as *iudicarias* limítrofes. Foi por moito tempo a capital de Tuscia e sede habitual dos reis longobardos, cidade privilexiada pola súa historia pasada, polas comunicacións viarias que se volveron aínda máis convenientes coa apertura da Vía Romea, despois Francíxena. Tras a conversión dos longobardos ao catolicismo, o territorio da diocese e o seu patrimonio eclesiástico incrementáronse notabelmente: o territorio meridional de Luni, entre Massa e Montignoso, foi incluído na diocese de Lucca. En 713 os longobardos, co bispo Balsari, edificaron a igrexa de San Miniato. A finais da ocupación longobarda a diocese, coincidente coa *iudicaria* dirixida polo duque, comprendía territorios de Valdelsa e da Maremma toscana, con Roselle e Sovana. Tamén as condicións económicas do ducado progresaron notabelmente tanto na agricultura coma no comercio, sobre todo no marítimo e fluvial. Os *negotiantes*, empresarios navais, efectuaban o transporte de gran e sal de parte do duque Walperto.

No último período da dominación longobarda o rei Aistolfo, en previsión dun próximo enfrontamento cos francos, enviou a Desiderio á *Tuscia Langobardorum* co encargo de efectuar un vasto recrutamento militar. Durante a súa estancia en Tuscia algúns autores atribúen a Desiderio o título de "Duque de Tuscia"; outros, porén, rexeitan tales hipóteses evidenciando a absoluta falta de probas seguras, posto que a única fonte dispoñíbel, o *Liber Pontificalis,* describe a Desiderio «*directu [...] in Tuscia*» co único deber de proceder ao recrutamento militar a petición de Aistolfo. Confirmación de tal tese pode ser tamén a coñecida aversión Aistolfo ao poder ducal, xa manifestada en Spoleto coa asunción daquel ducado. Naquel período, tamén en Tuscia onde estaba operando Desiderio, a ceca de Lucca emitiu tremis (moedas longobardas) non coa inscrición «DUX», senón con «AISTULFU-RE» no anverso e «LUCA FLAVIA» no reverso, segundo a denominación asumida por Lucca desde os tempos de Autari, autodefinido como *Flavius* en recordo da tradición romana.

### Duques longobardos de Tuscia

* 576-585 Gumarito.
* 585-590 Walfredo.
* 590-602 Arnulfo.
* 602-630 Ariulfo.
* 630-685 Tasón.
* 685-714 Alovisino.
* 714-? Walperto.
* ?-728 Pertifunso.
* 728-730 Ramingo.
* 730-? Berprando.
* ?-741 Varnefredo.
* 741-744 Walprando.
* 744 Alperto.
* 744 Desiderio.
* 744-774 Tachiperto.
* 774- 797 Alón.

### A Tuscia tras a fin do Reino longobardo

*Véxase tamén: Regnum Italiae, Marca de Tuscia*.
In 774, despois da conquista do reino longobardo, Carlomagno proclamouse *Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum* ("Rey dos francos e longobardos pola graza de Deus") e realizou unha unión persoal dos dous reinos: aínda mantendo as *Leges Langobardorum* ("Leis longobardas"), reorganizou o reino sobre o modelo franco, con condes no lugar dos duques: así tamén o ducado de Tuscia foi reorganizado con base condal e en 781 foi encadrado xunto cos outros territorios antes longobardos no *Regnum Italiae*, que confiou a Pipino so a tutela de seu pai Carlos. Posteriormente o feudo converteuse en margraviato.

Notas
-----

1. 1 2  A. Mancini, *Storia di Lucca*, p. 23.
2. 1 2 3  P. M. Conti, *La Tuscia e i suoi ordinamenti territoriali*, pp. 102-103.
3. ↑  Paulo Diácono. "Historia Langobardorum/Liber IV - Wikisource". *la.wikisource.org* (en latín). p. IV, 32. Consultado o 2023-09-06.
4. ↑  O. Bertolini, *Roma de fronte a Bisanzio ed ai Longobardi*, p. 378.
5. ↑  Mancini, pp. 28-29.
6. ↑  Mancini, p. 26.
7. ↑  Conti, p. 95
8. ↑  Liber Pontificalis, I, p. 494.
9. ↑  cfr. a reprodución fotográfica do tremis de Lucca en F. Vallecchi, *Siena*, p. 12.
10. ↑  Paulo Diácono. "Historia Langobardorum/Liber III - Wikisource". *la.wikisource.org* (en latín). p. III, 16. Consultado o 2023-09-06.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* *Liber pontificalis*, in Duchesne, Louis (1886-1892): Le Liber pontificalis. Texte, introduction et commentaire. París.
* Paulo Diácono, *Historia Langobardorum* (*Storia dei Longobardi*, cura e commento di Lidia Capo, Lorenzo Valla/Mondadori, Milano 1992).
* O. Bertolini, *Roma di fronte a Bisanzio ed ai Longobardi*, Edizioni Bologna, 1941.
* P. M. Conti, *La Tuscia e i suoi ordinamenti territoriali*, in *Atti del V congresso internazionale di studi sull'Alto Medioevo*, Spoleto, 1973.
* A. Mancini, *Storia di Lucca*, Pacini Fazzi, 1949.
* F. Vallecchi, *Siena*, Fenice, 2000.

### Outros artigos

* Soberanos de Toscana.
* Ducados longobardos.
* Ducado romano.
* Longobardos.
* Marca de Tuscia.
* Historia de Toscana.

| * v
* c
* e
Ducados do Reino longobardo |
| --- |
| Langobardia Maior | 
Ducado de Friúl • 
Ducado de Ceneda • 
Ducado de Treviso • 
Ducado de Vicenza • 
Ducado de Verona • 
Ducado de Trento • 
Ducado de Parma • 
Ducado de Piacenza • 
Ducado de Reggio • 
Ducado de Brescia • 
Ducado de Bérgamo • 
Ducado de San Giulio • 
Ducado de Turín • 
Ducado de Asti • 
Ducado de Pavia • 
Ducado de Tuscia
 |
| Langobardia Minor | 
Ducado de Spoleto • 
Ducado de Benevento
 |