A **Apocalipse de Lorvão** é un manuscrito iluminado datado en 1189, ao comezo do reinado de Sancho I, segundo rei de Portugal. Posiblemente unha obra do *scriptorium* do Mosteiro de Lorvão, preto de Coímbra. Está considerado un dos primeiros e máis suntuosos manuscritos iluminados do reino de Portugal.

Trátase dun comentario ao *Libro da Apocalipse*, o último libro do Novo Testamento, que recolle as revelacións recibidas polo apóstolo Xoán Evanxelista cando estaba na illa de Patmos. A obra é unha copia dun dos varios códices existentes entón do *Commentarium in Apocalypsin* do chamado Beato de Liébana, do século VIII, e encádrase así no universo dos chamados beatos. O escriba da *Apocalipse do Lorvão*, identificado como Egeas, foi posiblemente tamén o iluminador da obra.

A *Apocalipse de Lorvão* atópase hoxe en Lisboa, no arquivo nacional da Torre do Tombo (Orde dos Cistercienses, Mosteiro de Lorvão, Códice 44). O Mosteiro de Lorvão converteuse nun convento feminino no século XIII. A extinción das Ordes Relixiosas en Portugal en 1834, despois das guerras liberais, extinguiu inicialmente só os conventos masculinos. Porén, con autorización das monxas, a *Apocalipse* foi retirada do Mosteiro de Lorvão en 1853 e depositado na Torre do Tombo por Alexandre Herculano.

Características
---------------

Todas as distintas copias do *Commentarium in Apocalypsin* teñen dimensións diferentes, do mesmo xeito que o número de páxinas e ilustracións nunca é o mesmo. O beato de Nova York, por exemplo, mide sobre 360 ​​x 280 mm e contén 89 ilustracións, do pintor Magius; a da catedral de Xirona, escrita unha ducia de anos despois, mide uns 400 x 260 mm e contén 160 ilustracións, de Emérito, alumno de Magius, e do pintor Ende. Do mesmo xeito, as características estilísticas difiren.

A *Apocalipse de Lorvão* ten 221 folios de pergamiño, de 345 x 245 mm. O texto preséntase ordenado, con 29 liñas e dúas columnas. A obra distínguese polo uso dunha paleta de cores limitada, ademais do negro, do amarelo, laranxa e vermello, e ilustracións románicas con influencias bizantinas. O texto está en latín, e emprega a escrita gótica da época.

As iluminacións foron pintadas con tintas obtidas mesturando un pegamento proteico (cola de pergamiño) con varios pigmentos, previamente moídos e despois mesturados co pegamento de pergamiño, obtendo así unha tinta que se pode aplicar con pincel. Debido á elección das cores na obra, só se utilizaron catro pigmentos: o orpimento mineral (amarelo) e os pigmentos sintéticos: vermello de chumbo (laranxa), vermellón (vermello) e negro de carbón. Os contornos foron feitos con tinta de ferro. Os pigmentos históricos utilizados na elaboración da *Apocalipse do Lorvão* son altamente tóxicos.

Galería das ilustracións
------------------------

* O códice da Apocalipse do LorvãoO códice da *Apocalipse do Lorvão*
* O misterio das sete estrelas (fl 17r)*O misterio das sete estrelas* (fl 17r)
* Mensaxe a Éfeso (fl 49r)*Mensaxe a Éfeso* (fl 49r)
* Visión do cordeiro e os catro seres (fl 90r)*Visión do cordeiro e os catro seres* (fl 90r)
* Os catro cabaleiros (fl. 108v)*Os catro cabaleiros* (fl. 108v)
* Apertura do sexto selo (fl 115r)*Apertura do sexto selo* (fl 115r)
* Os catro primeiros anxos tocan as trompetas (fl 136r-139r)*Os catro primeiros anxos tocan as trompetas* (fl 136r-139r)
* Colleita e vendima (fl 172v)*Colleita e vendima* (fl 172v)

Os beatos: os códices máis antigos
----------------------------------

O *Commentarium in Apocalypsin* orixinal foi escrito arredor dos anos 776-786 polo beato de Liébana, un monxe da comarca de Liébana, en Cantabria, nunha época na que as profecías bíblicas sobre a fin do mundo e o *Libro da Apocalipse* foron obxectivo de crecente interese debido á recente invasión musulmá da Península Ibérica e a posterior conquista de gran parte do territorio polos mouros. A *Apocalipse de Lorvão* (Beato de Lorvao en castelán) pertence así a unha familia de códices, chamados beatos, cuxas copias máis antigas, todas elas con diferenzas entre elas, son varios séculos anteriores á de Lorvão. O beato orixinal perdeuse, con todo, e non se sabe con certeza que copia foi a copiada por Egeas.

Dos 31 códices ou fragmentos que se coñecen hoxe no *Commentarium in Apocalypsin*, ou beatos, hai, ademais dun fragmento que se di de Nájera do século IX, no tesouro da abadía de Santo Domingo de Silos, oito códices aínda procedentes século X:

* *Beato de Tabara*. Catedral de Xirona.
* *Beatos da Rioxa*. Catedral de la Seu d'Urgell.
* *Beato de Valcavado*. Biblioteca Universitaria de Valladolid.
* *Beato de San Millán*. Real Biblioteca de San Lorenzo, O Escorial.
* *Beato de San Millán de Cogolla*. Madrid, Biblioteca da Real Academia da Historia.
* *Beato de San Salvador de Tabara*. Madrid, Arquivo Histórico Nacional.
* *Beato de San Millán*. Madrid, Biblioteca Nacional.

* *Beato de San Miguel de Escalada*. Nova York, J. Pierpoint Morgan Library.

Ademais dos mencionados anteriormente, hai, entre outros, os seguintes códices do século XI:

* *Beatos de Fernando I e Dona Sancha*. Madrid, Biblioteca Nacional.
* *Beato de Saint-Sever*. París, Bibliotheque Nationale de France.
* *Beato de Santo Domingo de Silos*. Londres, Biblioteca Británica.

Todos estes diferentes beatos existentes amosan diferenzas entre si, e divídense en dúas ramas, ou familias, chamadas I e II, considerándose a primeira máis próxima á orixinal. A *Apocalipse de Lorvão*, a pesar de ser de finais do século XII, pertence a esta primeira rama, e foi comparada, dende o punto de vista iconográfico, co *Beato do Burgo de Osma* (Rama I) e co *Beato da Rioxa*. (Rama II).

As comparacións entre a *Apocalipse de Lorvão* e outros códices portugueses do século XII parecen reforzar a tese de que o beato portugués sería executado no Mosteiro de Lorvão. Durante o reinado do abade Xoán (1162-1192), o *scriptorium* do mosteiro produciu outras obras que duran ata hoxe, entre elas o *Libro das Aves*, de 1184. As semellanzas entre o *Libro das Aves* e a *Apocalipse de Lorvão* de 1189 parecen indicar que ambos se orixinan do mesmo *scriptorium*.

En xeral, as cores das iluminacións limítanse a encher os fondos da composición, onde se prima o debuxo. O fenómeno tamén está claro no *Libro das Aves* e, segundo Peter K. Klein, sería unha "tendencia específica do *scriptorium* de Lorvão".

Recoñecemento
-------------

O manuscrito *Apocalipse de Lorvão*, xunto co *Apocalipse de Alcobaça*, foi inscrito en outubro de 2015 como rexistro da Memoria do Mundo pola Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura (UNESCO).

Notas
-----

1. ↑  Serrão, Joe. *"Apocalipse de Lorvão", Dicionário de História de Portugal*. Livraria Figueirinhas e Iniciativas Editoriais. p. 164.
2. ↑  Melo, Maria João; Miranda, Maria Adelaide; Lemos, Ana; Castro, Rita (2011). "The colour of medieval Portuguese illumination: an interdisciplinary approach". *Revista de História de Arte*: 153–173.
3. ↑  Cordonnier, Rémy (2011). "Des interactions entre scriptoria Portugais aux XIIe siècle". *Revista de História de Arte*: 272–283.
4. ↑  Klein, Peter K. (2004). "Beato de Liébana. La ilustración de los manuscritos de Beato y el apocalípsis de Lorvão.". *Valencia, Patrimonio*.
5. ↑  "Dois manuscritos medievais portugueses entram para a Memória do Mundo da UNESCO". *publico.pt*. Consultado o 2023.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Libro das aves
* Libro da Apocalipse
* Sete Igrexas da Apocalipse
* Paleografía

### Ligazóns externas

* A Apocalipse do Lorvão na Torre do Tombo