Representación de Pulcinella (1860).
**Polichinela** ou **Polichinelo** (en italiano *Pulcinella*) é un personaxe da Commedia dell'arte. Dentro do grupo dos *zanni* (servos ou criados) é, con "Coviello", un dos principais personaxes da trama no modelo napolitano.

Retrato, máscara e orixe
------------------------

"Pulcinella", popular alcahuete e filósofo (fisicamente socrático e resignado senequista), é un «zanno» cunha especial capacidade de adaptación e unha grande experiencia en mallar e ser mallado. Amolado, barrigudo e de enorme nariz ganchuda (atributos físicos do seu aspecto encorvado e a súa media máscara negra con profundas engurras), é con todo un excelente orador e un singular cantor. É o único que conservou o traxe branco orixinal, común aos «zanni». 

### Orixe do nome

Gravado francés (cara a 1650).
O actor Pierre Deschars como "Polichinelle" (1703).
Unha hipótese é que o nome procede de Paolo Cinelli, comediante napolitano do século XVI. Outra tese, igual de lendaria, asegura que o nome lle vén de Puccio d'Aniello, campesiño napolitano que tras pelexarse cuns cómicos acabou uníndose á compañía. Unha terceira posibilidade outórgalle o bautismo oficial a Silvio Fiorillo, actor capuano do Cinquecento. A tradición popular faino derivar de «pullicinello» (pitiño), de aí —ou quizais por mor diso— que Polichinela se mova coma un pito barrigón cacarexante e paticurto.

Como figura teatral, foi relacionadi como síntese de varios personaxes da farsa atelana, o "Maccus", o "Dossennus" chepudo, o "Papus" comellón e o torpe "Bucco". O etruscólogo Alain Hus, partindo dunha pintura na Tumba de Augúrelos de Tarquinia, propuxo a orixe de Polichinela a partir do «Pannuceatus» da comedia atelana.

Evolución do personaxe
----------------------

No século XVIII, a Polichinela creceulle a barba e o bigote, e un alto chapeu de ás levantadas (continuando o simbolismo das galiñas). Na versión francesa, Polichinela evolucionou cara ao anano malvado que primeiro cambiou o seu tocado por un pano ou lazo como o de Pierrot, e finalmente recuperou o chapeu, agora con dúas plumas de galo. No espazo escénico dos teatros de monicreques do Lión obreiro do século XVIII, "polichinela" (sucedáneo de marioneta) converteuse en "Monsieur Guignol", que daría nome a outro abano de teatro de bonecos.

Principais intérpretes
----------------------

### Antonio Petito

Alcumado *Il re dei Pulcinella,* foi o máis coñecido Polichinela do século XIX, inventor do seu traxe moderno e autor de numerosas comedias dedicadas a esta máscara, a miúdo inspiradas en temas de actualidade da sociedade napolitana da época.

### Eduardo de Filippo

Actor, dramaturgo e director de escena, cómico dunha familia de grandes 'comediantes' e considerado máximo representante da *Commedia dell'Arte* no século XX, foi o gran continuador da máscara de "Pulcinella". Nado fillo natural de Eduardo Scarpetta, en 1981 foi nomeado senador vitalicio da República Italiana.

En Galiza e Portugal
--------------------

Os personaxes da *Commedia dell'Arte* foran levados para o teatro de monicreques, como foi o caso de Polichinela, que, en Portugal, tamén tivo o nome de ***Dom Roberto***.

**Polichinela** foi un dos seudónimos cos que asinaba Vicente Risco a principios do século XX. Neses mesmos anos, Barriga Verde, estremeño de orixe, asentouse en Galiza despois do seu paso polo Porto, sendo un dos pioneiros desas representacións no país. O Museo do Prado conserva un cadro, non exposto, chamado *El gallego de los muñecos polichinelas.*

No Museu da Marioneta en Portugal, referido á historia dos monicreques: 

> 
> 
> *Podemos, sem grande margem de erro, afirmar que na Europa, o século XVII vê o teatro de marionetas expandir-se, tornando-se um espectáculo de grande aceitação popular. Tornadas marionetas, as personagens da Commedia dell'Arte obtém enorme aprovação popular e, ainda que concebidos em locais e momentos diferentes, mantiveram, até aos nossos dias, a sua existência e identidade de base. É a história do Pulcinella italiano que se tornou Polichinelo e Guignol (França), Punch e Judy (Inglaterra), Polichinelo, Kasperl (Alemanha e Áustria) que substitui o Tradicional Hanswurst "João Salsicha", Petrouchka (Rússia), Kasparek (Praga), Don Cristobal (Espanha) e D. Roberto (Portugal)... Estas representações de marionetas de luva, essencialmente dedicadas a um público popular, conseguiam, com frequência, escapar à dura censura a que eram sujeitos, ao recorrerem a diálogos improvisados, dificilmente submetidos a controle prévio.*
> 
> 

Aínda hoxe se usa en portugués a expresión "un Roberto" para designar "un boneco". A personaxe feminina da *Commedia dell'Arte,* Colombina, era logo asociada a Don Cristobal, o Polichinelo español, directamente ligado a Cristovo Colón. Porén, Barriga Verde puña en escena o Don Roberto nas súas representacións, algunhas delas de xoldras entre galegos e portugueses.

Cartel de monicreques en Els Quatre Gats

Persistencia de Polichinela
---------------------------

Só tres «zanni» alcanzaron a 'inmortalidade' alén aló do coñecemento erudito ou profesional do mundo do teatro e a arte. Arlequín e Colombina, que se converteron en eternos amantes nas salas de moitos museos do mundo, máscaras que desde o teatro da rúa e o ballet máis imaxinativo do século XX, saltaron á galería de tipos da historia da pintura occidental. O outro inmortal (aínda vivo no entroido napolitano), ficou nos teatros até facerse carne nunha longa lista de actores ou trapo e pasta en innumerábeis retablos titiriteiros en salóns e xardíns. Cos seus moitos nomes e rostros, o "polichinela" é orto e ocaso do mimo escénico.

### O *Pulcinella* de Stravinsky

Un fermoso eco daquela inmortalidade foi o ballet Pulcinella de Igor Stravinsky, estreado na Ópera de París o 15 de maio de 1920 baixo a batuta de Ernest Ansermet. A bailarina Léonide Massine creou o libreto e a coreografía, e Pablo Picasso deseñou os traxes e decorados orixinais. O traballo foi encargado por Sergei Diaghilev. O propio Stravinsky escribiu sobre esta composición:

> 
> 
> *Pulcinella foi o meu descubrimento do pasado, a epifanía a través da cal todo o meu traballo posterior se fixo posíbel. Foi unha mirada atrás, por suposto, a primeira de moitas historias de amor nesa dirección, pero tamén unha mirada ao espello".*
> 
> 

Esta idea foi retomada e revisada por dous expertos bailaríns do New York City Ballet, George Balanchine e Jerome Robbins, que a puxeron en escena con ocasión do Festival Stravinsky de 1972, interpretando Robbins o papel protagonista.

Notas
-----

1. ↑  Oliva, César y Torres Monreal, Francisco (2002). *Historia básica del arte escénico*. Cátedra, Madrid. p. 122. ISBN 84-376-0916-X.
2. ↑  Gómez García, Manuel (1997). *Diccionario del teatro*. Madrid, Ediciones Akal. p. 669. ISBN 8446008270.
3. ↑  Salvat, Ricard (1983). *El teatro como texto, como espectáculo*. Barcelona, Montesinos. p. 43. ISBN 8485859561.
4. ↑  Revilla, Federico (1990). *Diccionario de Iconografía*. Madrid: Ediciones Cátedra. p. 303.
5. ↑  Artículo en el diario ABC de 1 de agosto de 1928 Consultado en noviembre de 2013
6. ↑  Tina Marasca. "Antonio Petito "Il re dei Pulcinella"". *portanapoli.com* (en italiano). Consultado o 12 de novembro de 2019.
7. ↑  Ricard Salvat, "El teatro como texto, como espectáculo", p. 47
8. ↑  "El gallego de los muñecos polichinelas o Un guiñol ambulante - Colección - Museo Nacional del Prado". *www.museodelprado.es*. Consultado o 2022-02-21.
9. ↑  Museu da Marioneta (Marionetas/Europa). Consultado o 6 de setembro de 2015.
10. ↑  Pavis, Patrice (1996). *Diccionario de teatro*. Barcelona, Paidós Ibérica. p. 293. ISBN 8449306361.
11. ↑  Kuenning, Geoff: 
«Stravinsky: Pulcinella Suite» Copia arquivada en Wayback Machine notas al programa, 1995. (consultado el 30-06-2012).

### Referencias

1. ↑  Maccus imitaba el cacareo de las aves de corral y andaba como los polluelos, de ahí que se le llamase «Pullus gallinaceus».
2. ↑  Su nombre etrusco "Phersu", pasó al latín como *persona*, en el sentido de máscara o personaje de teatro. En su origen, el tal "Phersu" fue una especie de terrible demonio.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Polichinela*** |

### Outros artigos

* Monicreque
* Monicreque (Internet)
* Zanni
* Teatro
* Teatro de sombras
* Barriga Verde
* Commedia dell'arte
* Comedia
* Museo Galego da Marioneta

### Bibliografía

* Luigi Serafini. "Pulcinellopedia (piccola)", Longanesi & C. Milano, 1984. ISBN 88-304-0388-1 (en italiano)

Ligazóns externas
-----------------

* "Museo di Pulcinella", en Acerra (Italia) Arquivado 11 de xaneiro de 2022 en Wayback Machine.
* "Museu da marioneta" en Lisboa

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1147934
* BNF: 120739619
* BRE: 3173106
* GND: 4176328-2
* LCCN: sh85109101
* NKC: jo2016908825
* Treccani: pulcinella

 |