|  |  |
| --- | --- |
|  | Este artigo amosa escritos tibetanos. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros. |

**Bután** (en dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་; *Druk Yul*), oficialmente o **Reino de Bután** (en dzongkha: འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་; *Druk Gyal Khap*), é unha nación pequena e montañosa do sur de Asia, localizada na cordilleira do Himalaia oriental, entre a India e a China. Fai fronteira coa Rexión Autónoma do Tíbet da China polo norte, co estado indio de Sikkim e o val de Chumbi do Tíbet polo oeste, co estado indio de Arunachal Pradesh polo leste, e cos estados de Assam e Bengala Occidental polo sur. Bután atópase xeopoliticamente no sur de Asia e é a segunda nación menos poboada do continente, despois das Maldivas. Thimphu é a capital e a meirande cidade, mentres que Phuntsholing é o centro financeiro.

A independencia de Bután mantívose durante séculos e non foi colonizado nunca ó longo da súa historia.

Etimoloxía
----------

Bután pode derivar da palabra do idioma sánscrito *Bhu-Uttan* que significa 'Terra Altas'. Noutra teoría derivada tamén da escritura sánscrita, *Bhots-ant* significa 'fin do Tíbet' ou 'sur do Tíbet'. Como sexa algúns butaneses chaman ao seu país *Druk Yul* ou *Drukpa*. Os dzongkha (e tibetanos) danlle ao seu país o nome de *Druk Yul* (Terra do Dragón). Pola serenidade e virxindade do país e os seus lugares turísticos, Bután actualmente é coñecido ás veces como: O último Shangri-La.

Historicamente, Bután foi coñecido por varios nomes, como *Lho Mon* (Escura Terra do Sur), *Lho Tsendenjong* (Terra Meridional do Sándalo), *Lhomen Khazhi* (Terra do Sur dos Catro Achegamentos) e *Lho Men Jong* (Terra do Sur das Menciñas Herbais).

Historia
--------

No século XVII estableceuse en Bután unha teocracia budista. En 1865, Gran Bretaña e Bután asinaron o Tratado de Sinchulu, baixo o cal Bután recibiría un subsidio anual a cambio de ceder algo de fronteiras. Baixo a influencia británica, estableceuse unha monarquía en 1907; tres anos despois, asinouse un tratado onde os británicos acordaron non interferiren nos asuntos internos butaneses e Bután permitiu a Gran Bretaña dirixir os seus asuntos exteriores. Este rol foi asumido pola India independente logo de 1947. Dous anos despois, un acordo formal indo-butanés devolveu as áreas de Bután anexadas polos británicos, formalizou os subsidios anuais que recibira o país, e definiu as responsabilidades da India na defensa e relacións exteriores.

Goberno e política
------------------

O monarca Jigme Dorji Wangchuck foi elixido rei logo da Independencia da India; considéraselle *o pai da Nación*, debido aos seus plans de desenvolvemento. O seu sucesor Jigme Singye Wangchuck preocupouse durante o seu reinado pola cultura do reino e o coidado do ambiente. En 2004 prohibiu o fumar en todo o reino.

Jigme Singye Wangchuck foi coroado en xullo de 1972 e reinou ata o 15 de decembro de 2006 data da súa abdicación, entregando o trono ao seu fillo Jigme Khesar Namgyel Wangchuck. A noticia coñeceuse a través dun decreto escrito polo mesmo Monarca.

O poder executivo recae no primeiro ministro.

Organización político-administrativa
------------------------------------

Bután está dividido en 20 distritos (dzongkhag, en singular e plural): distrito *(antiga pronuncia)*

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Bumthang
* Chukha (*Chhukha*)
* Dagana
* Gasa
* Haa
 | * Lhuntse (*Lhuntshi*)
* Mongar
* Paro
* Pemagatshel (*Pemagatsel*)
* Punakhal
 | * Samdrup Jongkhar
* Samtse (*Samchi*)
* Sarpang
* Timbu
* Trashigang (*Tashigang*)
 | * Trashiyangste
* Trongsa (*Tongsa*)
* Tsirang (*Chirang*)
* Wangdue Phodrang (*Wangdi Phodrang*)
* Zhemgang (*Shemgang*)
 |

Xeografía
---------

Mapa de Bután.
Este pequeno país é case enteiramente montañoso, esténdese na vertente sur da cordilleira do Himalaia desde as máximas alturas na fronteira con China. O pico máis alto é o de Kula Kangri (7.554 m). Descende abruptamente ata a planicie de Duars, na fronteira sur coa India. Os ríos, ningún dos cales é navegable, son todos tributarios do río Brahmaputra.

O clima na zona sur é subtropical con grandes precipitacións; nos vales o clima é máis amornado aínda con calorosos veráns e fríos invernos e nas montañas teñen veráns frescos e invernos glaciais. As precipitacións diminúen coa altura e cara ao leste.

A parte da capital, Thimphu, outras cidades son Paro e Punakha, antiga capital invernal.

Economía
--------

*Artigo principal**:* Economía de Bután.
A economía do país é principalmente agrícola. Os principais cultivos son o arroz, o trigo, o millo, as froitas e as hortalizas. Nas zonas montañosas, os agricultores crían rabaños de gando vacún e yaks.
O goberno estableceu plans de desenvolvemento para impulsar a explotación sostible dos recursos do país, sobre todos os bosques e a minería. A industria limítase ao procesado de alimentos, a artesanía e o téxtil, todo para consumo interno. É importante a enerxía hidroeléctrica que é exportada á India. A principal fonte de divisas provén do turismo aínda que se atopa moi limitado.

Vídeo dunha aterraxe no aeroporto de Bután, un dos máis complexos do mundo, gravado nun Airbus A319. Só 8 pilotos no mundo están certificados para facelo.
A moeda do país é o ngultrum, que ten o mesmo valor que a rupia india.

Demografía
----------

O censo é un asunto controvertido. Segundo o declarado polo goberno non superaba os 800.000 persoas e en cambio estimábase en máis de 2 000 000 de persoas con outros censos. A razón argumentada é o temor a que un país con escasa poboación non sería admitido na ONU. Doutra banda, hai queixas da poboación de orixe nepalí, xa que din que a diminución do censo é debido a que non ten en conta a gran parte da poboación desta orixe.

A poboación concéntrase sobre todo nos vales cultivables, nas zonas do sur, e nos vilas e cidades. 
Os pobos do país chamados na súa totalidade bhutaneses pertencen á cultura tibetana, sobre todo están aínda máis relacionados os poboadores do oeste, que son os hexemónicos chamados ngalop. Os pobo do leste denomínanse sharchop (orientais). Ambos os pobos practican o budismo tibetano pero no oeste séguese a escola Drukpa Kagyu que é a oficial e no leste a Nyingmapa. O resto da poboación está composta polos lhotshampa, orixinarios do Nepal, que son maioritariamente hindús (cunha pequena minoría musulmá) que habitan as rexións baixas do Sur.

O idioma nacional é o Dzongkha. O goberno clasifica os 19 idiomas tibetanos relacionados como dialectos de Dzongkha. O tshangla, intimamente relacionado con dzongkha é falado nas zonas orientais. O nepalí é falado no sur. O inglés tamén ten o rango de lingua oficial.

Cultura
-------

O Dzong de Trongsa.
Bután é un dos países máis illados do mundo; hai moitas rexións do país nas que está restrinxido o turismo para manter intacta a cultura local. En contraste Bután é un destino só para viaxes organizadas, o goberno trata de limitar a entrada só a turistas que estean dispostos a gastar máis de 100 dólares ao día. 
Bután posúe unha arquitectura típica propia que está representada polas súas fortalezas chamadas dzong. 

Existen unhas trinta linguas en Bután, das cales son oficiais o dzongkha e o inglés, usada esta última nas publicacións e nos negocios. A taxa de alfabetismo é tan só do 42,4 %.
Case todas as festas, ao seren de tradición budista ou hindú fíxanse polo calendario lunar ou co solar, polo que non teñen correspondencia exacta co calendario occidental.

|  |
| --- |
| **Festas**  |
| Data | Nome en galego | Nome local | Notas |
| 1 de xaneiro | Día de ano novo | New Year´s Day | O primeiro luns non festivo adóitase celebrar |
| Varía cada ano | Solsticio de inverno | Nyinlog |  |
| Varía cada ano | Encontro dos nove diaños | Meeting of Nine Evils |  |
| Varía cada ano | Novo Ano chinés | Têt | Festa budista (Vajrayana) |
| Varía cada ano | Día das ofrendas | Offerings Day |  |
| Varía cada ano | Ano novo budista | Male Fire Dog New year | Budista-hindú |
| 2 de maio | Aniversario do terceiro rei | Third King´s Birthday |  |
| Varía cada ano | Shabdrung Kuchoe | Shabdrung Kuchoe | Conmemora o nacemento de Buda |
| Varía cada ano, lúa chea do sexto mes | Vesak-Buda purmima | Vesak-Buda purmima | Budista theravada |
| 2 de xuño Jigme Singye Wangchuck reinou ata o 15 de decembro de 2006 data da súa abdicación no seu fillo Jigme Khesar Namgyel Wangchuc. Esta celebración está suxeita a cambio | Festa do coroamento | Coronation Day |  |
| 6 de xullo | Aniversario do gurú Rinpoche | Anniversary of Guru Rinpoch |  |
| Varía cada ano | Primeiro sermón de buda | First Sermon of Lord Buddha | Festa Budista-Hindú |
| 4 de agosto | Aniversario da morte do terceiro rei | Third´s King Death Anniversary |  |
| 3 días | Vijaya Dashami (Dasera) | Vijaya Dashami (Dasera) | Festa budista-hindú |
| 13 de novembro Jigme Singye Wangchuck reinou ata o 15 de decembro de 2006 data da súa abdicación na o seu fillo Jigme Khesar Namgyel Wangchuc. Esta celebración está suxeita a cambio | Aniversario da súa maxestade o rei | HM Jigme Singye Wangchuck´s Birthday | Conmemora o nacemento do rei Jigme Singye Wangchuck. |
| 17 de decembro | Día nacional | National Day of Bhutan | Celebra o ascenso ao trono do primeiro rei de Bután en 1907 |

Mapas e imaxes
--------------

* MapaMapa
* Imaxe satélite (2002)Imaxe satélite (2002)
* Imaxe dos lagos glacialesImaxe dos lagos glaciales
* DemografíaDemografía

Notas
-----

1. ↑  "9th Five Year Plan (2002–2007)" (PDF). Royal Government of Bhutan. 2002. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 20 de marzo de 2012. Consultado o 22 de agosto de 2011.
2. ↑  "National Portal of Bhutan". Department of Information Technology, Bhutan. Arquivado dende o orixinal o 23 de abril de 2012. Consultado o 22 de agosto de 2011.
3. ↑  Estimación do Fundo Monetario Internacional
4. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *butanés*.
5. ↑  Driem, George van (1998). *Dzongkha = Rdoṅ-kha*. Leiden: Research School, CNWS. p. 478. ISBN 978-90-5789-002-4.
6. ↑  "Bhutan - Languages" (en inglés). p. Ethnologue. Consultado o 11 de xuño de 2014.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Bután Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Bután*** |

### Ligazóns externas

* Bhutan.gov.bt Arquivado 30 de decembro de 2005 en Wayback Machine. – Portal oficial do Goberno de Bután
* Perfil de Bután, BBC News. *(en inglés)*
* Bután en *UCB Libraries GovPubs*. *(en inglés)*

| * v
* c
* e
Países e dependencias de Asia |
| --- |
| Estados soberanos | 
* Acerbaixán
* Afganistán
* Arabia Saudita
* Armenia
* Bahrain
* Bangladesh
* Brunei
* Bután
* Camboxa
* Casaquistán
* China
* Chipre
* Corea do Norte
* Corea do Sur
* Emiratos Árabes Unidos
* Exipto
* Filipinas
* Iemen
* India
* Indonesia
* Irán
* Iraq
* Israel
* Kirguizistán
* Kuwait
* Laos
* Líbano
* Malaisia
* Maldivas
* Mongolia
* Myanmar
* Nepal
* Omán
* Paquistán
* Qatar
* Rusia
* Singapur
* Siria
* Sri Lanka
* Tailandia
* Taxiquistán
* Timor Leste
* Turkmenistán
* Turquía
* Uzbekistán
* Vietnam
* Xapón
* Xeorxia
* Xordania

 |  |
| Estados con recoñemento limitado | 
* Abkhazia
* Artsakh
* Chipre do Norte
* Palestina
* Osetia do Sur
* Taiwán

 |
| Dependencias e rexiónsadministrativas especiais | 

|  |  |
| --- | --- |
| Australia | 
* Illas Cocos
* Illa de Nadal

 |
| China | 
* Hong Kong
* Macau

 |
| Reino Unido | 
* Akrotiri e Dhekelia
* Territorio Británico do Océano Índico

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q917
* WorldCat
* VIAF: 128953352
* BLBNB: 000100343
* BNE: XX451891
* BNF: 15351477b
* BRE: 4304895
* EBID: ID
* FAST: 1207216
* GEC: 0009858
* GeoNames: 1252634
* GeoNLP: jnHXWT
* GND: 4006397-5
* HDS: 003404
* LCCN: n79149023
* MusicBrainz: ID
* NDL: 00561111
* NKC: ge138158
* NLA: 36233011
* OSM: 184629
* Orthodox Encyclopedia: 153695
* SELIBR: 140818
* SUDOC: 129671878
* TGN: 7014831

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D001631

 |