*Para o conflito do ano 2020 véxase Conflito de Nagorno-Karabakh de 2020*.

A **Guerra de Nagorno-Karabakh** refírese ao conflito armado que ocorreu entre febreiro de 1988 e maio de 1994 no pequeno enclave armenio de Nagorno-Karabakh, na rexión sueste do Cáucaso, unha antiga provincia soviética poboada por unha minoría azarí e unha maioría de armenios, rodeada completamente pola República de Acerbaixán. O parlamento do enclave votou a favor da unión con Armenia, o cal foi ratificado nun plebiscito que contou cunha esmagadora maioría da poboación favorable á independencia. As demandas de unificación con Iereván, as cales proliferaron ao longo da década de 1980, desenvolvéronse nun comezo de maneira pacífica, aínda que a presión autonomista xerada ante o colapso da Unión Soviética a finais da década levaron aparellados un incremento da violencia na rexión entre ambos os grupos étnicos, o que finalmente derivou en sucesos de limpeza étnica por ambas as partes. Ao longo do conflito, tanto Armenia como Acerbaixán víronse envolvidos nunha progresiva guerra non declarada nas zonas montañosas de Karabakh pola intención de Acerbaixán de reprimir aos secesionistas e irredentistas do antigo óblast autónomo.

Este conflito transformouse no máis grave de todos aqueles que se deron tras a desintegración da URSS en decembro de 1991. Os combates interétnicos iniciáronse pouco despois de que o Parlamento local votase a favor da unión coa RSS de Armenia o 20 de febreiro de 1988. Esta declaración de secesión da RSS de Acerbaixán foi considerada como o resulta*do* de «un resentimento de longa duración na comunidade *armenia* de *Nagorno-Karabakh* *contra as serias limitacións á súa cultura e liberdade relixiosa polas autoridades centrais soviéticas e azaríes»*.

Xunto cos movementos secesionistas das repúblicas bálticas de Estonia, Letonia e Lituania, o conflito significou un dos máis importantes elementos na desintegración da Unión Soviética. A proclamación de independencia de Acerbaixán, seguida da persecución masiva e asasinatos de armenios, coñecidos como "*Xaneiro Negro*", significaron a cooptación dos poderes exercidos polo goberno central en mans da administración de Bakú. Unha das primeiras medidas tomadas pola nacente república foi a de eliminar o goberno provincial autónomo de Nagorno-Karabakh, o que provocou como reacción que a maioría armenia da provincia votase masivamente en favor da creación da República de Artsakh.

A escalada da violencia acentuouse ao longo do inverno de 1992 a pesar dos intentos de mediación internacional patrocinados pola OSCE, os cales fallaron nunha resolución do conflito e unha solución concordada das partes. Na primavera de 1993 as forzas armenias ocuparon rexións fose do enclave, nun intento de involucrar a outros países da zona como Rusia ou Xeorxia. Para 1994 os armenios de Nagorno-Karabakh non só controlaban o territorio propio da República, senón tamén preto dun 14% do territorio nacional de Acerbaixán. Un alto o fogo acordado en 1994 baixo o auspicio de Rusia puxo termo á parte armada do conflito, mentres que un organismo chamado Grupo de Minsk, supeditado á OSCE, foi establecido para poder realizar as respectivas negociacións de paz.

Antecedentes
------------

### Independencia do Imperio ruso

A soberanía sobre o territorio de Nagorno-Karabakh foi obxecto dunha longa disputa entre Armenia e Acerbaixán, tanto que pervive até os nosos días. A rexión, coñecida como *Artsakh* polos armenios, é un territorio poboado por armenios desde os tempos prehistóricos, sendo ás veces practicamente a última fortaleza da identidade e cultura armenia durante repetidas conquistas. Os problemas respecto da soberanía, con todo, son relativamente recentes. Pouco despois da capitulación do Imperio Otomán na Primeira guerra mundial produciuse a Revolución de Outubro, por medio da cal os bolxeviques accederon ao poder nun colapsado Imperio Ruso en 1917. Tres nacións do Cáucaso: Xeorxia, Armenia e Acerbaixán proclamaron a súa independencia de Rusia e organizáronse na República Democrática Federal de Transcaucasia, a cal tivo unha curta vida (10 de febreiro a 28 de maio de 1918).

### Guerra entre Armenia e Acerbaixán (1918-1920)

Pouco despois de que se disolvese a Federación transcaucásica, graves disputas territoriais e étnicas entre armenios e azarís desembocaron nunha guerra aberta entre as recentemente formadas repúblicas democráticas de Armenia e Acerbaixán. A guerra estendeuse aos distritos de Qazaj, Syunik, Nakhichevan e o propio Karabakh. A disputa centrouse no establecemento da fronteira entre ambos os países nas mencionadas provincias. Os armenios de Karabakh tentaron proclamarse nunha república independente, pero fallaron ao non poder contactarse con Armenia. Despois da derrota otomá na Primeira guerra mundial, tropas británicas ocuparon a zona de Transcaucasia en 1919, colocando á zona de Karabakh e Zangezur baixo o mandato de Khosrov bey Sultanov, mentres que a decisión definitiva achega do futuro da rexión era tomada pola Conferencia de París de 1919.

### Intervención soviética

Mapa de Nagorno-Karabakh como provincia autónoma.
A pesar de estar a decisión pendente, unha nova Unión Soviética interveu no Cáucaso e no prazo de tres anos organizou aos diferentes países na República Socialista Soviética Federativa Transcaucásica, integrándoos no seu territorio. Inspirándose na organización do Estado soviético, os bolxeviques crearon entón un Buró Caucásico conformado por sete membros, supervisados polo entón Comisario do Pobo para as Nacionalidades, que era Stalin. A pesar de que o Buró votou 4 a 3 a favor de colocar Nagorno-Karabakh baixo a autoridade da recentemente creada República Socialista Soviética de Armenia, as protestas dos líderes do Partido Comunista de Acerbaixán, incluíndo ao seu líder Nariman Narimanov, e un alzamento antisoviético en Iereván en 1921 complicaron as relacións entre Armenia e Moscova. Eses factores conduciron a que o Comité revisase a súa decisión, para que en definitiva resolvésese incorporar ao recentemente creado Óblast Autónomo de Nagorno-Karabakh dentro da RSS de Acerbaixán en 1923, deixando á súa poboación - composta nun 94% de armenios - baixo o goberno doutra nacionalidade. A capital foi trasladada de Shusha a Khankendi (rebautizada como *Stepanakert* ao pouco tempo).

Historiadores armenios e azarís especularon durante longo tempo sobre as razóns desta decisión, manexándose como probable motivo a aplicación da regra "divide e vencerás". Isto pode observase, por exemplo, pola estraña localización do enclave de Nakhichevan (terra tamén pertencente a Armenia até a década de 1940), o cal está rodeado por Armenia ao norte e Irán ao sur, pero pertence a Acerbaixán.

Outro posible motivo desta decisión é o intento de realizar un xesto político de boa vontade por parte da URSS cara á Turquía de Atatürk, un goberno central que descortizou Armenia anexionándose 12 provincias armenias, entre elas Erzurum e Van, dous centros culturais de vital importancia para o pobo armenio. Armenia, pola súa banda, sempre se negou a recoñecer a legalidade de tal decisión, e continuou ao longo do tempo protestando dentro do sistema soviético por iso.

### O resurgimiento da cuestión de Nagorno-Karabakh

A elección de Mikhail Gorbachev como Secretario xeral do PCUS en 1985 trouxo consigo a posta en funcionamento dos seus dous grandes plans de reforma, coñecidos como *perestroika* e *glasnost*. Mentres que os fins da reforma económica cristalizábanse na perestroika, a glásnost permitiu que os cidadáns soviéticos gozasen dunha relativa liberdade de prensa, especialmente en canto púidose por primeira vez criticar abertamente aos gobernantes. Dentro deste marco, os líderes soviéticos de Karabakh capitalizaron tal apertura conseguindo obter un voto do parlamento rexional a favor da unión do OAAK coa RSS de Armenia o 20 de febreiro de 1988. Os dirixentes armenios do óblast queixábanse porque a rexión non contaba con textos escolares nin canles de televisión que transmitisen en armenio. No mesmo sentido que o Secretario xeral do Partido Comunista de Acerbaixán, Heidar Aliev, tentara realizar unha "azarificación" da zona, incrementando a presenza, número e influencia dos azarís que vivían en Nagorno-Karabakh
, ao mesmo tempo que a poboación armenia estaba en declive. Para 1988 a poboación armenia que vivía na rexión diminuíra a preto das tres cuartas partes.

O movemento autonomista fora liderado por diversas figuras populares armenias, do mesmo xeito que por membros da "*intelligentsia*", como o coñecido disidente e premio Nobel da Paz Andrei Sakharov. Antes da declaración do 20 de febreiro, os armenios comezaran a protestar, nun conxunto de folgas por parte dos traballadores de Iereván que demandaban a unificación co enclave. Estas protestas foron contestadas en termos similares en manifestacións realizadas en Bakú. Como reacción ás protestas, Gorbachov afirmou que as fronteiras entre as repúblicas soviéticas non serían modificadas, de acordo co disposto no artigo 78 da Constitución da URSS. O líder soviético afirmou tamén que outras nacionalidades e pobos da URSS estaban a solicitar cambios territoriais, e que unha nova fixación de límites en Nagorno-Karabakh constituiría "un perigoso precedente". Os armenios vían con desdén a decisión de 1921, considerando á súa vez que os seus esforzos estaban destinados a corrixir un erro histórico baixo o principio da autodeterminación, un dereito así mesmo contemplado na Constitución soviética para as súas repúblicas conformantes. Os azarís, doutra banda, cualificaban talles demandas, que implicaban o abandono dunha importante rexión da República, como inaceptables e aliñáronse coa postura de Gorbachov.

### O pogrom de Sumgait

Os conflitos étnicos entre membros das comunidades que vivían en Nagorno-Karabakh estalaron ao pouco tempo. O 22 de febreiro de 1988, unha confrontación directa preto de Askerán (en Nagorno-Karabakh, na estrada entre Agdam e Stepanakert), entre un grupo militar azarí e grupos de cidadáns armenios terminou en violentos incidentes que deixaron como saldo preto de 10 armenios mortos e feridos. Durante os combates, un axente local da Policía, supostamente armenio, matou a dous mozos azarís. O 27 do mesmo mes, mentres falaba na televisión central de Bakú, o fiscal soviético Alexander Katusev mencionou a nacionalidade dos feridos.

Poucas horas despois da intervención, estalou un pogrom dirixido contra os residentes armenios na cidade de Sumgait, situada a 25 quilómetros ao norte de Bakú, que contaba cunha alta poboación de refuxiados azarís. O resultado destes feitos foi de 32 armenios mortos, de acordo coas estatísticas oficiais soviéticas, aínda que varios anos despois, a principios da década de 1990, os mandatarios da KGB recoñeceron que tiñan ordes directas do gabinete de Gorbachov de ocultar notablemente o número dos armenios mortos. Os armenios foron golpeados e asasinados; as mulleres armenias violadas, queimadas vivas e asasinadas, tanto nas súas casas como en plena rúa, durante tres días de violencia que só cesaron cando o Exército Vermello sufocou a rebelión entrando na cidade o 1 de marzo de 1988.

A forma en que os armenios foron asasinados provocou unha grande indignación entre os seus compatriotas, que consideraron que o pogrom fora avalado por parte das autoridades soviéticas co fin de intimidar aos membros do movemento de Nagorno-Karabakh. A violencia aumentou aos poucos despois dos feitos de Sumgait, ata que Gorbachov decidiu finalmente intervir militarmente en Armenia en setembro de 1988. Para ese tempo estimábase que máis de 100 persoas perderan a vida tanto en Armenia como en Acerbaixán. A todo isto agregáronse as consecuencias dun gran terremoto que arrasou a cidade de Leninakan, en Armenia, o 7 de decembro de 1988, provocando a morte de máis de 25.000 persoas.

Os intentos de Gorbachov para estabilizar a rexión foron infrutuosos, xa que se enfrontaba á intransigencia de ambos os bandos. Os armenios, por unha banda, non se conformaron coa promesa de Moscova de destinar 400 millóns de rublos co fin de revitalizar o idioma armenio, destinándoos a textos escolares e a unha canle de televisión para Karabakh. Pola súa banda, Acerbaixán non estaba disposto en ningún caso a ceder territorio a Armenia. Outro feito que complicou a situación foi a detención por ordes do Kremlin de 11 membros dun recentemente formado *Comité de Karabakh* (entre os que se atopaba Levon Ter-Petrosian) durante o caos que seguiu ao terremoto. Estas accións polarizaron as relacións entre Moscova e os armenios, xa que estes últimos perderon a confianza en Gorbachov, desprezándoo pola mala xestión da axuda para as vítimas do terremoto e pola súa falta tanto de comprensión como de garantías na xestión da crise.

### *Xaneiro Negro*

A crecente violencia interétnica comezou a cobrar cada vez máis vítimas, o que obrigou á maioría da poboación azarí residente en Armenia a refuxiarse no seu país, ao mesmo tempo que os armenios de Acerbaixán fuxían ao seu. A escalada do conflito parecía escapárselle das mans ao Goberno da URSS, polo que a decisión dos líderes soviéticos de tomar o control directo da rexión en xaneiro de 1989 foi recibida de bo grado por moitos armenios. No verán de 1989 os dirixentes da Fronte Popular de Acerbaixán e os seus seguidores lograron que a RSS de Acerbaixán iniciase un bloqueo aéreo e ferroviario contra Armenia, logrando estrangular a economía do país ao evitar que o 85% da carga e os bens que chegaban por vía férrea arribasen á República. Esta medida tivo outro efecto, o de que a rexión de Nakhichevan quedase separada totalmente do resto da URSS. A interrupción do tráfico ferroviario a Armenia estivo motivado en parte polos ataques de militantes dese país contra traballadores acerbaixanos que entraban no seu territorio, os cales empezaron a rexeitar a cumprir eses servizos.

En xaneiro de 1990 produciuse outro pogrom contra armenios en Bakú, o que obrigou ao Goberno soviético a declarar o estado de emerxencia e a enviar tropas da MVD a restablecer a orde. A cidade de Bakú, capital de Acerbaixán, contaba por aquel entón cunha poboación armenia superior a 250.000 habitantes. Estableceuse un toque de queda (cousa que non sucedía na URSS desde a segunda guerra mundial) ao mesmo tempo que se producían fortes combates entre as forzas soviéticas e os nacionalistas azarís. Estes incidentes deixaron como saldo máis de 120 azarís e 8 soldados da MVD mortos. Con todo, durante este tempo o Partido Comunista de Acerbaixán caera, transformándose a orde nun velado mantemento dos comunistas no poder, antes que protexer á poboación armenia do país. Estes eventos, coñecidos como "*Xaneiro Negro*", delinearon a relación futura entre Acerbaixán e Rusia. Despois destes feitos, a poboación armenia en Bakú viuse visiblemente reducida, quedándose en 36.000 habitantes.

### Operación Anel

Na primavera de 1991 o Goberno da URSS organizou un referendo especial ao longo de todo o país, chamado Tratado da Unión, co fin de decidir se as repúblicas soviéticas manteríanse unidas ou optarían pola independencia. Como resultado, novos gobernos non comunistas chegaron ao poder nas repúblicas, destacándose o de Boris Eltsin en Rusia, Levon Ter-Petrosian en Armenia e Ayaz Mütallibov en Acerbaixán, mentres que Gorbachov mantíñase a cargo do goberno central como Presidente da URSS. Acerbaixán votou en cumprimento do tratado, en tanto que varias repúblicas boicotearon o referendo, como Armenia, que realizou un referendo paralelo acerca da independencia o 21 de setembro de 1991.

Ante as perspectivas da situación, moitos armenios e azarís comezaron a adquirir armas localizadas en depósitos en Nagorno-Karabakh, co fin de defenderse. Fronte a isto Mütallibov conseguiu o apoio de Gorbachov para realizar unha operación militar conxunta con forzas do Exército Vermello e o nacente Exército azarí, co obxecto de desarmar á milicia armenia. Esta medida, coñecida como "*Operación Anel*", significou a deportación forzada dos armenios que poboaban as vilas da rexión de Shahumian. Estes actos foron considerados, tanto polos oficiais soviéticos do Kremlin como polo Goberno armenio, como un método de intimidación contra quen sostiñan as demandas de unificación.

Os resultados da operación foron contraproducentes, xa que a situación empuxou, mesmo aos armenios máis reticentes ao conflito, a considerar que a única solución para a crise de Nagorno-Karabakh era recorrer á forza armada. O guerrilleiro armenio-estadounidense Monte Melkonian (quen se convertería nun dos máis eficaces xefes militares da guerra) sostivo que Karabakh debía ser "liberado". Sinalaba que se isto non se facía, a zona de Syunik sería pronto anexionada por Acerbaixán, ao que lle seguiría toda Armenia, concluíndo que "a perda de Artsakh significaría a perda de toda Armenia". Velayat Kuliev, un escritor e director adxunto do Instituto de Literatura de Acerbaixán, contradixo estas apreciacións, afirmando que "ultimamente os nacionalistas armenios, incluíndo algúns influentes personaxes, empezaron a falar acerca da *Grande Armenia.* *Non era só Acerbaixán. Eles querían anexar partes de* *Xeorxia*, *Irán* e *Turquía*".

O baleiro de poder armado
-------------------------

Cando a desintegración da URSS converteuse en realidade para os cidadáns soviéticos no outono de 1991, ambas as partes comezaron a buscar a forma e a tomar as medidas necesarias para facerse coas armas localizadas en depósitos ao longo do territorio do Karabakh. Durante a Guerra fría o alto mando soviético establecera plans para o caso dunha eventual invasión do Cáucaso por parte da OTAN desde Turquía, membro de tal organismo. En devanditos plans considerouse que a zona de Armenia sería o teatro de operacións, polo que se destinaron alí tres divisións do Exército Vermello, pero non construíu ningún aeroporto militar; a diferenza da RSS de Acerbaixán, que contaba con cinco divisións e cinco bases aéreas. É máis, Armenia apenas dispuña de 500 vagóns ferroviarios de municións, en comparación cos 10.000 que se mantiñan na zona azarí. Acerbaixán gozaba, pois, dunha gran vantaxe estratéxica.

Ao retirarse as forzas do Ministerio do Interior Soviético (MVD), deixaron como legado a ambos os bandos grandes arsenais de municións e unha boa cantidade de vehículos armados. As forzas enviadas por Gorbachov tres anos antes proviñan de diferentes rexións da URSS e non tiñan intencións de quedar na rexión moito tempo. A maior parte destas unidades estaba composta por mozas conscriptos, moitos dos cales simplemente venderon as súas armas a cambio de diñeiro ou mesmo as intercambiaron por vodka, mentres que outros chegaron mesmo a tentar vender tanques ou transportes blindados de persoal (APC). A existencia de depósitos tan pobremente protexidos, que facilitaron o aprovisionamento de armas por parte de ambos os bandos, levou a culpar á política de Gorbachov como a causa última do conflito. Os azarís adquiriron unha boa cantidade dese equipamento, segundo informou o Ministro de Relacións Exteriores azarí en novembro de 1993, cando sinalou que se compraron 286 tanques, 842 vehículos armados e 386 pezas de artillaría a causa do baleiro de poder. Ante tal situación reportouse que empezaron a funcionar varios mercados negros onde se traficaban con armas, incluídas algunhas provenientes de Occidente.

Evidencias posteriores demostraron que Acerbaixán contou cun substancial apoio militar por parte de Irán, Israel e Turquía, ademais de numerosos países árabes. A gran maioría do armamento consistía en armas de orixe rusa ou de países do bloque oriental, con algunha cantidade de armas de manufactura local. Doutra banda, a diáspora armenia conseguiu doar unha gran cantidade de diñeiro a Armenia, ademais de lograr que o Congreso dos Estados Unidos aprobase unha resolución que condenaba o bloqueo azarí a Armenia e prohibía toda axuda militar a Acerbaixán en 1992. Mentres que Acerbaixán sostivo que Rusia apoiou militarmente a Armenia nos inicios, sinalouse que "*os soldados azarís na rexión estaban moito mellor equipados con pertrechos soviéticos que os seus opoñentes*".

A renuncia de Gorbachov á presidencia da URSS, sucedida o 26 de decembro de 1991, empuxou ás restantes repúblicas da Unión (Belarús, Ucraína e Rusia) a proclamar a independencia, o que significou a desaparición definitiva da Unión Soviética como Estado o 31 de decembro do mesmo ano. Este feito suprimía o último muro que evitaba que Armenia e Acerbaixán entrasen nunha guerra total. Un mes antes, o 21 de novembro, o Parlamento azarí revogou a autonomía de Nagorno-Karabakh, rebautizando a rexión como "Xankandi". En resposta a isto, o 10 de decembro e baixo os auspicios do liderado armenio da rexión realizouse un referendo, boicoteado polos azarís da zona, que obtivo como resultado unha esmagadora maioría de votos a favor da independencia. O 6 de xaneiro de 1992, a rexión declarouse independente de Acerbaixán.

A retirada das forzas soviéticas de Nagorno-Karabakh foi só momentánea, posto que en febreiro de 1992 as xa desaparecidas repúblicas soviéticas conformaron a Comunidade de Estados Independentes (CEI). Mentres que Acerbaixán abstívose de participar, Armenia, baixo o temor dunha posible invasión turca ante a escalada do conflito, ingresou na CEI co fin de porse baixo a protección do "paraugas de seguridade colectiva". En xaneiro do mesmo ano forzas da CEI desprazáronse cara á zona, establecendo os seus cuarteis e centro de mando en Stepanakert, co que adquiriron un rol máis activo no mantemento da paz e incorporaron antigas unidades do Exército Vermello, como o 366º Rexemento motorizado de Fusileros e o 4º exército.

A creación dos exércitos
------------------------

Mapa da República de Nagorno-Karabakh.
Os esporádicos combates entre armenios e azarís, acrecentados desde a posta en marcha da Operación Anel, conduciron rapidamente á creación de tropas de voluntarios tanto en Armenia como en Acerbaixán. Entre os armenios foi común apelar a figuras históricas de guerrilleiros da causa nacionalista, como Andranik Ozanian e Garegin Njdeh, quen combateron ao Imperio Otomán entre finais do século XIX e comezos do XX. Fóra das levas realizadas entre a poboación masculina de 18 a 45 anos de idade, moitos armenios alistáronse voluntarios en unidades coñecidas como *tchokats*, as cales eran uns destacamentos de preto de 40 homes, que xeralmente estaban ao mando dun tenente coronel. Inicialmente, moitos deses voluntarios actuaban á maneira dos partisanos, cuxo comportamento durante as operacións de combate apenas foi controlado. Isto provocou unha masiva insubordinación, onde era común a deserción dos soldados, do mesmo xeito que o saqueo das pertenzas dos soldados mortos e o roubo de diversos bens (por exemplo, o gasóleo) para ser vendidos no mercado negro.

Moitas mulleres alistáronse nas milicias armenias, aínda que a súa participación en combates foi escasa, pois se dedicaron especialmente á atención dos feridos e a evacuación dos enfermos dos campos de batalla. As forzas azarís funcionaban de modo similar, aínda que a súa organización era mellor ao comezo do conflito. O Goberno azarí tamén realizou levas e recrutamentos masivos de cidadáns que se enrolaban con entusiasmo durante os primeiros meses tras o colapso soviético. O Exército Nacional de Acerbaixán estaba composto por preto de 30.000 soldados, ademais de 10.000 efectivos pertencentes ás forzas paramilitares OMON e varios centenares de integrantes da Fronte Popular de Acerbaixán. Suret Huseynov, un adiñeirado home de negocios de Acerbaixán, organizou persoalmente unha brigada do exército azarí (a 709), comprando moitas das súas armas e vehículos do arsenal da desaparecida 23ª División Motorizada do Exército Vermello. A organización terrorista turca *Lobos Grises*, de ideoloxía nacionalista e liderada por İsgandar Hamidov (responsable do atentado contra o papa Xoán Paulo II en 1981, foi tamén mobilizada para a contenda. O Goberno azarí contratou así mesmo os servizos de distintos mercenarios da zona, utilizando para iso os ingresos petroleiros dos xacementos do Mar Caspio.

Igualmente ofrecéronse para combater por ambos os bandos distintas unidades disoltas do Exército Vermello, que quedaran nas pavías que seguiu á desintegración da URSS. Por exemplo, un dos máis destacados integrantes das forzas armenias foi o xeneral soviético Anatoly Zinevich, quen estivera en Nagorno-Karabakh entre 1992 e 1997 prestando servizo e organizando operacións para as forzas armenias. A finais do conflito Zinevich detentaba o cargo de Xefe do Estado Maior das forzas de Nagorno-Karabakh.

Estímase que o persoal militar, así como os distintos bens utilizados no conflito no período entre 1993 e 1994, eran os seguintes:[]

| País | Soldados | Artillaría | Tanques | APC | AFV | Cazas |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| República de Artsakh | 20.000 | 16 | 13 | 120 | N/D | N/D |
| República de Armenia | 20.000 | 170 | 160 | 240 | 200 | N/D |
| República de Acerbaixán | 42.000 | 330 | 280 | 360 | 480 | 170 |

Primeiras ofensivas armenias
----------------------------

### Masacre de Khojali

Home ferido en Khojali.
Refuxiados en Khojali.
O 2 de xaneiro de 1992, Ayaz Mutalibov asumiu a presidencia de Acerbaixán. A recentemente creada República de Armenia negou oficialmente calquera participación para apoiar a secesión de Nagorno-Karabakh baixo a forma de apoio loxístico, comida, combustible ou outro. Con todo, o presidente armenio Levon Ter-Petrosian admitiu posteriormente o apoio loxístico e o pago de salarios aos separatistas, pero negou o envío das súas tropas para o combate. Armenia enfrontábase a un débil bloqueo por parte de Acerbaixán máis aló das presións da veciña Turquía, que decidiu aliñarse á beira de Acerbaixán e establecer lazos estreitos con este.

O único enlace terrestre de Armenia con Karabakh era a través do estreito e montañoso corredor de Lachin que apenas podía ser alcanzado por un helicóptero. O único aeroporto da rexión estaba na pequena cidade de Khojali, a sete quilómetros ao norte Stepanakert e cunha poboación estimada de 6.000 a 10.000 persoas. Hai que engadir que Khojali servía como base de artillaría desde o 23 de febreiro. A fins de febreiro Khojali estaba bastante illada, e as forzas armenias desataron unha ofensiva o 26 de febreiro apoiadas por carros de combate da unidade 366 para capturar a localidade. De acordo co lado azarí ou outras fontes como Human Rights Watch e tomando por base o memorial de Moscova e a biografía do líder armenio Monte Melkonian (documentada e publicada polo seu irmán), despois da captura de Khojali procedeuse ao asasinato de varios centenares de civís que fuxían da cidade. As forzas armenias declararan previamente que ían atacar a cidade, pero que deixarían un corredor terrestre para que os civís puidesen fuxir da cidade. Con todo, cando comezou o ataque, as tropas armenias, que superaban en número aos azarís, reduciron facilmente aos defensores que tentaban retirarse xunto cos civís cara ao norte, á cidade de Agdam, controlada por Acerbaixán non sen antes destruír intencionadamente a pista do aeroporto, deixándoa temporalmente inútil para os armenios. Ao ver isto, as forzas atacantes perseguiron as persoas que escapaban e abriron fogo contra elas, matando moitos civís. Ao seren acusados por grupos internacionais de ter masacrado civís adrede, os oficiais armenios negaron cometer tal matanza e declararon que o obxectivo era só silenciar o fogo de artillaría proveniente de Khojali.

Nunca se fixo un cálculo exacto do número de mortos, mais as estimacións máis conservadoras apuntan a 485, mentres que o cálculo oficial das autoridades azarís para os caídos durante os acontecementos do 25 ao 26 de febreiro apunta a 613 civís, dos cales 106 serían mulleres e 83 nenos. O 3 de marzo de 1992, The Boston Globe reportou que máis de mil persoas foron asasinadas nos máis de catro anos de conflito, citando ao alcalde de Khojali, Elmar Mamedov, e que tamén había aínda 200 desaparecidos, 300 reféns e 200 feridos nos combates. Un informe publicado en 1992 pola organización de dereitos humanos Helsinqui Watch expuña na súa investigación que atopou que a OMON azarí e "membros da milicia, aínda en uniforme e algúns aínda con armas, estaban tamén xuntos aos civís masacrados" e que pode ser a razón dos disparos das tropas armenias contra eles.

### Ocupación de Shusha

O camiño que conduce a Shusha foi o escenario dunha famosa batalla entre os vehículos blindados de Armenia e Acerbaixán.
Logo do Masacre de Khojali, o presidente azarí Ayaz Mutallibov foi forzado a renunciar o 6 de marzo de 1992 debido á presión da opinión pública por fracasar na protección e evacuación da poboación de Khojali. Nos meses seguintes á captura de Khojali, os comandantes azarís, que aguantaban no último bastión da rexión, a cidade de Shusha (onde moitos azarís fuxiran cando lanzaron unha das súas primeiras ofensivas a Stepanakert o 13 de febreiro de 1988), comezaron un bombardeo de artillaría a grande escala con lanzacohetes GRAD contra Stepanakert. En abril, estes ataques obrigaran a moitas das 50.000 persoas que vivían en Stepanakert a refuxiarse en búnkeres subterráneos e sotos. Cando se produciron incursións terrestres azarís nas zonas limítrofes da cidade, os xefes militares de Nagorno-Karabakh organizaron unha ofensiva para tomar a cidade de Shusha, orixe do bombardeo de Stepanakert. O 8 de maio, unha forza armenia composta por varias centenas de soldados acompañados de tanques e helicópteros atacou a fortaleza de Shusha. Sanguentos combates libráronse nas rúas da cidade e centos de homes morreron en ambos os bandos. Esmagado pola forza de combate máis numerosa dos armenios, o comandante azarí en Shusha ordenou a retirada, terminando os combates ao día seguinte do inicio da ofensiva.

A conquista de Shusha tivo grande impacto na veciña Turquía, cuxas relacións con Armenia melloraran despois de declarar a independencia da Unión Soviética, pero se viu un novo retroceso a medida que Armenia ía conquistando territorios na rexión de Nagorno-Karabakh. O gran resentimento con Turquía databa aínda de antes da era soviética, e esta inimizade proviña en parte do xenocidio armenio. Moitos armenios referíanse aos azarís como "turcos" por consideralos de etnias próximas. O primeiro ministro turco Süleyman Demirel afirmou ser intensamente presionado polo seu pobo para que Turquía interviñese e axudase a Acerbaixán. Con todo, Demirel opúxose a tal intervención, referindo que a entrada de Turquía na guerra iría a espolear un conflito aínda maior entre musulmáns e cristiáns, xa que Turquía posúe unha poboación de maioría musulmá. Turquía nunca enviou tropas a Acerbaixán, pero mandou conselleiros e unha cantidade importante de axuda militar.

En maio de 1992, o comandante militar das Forzas da CEI, Mariscal Yevgeny Shaposhnikov, emitiu un aviso aos países occidentais, especialmente aos Estados Unidos, para que non interferisen no conflito do Cáucaso, afirmando que iso iría colocalos ao bordo dunha Terceira Guerra Mundial e iso non pode ser permitido".

Un continxente checheno ao mando de Shamil Basáyev foi unha das unidades que tomaron parte no conflito. De acordo co Coronel Azer Rustamov de Acerbaixán, en 1992, "centos de voluntarios chechenos déronnos unha axuda difícil de avaliar nas batallas lideradas por Basáyev e Salman Raduev". Dise que Basáyev foi un dos últimos guerreiros en abandonar Shusha. Basáyev confirmou posteriormente que durante a súa carreira el e a súa tropa só foron derrotados unha vez e que a derrota ocorreu en Karabakh en enfrontamentos co "Batallón Dashnak", afirmando tamén que sacou aos seus *muxahidin* do conflito cando a guerra parecía ser máis por nacionalismo que por relixión.

### Selando Lachin

A captura de Lachin permitiu a Armenia enviar trens de abastecemento para axudar aos separatistas de Karabakh, ao mesmo tempo que abría un camiño para evacuar aos refuxiados armenios. O parlamento azarí culpou ao presidente azarí Yaqub Mammadov pola perda de Shusha, destituíndoo do poder e exculpando a Mutalibov de calquera responsabilidade despois da perda de Khojali, restituíndolle os poderes de Presidente o 15 de maio de 1992. Moitos azarís cualificaron esta acción como un golpe de estado, ao que se uniu a cancelación das eleccións parlamentarias fixadas para xuño dese ano. O Parlamento de Acerbaixán estaba composto por antigos líderes do país durante o réxime comunista, e as perdas de Khojali e Shusha só aumentaron a vontade de proceder á votación.

Contribuíndo a esta confusión, as forzas armenias lanzaron unha ofensiva o 18 de maio para apoderarse da cidade de Laçın, situada no estreito corredor que separa Armenia de Nagorno-Karabakh. A cidade estaba mal protexida e ao día seguinte os armenios tomaron o control da localidade eliminando aos azarís restantes, para abrir a estrada que unía a rexión con Armenia.

A perda de Lachin foi o golpe final para o réxime de Mutallibov. A pesar de estar prohibidas, producíronse manifestacións e activistas da Fronte Popular tentaron dar un golpe armado. Os enfrontamentos entre as forzas gobernamentais e os activistas escalaron até a ocupación do Parlamento, o aeroporto de Bakú e a oficina presidencial pola oposición. O 16 de xuño de 1992, Abulfaz Elchibey foi elixido presidente de Acerbaixán, ao mesmo tempo que líderes políticos da Fronte Popular de Acerbaixán gañaron escanos no parlamento. Os críticos caracterizaron a Mutalibov como un dirixente débil e pouco implicado na guerra de Karabakh. Elchibey estaba completamente en contra de aceptar axuda dos rusos, favorecendo lazos máis estreitos con Turquía.

Os combates tamén salpicaron as proximidades de Nakhichevan, que foi bombardeada polas tropas armenias en maio de 1992.

Escalada do conflito
--------------------

### Operación Goranboy

O 12 de xuño de 1992, o exército de Acerbaixán, xunto coa brigada de Huseynove, reuniu unha gran cantidade de tanques, vehículos blindados e helicópteros lanzando a Operación Goranboy, unha grande ofensiva tres días sobre a rexión, relativamente desprotexida, de Shahumyan, ao norte de Nagorno-Karabakh logrando recuperar algunhas decenas de localidades anteriormente baixo o control das forzas armenias. Outra razón das rápidas conquistas azarís foi o feito de que moitos dos integrantes dos batallóns eran voluntarios armenios que aproveitaran a captura armenia de Lachin para abandonar as liñas e retornar ao seu país. A ofensiva provocou que o goberno de Armenia ameazase abertamente a Acerbaixán con intervir e axudar aos separatistas que loitaban en Karabakh.

A ofensiva fixo que as tropas armenias retirásense ao sur en dirección a Stepanakert onde os comandantes de Karabakh planeaban destruír unha central hidroeléctrica na rexión de Martakert no caso de que a ofensiva non fose detida. Estímase en 30.000 os refuxiados que foron forzados a fuxir á capital mentres os atacantes recuperaban aproximadamente a metade de Nagorno-Karabakh. Con todo, o avance dos azarís se estancó cando foron atacados por helicópteros de combate rusos provenientes de 104° División de Forzas Aerotransportadas (VDV, Vozdushno-Desantnye Vojska) con sede fóra de Ganja e que, ironicamente, detiveron a unidades terrestres da mesma división. De acordo cunha fonte oficial do goberno de Armenia, conseguiron persuadir ás unidades militares rusas para levar a cabo bombardeos e, finalmente, deter o avance nuns días. Con isto, os armenios restablecéronse das baixas e organizaron unha contraofensiva para recuperar as fronteiras anteriores.

### Tentativas de mediacións de paz

No verán de 1992, a CSCE (posteriormente denominada Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa, OSCE) creou o Grupo de Minsk en Helsinqui que incorporaba elementos de once nacións, sendo co-presidido por Francia, Rusia e os Estados Unidos e tendo como propósito mediar o establecemento dun acordo de paz entre as partes do conflito. Con todo, na súa reunión anual de 1992, a organización non conseguiu abordar e resolver os moitos novos problemas aparecidos desde o colapso da Unión Soviética, menos aínda o conflito de Karabakh. A guerra de Iugoslavia, a guerra de Transnistria en Moldavia e a crecente ambición da independencia de Rusia polos separatistas chechenos, e as novas disputas de Xeorxia con Rusia por Abjasia e Osetia constituían prioridades na axenda para resolver disputas étnicas.

A CSCE propuxo o recurso a tropas de mantemento da paz da OTAN e a CEI para monitorizar os acordos de alto o fogo e protexer os cargamentos de axuda humanitaria enviados aos refuxiados. Diversos acordos de paz foron postos en práctica despois da ofensiva de xuño, pero a colocación dunha forza de paz europea, apoiada por Armenia, nunca chegou a suceder. A idea de enviar cen observadores internacionais a Karabakh chegou a ser elevada, pero as conversacións entre os líderes armenios e azarís romperon completamente en xullo. Rusia estaba especialmente en contra da presenza dunha forza multinacional no Cáucaso, considerándoa como unha intrusión na súa porta traseira.

### Ofensivas de Mardakert e Martuni

A fins de xuño, unha nova e menor ofensiva azarí foi planeada, tendo esta vez como obxectivo Martudi, na metade sueste de Karabakh. A forza de ataque estaba composta por varias decenas de tanques e vehículos de combate complementados por diversas compañías de infantaría integradas nas frontes de Majgalashen e Jardar, próximas de Martuni e Krasnyi Bazar. Con todo, o comandante do rexemento de Martuni, Monte Melkonian, tratado por "Avo" polos seus homes, aínda que desprovisto de equipamento pesado, conseguiu desbaratar as repetidas arremetidas das forzas azarís.

A fins de agosto de 1992 o goberno de Nagorno-Karabakh atopábase desorganizado, habendo os seus membros renunciado o 17 de agosto. O poder foi logo asumido por un concello denominado Comité de Defensa do Estado, presidido por Robert Kotcharian, quen iría gobernar temporalmente o enclave ata que terminase o conflito. Ao mesmo tempo, Acerbaixán lanzou ataques aéreos, bombardeando obxectivos civís con frecuencia. Kocharyan condenou aquilo que el cría eran tentativas intencionales dos azarís para matar civís, e tamén a alegada pasividade de Rusia e a súa actitude despreocupada sobre a venda e transferencia de material de guerra a Acerbaixán.

### Descanso de inverno

Ao aproximarse o inverno de 1992, ambos os bandos abstivéronse de lanzar ofensivas en grande escala, para preservar recursos como gas e electricidade para uso doméstico. A pesar da apertura dunha pasaxe de saída aos residentes de Karabakh, que Armenia e o enclave sufrisen cos bloqueos económicos impostos por Acerbaixán, que, a pesar de non ter pechado completamente a pasaxe, acabou por facer que a axuda enviada a través de Turquía chegase esporadicamente.

Experimentando escaseza de enerxía e alimentos, despois do peche da Central nuclear Metsamor, as perspectivas económicas de Armenia eran sombrías: en Xeorxia, novos enfrontamentos cos separatistas de Abjasia e Osetia comezaron, habendo estes pasado a atacar os convois de mercadería e destruír repetidas veces o único oleoduto que unía Rusia a Armenia. Similar ao inverno de 1991-1992, tamén o de 1992-1993 foi especialmente frío, habendo bastantes familias en Armenia e Karabakh sen abastecemento de calor e auga quente.

Outros bens, como cereais eran máis difíciles de atopar. A diáspora armenia recadou diñeiro e doou subministracións a Armenia. En decembro, dous cargamentos de 33.000 toneladas de cereais e 150 toneladas de leite para bebés chegaron dos Estados Unidos a través do mar Negro ao porto de Batumi, en Xeorxia. En febreiro de 1993, a Comunidade Europea deu 4,5 millóns de euros a Armenia, mentres que o veciño Irán tamén auxiliou a Acerbaixán economicamente provendo enerxía e electricidade. A postura de Elchibey contra Irán e as súas declaracións sobre a unificación coa minoría azarí en Irán romperon as relacións entre ambos os países.

Os azarís desprazados internamente e os refuxiados internacionais foron forzados en campos provisorios creados polos gobernos de Acerbaixán e Irán. A Cruz Vermella Internacional tamén distribuíu mantas aos azarís e notou que en decembro, os refuxiados xa tiñan comida suficiente para a súa alimentación. Acerbaixán tamén loitou pola rehabilitación da súa industria petroleira, a principal exportación do país. A súa refinaría non estaban en funcionamento á capacidade máxima e as cotas de produción estaban moi por baixo das estimacións. En 1965, os campos petroleiros de Bakú producían 21,5 millóns de toneladas de petróleo anualmente, mentres que en 1988 o número reduciuse a case 3,3 millóns. O equipamento anticuado das refinarías soviéticas e a renuencia das compañías occidentais en investir nunha zona de guerra onde os oleodutos eran destruídos rutineiramente impedían a Acerbaixán explorar ao máximo a súa riqueza.

Verán de 1993
-------------

### Conflitos internos

A pesar do duro inverno que ambos os países viviron, o ano novo foi acollido por ambos os bandos con entusiasmo. O presidente Elchibey expresou o seu optimismo tendo en vista unha solución por mutuo acordo co seu homólogo Ter-Petrossian, pero en xaneiro de 1993 albísquelos desta esperanza se esfumaron por completo a pesar dos chamamentos de cesamento ao lume feitos por Boris Eltsin e George W. Bush, así que as hostilidades na rexión se reencendieron unha vez máis. As forzas armenias comezaron novas ofensivas que conseguiron recuperar asentamentos no norte de Karabakh ocupadas polos azarís desde o outono anterior.

A frustración por estas derrotas militares saíu cara á fronte interno en Acerbaixán. Os militares azarís caeron máis na desesperación e o ministro de Defensa Gaziev e a brigada de Huseynov pediron axuda rusa, unha medida que ía en contra das políticas de Elchibey clasificadas como insubordinación. Os enfrontamentos e discusións políticas entre o ministro do Interior, Isgandar Hamidov, e Gaziev sobre a que zona debían ser enviadas as forzas militares levaron á renuncia deste último o 20 de febreiro. Tamén en Armenia aconteceu unha reorganización política, cando Ter-Petrossian dimitiu e o primeiro ministro, Khosrov Arutyunyan, e o seu gabinete fallaron na posta en funcionamento dun plan económico viable para o país, que xerou protestas dos armenios contra o liderado de Ter-Petrossian que foron reprimidas e silenciadas.

### Batalla de Kelbajar

Na zona oeste do norte de Karabakh, fóra dos límites da *rexión*, estaba o raión de Kelbajar, que era adxacente a Armenia. Cunha poboación de aproximadamente 45 mil persoas, composta por azarís e kurdos vivindo en varias decenas de aldeas. En marzo de 1993, houbo noticias que áreas baixo dominio armenio cerca ao Reservatorio de Sarsang e Mardakert estaban a ser atacadas por azarís. Despois da exitosa defensa de Martuni, as tropas de Melkonian foron encargadas de tomar a rexión de Kelbajar, de onde as incursións e a artillaría eran enviadas segundo as informacións dispoñibles.

A escasa oposición militar dos azarís permitiu aos combatentes de Melkonian gañar rapidamente un punto de apoio na rexión e tamén capturou varios vehículos blindados abandonados e tanques. Ás 2:45 pm do 2 de abril, as forzas armenias en dúas direccións avanzaron cara a Kelbajar nun ataque que rapidamente golpeou contra a forza blindada azarí e as tropas atrincheiradas preto da intersección Ganje-Kelbajar. As forzas azarís foron incapaces de deter os avances realizados por forzas blindadas armenias e case todos morreron defendendo a zona. O segundo ataque cara a Kelbajar tamén rapidamente superou aos defensores. O 3 de abril, as forzas armenias capturaran Kelbajar. O presidente Elchibey impuxo o estado de emerxencia por un período de dous meses e introduciu a conscripción universal.

A ofensiva provocou rexeitamento internacional contra o goberno de Armenia, pois por primeira vez as forzas armenias cruzaran os límites do enclave ao interior do territorio de Acerbaixán. O 30 de abril, o Consello de Seguridade das Nacións Unidas (CSNU) aprobou a Resolución 822, proposta por Turquía e Paquistán, afirmando que Nagorno-Karabakh formaba parte de territorio azarí, debendo as forzas armenias retirarse de Kelbajar. A Human Rights Watch concluíu que durante a ofensiva armenia a Kelbajar cometeuse numerosas violacións das leis de guerra, incluíndo desprazamentos forzosos, incendios indiscriminados e toma de reféns.

As repercusións políticas fixéronse sentir tamén en Acerbaixán cando Huseynov embarcouse na súa "marcha a Bakú" desde Ganje. Frustrado polo que el sentía como incompetencia de Elchibey para tratar co conflito, e degradado do seu rango de coronel, a súa brigada avanzou cara a Bakú para derrocar ao presidente a principios de xuño. Elchibey dimitiu do seu cargo o 18 de xuño e o poder foi asumido polo entón parlamentario Heydar Aliyev. O 1 de xullo, Huseynov foi nomeado primeiro ministro de Acerbaixán. Como presidente interino, Aliyev disolveu 33 batallóns de voluntarios da Fronte Popular, que el consideraba politicamente pouco fiables. Aliyev converteuse en presidente de Acerbaixán o 10 de outubro de 1993.

### Agdam, Füzuli, Cəbrayıl e Zangilan

Ruínas de Agdam (2009)
Mentres o pobo de Acerbaixán ía axustándose á nova paisaxe política, moitos armenios enfrontábanse á morte de Melkonian que morreu antes do 12 de xuño nunha escaramuza preto da cidade de Merzuli e a súa morte foi chorada publicamente a nivel nacional en Yerevan. As forzas armenias explotaron a crise política en Bakú, que deixara a fronte Karabakh case indefenso. Os seguintes catro meses de inestabilidade política en Acerbaixán levaron á perda do control sobre preto de cinco distritos, así como o norte de Nagorno-Karabakh. As forzas militares de Acerbaixán non puideron presentar moita resistencia aos avances de Armenia e deixou a maioría das áreas sen ningún enfrontamento grave. A finais de xuño, foron expulsados de Martakert, perdendo o seu último punto de apoio no enclave. En xullo, as forzas armenias preparábanse para atacar e capturar a *rexión* de Agdam, outro raión situado fóra de Nagorno-Karabakh, alegando que estaban a tratar de impulsar unha maior barreira para manter fose do alcance á artillaría azarí.

O 4 de xullo, un bombardeo da artillaría foi iniciada polas forzas armenias contra a capital da rexión de Agdam, destruíndo moitas partes da cidade. Os soldados, xunto cos civís comezaron a evacuar Agdam. Fronte a un colapso militar, Aliev tratou de mediar co goberno de facto de Karabakh e os funcionarios do Grupo de Minsk. A mediados de agosto, os armenios congregaron unha forza para tomar as rexións azarís de Füzuli e Cəbrayıl, ao sur de Nagorno-Karabakh.

Á luz dos avances dos armenios en Acerbaixán, o primeiro ministro turco Tansu Çiller, advertiu ao goberno de Armenia non atacar Najicheván e esixiu aos armenios retirarse dos territorios de Acerbaixán. Miles de soldados turcos foron enviados á fronteira entre Turquía e Armenia a principios de setembro. Forzas da Federación Rusa en Armenia contrarrestaron estes movementos para evitar a posibilidade dalgunha participación turca no conflito.

A principios de setembro, as forzas azarís estaban case nunha completa desorde. Moitas das armas pesadas que recibiran e comprado aos rusos foran sacados de acción ou abandonadas durante as batallas. Desde a ofensiva de xuño de 1992, as forzas armenias capturaran a decenas de tanques, blindados e pezas de artillaría lixeira de Acerbaixán. Por exemplo, de acordo a unha entrevista televisiva a Monte Melkonian en marzo de 1993, as súas forzas en Martuni só capturaran ou destruído un total de 55 T-72, 24 BMP-2, 15 APC e 25 pezas de artillaría pesada desde a ofensiva de Goranboy de xuño de 1992. "A maioría das nosas armas", afirmou, "[eran] capturados de Acerbaixán". Serzh Sargsyan, o entón líder militar das forzas armadas de Karabakh afirmou que capturaron un total de 156 tanques ao longo da totalidade da guerra.

Outros signos de desesperación de Acerbaixán incluíron o recrutamento por parte de Aliyev de entre 1.000 e 1.500 combatentes muxahidin afgáns e árabes de Afganistán. Aínda que o goberno de Acerbaixán negou esta afirmación, correspondencia e fotografías capturadas polas forzas armenias indicaban o contrario. Outras fontes de axuda exterior foron Paquistán e Chechenia, mediante a guerrilla de Shamil Basáyev. A compañía petroleira Mega Oil, con sede en EE. UU. tamén contratou a varios adestradores militares estadounidenses como requisito previo para adquirir os dereitos de perforación de xacementos petrolíferos en Acerbaixán.

Enfrontamentos de 1993-1994
---------------------------

As fronteiras finais do conflito despois do cesamento ao lume de 1994 foron asinadas. As forzas armenias de Nagorno-Karabakh controlan na actualidade case o 9% do territorio de Acerbaixán fose do ex Oblast Autónomo de Nagorno-Karabakh. As forzas de Acerbaixán, por outra banda, controlan Shahumian e as zonas orientais de Martakert e Martuni.
En outubro de 1993, Aliev foi elixido formalmente como presidente e prometeu traer orde social para o país, ademais de recuperar as rexións perdidas. Ao mesmo mes, Acerbaixán uniuse á CEI. A tempada de inverno caracterizouse por condicións similares ás do ano anterior, con ambos os lados procurando alimentos e colleitando leña con meses de antelación. As resolucións 874 e 884 do Consello de Seguridade sobre o conflito de Nagorno-Karabakh foron aprobadas en outubro e novembro e, a pesar de volver insistir nos mesmos puntos que os dous anteriores, recoñeceron a Nagorno-Karabakh como parte no conflito.

A inicios de xaneiro, as forzas azarís e as guerrillas afgás recapturaron parte do distrito de Füzuli, incluíndo a intersección ferroviaria de Horadiz na fronteira con Irán, pero non conseguiron reconquistar a localidade de Füzuli. O 10 de xaneiro de 1994, as forzas azarís atacaron a rexión de Mardakert nunha tentativa de reconqistar a zona norte do enclave. Esta ofensiva conseguiu avanzar e recuperar diversas partes de Karabakh ao norte e ao sur, pero foi detida rapidamente. A República de Armenia comezou a enviar recrutas do Exército regular e do Ministerio do Interior para deter o avance azarí no Karabakh. Para reforzar as filas do seu exército, o goberno armenio emitiu un decreto convocando homes de até 45 anos por tres meses, e recorreron á presión de cuadrillas para enlistar recrutas. Varios soldados en servizo activo do Exército armenio foron capturados polas forzas azarís.

As ofensivas azarís volvéronse cada vez máis desesperadas: mozos de 16 anos practicamente sen adestramento foron recrutados e tomaron parte en ineficaces "ondas humanas", unha táctica aplicada por Irán durante a Guerra Irán-Iraq. Dúas ofensivas deste tipo ocorreron no inverno causando a morte de 5 mil azarís, ademais de centos de armenios. A principal ofensiva azarí tentaba recapturar o distrito de Kelbajar, para ameazar o corredor de Lachin, conseguindo ao principio vencer a pouca resistencia inicial e capturar o paso de Omar, pero cando as forzas armenias reaccionaron, os azarís foron derrotados, naqueles que foron os combates máis sanguentos de toda a guerra. Varias brigadas azarís foron abandonadas cando os armenios reconquistaron o paso de Omar, sendo despois cercadas e abatidas.

A base política de Acerbaixán alterouse moitas veces, con varios soldados armenios que relataban que os azarís estaban desmoralizados, non tendo claras as razóns da guerra e non estando empeñados en detela. Un profesor ruso tamén apoia este punto de vista, afirmando que "Karabakh non interesa tanto aos azarís como aos armenios. Probablemente, é por iso que os mozos voluntarios de Armenia teñen moita máis vontade de loitar e morrer por Karabakh que os de Acerbaixán." Esta realidade foi descrita por un xornalista que notou que "En Stepanakert, é imposible atopar un home capaz - sexa voluntario armenio ou residente local - sen uniforme. [Mentres que] en Acerbaixán, homes con idade para ser recrutados frecuentan cafés." Andrei Sakharov tamén concordaba con esta visión indicando a famosa declaración: "Para Acerbaixán o asunto de Karabakh é unha cuestión de ambición, para os armenios de Karabakh, é unha cuestión de vida ou morte."

### Cesamento ao lume de 1994

As tumbas de soldados azarís en Bakú
Despois de seis anos de intensos combates, ambos os bandos estaban listos para un cesamento do fogo, e as vías diplomáticas intensificaron as súas accións no mes de maio. Acerbaixán tiña esgotado practicamente todo o seu poderío e confiaba que un cesamento do fogo fose proposto, fose pola CSCE ou por Rusia, unha vez que os comandantes armenios afirmasen ter o camiño aberto até Bakú. As batallas finais do conflito ocorreron preto de Shahumyan, e consistiron nunha serie de breves loitas en Gulustan.

O 16 de maio, os líderes de Armenia, Acerbaixán, Nagorno-Karabakh e Rusia atopáronse en Moscova para asinar unha tregua, que iría efectivamente a resultar nunha interrupción das hostilidades. En Acerbaixán, moitos saudaron o fin dos combates, mentres outros querían que o continxente de tropas de mantemento da paz a permanecer temporalmente na área non debía ser de orixe rusa. Enfrontamentos esporádicos continuaron nalgunhas partes da rexión, pero ambos os bandos afirmáronse comprometidos en respectar o cesamento do fogo.

Violencia e mediación despois de cesamento ao lume
--------------------------------------------------

Actualmente, o conflito de Nagorno-Karabakh é un dos conflitos orixinados despois do colapso da Unión Soviética e actualmente interrompido, xunto coas rexións separatistas Abjasia e Osetia do Sur en Xeorxia, e os problemas entre Moldavia e Transnistria. Nagorno-Karabakh permanece baixo xurisdición do goberno da non recoñecida, pero independente de facto, República de Artsakh, e mantén o seu propio exército: O Exército de Defensa de Nagorno-Karabakh.

Contrariamente aos relatos de comunicación social, que permanentemente mencionaban as relixións de ambos os pobos, os aspectos relixiosos nunca tiveron significado, nin como *casus belli* adicional, e permaneceu primariamente como unha disputa de territorio e dereitos humanos dos armenios no Karabakh. Desde 1995, os membros do Grupo de Minsk mediaron as discusións entre os gobernos de Armenia e Acerbaixán para que se chegue a unha nova solución. Numerosas propostas foron feitas, tendo como base a existencia de cesións de ambos os lados. Unha das propostas estipulaba que as forzas armenias retirásense das sete rexións que rodean o Karabakh, e Acerbaixán comparta algúns dos seus beneficios económicos, incluíndo os beneficios dun oleoduto que uniría Bakú con Turquía a través de Armenia. Outras propostas tamén se referían á concesión de maior autonomía por Acerbaixán ao enclave, xa moi próxima da independencia. Armenia foi branco de presión, ao ser excluída dos grandes proxectos económicos en curso na rexión, incluíndo o Oleoduto Bakú-Tiflis-Ceyhan e o ferrocarril Kars-Tiflis-Bakú.

A maioría das propostas de autonomía foron rexeitadas polos propios armenios, que consideran que este punto non é negociable. Da mesma forma, os azarís negáronse a deixar pasar o asunto e regularmente ameazan con renovar as hostilidades. O 30 de marzo de 1998, Robert Kotcharian foi electo presidente e continuou rexeitando os pedidos para acordar un fin para o conflito. En 2001, Kocharyan e Aliyev atopáronse en Key West, Florida, para discutir os problemas en cuestión e, a pesar de que varios diplomáticos occidentais expresasen optimismo, a oposición crecente en ambos os países contra a cesión de territorio ao opoñente diluíu as esperanzas dunha solución pacífica.

En total o conflito xerou case un millón de refuxiados, con 400.000 habitantes armenios de Acerbaixán desprazáronse a Armenia ou Rusia, e outros 30.000 chegaron do Karabakh. Moitos dos que deixaron Karabakh regresaron despois do fin da guerra. Estímanse en 800.000 os azarís desprazados debido aos combates, incluídos os oriúndos de Armenia e do enclave. Varios outros grupos étnicos que vivían en Karabakh foron tamén forzados a habitar en campos de refuxiados construídos polos gobernos azarí e iraniano. A pesar que se afirma frecuentemente que os armenios controlan o 20 ou até o 40% do territorio azarí, os números estimados, contabilizando o enclave de Nakhichevan, varían entre 13,62 e 14% (reducíndose a 9% se Nagorno-Karabakh fose excluído).

As consecuencias da guerra dise que xogaron un papel no asasinato de febreiro de 2004 do tenente armenio Gurgen Markaryan que foi asasinado a machetazos cun machada polo seu homólogo acerbaixano, Ramil Safarov nun seminario de adestramento da OTAN en Budapest, Hungría. A inimizade de Acerbaixán contra todo o armenio levou á destrución de miles de lápidas medievais armenias, coñecidos como *jachkars*, en cemiterios en Julfa, Najicheván. Esta destrución detívose temporalmente cando se revelou por primeira vez en 1998, pero logo continuou até a súa finalización en 2005. Acerbaixán comparou o control de Armenia da rexión á ocupación nazi da Unión Soviética durante a segunda guerra mundial.

Situación posterior
-------------------

Ilham Aliyev, Serzh Sargsyan e Vladimir Putin reunidos o 10 de agosto de 2014.
Ao comezo de 2008, as tensións entre Armenia, a República de Artsakh e Acerbaixán deterioráronse aínda máis. Na fronte diplomática, o presidente azarí Ilham Aliyev repetiu unha vez máis declaracións belicosas, como que Acerbaixán volvería usar a forza, se for necesario, para volver controlar o territorio; coincidentemente os tiroteos ao longo da fronteira aumentaron. A violación máis flagrante de cesamento de lume ocorreu ao día seguinte das declaracións de Aliyev, con dezaseis soldados mortos e ambos os bandos acusáronse de iniciar os combates. Ademais, o uso de artillaría nas confrontacións máis recentes marca un aumento da violencia, que até entón involucraban apenas tiros de francotiradores ou refachos de metralladoras.

En 2008, a revista en inglés Moscow Defense Brief opinou que debido ao aumento dos gastos de Acerbaixán, que se reflectiu nun forte rearmamento das forzas armadas azarís, o equilibrio militar parece estar a cambiar en favor de Acerbaixán. "... A tendencia xeral é claramente a favor de Acerbaixán, e parece que Armenia non será capaz de soster unha carreira armamentista coa economía petroleira de Acerbaixán. Isto pode conducir á desestabilización do conflito latente entre eses dous estados", escribiu o xornal.

En abril de 2016 Armenia e Acerbaixán volveron ter unha conflagración armada cuxo resultado foi un cesamento ao lume declarado pouco tempo despois de iniciados os combates.

### Os enfrontamentos armados en Nagorno-Karabakh (2016)

Os graves enfrontamentos (tamén denominados *A Guerra de 4 días*) rexistrados na liña de contacto entre as forzas armadas de Acerbaixán e Armenia no territorio da república non recoñecida de Artsakh comezaron na noite do 2 de abril de 2016 e duraron catro días.

#### O desenvolvemento do conflito

Na noite do 31 de marzo ao 1 de abril Nagorno-Karabakh e Acerbaixán acusáronse mutuamente en bombardeo dos seus territorios. O 1 de abril, ás 9:00 en posicións de combate en Provincia de *Tavush* de Armenia foi atopado un soldado cunha ferida de morte na cabeza. Neste mesmo día, ás 12:20 na dirección cara ao norte da posición militar de Armenia por parte de Acerbaixán foi asasinado un soldado armenio. Os primeiros enfrontamentos iniciáronse na noite do 2 de abril de 2016. Antes do amencer as tropas de Acerbaixán comezaron ataque.
Segundo a prensa do Ministerio de Defensa da República de Artsakh, as forzas armadas de Acerbaixán na noite do 2 de abril atacaron as áreas da zona do conflito de Karabakh, mediante a aplicación da artillaría pesada, vehículos blindados, e a aviación. Tamén levaron a cabo ataques a asentamentos Humanos. Despois o Ministerio de Defensa de Acerbaixán declarou sobre ocupación de varias cimas estratéxicas de Karabakh, incluíndo a aldea Seysulan, as alturas ao redor da aldea Talysh, tamén a altura de *Leletepe.* Сomo afirmou o Ministerio de Defensa de Acerbaixán de altura ao redor da aldea *Talysh* poidan crear un perigo para a rexión Goranboy do país e a cidade *Naftalan*, e a altura de *Leletepe* foi ocupada para garantir a seguridade da cidade *Goradiz.* Máis tarde foi confirmada a ocupación do outeiro *Leletepe* polo exército de Acerbaixán. O 2 de abril pola tarde ambas as partes informaron o número de mortos e feridos.
O 5 de abril, o Ministerio de Defensa de Acerbaixán informou que o 4 de abril foi atacado a base militar do inimigo en Madagiz. O mesmo día, o Ministerio de Defensa de Armenia difundiu a información de que Acerbaixán por primeira vez aplicou na rexión de Nagorno-Karabakh o sistema "BM-30". Pola súa banda, o Ministerio de Defensa de Acerbaixán declarou que nunca utilizaban devandito sistema.

#### O cesamento do fogo

O 5 de abril anunciouse polas ambas partes a cesación do lume. O acordo bilateral sobre o cesamento das operacións de combate foi logrado na reunión dos Comandantes de Estado Maior de Acerbaixán e Armenia en Moscova.
O 6 de abril, o Ministerio de Defensa de Acerbaixán declarou que desde o mediodía do 5 de abril ao mediodía do 6 de abril Armenia bombardeou territorio de Acerbaixán, a fronteira de Acerbaixán e Armenia en Ordubad, Shajbuz e Babek; A parte de Armenia desmentiu as acusacións dos disparos e declararon que na fronteira en Najchiván a situación mantíñase estable e tranquila.
Segundo o Ministerio de Defensa de Acerbaixán, o 8 de abril, coa mediación de representantes da OSCE e do Comité Internacional da Cruz Vermella até as 8 de tárdea estaba previsto a realización do proceso de recollida dos cadáveres dos militares de ambos os partes no campo de batalla. Ao final do día informouse que o proceso de procura e recollida de cadáveres foi terminado. Segundo o representante do presidente de Nagorno-Karabakh, o 10 de abril Acerbaixán entregou a Armenia 21 corpos de soldados, e a Acerbaixán foi entregado ao redor de 13 corpos. Armenia entregou a Acerbaixán corpos de tres membros da tripulación helicóptero derrubado O meu-24. O 19 de abril de Acerbaixán levou da liña de contacto o último corpo do seu soldado.

*Véxase tamén**:* Conflito de Nagorno-Karabakh de 2020.

Mala conduta
------------

*Véxase tamén**:* Masacre de Maraghar.
Ao saír do colapso da Unión Soviética como estados nacentes e debido aos combates case inmediatos, non foi senón até mediados de 1993 que Armenia e Acerbaixán convertéronse signatarios dos acordos de dereito internacional, incluídos os Convenios de Xenebra. As denuncias dos tres gobernos (incluídos Nagorno-Karabakh) regularmente acusaron alén de cometer atrocidades que eran ás veces confirmadas por fontes de medios de terceiras partes ou organizacións de dereitos humanos. O masacre de Khojali, por exemplo, foi confirmado tanto pola Human Rights Watch e Memorial, mentres que o coñecido como masacre de Maraghar foi alegado por un grupo da organización con sede en Gran Bretaña Christian Solidarity Worlwide en 1992. Acerbaixán foi condenada por HRW para o uso de bombardeos aéreos en zonas civís densamente poboadas e que ambas as partes foron criticadas por lume indiscriminado, toma de reféns e o desprazamento forzado de civís.

A falta de leis internacionais dun e outro lado para acatar actividade practicamente sancionado na guerra, podería considerarse crimes de guerra. O saqueo e a mutilación (partes do corpo como as orellas, traídos desde a fronte como recordos atesourados de guerra) de soldados mortos notificáronse con frecuencia e mesmo se jactó de entre os soldados. Outra práctica que tomou forma, pero non por soldados regulares por parte de civís durante a guerra, foi o troco de prisioneiros entre armenios e azarís. A miúdo, cando se perdeu o contacto entre familiares e un soldado ou un miliciano que servía na fronte, encargáronse de organizar un intercambio por capturar persoalmente a un soldado das liñas de batalla e mantelos nos confíns dos seus propios fogares. Do *New York Times*, o xornalista Yoav Karny sinalou que esta práctica era tan "vella como a xente que ocupa [a] terra".

Cando terminou a guerra, ambos os bandos acusaron aos seus rivais de seguir mantendo cativos; Acerbaixán afirmou que Armenia seguía mantendo case 5.000 prisioneiros azarís, mentres que armenios reclamaban que Acerbaixán levaba 600 prisioneiros. O grupo sen fins de lucro, Helsinqui Initiative 92, investigou dous cárceres de Shusha e Stepanakert despois de terminada a guerra, pero concluíu que non había prisioneiros de guerra alí. Unha investigación similar chegou á mesma conclusión durante a procura de armenios supostamente traballando nas canteiras de Acerbaixán.

Notas
-----

1. ↑  As forzas especiais da policía soviética foron as que inicialmente enfrontaron a revolta dos armenios. Pasaron a chamarse *OPON* tras conserguir Acerbaixán a súa independencia, desmobilizáronse en 1995.
2. ↑  Balayev, Bahruz (2013). Lexington Books, ed. *The Right to Self-Determination in the South Caucasus: Nagorno Karabakh in Context*. p. 70. ISBN 9780739178287. Turkey took the Azerbaijani position, showing special activity. It rendered active military help to Azerbaijan. In the Azerbaijani army there were Turkish officers-instructors and a group of the Azerbaijani men started training in Turkey.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Zücher, 2007: 179, tabla 6.1
4. 1 2 3  Chorbajian, Levon; Patrick Donabedian, Claude Mutafian (1994). *The Caucasian Knot: The History and Geopolitics of Nagorno-Karabagh*. Londres: Zed Books. pp. 13–18. ISBN 1-85649-288-5. As estatísticas foron compiladas polo *International Institute for Strategic Studies* de Londres no informe *The Military Balance, 1993–1994*. A cifra de 20.000 da República de Nagorno-Karabakh, incluídos 8.000 voluntarios da propia Armenia, militares de Armenia no informe fíxose exclusivamente por membros do exército, las estatísticas de Acerbaixán que se refiren a 38.000 membros do seu exército e 1.600 na súa forza aérea. A referencia a estas estatísticas poden atoparse nas páxinas 68-69 e 71-73 do informe.
5. 1 2  Drezner, 1999: 138, tabla 5.3
6. 1 2 3 4  DeRouen, Karl and Uk Heo (eds.) *Civil Wars of the World: Major Conflicts since World War II*. Santa Bárbara, California: ABC-CLIO, 2007, p. 148. ISBN 978-1-85109-919-1.
7. ↑  Brzeziński & Sullivan, 1997: 462
8. 1 2  World Bank Publications: Paul Collier, V. L. Elliot, Håvard Hegre, Anke Hoeffler, Marta Reynal-Querol & Nicholas Sambanis (2003). *Breaking the Conflict Trap: Civil War and Development Policy*. Washington DC: Oxford University Press. ISBN 978-0-8213-8641-5.
9. ↑  Kaldor, 2000
10. ↑  Ana Catalina Joya Ibarra (2011). *Análisis de la influencia del conflicto por Nagorno-Karabaj en la construcción de un complejo regional de seguridad entre Irán, Rusia y Turquía en el sur del Cáucaso (periodo 1988-2008)*. Bogotá: Universidad del Rosario, pp. 20.
11. ↑  Patrick Gorman. "The emerging army in Azerbaijan". *Central Asia Monitor*, No. 1, 1993.
12. ↑  Zücher, 2007: 179
13. ↑  Taarnby, Michael. "The Mujaheddin in Nagorno-Karabakh: A Case Study in the Evolution of Global Jihad". Arquivado 28 de xullo de 2014 en Wayback Machine. *Real Institute Elcano*. 5 de septiembre de 2008.
14. ↑  Zucher, 2007: 178
15. 1 2 3  (en ruso) Melik-Shahnazarov, Arsen. *Нагорный Карабах: факты против лжи*.
16. ↑  Сумгаїт інфо (en ruso)
17. 1 2  Global security - Nagorno-Karabakh
18. ↑  "Winds of Change in Nagorno Karabakh  Arquivado 06 de decembro de 2011 en Wayback Machine.." *Euronews*. 28 November 2009.
19. 1 2  De Waal, Thomas (2003). Black Garden: *Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. New York: New York University Press. pp. passim. ISBN 0-8147-1945-7.
20. 1 2  ECP. Annuario 2006 de procesos de paz. Vicenç Fisas Arquivado 04 de marzo de 2016 en Wayback Machine. pág. 83.
21. ↑  Ohanyan, Karine; Velikhanova, Zarema (12 de maio de 2004). Institute for War and Peace Reporting, ed. "Investigation: Karabakh: Missing in Action - Alive or Dead?". Arquivado dende o orixinal o 05 de febreiro de 2009. Consultado o 05 de setembro de 2018.
22. ↑  "Nagorno Karabaj: La guerra de cuatro días". Consultado o 5 de setembro de 2018.
23. ↑  "Договоренность о прекращении огня в Карабахе была достигнута в Москве". Consultado o 5 de setembro de 2018.
24. ↑  "Тела членов экипажа МИ-24 переданы азербайджанской стороне - ФОТО".  Armenia entregou a Acerbaixán corpos de membros da tripulación do helicóptero.
25. ↑  "Dördgünlük müharibənin sonuncu şəhidi torpağa tapşırıldı".  Acerbaixán retirou o último corpo dos seus soldados.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Guerra de Nagorno-Karabakh Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Brzeziński, Zbigniew e Sullivan, Paige. Center for Strategic and International Studies (1997). Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis. Washington DC: M.E. Sharpe. ISBN 978-1-56324-637-1.
* Charalampidis, Ioannis (2013). "MIA" Publishers, ed. *Sponsored To Kill: Mercenaries and Terrorist Networks in Azerbaijan* (PDF). Moscova. ISBN 978-5-9986-0115-6.
* Cheterian, Vicken (2011). Columbia University Press, ed. *War and Peace in the Caucasus: Russia's Troubled Frontier*. Nova York. ISBN 9780231700658.
* Chrysanthopolous, Leonidas T (2002). *Caucasus Chronicles: Nation-building and Diplomacy in Armenia, 1993–1994*. Princeton: Gomidas Institute.
* Cox, Caroline e John Eibner (1993). *Ethnic Cleansing in Progress: War in Nagorno Karabakh*. Zürich; Washington: Institute for Religious Minorities in the Islamic World.
* Croissant, Michael P. (1998). Greenwood Publishing Group, ed. *The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications*. Westport, Connecticut. ISBN 9780275962418.
* Curtis, Glenn E (1995). *Armenia, Azerbaijan and Georgia Country Studies*. Washington, D.C.: Federal Research Division Library of Congress.
* de Waal, Thomas (2003). New York University Press, ed. *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. Nova York. ISBN 9780814719459.
* Drezner, Daniel W. (1999). The Sanctions Paradox: Economic Statecraft and International Relations. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64415-0.
* Freire, Maria Raquel (2003). *Conflict and Security in the Former Soviet Union: The Role of the OSCE*. Burlington, VT: Ashgate.
* Goltz, Thomas (1998). *Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic*. Nova York: M.E. Sharpe ISBN 0-7656-0244-X
* Griffin, Nicholas (2004). *Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam*. Chicago: University of Chicago Press.
* Hakobyan, Tatul (2008). *Կանաչ ու Սև: Արցախյան օրագիր [Green and Black: An Artsakh Diary]* (en armenio). Iereván-Stepanakert.
* Hovannisian, Richard G. "The Armeno-Azerbaijani Conflict Over Mountainous Karabagh." *Armenian Review*, XXIV, Summer 1971.
* Hovannisian, Richard G. "Mountainous Karabagh in 1920: An Unresolved Contest." *Armenian Review*, XLVI, 1993, 1996.
* Kaldor, Mary & World Institute for Development Economics Research (2000). *Global insecurity.* Tomo III. Londres: Pinter. ISBN 978-1-85567-645-9.
* Karny, Yo'av (2000). *Highlanders: A Journey to the Caucasus in Quest of Memory.* Nova York: Douglas & McIntyre.
* Kaufman, Stuart (2001.). *Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War*. Nova York: Cornell Studies in Security Affairs.
* Libaridian, Gerard (1988). *The Karabagh file: Documents and facts on the region of Mountainous Karabagh, 1918–1988*. Cambridge, Mass: Zoryan Institute; 1st ed.
* Malkasian, Mark (1996). *Gha-Ra-Bagh!: The Emergence of the National Democratic Movement in Armenia*. Wayne State University Press.
* Rost, Yuri (1990). *The Armenian Tragedy: An Eye-Witness Account of Human Conflict and Natural Disaster in Armenia and Azerbaijan*. Nova York: St. Martin's Press.
* Shahmuratian, Samvel (ed.) (1990). *The Sumgait Tragedy: Pogroms Against Armenians in Soviet Azerbaijan*. Nova York: Zoryan Institute.
* Taarnby, Michael (2008). Real Instituto Elcano, ed. *The Mujahedin in Nagorno-Karabakh: A Case Study in the Evolution of Global Jihad*. Archived from the original on 05 de marzo de 2016. Consultado o 05 de setembro de 2018.
* Widmer, André (2013). *The Forgotten Conflict – Two Decades after the Nagorno-Karabakh war*. ISBN 978-3-033-03809-7.
* Zürcher, Christoph (2007). The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus. Nova York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-9709-9.
* *Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh* (PDF). Nova York. 1994. ISBN 1-56432-142-8.

### Ligazóns externas

* Fotografías e artigos sobre Artsakh/Nagorno-Karabakh do fotoxornalista Russell Pollard *(en inglés)*
* Información sobre Nagorno-Karabakh, historia e contexto, mapas e resolucións do conflito *(en inglés)*
* Resumo do pogrom de SumgaitArquivado 05 de setembro de 2018 en Wayback Machine. *(en castelán)*
* Resumo do conflito de Nagorno KarabakhArquivado 21 de agosto de 2018 en Wayback Machine. *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q381375
* GND: 4469638-3
* LCCN: sh96006904
* NKC: ph957874

 |