Partitura de *Fortem virili*, de Alexander Agricola
**Alexander Agricola** (nome latinizado, coñecido tamén polo seu nome orixinal neerlandés **Alexander** **Ackerman**), nado na cidade flamenga de Gante, nos Países Baixos Borgoñóns, en 1445 ou 1446 e finado en Valladolid, no reino de Castela, o 15 de agosto de 1506, foi un compositor da época do Renacemento pertencente á escola francoflamenga.

Traxectoria
-----------

### Orixes e primeira formación

A fonte dalgúns datos biográficos sobre Agricola é o texto duna composición musical impresa en 1538 por Georg Rhau titulada *Epitaphion Alexandri Agricolae symphonistae regis Castiliae*, na que se di do compositor que é un belga falecido en 1506 á idade de sesenta anos, durante unha viaxe a través de España ao servizo de Felipe o Fermoso. Hai outros dous epitafios, descubertos por Bonnie Blackburn: un deles especifica a data da súa morte e revela que era orixinario de gante. Nos documentos de arquivos e manuscritos musicais, o seu apelido figura case invariablemente na súa forma latinizada ("Agricola"), aínda que nun expediente de pagamento da corte borgoñoa de 1500 se identifica como "Alexander Ackerman".

Alexander Ackerman e o seu irmán Jan eran fillos de Lijsbette Naps, coñecida como Quansuijs, unha independente e adiñeirada muller de negocios que faleceu en 1499, e de Heinric Ackerman, un avogado que traballaba na casa dun rico cidadán de Gante e que debeu morrer pouco despois de 1474 Alexander decidiu latinizar o seu nome e ser chamado Agricola.

Case non se coñece nada sobre a formación musical de Alexander. É probable que fose cantante do coro na igrexa parroquial de San Nicolás en Gante, á que se sabe que a súa nai, Lijsbette, lle fixera unha importante doazón para a súa sección musical en 1467.

Dado o evidente recoñecemento que obtivo Agricola como instrumentista de corda (foi *clarus vocum manuumque* -"afamado pola voz e polas mans"-, segundo o *Epitaphion*, e escribiu diversas pezas instrumentais), é probable que formase parte, xa desde neno, da agrupación de músicos instrumentistas *Bassa Capella*, en Gante.

### A súa presenza en Francia, Italia, os Países Baixos e España

O primeiro documento que fai referencia inequívoca á Alexander Agricola corresponde á catedral de Cambrai, en Francia, onde recibiu un pagamento de catro libras polos seus servizos como chantre entre 1475 e 1476. E foi nesa época cando se realizou a copia máis antiga das que se conservan dunha das súas obras, *Gaudent in celis*, transmitida a través dun manuscrito datado arredor de 1476. Con todo, se se xulga sobre a base das fontes conservadas, a difusión internacional da música de Agricola non comezou ata a década de 1490. Tendo en conta a escaseza de fontes francesase dos Países Baixos entre os anos 1470 e 1480, parece que os seus primeiros traballos deberon ter difusión, principalmente, neses países.

Todo o que se sabe con certeza da vida do compositor con anterioridade a 1491 suxire que viviu e traballou entre os Países Baixos e Francia.

Tras a súa estadía en Cambrai, pérdese o rastro de Agricola durante un período de dez anos. Non aparece na listaxe da capela real de Francia do 28 de xullo de 1486, aínda que sabemos que estivo unido a esta institución durante o lustro seguinte, xa que consta que en 1491 deixou a corte de Francia para ir inicialmente a Mantua e despois a Florencia, onde o 1 de outubro do mesmo ano aparece citado nun documento da catedral cun soldo mensual de catro floríns, onde traballaba xunto co seu compañeiro Heinrich Isaac. Nunha carta de Carlos VIII a Pedro II de Médici, datada probablemente no ano 1492, o rei de Francia pediu a volta inmediata de Alexander Agricola, "*chantre de nostre chapelle*", así como a dun laudista que estaba na súa compaña.

O emprego de Agricola na catedral de Florencia acabou o 1 de xuño de 1492 e apenas dúas semanas máis tarde xa se atopaba na corte de Nápoles. Por unha carta de Fernando I de Nápoles datada o 13 de xuño e dirixida ao rei de Francia Carlos VIII, o primeiro confirma que Alexander estiver uns días na súa corte, que lle gustaba escoitalo cantar e que desexaría mantelo ao seu servizo. Agricola volveu a Francia, sen dúbida pasando por Florencia, o 28 de outubro dese mesmo 1492. Varios meses despois, en febreiro de 1493, o monarca napolitano ordenou ao seu embaixador na corte gala que dispuxese para Alexander un salario anual de 300 ducados, para o atraer á súa corte.

Aída que o compostitor aceptou o ofrecemento de Fernando I, este viuse na obriga de, inicialmente, adiar o nomeamento por mor da rápida deterioración da situación política en marzo de 1493 e, finalmente, en setembro do mesmo ano, encomendarlle ao seu embaixador que lle suxerise a Agricola que non debía desprazarse. Cinco meses máis tarde, Agricola foi a Nápoles na compaña de Johannes Ghiselin, aínda que con motivacións diferentes. En senllas cartas datadas o 10 de febreiro e o 6 de marzo de 1494, testemúñase a presenza de Alexander Agrícola na corte napolitana, aínda que contratado Por Pedro II de Medici.

Nada se sabe do destino de Agricola entre marzo de 1494 e o momento en que aceptou un emprego na corte borgoñoa, en agosto de 1500. Quizais a morte da súa nai, que tivo lugar en febreiro e 1499, o trouxese de volta a Gante, por mor dun pequeno imposto sobre a herdanza pagado por el e o seu irmán Jan, tal e como consta nos rexistros das contas da cidade. De calquera xeito, Agricola tivo a oportunidade de volver á súa cidade natal como cantante da corte.

Filipe I de Castela (o Fermoso) e a súa corte estaban en Gante o 30 de novembro de 1505, e as contas do ducado borgoñón reflicten o pagamento do seu salario nesa data, xunto cos pagos a compositores como Pierre de la Rue, Antonius Divitis e Marbrianus de Orto. Uns meses máis tarde, a corte castelá comezou a súa viaxe cara a Castela e chegou a Valladolid o 22 de xullo de 1506.

Pouco despois da súa chegada a Castela, Agricola colleu unha febre moi alta (*febris fervens*), que se pensa que foron a causa da súa morte, preto de Valladolid, o 15 de agosto de 1506. Os seus restos foron depositados nunha igrexa non identificada da cidade.

Obra
----

### Estilo

Alexander Agricola escribiu misas, motetes e cancións polifónicas (con letras en francés, neerlandés e italiano). Discípulo de Josquin des Prés, mantívose sempre fiel á tradición francoflamenga, e non se atopan nel influencias italianas. É particularmente salientable o seu estilo enérxico. Agrícola concibe a canción como un asunto que se presta a variacións brillantes e que lle permite destacar os sentimentos e sorprender o público coa ornamentación.

En comparación con outros compositores da súa xeración, non semella que Agricola fose especialmente prolífico. A súa música caracterízase por unha sensibilidade excéntrica, case barroca, e foi descrita por un observador do século XVI como non hanitual, tola e estraña.

En moitos aspectos, a súa sintaxe xeral é semellante á doutros compositores nados por volta de mediados do século, en particular no uso da secuencia, do *ostinato* e do movemento das voces exteriores en décimas paralelas. Pero a súa orixinalidade encarna un paradoxo segundo o cal as cadencias frecuentes e os típicos motivos curtos se engloban adoito en concepcións formais e melódicas dunha amplitude salientable. Diso resulta unha imprevisibilidade que lembra a Ockeghem (de quen Agricola parece ter aprendido moito), aínda que expresada nunha linguaxe máis axitada e máis rica.

Algunhas obras de Alexander Agricola foron transcritas para o laúde polo alemán Hans Neusidler.

A seguinte listaxe de obras de Agricola está baseada na edición de Lerner:

###### Misas e partes de misas

* *Missa In myne zin* (a catro voces).
* *Missa Je ne demande* (a catro voces).
* *Missa Le serviteur* (a catro voces).
* *Missa Malheur me bat (a catro voces).*
* *Missa Paschalis* (a catro voces).
* *Missa primi toni* (a catro voces).
* *Missa secundi toni* (a tres voces).
* *Missa sine nomine* (a catro voces).
* *Credo, Sanctus* (a tres voces).
* *Credo* (a catro voces).
* *Credo vilayge* (a catro voces).

##### Himnos, lamentacións e magnificats

* *A solis ortus cardine* (a catro voces).
* *Ave maria stella* (a catro voces).
* *Lamentations* (a tres voces).
* *Lamentations* (a catro voces).
* *Magnificat primi toni* (a catro voces).
* *Magnificat secundi toni* (a catro voces).
* *Magnificat octavi toni* (a catro voces).

##### Motetes relixiosos

* *Amice ad quid venisti* (a tres voces).
* *Arce sedet Bacchus* (a dúas voces).
* *Ave domina sancta Maria* (a catro voces).
* *Ave pulcherrima regina* (a catro voces).
* *Ave que sublimaris* (a tres voces).
* *Da pacem* (a tres voces).
* *Ergo sancti martyres* (a catro voces).
* *Nobis sancti spiritus* (a catro voces).
* *O crux ave* (a catro voces).
* *O quam glorifica* (a catro voces).
* *O virens virginum* (a catro voces).
* *Regina coeli* (a catro voces).
* *Salve regina* (I) (a catro voces).
* *Salve regina* (II) (a catro voces)
* *Sancte Philippe appostole* (a catro voces)
* *Si dedero* (a tres voces)*.*
* *Transit Anna timor* (a catro voces).
* *Virgo sub etheris* (a tres voces).

La
##### Cancións relixiosas

* *Belle sur toutes / Tota pulchra es* (a tres voces).
* *L'heure est venue / Circumdederunt me* (a tres voces).
* *Revenez tous regretz / Quis det ut veniat* (a catro voces).

##### Cancións profanas neerlandesas

* *In minen zin* (a tres voces).
* *Mijn alderliefste moeschkin* (a tres voces).
* *O Venus bant* (a tres voces).
* *Tandernaken* (a tres voces).

##### Cancións profanas francesas

* *Adieu m’amour* (a seis voces).
* *Adieu m'amour* (a tres voces).
* *A la mignonne de Fortune* (a tres voces).
* *Allez mon cueur* (a tres voces).
* *Allez regretz* (a tres voces).
* *Amours, amours* (a tres voces).
* *Ay je rien fet* (a tres voces).
* *C'est mal cherché* (a tres voces).
* *C'est trop sur* (a tres voces).
* *C'est ung bon bruit* (a tres voces).
* *Comme femme* (a catro voces).
* *Comme femme* (a tres voces).
* *Comme femme* (a dúas voces).
* *Crions nouel* (a tres voces).
* *De tous biens plaine* (a catro voces).
* *De tous biens plaine* (a tres voces).
* *Dictes my toutes* (a tres voces).
* *D'ung aultre amer*  (a catro voces).
* *D'ung aultre amer* (a tres voces).
* *En actendant* (a tres voces).
* *En dispitant* (a tres voces).
* *En m'en venant* (a tres voces).
* *Et qui la dira* (a tres voces).
* *Fors seullement* (a catro voces).
* *Fortuna desperata* (a seis voces).
* *Gentil galans* (a tres voces).
* *Guarde vostre visage* (a tres voces).
* *Ha qu'il m'ennuye* (a tres voces).
* *Helas madame, que feraige* (a tres voces).
* *Il me fauldra maudire* (a tres voces).
* *Il n'est vivant* (a tres voces).
* *J'ars du desir* (a tres voces).
* *J'ay beau huer* (a tres voces).
* *Je n'ay dueil* (a catro voces).
* *Je ne puis plus* (a tres voces).
* *Je ne suis point* (a tres voces).
* *La saison en est* (a tres voces).
* *Les grans regretz* (a tres voces).
* *L'homme banni* (a tres voces).
* *Mauldicte soit* (a tres voces).
* *Nostres assovemen* (a tres voces).
* *Oublier veul* (a tres voces).
* *Par ung jour de matinee* (a tres voces).
* *Par voz plaisirs* (a tres voces).
* *Princesse de tout beaulté* (a tres voces).
* *Pourquoy tant / Pour quelque paine* (a tres voces).
* *Royne des flours* (a tres voces).
* *Que vous mademe / In pace in idipsum* (a tres voces).
* *Se je fais bien* (a tres voces).
* *Se je vous eslonge* (a tres voces).
* *Se mieulx ne vient d'amours* (a tres voces).
* *Serviteur soye* (a tres voces).
* *Sei congé prens* (a tres voces).
* *S'il vous voullez* (a tres voces).
* *Si vous voullez* (a tres voces).
* *Soit loing* (a tres voces).
* *Sonnés muses melodieusement* (a tres voces).
* *Tout a par moy* (a catro voces).
* *Tout a par moy* (a tres voces).
* *Va t'en, regret* (a tres voces).
* *Vostre bouche dist* (a tres voces).
* *Vostre hault bruit* (a tres voces).

##### Obras italianas

* *Amor che sospirar* (a tres voces).
* *Donne, noi siam dell'olio facitori* (a tres voces).

##### Obras latinas

* *Cecus non judicat de coloribus* (a tres voces).
* *Pater meus agricola est* (a tres voces).
* *Gaudeamus omnes* (a dúas voces).
* *Jam fulsit* (a catro voces).

##### Obra sen título

* [*Dúo*]  (a dúas voces).

D

Notas
-----

1. ↑  Wegman, Rob C. "Agricola, Bordon and Obrecht at Ghent". En *Revue belge de musicologie*, LI, 1997. Páxinas 23-62. Citado pr Paul Van Nevel nas notas do CD *Un labyrinthe secret*, Sony, 1999.
2. ↑  Wegman, Rob C. (2006-08-01). "Pater meus agricola est: the early years of Alexander Agricola". *Early Music* (en inglés) **34** (3): 375–390. ISSN 0306-1078. doi:10.1093/em/cal064.
3. ↑  Elders, Willem. *Composers of the Low Countries*. Oxford. Clarendon Press. 1991. Páxina 137. [ISBN 978-0-19-816-147-9]
4. ↑  É probable, por outra banda, que Isaac sexa o compositor do *Epitaphion* mencionado, xa que el escribiu *Nil prosunt lacrimae*, que constitúe case con seguridade a súa terceira parte (*tertia pars*).
5. ↑  Pajares Alonso, Roberto. *Historia de la música en 6 bloques*. Madrd, Ed. Visión Libros. 1991. Páxina 114. [ISBN 978-84-9983-909-7]
6. ↑  Aínda tento en conta as diversas paridades do ducado en función do seu lugar de emisión, o salario disposto para Agricola superaría claramente o demandado par Josquin des Prés en Ferrara en 1502.
7. ↑  Ao mesmo tempo, as capelas de Florencia disolvéronse logo da predicación de Savonarola; semella que Agricola e Ghiselin obtiveron licenza para saír de Florencia, sen ser despedidos formalmente.
8. ↑  Vignal, Marc. *Larousse de la musique*. París. Larousse 1982.
9. ↑  A edición de referencia para a listaxe das obras é: "Alexander Agricola: Opera omnia". En Lerner, Edward R. (ed). *Corpus mensurabilis musicae*, XXII / 1-5, 1961-1970, [ L ].

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Atlas, Allan W. "Alexander Agricola and Ferrante I of Naples". En *Journal of the American Musicological Society*, XXX, 1977. Páxinas 313-319.
* Atlas, Allan W.; Cummings, Anthony M. "Agricola, Ghiselin, and Alfonso II of Naples". En *Journal of Musicology*, VII, 1989. Páxinas 540-548.
* Fitch, Fabrice. *"*Agricola versus Alamire: the Lie of the Sources". En *The Burgundian Habsburg Court Complex of Music Manuscripts (1500-1535) and the Workshop by Petrus Alamire: colloquium proceedings: 25-28 November 1999* [actas do coloquio]. Louvain-Neerpelt, Alamire. 1999. Páxinas 299-308.
* Lerner, Edward Robert. *The Sacred Music of Alexander Agricola* [dissertación]. New Haven. Universidade Yale, 1958.
* Lerner, Edward Robert. "The "German" Works of Alexander Agricola". En *The Musical Quarterly*, XLVI, 1960. Páxinas 56-66.
* Wegman, Rob C. "Agricola, Bordon and Obrecht at Ghent". En *Revue belge de musicologie*, LI, 1997. Páxinas 23-62.

### Ligazóns externas

* Partituras de Alexander Agricola en *International Music Library Project*.
* "Alexander Agricola" en *Corpus mensurabilis musicae*. Volume 22. The American Institute of Musicology.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q360813
* WorldCat
* VIAF: 37105288
* BAV: ADV10222173
* BIBSYS: 4092101
* BNE: XX1727877
* BNF: 13933205r
* BPN: 01774388
* BRE: 3257298
* CERL: cnp00544647
* CiNii: DA1068635X
* CPDL: ID
* DBI: ID
* DeutscheBio: 11900321X
* Discogs: 1650910
* EBID: ID
* Europeana: ID
* FAST: 185655
* GEC: 0001049
* GND: 11900321X
* ICCU: MILV147919
* IMSLP: ID
* ISNI: 0000 0001 1758 4143
* LCCN: n86855907
* MusicBrainz: ID
* NKC: jo2017965032
* NLA: 35269650
* NTA: 143162101
* OL: OL6603616A
* openMLOL: 53464
* PTBNP: 924369
* SNAC: w6b86z4b
* Songkick: 2076899
* SUDOC: 077291093

 |