| Balea vascaBalea franca setentrional*Eubalaena glacialis* |
| --- |
| Balea vasca femia co seu baleato.
Tamaño en comparación co dun humanoTamaño en comparación co dun humano |
| Estado de conservación |
| En perigoEn perigo |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Mammalia |
| Subclase: | Theria |
| Infraclase: | Eutheria |
| Orde: | Cetacea |
| Suborde: | Mysticeti |
| Familia: | Balaenidae |
| Xénero: | *Eubalaena* |
| Especie: | ***E. glacialis*** |

 |
| Nome binomial |
| *Eubalaena glacialis*(Müller, 1776)  |
| Distribución da balea vascaDistribución da balea vascaDistribución da balea vasca |
| Sinonimia |
| Referencia:* *Balaena biscayensis* Eschricht, 1860
* *Balaena nordcaper* Lacépède, 1804
* *Balaena glacialis glacialis* Müller, 1776
* *Balaena glacialis* Müller, 1776
 |

Debuxo duna balea vasca.
O característico *sopro* en "V" da balea vasca.
Fotografía aérea duna femia de balea vasca co seu baleato.
A **balea vasca**, tamén coñecida como **balea franca setentrional**, ou **balea franca do Atlántico**.[] *Eubalaena glacialis* Müller, 1776, é unha especie de cetáceo misticeto da familia dos balénidos.

É unha das tres especies do xénero *Eubalaena*, as coñecidas como baleas francas, que anteriormente foron clasificadas como unha soa especie, e que son denominadas así (*baleas francas = baleas fáciles de cazar*) porque nadan lentamente, son moi confiadas e, cando morren, flotan na auga, o que facilita moito os labores dos baleeiros que as cazaban.

Debido á excesiva caza á que foi sometida a especie desde a Idade Media e, sobre todo, desde o inico da súa caza industrial a finais do século XIX, con barcos modernos de casco metálico e, sobre todo, desde a invención do canón lanza arpóns, e dos arpóns explosivos, a especie quedou, a finais do século XX, en serio perigo de extinción.

Na actualidade encóntrase entre as baleas máis ameazadas do planeta.

Cartacterísticas
----------------

É a especie máis pequena da familia dos balénidos, cunha lonxitude total de entre os 11 e os 18 m, (uns 14 m de media), sendo as femias lixeiramente máis grandes que os machos.

O aspecto xeral do corpo é cilíndrico, desde o ollo até á metade do dorso. A cabeza é grande, representando un cuarto da lonxitude total do corpo (pero proporcionalmente máis pequena que na balea de Groenlandia, que supón un terzo da lonxitude total), e leva dorsalmente, cerca do extremo da mandíbula superior, unha excrecencia córnea, frecuentemente infestada de parasitos; outras similares, máis pequenas, encóntranse con frecuancia detrás desta principal. Como as demais especies do xénero, carece de aleta dorsal, e as pectorais son anchas, cos bordos arredondados, e a aleta caudal é de grande envergadura, cunha fendedura centrtal ben marcada no bordo posterior, separando os dous lobos. A mandíbula superior é estreita, moi arqueada, e cunha concavidade que aloxa o *labio* inferior, que é moi alto e co bordo superior convexo. Non presenta dobras gulares.

Presenta de 250 a 390 barbas a cada lado da mandíbula superior, de cor escura (negra, parda escura ou gris escura), que poden chegar a medir até 225 cm de lonxitude como máximo, e son relativamente anchas na súa base (de 1/10 da lonxitude).

A coloración da pel é moi escura, frecuentemente parda escura, pero pode chegar a ser totalmente negra (o que xustifica un dos seus nomes en portugués, *baleia-negra*) con algunhas manchas irregulares e de tamaño variábel na rexión ventral.

Bioloxía
--------

### Distribución e poboación

A *balea vasca* habita no Atlántico norte, onde existen dúas subpoboacións, a máis numerosa nas costas do oeste, con ao redor de 400 exemplares, que se estenden desde a illa de Terra Nova e as costas da península do Labrador (Canadá), até as de Xeorxia e a Florida (Estados Unidos; as súas zonas de alimentacion está no norte desta área, na parte baixa da baía de Fundy, preto da illa Grand Manan, Nova Escocia (Canadá) e a baía de cabo Cod (Massachusetts), mentres que as zonas de reprodución están máis ao sur, observándose recentemente grupos de cría na Florida.

A subpoboación do Atlántico oriental é moito menor. Antano estendíase desde as costas de Islandia e Noruega até as do mar Cantábrico (incluídas as galegas), pasando polas de Irlanda, as occidentais da Gran Bretaña, as francesas desde a Bretaña até o golfo de Biscaia, chegando nas súas migracións até os arquipélagos dos Azores, Madeira e as Canarias.

### Comportamento

As baleas vascas encóntranse adoito soas ou, como moito, reunidas en pequenos grupos de 2 a 3 individuos, aínda que ás veces poden formarse grupos de até cen exemplares en zonas onde o alimento é particularmente abundante.  
Son nadadoras activas e relativamente rápidas, alcanzando velocidades de até uns 5 nós (uns 9 km/h).  
O animal mostra a súa aleta caudal cando vai facer unha inmersión profunda, que pode ter unha duración de 10 a 20 min.  
Cando sae á superficie, o primeiro *sopro* pode alcanzar os 3 m de alto, está lixeiramente inclinado cara a adiante e, visto desde atrás, ten forma duna "V" amplamente aberta, debido a que os espiráculos dereito e esquerdo distan un do outro. O número de sopros entre inmersións varía entre 5 e 15.

### Alimentación

As baleas vascas aliméntanse principalmente de copépodos diaptómidos e outros pequenos invertebrados (copépodos pequenos, *krill*, pterópodos e larvas de percebes e outros crustáceos), xeralmente filtrándoos lentamente a través da barbas. A especie de presa máis común é o copépodo *Calanus finmarchicus*.

### Reprodución

Pouco se sabe da reprodución desta especie. Emparéllanse a finais do inverno. A xestación dura un ano, e o período de lactación probabelmente de 6 a 7 meses.

Ameazas
-------

### Caza

*Artigos principais**:* Caza de baleas e Caza de baleas en Galicia.
As baleas vascas sufriron persecucións debido a catro causas fundamentais: vivir cerca da costa, flotar cando está morta, nadar paseniño e posuír unha capa de graxa moi grosa (representa do 36 ao 45 % do peso total).

A caza tradicional de baleas en pequenas embarcacións de madeira con arpóns lanzados coa man era unha actividade perigosa.
Moderno canón para arpóns explosivos.
A balea vasca cazouse en Europa desde o século XI e durante toda a Idade Media, especialmente no golfo de Biscaia, no mar Cantábrico e nas costas de Galicia, de xeito que xa no século XVI a súa poboación estaba dezmada nas augas europeas, polo que os baleeiros comezaron a explotar a balea franca boreal (*Balaena mysticetus*) nas augas polares, sen deixar por iso de perseguir a balea vasca até pasada a primeira metade do século XX.

Os intentos por chegar a acordos internacionais para controlar a caza de cetáceos non comezaron até 1935, ano en que a Liga de Nacións auspiciou un primeiro borrador que só foi aprobado por Gran Bretaña e Noruega, as dúas maiores nacións baleeiras naquelas datas, que en conxunto representaban o 95 % das máis de 30 000 baleas que se cazaban anualmente.

O ano seguinte produciuse o primeiro intento de crear unha *Conferencia Internacional Baleeira*, pero só asistiron dous dos membros convocados, Gran Bretaña e Noruega. Alemaña enviou un observador coa misión de deixar en claro que quería "completa liberdade de acción, pois era o principal consumidor mundial de aceite de balea".

En 1937 celebrouse en Londres unha conferencia internacional con representantes de Suráfrica, os Estados Unidos, a Arxentina, Australia, Alemaña, Irlanda, Nova Zelandia, Gran Bretaña e Noruega. Nesta conferencia pactouse que se prohibiría, mediante normas legais internacionais, a caza peláxica durante nove meses do ano. Así mesmo, dictaminouse a protección total das femias e as súas crías, e establecéronse zonas de reserva onde os buques baleeiros non poderían entrar.

A década de 1970 asistiu ao inicio do movemento mundial contra a caza de baleas. En 1972, a **Conferencia das Nacións Unidas sobre o Medio Ambiente Humano** celebrada en Estocolmo aprobou unha proposta que recomendaba unha moratoria de dez anos na caza comercial de cetáceos para permitir que as poboacións destes animais puideran recuperarse.

En 1982 a CBI determinou o fin da caza comercial, a través dunha moratoria internacional sobre a caza de baleas, que se fixo efectiva na campaña 1985-1986 (e que se coñece como *a moratoria de 1986*).

### Ameazas actuais

As principais ameazas que actualmente pesan sobre a especie son:

Restos dunha balea vasca despois chocar coa hélice dun barco.
Balea vasca de 2 anos de idade varada en St Augustine Beach (San Agustín, Florida) á que se lle fixo unha autopsia.
* Colisións con buques: o 7 % dos animais teñen marcas de feridas producidas por hélices de buques e en torno ao 20 % da mortandade débese a colisións con barcos.  
De 45 casos de mortes rexistrados no período 1970-1999, o 35,5 % debéronse a colisións con barcos.  
A gran flotabilidade desta especie fai difícil a inmersión como resposta ao acercamento dun buque. Ademais, a súa capacidade de manobra durante o ascenso á superficie é limitado.
* Tamaño reducido da poboación: mediante análises de ADN comprobouse que a variabilidade xenética á moi reducida, o que suxire que hai menores taxas de fertilidade, fecundidade e supervivencia das crías.
* Produtividade do hábitat: un estudo suxiriu que a poboación actual pode representar a capacidade de carga do hábitat hoxe en día, o cal parece improbábel, xa que non hai evidencia de cambios oceanográficos.
* Inxestión de lixo: cando a balea se alimenta na superficie pode chegar a inxerir restos flotantes de lixo.
* Efecto do ruído sobre a comunicación entre as baleas: o incremento do ruído producido polas actividades humanas é un perigo potencial para a comunicación social das baleas.
* Contaminación: encontráronse niveis altos de PCB, seguido en importancia por DDT. Porén, aínda que as concentracións de PCB aumentan coa idade nos machos, a acumulación de contaminantes na graxa mostra variacións que se deben á inxestión de alimento en distintos sitios e á eliminación dalgúns contaminantes durante a diminución de lípidos no inverno.

Estado de conservación
----------------------

Nos últimos tempos a situació do status da poboación de *Eubalaenas glacialis* foi cualificada:

* 1994 – En perigo (Groombridge 1994)
* 1990 – Vulnerábel (IUCN 1990)
* 1990 – En perigo (*IUCN* 1990)
* 1988 – En perigo (*IUCN Conservation Monitoring Centre* 1988)
* 1986 – En perigo (*IUCN Conservation Monitoring Centre* 1986)

Na actualidade a IUCN, tendo en conta que a diminución da poboación desta especie foi moi importante desde hai tres xeracións, e que se determinou que o número de femias reprodutivamente activas era de 70 animais en 1998, e que, incluso admitindo a posibilidade de que algunhas baleas nais foran omitidas no catálogo de identificación, isto significa que o número total de indivuduos maduros (é dicir, reprodutivamente activos) está moi por debaixo do límite de perigo, seguiu considerando a especie *en perigo de extinción*.

A UICN estima que a subpoboación do Atlántico occidental é neste momento duns 250 individuos, e a do oriental, se é que existe, debe ser seguramente moi pequena (menos de 50 individuos maduros). Se esta subpoboación europea se avaliase separadamente, sería clasificada como *en perigo crítico* ("CR"), ou posibelmente como *extinta* ("EX").

Notas
-----

1. ↑  Reilly, S.B. Bannister, J.L. Best, P.B. Brown, M. Brownell Jr. R.L. Butterworth, D.S. Clapham, P.J. Cooke, J. Donovan, G. Urbán, J. & Zerbini, A.N. (2012). "Eubalaena glacialis". *Lista Vermella de especies ameazadas. Versión 2012.2* (en inglés). Unión Internacional para a Conservación da Natureza. Consultado o 18 January 2013.
2. 1 2  *Eubalaena glacialis* (Müller, 1776) no ITIS.
3. ↑  Pérez Alberti, A. dir. (1982), p. 210.
4. 1 2  Lahuerta e Vázquez (2000), p. 309.
5. 1 2  Díaz d'a Silva e Cartelle (2007), p. 1345.
6. ↑  Outros nomes que se poden encontrar na bibliografía para esta especie son:

	* balea franca glacial (non confundir coa *balea franca boreal*)
	* balea franca do Cantábrico
	* baela franca de Biscaia
	* balea dos vascos.[]
7. ↑  Daquela, clasificábanse como subespecies:

	* *Eubalaena glacialis glacialis*, no Atlántico norte (hoxe, *E. glacialis*).
	* *Eubalaena glacialis japonica*, no Pacífico norte (hoxe, *E. japonica*).
	* *Eubalaena glacialis australis*, no Atlántoico sur, Pacífiico sur e Índico sur (hoxe, *E. australis*).
8. 1 2 3 4 5 6 7  Duguy e Robineau (1987), pp. 98-101.
9. 1 2  Carwardine, M. (1995), pp. 38-47.
10. 1 2 3  Reilly, S. B. Bannister, J. L. Best, P. B. Brown, M. Brownell Jr. R. L. Butterworth, D. S. Clapham, P. J. Cooke, J. Donovan, G. Urbán, J. & Zerbini, A. N. (2012): *Eubalaena glacialis* na *Lista vermella* de especies ameazadas da UICN.
11. ↑  Perry, S. L. Demaster, D. P. and Silber, G. K. (1999): "The great whales: history and status of six species listed as Endangered under the U.S". Endangered Species Act of 1973. *Marine Fisheries Review* **61** (1): 1-74.
12. 1 2 3  Hoare, Philip (2010).
13. ↑  Declaración da Conferencia das Nacións Unidas sobre o Medio Ambiente Humano Arquivado 19 de xaneiro de 2011 en Wayback Machine.*(en castelán)*
14. 1 2 3  Kraus, S. D. and Rolland, R. M. (eds). (2007): *The Urban Whale: North Atlantic Right Whales at the Crossroads*. Harvard University Press, Cambridge, UK and Massachusetts, USA.
15. ↑  Knowlton, A. R. and Kraus, S. D. (2001): "Mortality and serious injury of northern right whales (*Eubalaena glacialis*) in the western North Atlantic Ocean". *Journal of Cetacean Research and Management* **2**: 193-208.
16. ↑  Reeves, R. R. Rolland, R. and Clapham, P. J. (2001): "Causes of reproductive failure in North Atlantic right whales: new avenues of research". *Northeast Fisheries Science Center* Reference Document 01-16.
17. ↑  Parks, S. E. and Clark, C. W. (2007): "Accoustic Communication Social Sounds and the Potential Impacts or Noise", in Kraus, S. D. and Rolland, R. M. (eds). *The Urban Whale: North Atlantic Right Whales at the Crossroads*. Harvard University Press, Cambridge, UK and Massachusetts.
18. ↑  Woodley, T. H. Brown, M. W. Kraus, S. D. and Gaskin, D. E. (1991): "Organochlorine levels in North Atlantic roight whale (*Eubalaena glacialis*) blubber". *Archives of Ennvironmental Contamination and Toxicology*, **21** (1): 141-145.
19. ↑  Weisbrod, A. V. Shea, D. Moore, M. J. adnd Stegeman, J. J. (2000); "Organochlorine exposure and bioaccumulation in the endangered Northwest Atlantic right whale (*Eubalaena glacialis*) population". *Environmental Toxicology and Chemistry*, **19** (3): 654-666.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Balea vasca*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Balea vasca*** |

### Bibliografía

* Carwardine, Mark (1995): *Ballenas, delfines y marsopas*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-1037-3.
* Díaz d'a Silva, J. I. e Cartelle, Y. (2007): *Guía dos mamíferos de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 978-84-96893-20-7.
* Duguy, R. e Robineau, D. (1987): *Guía de los mamíferos marinos de Europa*. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0811-5, pp. 140–142.
* Hoare, Philip (2010): *Leviatán o la ballena*. Ático De Los Libros. ISBN 978-84-937809-4-4.
* Lahuerta Mouriño, Fernando e Francisco X. Vázquez Álvarez (2000): *Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos*. Santiago: Xunta de Galicia. ISBN 84-453-2913-8.
* Penas Patiño, X. M. e Piñeiro Seage, A. (1989): *Cetáceos, focas e tartarugas mariñas das costas ibéricas*. Santiago: Xunta de Galicia. Consellería de Pesca, Dirección Xeral de Formación e Promoción Social Pesqueira. ISBN 84-453-0072-5.
* Pérez Alberti, A. (dir.) (1982): *Xeografía de Galicia. Tomo I. O medio*. A Coruña: Edicións Sálvora. ISBN 84-85779-12-6.
* Perrin, William F. Bernd Würsig & J. G. M. Thewissen (eds.) (2002): *Encyclopedia of Marine Mammals*. 2ª ed. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-12-373553-9
* Schokkenbroek, Joost C. A. (2008): *Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885.* Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-283-7.
* Tobío Fernández, L. (1927): "Aportazón ó estudo da historia da pesca da balea nas costas da Galiza", en *Arquivos do Seminario de Estudos Galegos* I, 1927, 89-93.
* Tönnesen, J. N. & Arne Odd Johnsen (1982): *The history of modern Whaling.* Londres: C. Hurst & Co. ISBN 978-0-905838-23-6; Canberra: Australian National University Press. ISBN 978-0-7081-0749-2; Berleley: University of California Press. ISBN 0-520-03973-4.
* Valdés Hansen, F. (2010): *Los balleneros en Galicia (siglos XIII al XX)*. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza. ISBN 978-84-95892-78-2.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. ISBN 0-8018-8221-4.

### Outros artigos

* Cetáceos
* Misticetos
* Balénidos
* Baleas francas
* Caza de baleas
* Caza de baleas en Galicia

### Ligazóns externas

* Ballena de los vascos - *Eubalaena gacialis* (Müller 1776) Museo de Ciencias Naturales. CSIC. Enciclopedia virtual de los vertebrados españoles. *(en castelán)*
* *Eubalaena glacialis* en ADW. *(en inglés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q193683
* EBID: ID

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Eubalaena\_glacialis
* CMS: eubalaena-glacialis
* Dyntaxa: 233173
* EOL: 46559421
* EUNIS: 1398
* Fossilworks: 80716
* GBIF: 2440339
* iNaturalist: 41570
* IRMNG: 11427686
* ITIS: 180537
* IUCN: 41712
* MSW: 14300008
* NBN: NHMSYS0000376656
* NCBI: 27606
* SeaLifeBase: 69191
* Species+: 11020
* TAXREF: 60851
* WoRMS: 159023

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C1001593

 |