Coordenadas: 32°16′20″N 35°53′29″L﻿ / ﻿32.272280555556, 35.891397222222

**Jerash** (árabe: *جرش* *Ǧaraš*; grego antigo: Γέρασα *Gérasa*, Xerasa) é unha cidade do norte de Xordania. A cidade é o centro administrativo da Gobernación de Xerasa, e tiña unha poboación de 50.745 en 2015. Está situada a 48 kilometres (30 mi) ao norte da cidade capital Amman.

A evidencia máis antiga do asentamento en Jerash atópase nun xacemento neolítico coñecido como Tal Abu Sowan, onde se descubriron restos humanos raros datados ao redor do 7500 a.C. Jerash floreceu durante os períodos grego, helenístico, romano e bizantino ata mediados do VIII. século d.C. cando o terremoto de Galilea de 749 destruíu gran parte da mesma, mentres que os terremotos posteriores contribuíron a unha destrución adicional. Porén, no ano 1120, Zahir ad-Din Toghtekin, atabeg de Damasco ordenou a unha guarnición de corenta homes construír un forte nun lugar descoñecido das ruínas da antiga cidade, probablemente o punto máis alto das murallas da cidade nos outeiros do nordés. Foi capturado en 1121 por Balduíno II, Rei de Xerusalén, e totalmente destruído. Entón, os cruzados abandonaron inmediatamente Jerash e retiráronse. a Sakib (Seecip), a fronteira oriental do asentamento.

Xerasa quedou deserto ata que reapareceu no rexistro histórico ao comezo do dominio otomán na zona durante o inicio do século XVI. No censo de 1596, tiña unha poboación de 12 fogares musulmáns. Porén, os arqueólogos atoparon un pequeno barrio mameluco no Noroeste que indica que Xerasa foi reasentado antes da era otomá. As escavacións realizadas desde 2011 botaron luz sobre o período islámico medio xa que descubrimentos recentes descubriron unha gran concentración de estruturas e cerámica islámicas/mamelucas. A antiga cidade revelouse gradualmente a través dunha serie de escavacións que comezaron en 1925 e continúan ata hoxe.

Xerasa é hoxe o fogar dunha das cidades grecorromanas mellor conservadas, o que lle valeu o sobrenome de "Pompeia de Oriente Medio". Aproximadamente 330.000 visitantes chegaron a Jerash en 2018, o que o converte nun dos sitios máis visitados de Xordania. A cidade acolle o Festival de Jerash, un dos principais eventos culturais de Oriente Medio que atrae a decenas de miles de visitantes cada ano.

Historia
--------

### Idade neolítica

O Foro Oval e Cardo Maximus na antiga Xerasa
Os arqueólogos atoparon ruínas de asentamentos que datan da Idade Neolítica. Ademais, en agosto de 2015, un equipo de escavación arqueolóxica da Universidade de Xordania descubriu dous cranios humanos que se remontan ao Período neolítico (7500–5500 a.C.) nun xacemento de Xerasa, que forma evidencia sólida da poboación de Xordania nese período, especialmente coa existencia do asentamento neolítico de 'Ain Ghazal en Amman. A importancia do descubrimento reside na rareza dos cranios, xa que os arqueólogos estiman que un máximo de 12 sitios en todo o mundo conteñen restos humanos similares.

### Idade de Bronce

Atopáronse probas de asentamentos que datan da Idade do Bronce (3200 a.C. – 1200 a.C.) na rexión.

### Período helenístico

Xerasa é o sitio das ruínas da cidade grecorromana de **Gerasa**, tamén coñecida como **Antioquía no río Dourado**.
As antigas inscricións gregas da cidade confirman que a cidade fundouna Alexandre o Grande e o seu xeneral Pérdicas, quen supostamente estableceron alí soldados Macedonios durante a primavera do 331 a.C. cando saíu de Exipto e cruzou Siria rumbo a Mesopotamia. Porén, outras fontes, especialmente o antigo nome da cidade de "Antioquía nas Crisorras", apuntan a unha fundación do rei Seléucida Antíoco IV, mentres que outras atribúen a fundación a Ptolomeo II de Exipto.

Antiga Jerash co telón de fondo da cidade moderna
### Período romano

 Rúa Columnada
Despois da conquista romana no 63 a.C. Xerasa e as terras que a rodean foron anexadas á provincia romana de Siria, e máis tarde uniuse á liga de cidades da Decápolis. O historiador  Xosefo menciona a cidade como habitada principalmente por sirios, e tamén cunha pequena comunidade xudía. No ano 106 d.C. Xerasa foi absorbida pola provincia romana de Arabia, que incluía as cidades de Filadelfia (actualmente Amman), Petra e Bostra. Os romanos aseguraron a seguridade e a paz nesta zona, o que permitiu que os seus habitantes dedicasen os seus esforzos e tempo ao desenvolvemento económico e fomentaron a actividade de construción civil.

Xerasa é considerado un dos sitios máis grandes e mellor conservados de arquitectura romana do mundo fóra de Italia. E ás veces refírese enganosamente como "Pompeia de Oriente Medio" ou de Asia, referíndose ao seu tamaño, extensión de escavación e nivel de conservación. 

Xerasa foi o lugar de nacemento do matemático Nicomachus de Xerasa (grego: *Νικόμαχος*) (c. 60 – c. 120 d.C.).

Na segunda metade do século I d. C. a cidade de Xerasa acadou unha gran prosperidade. No ano 106 d C. o emperador Traxano construíu estradas por toda a provincia, e máis comercio chegou a Xerasa. O emperador Hadrián visitou Xerasa entre os anos 129 e 130 d.C. O arco triunfal (ou Arco de Adriano) construíuse para celebrar a súa visita.

### Período bizantino

Mapa da Decápoise que mostra a localización de Xerasa (Jerash)
A cidade finalmente alcanzou un tamaño de preto de 80 hectáreas dentro das súas murallas. Debaixo dos cimentos dunha igrexa bizantina que se construíu en Xerasa no ano 530 d.C. descubríuse un piso de mosaico con inscricións en grego antigo e hebreo-arameas. A presenza da escritura hebreo-aramea levou aos estudosos a pensar que o lugar fora antigamente unha sinagoga, antes de ser convertido nunha igrexa. Xerasa foi invadida polos sasánidas persas no ano 614 d.C. Poucos anos despois, o exército bizantino foi derrotado na batalla de Yarmuk polas forzas musulmás invasoras e estes territorios pasaron a formar parte do califato de Rashidun.

### Primeiro período musulmán

A cidade floreceu durante o Califato Omeia. Tiña numerosas tendas e emitía moedas coa ceca chamada "Jerash" en árabe. Tamén foi un centro de fabricación de cerámica, as lámpadas de cerámica moldeada tiñan inscricións árabes que indicaban o nome do oleiro e Xerasa como lugar de fabricación. A gran mesquita e varias igrexas que se seguiron utilizando como lugares de culto, indicaron que durante o período omeia Xerasa tiña unha importante comunidade musulmá que coexistía cos cristiáns. No ano 749, un terremoto devastador destruíu gran parte de Xerasa e os seus arredores.

### Período cruzado

A principios do século XII construíuse unha fortaleza por unha guarnición estacionada na zona polos Zahir ad-Din Toghtekin, atabeg de Damasco Balduíno II, Rei de Xerusalén, capturou e queimou a fortaleza entre 1121 e 1122 d.C. Aínda que o lugar da fortificación foi a miúdo identificado coas ruínas do templo de Artemisa, non hai evidencias da creación dunha fortificación no templo no século XII. A localización deste castro probablemente se atope no punto máis alto das murallas da cidade, nos outeiros do nordés.

### Período musulmán medio a tardío

Os pequenos asentamentos continuaron en Xerasa durante os períodos do Sultanato Mameluco e Otomán. Isto ocorreu particularmente no Barrio Noroeste e ao redor do Templo de Zeus, onde agora escaváronse varias estruturas domésticas do islam medio/mameluco.

En 1596, durante a era otomá, Xerasa nomeouse como *Jaras*, situado na *nahiya* de *Bani Ilwan* na *liwa* de Ajloun. Tiña unha poboación de 12 fogares musulmáns. Pagaban un tipo impositivo fixo do 25% sobre diversos produtos agrícolas, entre eles trigo, cebada, oliveiras/froiteiras, cabras e colmeas, ademais de ingresos puntuais e unha prensa de aceite de oliva/xarope de uva, un total de 6.000 akçe.

En 1838, Xerasa notificouse como unha ruína.

Clima
-----

Xerasa ten un clima mediterráneo de verán cálido (Clasificación climática de Köppen *Csa*).

| Datos climáticos para Jerash, Jordan (648M) |
| --- |
| Mes | Xan | Feb | Mar | Abr | Mai | Xuñ | Xul | Ago | Set | Out | Nov | Dec | Anual |
| Media máxima en °C | 12,9 | 14,3 | 17,2 | 22,2 | 27,3 | 30,2 | 31,3 | 31,4 | 30,0 | 26,7 | 21 | 14,7 | 23,3 |
| Media mínima en °C | 4,1 | 4,8 | 6,6 | 10,1 | 14 | 16,9 | 18,7 | 19,1 | 17,2 | 14 | 9,5 | 5,6 | 11,72 |
| Precipitación media mm | 92 | 91 | 66 | 19 | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | 7 | 38 | 75 | 393 |
| Fonte: climate Data |

Arqueoloxía
-----------

Un dos primeiros en explorar o lugar de Xerasa no século XIX foi o Príncipe Abamelek. A escavación e restauración de Xerasa é case continua desde a década de 1920.

### Época grecorromana

O nymphaeum de Xerasa.
Os restos na Xerasa grecorromana inclúen:

* A única praza oval, que está rodeada por unha fina columnata xónica
* Os dous grandes santuarios dedicados a Artemisa e Zeus cos seus templos ben conservados
* Dous teatros (o Teatro Sur e o Teatro Norte)
* A rúa longa con columnas ou *cardo* e as súas rúas laterais ou *decumani*
* Os dous tetrápilas de Xerasa, un na intersección de Norte-decumano e cardo maximus e o outro na intersección de Sur-Decumano e cardo maximus
* Arco de Hadrián
* O *circo*/hipódromo
* Dous complexos de termas principais
* Un gran ninfeo alimentado por un acueduto
* Un fermoso macellum ou mercado porticado
* Unha praza trapezoidal delimitada por dous edificios de exedra aberta
* Un circuíto case completo de muros
* Dúas grandes pontes sobre o río próximo
* Un santuario extramuros con grandes piscinas e un pequeno teatro.

A maioría destes monumentos construíronse con doazóns dos cidadáns ricos da cidade.
O teatro sur ten un foco no centro do pozo fronte ao escenario, marcado por unha pedra distinta, e desde o que se pode escoitar facilmente a fala normal en todo o auditorio.
En 2018 descubríronse polo menos 14 esculturas de mármore na escavación das Termas Orientais de Xerasa, incluíndo imaxes de Afrodita e Zeus.

### Período tardorromano e bizantino temperá

En Xerasa vivía unha gran comunidade cristiá. No século IV construíuse na cidade unha gran catedral, a primeira de polo menos 14 igrexas construídas entre os séculos IV e VII, moitas con soberbios pisos de mosaico. O suposto serradoiro de Xerasa está ben descrito no Centro de Visitantes. O uso da enerxía da auga para serrar madeira ou pedra é moi coñecido no mundo romano: a invención produciuse no século III a.C. Converteron o movemento de rotación do muíño nun movemento lineal usando un veo de manivelas. Tamén se coñecen bos exemplos en Hierapolis e Éfeso.

### Primeiro período musulmán

* Mesquita de Rashidun
* Mesquitas Omeias
* Casas Omeias
* Jarash, vista do sitio arqueolóxico desde o suroeste

Galería
-------

* Forum ovalForum oval
* Teatro norteTeatro norte
* O cardo maximusO cardo maximus
* O hipódromoO hipódromo
* Un detalle do propileo de ArtemisaUn detalle do propileo de Artemisa
* Tetrapylon norte, XerasaTetrapylon norte, Xerasa
* Columnas do Templo de Artemisa en XerasaColumnas do Templo de Artemisa en Xerasa
* Elementos do friso do santuario de Zeus en XerasaElementos do friso do santuario de Zeus en Xerasa
* Interior de XerasaInterior de Xerasa
* Ornamentos de XerasaOrnamentos de Xerasa
* Interior de XerasaInterior de Xerasa
* Inscricións en XerasaInscricións en Xerasa
* Antiga ponte de pedra que une a moderna e antiga XerasaAntiga ponte de pedra que une a moderna e antiga Xerasa

Notas
-----

Referencias

1. 1 2  Bell, Brian (1994). *Xordania*. APA Publications (HK) Limited. p. 184. OCLC 30858851.
2. ↑  Boulanger, Robert (1965). *O Oriente Medio: Líbano, Siria, Xordania, Iraq, Irán* (en inglés). París: Hachette. pp. 541, 542. OCLC 1601668.
3. ↑  Heath, Ian (1980). *Guía das cruzadas para xogadores de guerra.* (en inglés). p. 133. OCLC 641902238.
4. ↑  Brooker, Colin H.; Knauf, Ernst Axel (1988). "Review of Crusader Institutions". *Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins* **104**: 184–188. JSTOR 27931345.
5. ↑  Schryver, James G (2010). *Studies in the archaeology of the medieval Mediterranean* (en inglés). Leiden [Netherlands]; Boston: Brill. pp. 86. ISBN 9789004181755. OCLC 643081873.
6. 1 2  Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p. 164
7. ↑  "Archaeologists studying a post-quake gap in Jerash history". *Jordan Times*. 7 de abril de 2016. Consultado o 2017-06-07.
8. ↑  Peterson, Alex. "Cerámica medieval de Jerash: o asentamento islámico medio". *Gerasa/Jerash: Desde a periferia urbana*.
9. 1 2  "Touristic Sites – Jerash". *www.kinghussein.gov.jo*.
10. ↑  Meyer, Norma (16 de febreiro de 2018). "Exploring Petra and other archaeological wonders of Jordan". *The Seattle Times*. Consultado o 13 de agosto de 2022.
11. ↑  "Statistics". *mota*. 1 de xaneiro de 2018. Arquivado dende o orixinal o 06 de novembro de 2019. Consultado o 5 de novembro de 2019.
12. ↑  "32nd Jerash festival begins". *The Jordan Times*. 21 de xullo de 2017. Consultado o 4 de novembro de 2019.
13. ↑  "Two human skulls dating back to Neolithic period unearthed in Jerash". 15 de agosto de 2015. Consultado o 24 de novembro de 2016.
14. ↑  McGovern, Patrick E.; Brown, Robin (1986). *Late Bronze & Early Iron Ages of Central*. UPenn Museum of Archaeology. p. 6. ISBN 978-0-934718-75-2.
15. ↑  Nigro, Lorenzo (2008). *An Early Bronze Age Fortified Town in North-Central Jordan. Preliminary Report of the First Season of Excavations (2005)*. Lorenzo Nigro. p. 52. ISBN 978-88-88438-05-4.
16. ↑  Steiner, Margreet L.; Killebrew, Ann E. (2014). "Main Settlements of the North Jordan Uplands". *The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant: c. 8000–332 BCE*. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-166255-3.
17. ↑  McEvedy, Colin (2011). *Cities of the Classical World: An Atlas and Gazetteer of 120 Centres of Ancient Civilization*. UK: Penguin. ISBN 978-0141967639.
18. 1 2  "Jerash - A Brief History". *المشرق*. Consultado o 7 de marzo de 2018.
19. ↑  Josephus, *De Bello Judaico* (Wars of the Jews) II, 457 (*Wars of the Jews* 2.18.1) and *De Bello Judaico* (Wars of the Jews) II, 477 (*Wars of the Jews* 2.18.5.
20. ↑  Borgia, E. (2002). *Jordan: Past and Present: Petra, Jerash, Amman*. Oxford: Oxford University Press.
21. ↑  Taran, L. (1970). "Nicomachus of Gerasa". En Gillispie, Charles C. *Dictionary of Scientific Biography* (1st ed.). New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 9780684101149.
22. ↑  Bryce, Trevor (2016). *Atlas of the Ancient Near East: From Prehistoric Times to the Roman Imperial Period*. Abingdon: Routledge. ISBN 9781317562092.
23. ↑  Samuel Klein, *Sefer ha-Yishuv*, vol. 1, Jerusalem 1939, p. 34 and folio "chet" on pp. 40–41, and which inscription reads: **שלום על כל ישראל אמן סלה פינחס בר ברוך יוסה בר שמואל וי(ו)דן בר חזקיה**; Crowfoot-Hamilton, "The Discovery of a Synagogue at Jerash": *PEF*, Quarterly Statement, 1929; Sukenik, Note on the Aramaic; A. Barrois, *Découverte d’une synagogue à Djérash*, Rev. Bibl. 39 (1930), p. 261. pl. xi p. 259 (pl. ix)
24. ↑  Bisheh, Ghazi (2017). "Jarash (Gerasa) in Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers, 2017". *www.discoverislamicart.org*.
25. ↑  Smith, in Robinson and Smith, 1841, vol 3, 2nd appendix, p. 167
26. ↑  "CLIMATE: Jerash". Climate-Data. Consultado o 2017-07-19.
27. ↑  "Jerash Tetrapyla". *Madain Project*. Consultado o 8 de abril de 2020.
28. ↑  "Roman Statues Unearthed in Jordan". *Archaeology*. 4 de outubro de 2018.
29. ↑  McElroy, Ian Elliot (2021-01-02). "Constructed contrasts and manipulated experiences: the cathedral at Gerasa and its relationship with the adjacent Temple of Artemis complex". *Levant* (en inglés) **53** (1): 92–106. ISSN 0075-8914. doi:10.1080/00758914.2021.1935096.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Xerasa Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* Photos of Jerash from the American Center of Research
* Photos of Jerash from the Manar al-Athar photo archive

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q31565
* WorldCat
* VIAF: 139983465
* BRE: 1951555
* EBID: ID
* GeoNames: 248875
* GND: 4071743-4
* LCCN: nr90008718
* OSM: 8475054
* SUDOC: 029927226

 |