Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Sobreira (homónimos).

| Sobreira |
| --- |
| Unha sobreira en Galiza |
| Estado de conservación |
| Pouco preocupante |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| Subreino: | Tracheobionta |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Subclase: | Hamamelidae |
| Orde: | Fagales |
| Familia: | Fagaceae |
| Xénero: | ***Quercus*** |
| Subxénero: | *Quercus* |
| Sección: | *Cerris* |
| Especie: | *Q. suber* |

 |
| Nome binomial |
| ***Quercus suber***L. |
|  |
| Formas |
| * *Q. suber* f. *brevicupulata* (Batt. & Trab.) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *clavata* (Cout.) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *dolichocarpa* (A.Camus) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *longicalyx* (A.Camus) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *macrocarpa* (Willk. & Lange) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *microcarpa* (Batt. & Trab.) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *racemosa* (Borzí) F.M.Vázquez 1998
* *Q. suber* f. *suboccultata* (Cout.) F.M.Vázquez 1998
 |

A **sobreira** (***Quercus suber*** L.) é unha árbore da familia do carballo e a aciñeira (as fagáceas, antes cupulíferas, integrada por 450 especies e con case tódolos seus xéneros boreais), espontánea e cultivada no sur de Europa e norte de África e a partir da cal é o único medio de onde se pode extraer a cortiza. Recibe en galego diferentes nomes comúns, entre os máis difundidos están **corticeiro** e **corticeira**.

Descrición botánica
-------------------

Botanicamente é unha árbore monoica, de folla simple (entre 2,5 e 10 cm. de longo e entre 1,2 e 6,5 cm. de ancho), de forma denticular, alterna, perenne, verde escura, con nervación principal algo sinuosa e nerviación secundaria composta por entre 5 e 8 pares de canais, sen pelos e con estípulas caducas. As súas flores son unisexuais:

* as masculinas están reunidas en amentos ou glomérulos de entre 8 e 20 estames.
* as femininas son monoclamídeas, inconspicuas, de xineceo ínfero e con 3 ou 6 carpelos e dispóñense en pequenos acios ou na base das inflorescencias masculinas. Cada unha, dúas ou tres flores femininas aparece un invólucro basal de escamas que se transformará na cúpula do froito.

A polinización é anemófila e os froitos teñen forma de glande (balouta, lande ou landra): cada froito está provisto dunha cúpula escuamiforme ou espiñenta.

Debido á súa casca formada como cortiza, a sobreira cultivouse dende hai tempo para a súa extracción. A operación denomínase tamén pela, e non é mortal para a árbore (e non ten por que ser prexudicial se se realiza correctamente, inda que a árbore o sofre de xeito metabólico e fisiolóxico). A causa de que saia indemne é que o espécime volve a producir unha nova casca protectora de cortiza a partir da capa inmediatamente interior á extraída (denominada cámbium suberoso, que é en realidade o material vivo da árbore no toro). Cada oito a doce anos reprodúcese o espesor da capa de cortiza, en cada ciclo consecutivo con maior calidade cada vez.

Distribución
------------

Vella sobreira descortizada por primeira vez en 1999 no Rial (concello da Arnoia).
Sobreira no monte da Peneda (O Viso, Redondela).
Ademais de cultivada, a sobreira é unha especie natural e autóctona da Península Ibérica: inda que é espontánea en moitos puntos de España e Portugal onde formou frondosos bosques en asociación con outras especias de quercíneas (*quercetum*), por iso mesmo se ten dito moitas veces que é unha árbore de clima mediterráneo. Esta afirmación está apoiada polos seus máximos de distribución mundial (que abrangue o sur de Iberia e tamén Alxeria e Marrocos), pero matizada pola enorme presenza da especie en localizacións ibéricas do interior (continental) e nororientais (atlánticas).

Se ben a influencia mediterránea nos vales interiores de Galicia e ó norte da cidade portuguesa de Porto é incontestable, non cabe tampouco dúbida que o clima galego e do norte de Portugal é eminentemente atlántico. A existencia (e nalgúns casos persistencia) demostrable en moitos puntos de Galicia (río Arnego e encoro de Portodemouros no Deza, sobredas da Arnoia, Castrelo de Miño, Ancares, Courel e a mesma Ribeira Sacra) permiten facer a comparación cos intentos de implantación da especie que foron frustrantes noutros lugares non mediterráneos (por exemplo, nos EEUU). Inda así, é certo que a súa distribución xeográfica chega tamén a puntos coma Tunisia, sur de Francia (montañas Albères -no departamento de *Pyrénees-Orientales*, "Pireneos orientais"- e montañas Maures, no de Var) e Italia, inda que se atopa naturalizado en certas rexións de clima mediterráneo.

Edafoloxicamente dise que é unha especie calcífuga, inda que máis que dunha distribución preferente deberíase falar dunha exclusión territorial relíctica: a especie non vive mellor nas peores terras, barbeitos, ermos e baldíos, senón que é alí onde resiste porque as mellores terras se destinan a outros cultivos: trigo, maínzo, paínzo, millo, cebada, avea etc. Este proceder é un erro, xa que a sobreira é unha especie coñecida pola súa capacidade de compatibilidade produtiva (sempre que sexa mediante métodos extensivos).

É máis, a súa explotación tradicional está asociada a un sistema produtivo multinivel e sostible e único no mundo pola súa integración social e altísimo rendemento: os **sobreirais**. A potencia produtiva deste sistema extensivo non ten igual debido á súa diversidade produtiva: touros de lida, porcino de alta calidade, cortiza, cultivos alimentarios e de forraxe, vexetación e fauna salvaxe dabondo para manter unha caza sostible, mantemento ou restauración edáfica, variedade territorial debido á existencia de *manchas* ou *currais* (microclimas máis húmidos ou secos dependendo da orientación xeográfica da aba), asociación con outras especies coma o piñeiro real (e a súa produción de piñóns), explotación micolóxica nalgúns casos e apícola máis habitualmente etc.

A enorme variedade produtiva e a adaptación coevolutiva da estrutura social e da distribución territorial da poboación no sur ibérico a esta diversificación fan necesaria a xestión do territorio por parte dun equipo de xestión forestal moi consciente da importancia social, ecolóxica e industrial deste modelo de produción.

Sobreira en Portugal.

Localizacións singulares
------------------------

Sobreira descortizada por primeira vez entre Valdemeixeira e Coto Novelle (concello da Arnoia, Ourense).
En Galicia quedan manchas que testemuñan unha expansión maior na antigüidade: os bosquetes coñecidos máis amplos sitúanse nos seguintes puntos:

* máis de mil hectáreas nos concellos da Arnoia e Ribadavia e en xeral toda a comarca do Ribeiro;
* O Sobreiral do Arnego, no val do río Arnego, encoro de Portodemouros e en xeral toda a bacia do río Deza e o río Ulla;
* Ribeira Sacra e curso baixo do río Miño;
* Por norma xeral é posible atopalo en tódolos vales interiores de Galicia e nos costeiros meridionais.

O normal é que a carón destas zonas teña existido un aproveitamento tradicional, cando menos para confeccionar alvarizas ou colmeas. Moi preto da primeira das localizacións mencionadas, en Ventosela (na estrada entre Ribadavia e o antigo pazo de Otero Pedrayo en Trasalba), hai unha empresa de tratamento de cortizas.

Historicamente a súa distribución foi moito maior e máis densa tal e como demostra a distribución dos topónimos que proceden do latino *suber* (non debe confundirse con *Sobrado*, que vén de *superatum*).

Fóra de Galicia hai varias localidades mundialmente famosas:

* San Pedro de Alcantara en Estremadura.
* Parque Natural de Los Alcornocales, entre a provincia de Málaga e a provincia de Cádiz.
* Vila Nova de Gaia, preto de Porto, en Portugal.
* En Tunicia está a maior sobreda do planeta.

Pela
----

Cor dunha sobreira que leva uns poucos meses descortizada (Parque Natural de Los Alcornocales, provincia de Cádiz).
A pela é o proceso de descascado da sobreira. Os tipos de cortiza que se extrae clasifícanse cronoloxicamente coma:

* *bornizo*
* *primario*
* *secundario*

A pela faise a unha altura gradualmente crecente, que se establece por unha circunferencia á altura do peito (C.A.P.) ou diámetro gradualmente menor.

Cortiza
-------

Á parte da importancia simbólica que ten que as primeiras células vistas nun microscopio fosen precisamente as de cortiza, a importancia industrial da cortiza é moi clara: é un material cunhas características moi específicas pero que non poden ser imitadas artificialmente por ningún outro composto sintético industrial. A imposibilidade actual de que a industria bioquímica sexa capaz de reproducir cortiza ou materiais coas súas propiedades coloca á industria nun lugar estratéxico único no mundo. Se tódalas rollas das botellas do mundo (das de certa calidade, xa que a calidade do viño ou licor se pode estimar pola calidade da rolla que o tapa) saen das árbores, hai que previr ó sector da sobreexplotación, coidar os recursos actuais, prever un constante aumento do mercado cun constante aumento produtivo en calidade e cantidade e aumentar asemade a superficie forestal destinada a este recurso de momento insubstituíble.

A cortiza utilízase coma illante térmico e sonoro con aplicacións moi diversas, pero o seu uso principal é a produción de rollas para o peche de botellas. A calidade da cortiza é proporcional á dificultade da súa produción e ó seu valor, e os embotelladores escóllena en función da bebida que se debe conservar.

Antropoloxía
------------

No Courel chámase así os alpendres acaroados ás casas.

Nome común
----------

Segundo as zonas a árbore recibe diferentes nomes comúns en galego: *alcarnoque, alcornoque, árbol da cortiza, azufireira, azufreira, colcheira, corcheira, corcheiro, cortezo, corticeira, corticeiro, cortixeiro, cortiza, cortizo, curcheiro, curticeira, curticeiro, encina, sebreira, sebreiro, sebreña, segoreira, sobreira, sobreiro, sogureira, subreiro, sufreira, xufreira* e *zufreiro*. *Sofreira* é a voz corrente na Terra Eo-Navia, e no galego de Estremadura denomínase *alcornoque* ou *sobreira* .

Galería de imaxes
-----------------

* Sobreira en Teaño, Cuntis.Sobreira en Teaño, Cuntis.
* Quercus suber.*Quercus suber*.
* Sobreira na cidade de Ourense.Sobreira na cidade de Ourense.
* Quercus suber*Quercus suber*

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *sobreira*.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *corticeiro*.
3. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *corticeira*.
4. ↑  "Sobreira (Quercus suber L.)". *Atlas Lingüístico Galego*. Consultado o 9 de setembro de 2016.
5. ↑  Varela Aenlle, Carlos Xesús *Contribución ao dicionario galego : o léxico do galego de Asturias (LeGA)*
6. ↑  "Román Domínguez, Arantxa. *Contribución ao léxico do Galego Exterior. O Val do Río Ellas. (Cáceres)*" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 12 de xullo de 2014. Consultado o 31 de agosto de 2018.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Cortiza
* Suberina
* As árbores na cultura popular galega

### Ligazóns externas

* Instituto de Promoción del Corcho, Estremadura
* APCOR, Associaçâo Portuguesa de Produtores de Cortiça
* Proxecto para recuperar a produción de cortiza na Arnoia[*Ligazón morta*], Universidade de Vigo

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q156137
* AAT: 300375536
* BNCF: 12787
* BNE: XX530727
* BNF: 12089052h
* BRE: 3178481
* EBID: ID
* GEA: 574
* GEC: 0212265
* GND: 4165312-9
* LCCN: sh85032612
* MAG: 2777754620

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 143359
* APNI: 220652
* Ecocrop: 9143
* EOL: 1151259
* EPPO: QUESU
* EUNIS: 172470
* GBIF: 2879411
* iNaturalist: 50868
* IPNI: 296785-1
* IRMNG: 11256655
* ITIS: 19430
* IUCN: 194237
* NBN: NBNSYS0000042189
* NCBI: 58331
* PlantList: kew-175312
* POWO: ID
* TAXREF: 116774
* Tela Botanica: 54585
* Tropicos: 13100139
* PLANTS: QUSU5
* VicFlora: ID
* WCSPF: 175312

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: WDD6SF6RB7

 |