*Este artigo trata sobre unha planta, para a parroquia véxase o artigo **Xanza, Valga**.*


| Xanzá |
| --- |
|  |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Orde: | Gentianales |
| Familia: | Gentianaceae |
| Xénero: | *Gentiana* |
| Especie: | ***G. lutea*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Gentiana lutea'**L. |

A **xanzá** (***Gentiana lutea***) é unha especie do xénero *Gentiana* nativa das montañas do centro e sur de Europa, o xénero atópase dentro da familia Gentianaceae. *Gentiana lutea* é unha das moitas especies da familia. Na Península Ibérica é a especie do xénero máis abundante e sen dúbida a máis aproveitada, sendo relativamente abundante na Cordilleira Cantábrica. En Galicia abunda nas serras do Courel e dos Ancares.

Úsase como planta medicinal e como aromatizante de bebidas.

Variedades galegas
------------------

En Galicia existe unha variedade desta especie (*Gentiana lutea* var. *aurantiaca*) cunha coloración diferente (flores arroibadas e alaranxadas no canto das amarelas) e outras singularidades como o tamaño dos pétalos e das flores (máis grandes) respecto das que medran no resto da Península e do continente, segundo unha investigación que leva a cabo un equipo científico da Universidade de Santiago. Parece que as diferentes variedades responden a diferentes relación cos insectos polinizadores.

Etimoloxía
----------

Tamén é coñecida en galego co nome de ou **xenciana** e **xanzá amarela**. Tamén existe a variedade dialectal *xenzá*.

Segundo Plinio o Vello e Dioscórides, o seu nome deriva do de Xentio (*Genthius*), rei de Iliria no século II a. C. a quen se atribuía o descubrimento do valor curativo da planta. O Banco de Albania recolleu esta tradición: a *Gentiana lutea* está representada no reverso do billete de 2000 lekë albaneses, emitido en 2008, en cuxo anverso figura o rei Xentio.

Era usada na Idade Media coma un antídoto contra certos velenos.

Descrición e hábitat
--------------------

É unha planta perenne herbácea, que acada de 1–2 m de altura, con follas lanceoladas anchas a elípticas de 10–30 cm de lonxitude e 4–12 cm de largura. As flores son amarelas (o arroibadas avermellades nas variedades galegas), coa corola separada achegada á base en 5-7 pétalos estreitos. Desenvólvese nos prados e pasteiros alpinos e sub-alpinos coma unha herba máis, normalmente en solos calcarios.

Propiedades e usos
------------------

Cómpre salientar as súas propiedades intensamente amargas, residen especialmente na súa raíz e, en menor medida, no resto da planta, converténdoa nun apreciado tónico dixestivo e aperitivo. A raíz é o principal remedio *tónico amargo* usado coma menciña popular. A xanzá úasase acotío coma compoñente de bebidas tónicas amargas (bitter, vermú, amargo de angostura).

A raíz é antihelmíntica, antiinflamatoria, antiséptico, tónico amargo, colagogo, emenagogo, febrífugo, refrixerante e estomáquico.

A parte máis efectiva é a raíz enxugada. Tómase oralmente nos tratamentos de doenzas de fígado, indixestión, infeccións gástricas e anorexia. Non debe de ser prescrito en pacientes con úlceras duodenal ou gástrica. A raíz pivotante pode ser tan grosa coma o brazo dunha persoa, da que saen varias ramificacións ben desenvolvidas. A raíz tírase a finais do verán ou polo outono, e se seca para un uso posterior.

Notas
-----

1. ↑  Nome vulgar galego preferido en *Termos esenciais de botánica* Universidade de Santiago de Compostela, 2004; *Gran dicionario Xerais da lingua galega* Vigo, Xerais, 2009
2. ↑  Artigo en La Voz de Galicia -
3. ↑  Nomes vulgares galegos en *Termos esenciais de botánica* Universidade de Santiago de Compostela, 2004; *Gran dicionario Xerais da lingua galega* Vigo, Xerais, 2009
4. ↑  Dioscórides: *De materia medica* III, 3 Arquivado 29 de outubro de 2013 en Wayback Machine. (en grego e latín).
5. ↑  Bank of Albania. Currency: Banknotes in circulation Arquivado 26 de febreiro de 2009 en Wayback Machine.. 2000 Lekë denomination. – Sitio consultado o 12 de febreiro de 2010.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* *Gentiana* (xénero)

### Ligazóns externas

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Xanzá*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Xanzá*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q158572
* EBID: ID
* MAG: 2910752902

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* BioLib: 40571
* Dyntaxa: 264682
* Ecocrop: 6404
* EOL: 483956
* EPPO: GETLU
* EUNIS: 172882
* GBIF: 3170040
* iNaturalist: 142299
* IPNI: 368453-1
* IRMNG: 10921368
* ISC: 114518
* ITIS: 505985
* NBN: NBNSYS0000164090
* NCBI: 38851
* PalDat: Gentiana\_lutea
* PlantList: kew-2820867
* POWO: ID
* Species+: 26895
* TAXREF: 99903
* Tela Botanica: 75778
* Tropicos: 13800021
* PLANTS: GELU2
* VASCAN: 27178

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: YFL57437H5

 |