**Matilde Landa Vaz**, nada en Badaxoz o 24 de xuño de 1904 e finada en Palma de Mallorca o 26 de setembro de 1942, foi unha política española do Partido Comunista de España

Traxectoria
-----------

### Primeiros anos

Matilde Landa naceu en Badaxoz no domicilio familiar da praza de San Andrés (hoxe praza de Cervantes), no seo dunha familia podente e librepensadora, na que se fomentaba a educación e a cultura. Filla do avogado krausista Rubén Landa Coronado e de Jacinta Vaz Toscano, que casaron polo civil en 1886 -algo moi infrecuente naquel momento- en Porcel (Portugal), lugar de nacemento de Jacinta. Non foi bautizada, algo infrecuente na época. Tivo dúas irmás: Aida e Jacinta (fundadora con José Castillejo da *Escuela Internacional* e, posteriormente, da *Escuela Plurilingüe*, ambas en Madrid), e un irmán, Rubén, que chegou a ser catedrático de filosofía, pedagogo e amigo de Antonio Machado. Os tres faleceron no exilio en México.

O seu pai tivo unha intensa vinculación coa Institución Libre de Enseñanza (ILE), forxando amizade co seu cofundador Francisco Giner de los Ríos e o pedagogo Manuel Bartolomé Cossío, alumno e posteriormente profesor e director da ILE, chegando a formar parte do primeiro grupo de accionistas do *Boletín de la ILE*, publicación e institución que foron un referente na educación de todos os seus fillos, incluíndo a Matilde. Rubén, o seu irmán, foi tamén profesor na Institución.

A relación da familia Landa cos Cossío foi causa da amizade de Matilde coa filla deste, Julia Cossío, coa que pasou moitos veráns nun pazo que a familia Cossío tiña en San Fiz de Vixoi (Bergondo).

Matilde pasou a súa infancia e adolescencia en Badaxoz, onde estudou o bacharelato como alumna libre no Instituto General y Técnico. Antes de comezar o bacharelato, pasou algunha tempada na Coruña estudando na Escola Profesional de Comercio. En 1923, con 19 anos, trasladouse a Madrid para iniciar estudos universitarios de Ciencias Naturais, algo infrecuente entre as mozas da época, licenciándose en 1929. Estivo na Residencia de Señoritas, entón baixo a dirección da pedagoga krausista María de Maeztu.

En 1930 casou con Francisco López Ganivet, militante comunista e sobriño do escritor e diplomático Ángel Ganivet García, considerado precursor da Xeración do 98, que durante a Guerra Civil foi capitán do V Corpo do Exército Republicano. Froito do matrimonio naceron Carmen en 1931 e Jacinta en 1933, aínda que esta última faleceu con poucos meses. O matrimonio disolveuse amistosamente durante a Guerra Civil.

A educación da súa filla Carmen estivo sempre adscrita á ILE e dala consérvase unha colección de cartas escritas na cadea pola súa nai que foron fundamentais para a reconstrución biográfica de Matilde Landa.

Durante estes anos existen poucos datos acerca da súa profesión, aínda que parece que a finais da Segunda República traballou nun laboratorio no Instituto Cajal, como empregada do neurólogo e psiquiatra Gonzalo Rodríguez Lafora.

### Militancia política

Durante a Segunda República iniciou a súa militancia política. En 1934 participou no congreso fundacional do Comité Nacional de Mulleres contra a Guerra e o Fascismo, organización feminista e popular de inspiración comunista que presidía Dolores Ibárruri. Este mesmo ano afiliouse ao Socorro Vermello Internacional (SRI), organización vinculada á Internacional Comunista, que se dedicaba a realizar actos de apoio aos prisioneiros comunistas e que organizaba asistencia material e humanitaria en situacións específicas de necesidade.

Ingresou no PCE nos primeiros meses de 1936, pouco antes da Guerra Civil, grazas aos seus contactos co activista italiano Vittorio Vidali (*Comandante Carlos*), delegado do Komintern e cofundador e comisario político do Quinto Rexemento de Milicias Populares, e á súa compañeira a fotógrafa e actriz Tina Modotti.

O 21 de xullo de 1936, uns días despois do fracasado golpe de Estado, foi destinada ao Hospital Obrero ocupado polo Quinto Rexemento en Madrid, e ese mesmo verán enrolouse no batallón feminino do mesmo, realizando alí a instrución militar. Xunto a outras moitas mulleres, entre as que se encontraba Tina Modotti, embarcouse no esforzo de converter o hospital -que fora asilo para tuberculosos rexentado por relixiosas- nun hospital de sangue para as milicias populares, que xa estaban freando o avance fascista na serra norte de Madrid. O batallón feminino do Quinto Rexemento, seguindo a idea de Dolores Ibarruri, pretendía que as mulleres combateran na fronte en situación de igualdade cos homes. A presenza de mulleres nun corpo militarizado como aquel suscitou unha polémica nas filas do PCE, e as dúas únicas compañías de mulleres que chegaron a formarse acabaron disolvéndose.

Despois incorporouse a tarefas sanitarias nun hospital de sangue en Madrid (Hospital Obreiro de Maudes). En 1936 o hospital foi evacuado debido ao avance das tropas franquistas, e Matilde trasladouse en novembro a Valencia para reorganizar o SRI.

Foi relevante a súa presenza e actividade no cuartel xeral das Brigadas Internacionais, e en diversos lugares (Albacete, Madrid, Estremadura, Aragón, Córdoba), particularmente no avance das tropas rebeldes sobre Málaga, organizando tarefas de evacuación da poboación en febreiro de 1937.

Ese mesmo ano era a responsable no SRI de auxilio aos refuxiados, concretamente en tarefas de evacuación de nenos e de inspección de comedores e colonias infantís, e en xullo representou ao SRI nunha conferencia internacional sanitaria de axuda a España celebrada os días 3 e 4 en París (*Centrale Sanitaire Internationale d’aide à l’Espagne Républicaine*).

En abril de 1938 realizou tarefas de apoio aos refuxiados republicanos da zona de Mérida. Ese mesmo mes incorporouse, en Barcelona, á sección de información popular da *Subsecretaría de Propaganda* do Goberno Republicano. No verán dese ano foi membro da Xunta Directiva da Casa de Estremadura en Barcelona.

Durante estes meses colaborou coas organizacións antifascistas estremeñas organizadas na zona republicana. A súa frenética actividade por diferente cidades, dificultada por unha afección pulmonar, motivou probablemente a decisión de enviar á súa filla Carmen, que residía nas colonias de Valencia, á Unión Soviética no verán de 1938.

Recorreu varias cidades da península, nas que organizou conferencias para levantar a moral aos combatentes republicanos. Nesa época debeu coñecer a Miguel Hernández, que lle dedicou o poema *A Matilde*, inédito ata 2002.

En novembro de 1938 participou no Congreso Nacional de la Solidaridad, celebrado en Madrid, onde foi elixida membro do Comité Executivo Nacional do SRI.

Residía en Barcelona, e logo da caída da cidade en xaneiro de 1939, unha viaxe clandestina por estrada trasladouna a Madrid onde en marzo de 1939 foi a dirixente designada polo Buró Político do PCE, nun conclave secreto, responsable de reorganizar e encabezar o partido ante a inminente entrada das tropas franquistas na capital. O seu ámbito de actuación incluía tamén, ademais de Madrid, as provincias de Cuenca, Guadalaxara e Toledo. Isto converteuna practicamente no único referente da organización clandestina en España.

O labor do partido nese momento, con grande escaseza de medios e extrema improvisación, organizouse en torno a pequenas células que pronto caeron en mans da policía franquista. Encargada de organizar -actuando co nome de **Elvira**- a fuga dos dirixentes do partido Domingo Girón, Eugenio Mesón e Guillermo Ascanio, fracasou pola indiscreción dunha antiga dirixente e os tres foron entregados ás autoridades franquistas e fusilados en 1941. Como consecuencia diso, caeu o militante Joaquín Rodríguez, o que provocou a localización de Matilde, que foi detida xunto á súa secretaria María Guerra Micó o 4 de abril de 1939.

O 12 de abril foi conducida á sede do Ministerio de Gobernación -actual Ministerio de Interior-, na Casa de Correos da Porta del Sol, onde foi interrogada polo comisario Jesús Cabezas. Hai versións encontradas sobre se foi torturada ou non, pero se se sabe que estivo illada e incomunicada durante case seis meses.

### A cadea

#### Ventas

O 26 de setembro de 1939 ingresou na prisión de Ventas. Entre as reclusas alí encarceradas estiveran as Trece Rosas, fusiladas o mes anterior sen chegar a tramitarse a súa solicitude de conmutación de pena.

A directora do penal era a teresiana Carmen de Castro, que fora alumna da Institución Libre de Ensinanza. Matilde, quizais por iso, conseguiu a súa autorización para organizar na súa propia cela da galería de penadas -que reunía ás condenadas a morte coa finalidade de separalas do resto de reclusas, e que naquelas datas chegou a albergar até 190 penadas- unha oficina onde realizou unha impresionante tarefa de axuda ás presas condenadas a morte: era a coñecida oficina de penadas, un gabinete de asistencia xurídica ás presas -fundamentalmente tramitación de recursos para conseguir a súa exculpación-, que conseguiu evitar o fusilamento dalgunhas delas. Aínda que os seus logros ó respecto no foron cuantitativamente elevados, consolidouse como un importante apoio psicolóxico que posibilitou establecer unha rede de axuda entre as mulleres e entre elas e as súas familias ante situacións desesperadas e incertas, xeralmente enfrontadas a unha situación de absoluta indefensión legal.

Foi procesada en consello de guerra polo capitán Álvaro Soto Burgos o 7 de decembro de 1939, polo delito de adhesión á rebelión. Condenada á pena de morte, grazas ás xestións realizadas pola súa irmá Aida co filósofo e naquel momento sacerdote Manuel García Morente, converso moi ben relacionado co réxime, alumno e profesor da ILE e amigo de Rubén Landa Vaz, irmán de Matilde, a súa pena foi conmutada pola inmediatamente inferior de trinta anos de reclusión o 18 de xuño de 1940.

No seu expediente penal figura, con data de 14 de marzo de 1941, estando recluída xa en Palma de Mallorca, que

> 
> 
> Se recibe y une testimonio de sentencia y liquidación de condena de esta penada a treinta años en causa nº 50.683/39, que con el abono de prisión preventiva sufrida extinguirá el 22 de septiembre de 1969.
> 
> 

 A súa conmutación foi un caso absolutamente excepcional, e condicionado ao seu traslado a un penal situado fora da península. Logo da conmutación, Matilde solicitou continuar na galería de penadas co seu labor de asistencia xurídica, sen conseguilo. Despois da súa saída da galería, a dirección da prisión prohibiu a oficina e no seu lugar habilitouse un taller de costura.

#### Palma de Mallorca

O 14 de agosto de 1940 ingresou na prisión de mulleres de Palma de Mallorca -prisión de Can Sales-, unha das máis terribles cadeas de mulleres da posguerra española, caracterizada pola masificación e a pésima alimentación e condicións das reclusas.

Ao igual que en Ventas, Matilde, a única reclusa con formación universitaria, converteuse de inmediato nun referente moral básico para as presas, encabezando as modestas accións de resistencia que se desenvolveron no penal. Desde o seu ingreso foi obxecto dun permanente acoso, non só a causa da súa actividade organizativa, senón pola súa singularidade: era unha muller culta, intelixente, con grande ascendente entre as presas, e sen bautizar.

Foi vítima de numerosas sancións. Con data 1 de xuño de 1941, no seu expediente penal indícase: 

> 
> 
> Castigo: la Junta de Disciplina en sesión celebrada el día 1º, ~~a propuesta de la madre superiora~~ [*sic*] acordó recluir en celda a esta penada y solicitar su traslado a una prisión de incorregibles.
> 
> 

Na cela de illamento permaneceu case catro meses; o 20 de setembro acordouse levantar o seu castigo con motivo da festividade da Mercede.

O 14 de setembro de 1942, doce días antes de morrer, recibiuse un oficio da dirección xeral de prisións ordenando o traslado de Matilde á cadea de mulleres de Santa Cruz de Tenerife, sancionada pola súa conduta. O traslado foi suspendido días despois.

Desde a cadea, escribiu diversas cartas dirixidas á súa filla Carmen, que conseguira saír de España e vivía coe seus tíos en México.

As súas fortes conviccións, coherencia e actitudes consecuentes provocaron que as autoridades relixiosas da prisión, as Hermanas de la Santa Cruz, se interesaran de maneira moi especial pola súa conversión ao catolicismo, o que constituiría un acto propagandístico de primeira orde para a ditadura. Así, desde 1941 sufriu fortes presións para que accedese a recibir o bautismo. A presión das militantes de Acción Católica sobre Landa foi extremadamente cruel, personificada na catequista que lle asignaran, Bárbara Pons. A mellora das condicións de vida das reclusas foron convertidas en moeda de cambio para conseguir a cristianización de Matilde, auspiciada polo bispo de Palma, José Miralles Sbert.

O bautismo público estaba previsto para o 26 de setembro de 1942, xustamente ao cumprirse o terceiro aniversario desde o seu ingreso en prisión, ao que ían asistir o bispo de Palma e o gobernador civil.

### Morte

Pasadas as seis da tarde do sábado 26 de setembro de 1942, día que estaba prevista a cerimonia de bautismo, con 38 anos, caeu desde unha galería da prisión, falecendo. A súa agonía durou case unha hora, tempo suficiente para que se lle administrase finalmente o bautismo *in articulo mortis*. Apúntase como causa máis probable o suicidio, inducido pola terrible situación de presión a que estaba sendo sometida por parte das autoridades penitenciarias e eclesiásticas da illa para ser bautizada.

A acta de defunción expedida polo xulgado municipal e certificada en extracto na causa xudicial, con data 29 de outubro de 1945, informaba de que "*falleció el 26 de septiembre de 1942, a las 19 horas 25 minutos, a consecuencia de hemorragia interna*". Porén, no seu expediente penal figura: 

> 
> 
> A las 19 horas y 10 minutos del día de ayer – 26 de septiembre - falleció esta penada en esta prisión a causa de la enfermedad que indica el certificado médico que se adjunta.
> 
> 

Na súa cela encontraron 3 obras: as poesías de Bécquer, os escritos de Santa Teresa, e unha edición completa das obras de Quevedo.

Foi soterrada no cemiterio de Palma, nunha sepultura propiedade de Aina Oleza Bestard, pertencente a unha familia aristocrática mallorquina.

Rúa de Matilde Landa (Madrid).
A documentación da causa xudicial de Matilde Landa, co número 50.683, encóntrase actualmente nun arquivo militar, o da Capitanía xeneral de Madrid.

Recoñecementos
--------------

O grupo de rock navarro Barricada, no disco La tierra está sorda (2009), con 18 temas alusivos á Guerra Civil e á posterior represión franquista, dedicou un deles a Matilde Landa. Está acompañado por un libreto de 184 páxinas.

O 26 de setembro de 2012, o Partido Comunista de Balears e Izquierda Unida renderon unha homenaxe a Matilde Landa na súa tumba do cemiterio de Palma, ao cumprirse o 70º aniversario da súa morte.

Notas
-----

1. ↑  Jiménez-Landi, Antonio. *La Institución Libre de Enseñanza y su ambiente: Periodo escolar (1881-1907). III, Volumen 3*. Edicions Universitat Barcelona, 1996.
2. ↑  Jiménez-Landi, Antonio. *La Institución Libre de Enseñanza y su ambiente: Periodo de expansión influyente. IV, Volumen 4*. Edicions Universitat Barcelona, 1996.
3. ↑  Monferrer Catalán, Luis. *Odisea en Albión: Los republicanos españoles exiliados en Gran Bretaña (1939-1977)*. Ediciones de la Torre, 2007.
4. ↑  *La salud de la población según los informes internacionales (1936-1940)*. Josep L. Barona. Universidad de Valencia-CSIC.
5. ↑  Carmen López Landa faleceu en Madrid o 20 de xaneiro de 2006, aos 75 años.
6. ↑  Aparece en Toledo un poema inédito de Miguel Hernández. El País. Archivo.
7. ↑  Hernández Holgado, Fernando. *Mujeres Encarceladas: La Prisión de Ventas, de la República Al Franquismo, 1931-1941*. Marcial Pons Historia. 2003.
8. ↑  Lafuente, Isaías. *Agrupémonos todas*. Aguilar, 2003.
9. ↑  Fundación Francisco Giner de los Ríos. Personalidades.
10. ↑  *La Institución Libre de Enseñanza y la Masonería.* Arquivado 21 de agosto de 2016 en Wayback Machine. UNED.
11. 1 2 3 4  Expediente penal de Matilde Landa.
12. ↑  Causa 50.683, ACGM (Archivo de la Capitanía General de Madrid).
13. ↑  Los chicos de Iruña vuelven al ataque. Archivo de RTVE.
14. ↑  Barricada interpreta en acústico un tema de su nuevo disco: 'Matilde Landa'. Archivo de RTVE.
15. ↑  Homenaje a la comunista Matilde Landa. Diario de Mallorca.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Matilde Landa Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Ginard Féron, David (2005). *Matilde Landa. De la Institución Libre de Enseñanza a las prisiones franquistas*. Barcelona: Flor del Viento Ediciones. ISBN 9788496495012.
* Monferrer Catalán, Luis (2007). *Odisea en Albión: Los republicanos españoles exiliados en Gran Bretaña (1939-1977)*. Ediciones de la Torre. ISBN 9788479603860.
* Jiménez-Landi, Antonio (1996). *La Institución Libre de Enseñanza y su ambiente: Periodo escolar (1881-1907). III, Volumen 3*. Edicions Universitat Barcelona.
* Jiménez-Landi, Antonio (1996). *La Institución Libre de Enseñanza y su ambiente: Periodo de expansión influyente. IV, Volumen 4*. Edicions Universitat Barcelona.
* Monferrer Catalán, Antonio (2007). *Odisea en Albión: Los republicanos españoles exiliados en Gran Bretaña (1939-1977)*. Ediciones de la Torre. ISBN 9788479603860.
* Hernández Holgado, Fernando (2003). *Mujeres Encarceladas: La Prisión de Ventas, de la República Al Franquismo, 1931-1941*. Marcial Pons Historia. ISBN 9788495379641.
* Ramos Mesonero, Alicia (2012). *Memoria de las presas de Franco*. Huerga y Fierro Editores. ISBN 9788483749555.

### Ligazóns externas

* Carta de Matilde Landa a su hija Carmen López Landa
* Dos cartas de Matilde Landa a Carmen López Landa[*Ligazón morta*]
* Asociación Matilde Landa en Facebook
* Reportaje sobre Matilde Landa emitido en TV3 *(en catalán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q16605380
* WorldCat
* VIAF: 48747931
* BNE: XX1718470
* BNF: 15054294k
* DBE: matilde-landa-vaz
* ISNI: 000000005163168X
* LCCN: nb2006002546
* SUDOC: 115468951

 |