**José Antonio Fernández**, alcumado "**O Merlo**", nado en 1865 no barrio de San Caetano en Santiago de Compostela e finado en Ferrol o 11 de xuño de 1925, foi un limpabotas, repartidor de xornais, vendedor de lotaría e mesmo xornalista galego, recoñecido como un dos personaxes populares (tipos populares) máis salientables da Galicia de finais do século XIX e principios do século XX.

Traxectoria
-----------

Fillo de pai descoñecido, a súa nai chamábase Benita. José Antonio naceu cunha certa discapacidade nunha perna, o que lle levou desde moi novo a gañarse a vida como limpabotas, vendedor de lotaría e de xornais. Consta que parte fundamental da súa clientela estaba formada polo corpo escolar da Universidade, a quen lle limpaba o calzado por unha peseta con vinte e cinco céntimos ao mes, segundo unha oferta que publicou en 1896.

A primeira noticia publicada en prensa sobre *O Merlo* data de decembro de 1888, cando o que daquela xa era limpabotas interveu nunha cea no *Hospicio de Santiago de Compostela* pronunciando "*elocuentes discursos*" dando os parabéns pola comida de Nadal obsequiada aos internos ás autoridades municipais, á nai superiora do Hospicio, ás irmás, etcétera. Semellaba que encontrara outro xeito de gañar diñeiro: o de facer rir á xente coa súa maneira de ser e falar, coma se fora un bufón moderno. Porén, esta verborrea, ou o seu carácter contestatario contra todos os que se excedían da risa, pasando ao escarnio ou mesmo á humillación, procuroulle non poucos episodios violentos ao longo da súa vida nos que levou con moito, a peor parte. Así, en xaneiro de 1890, recibiu unha malleira "*brutal*" dun mozo de San Caetano, aproveitándose da débil constitución de José Antonio. En decembro dese ano participou e actuou, de novo, nunha cea de Nadal coas autoridades compostelás no *Asilo de Santiago* (no convento de Santo Agostiño), facendo rir aos comensais cos seus "*brinde e castizos discursos*". Daquela, *O Merlo* xa formaba parte do imaxinario popular compostelán coma un dos *tipos populares* máis recoñecibles da cidade e mesmo comezaba a selo fora dela. Especialmente serían os estudantes da Universidade os que, a través de chanzas, xogos e esmolas, lle procuraron un maior apoio e fama. O propio *Merlo* recoñecería o cariño dos estudantes na prensa da época. A súa popularidade fíxoo protagonista de chistes, mesmo alentados polo propio *Merlo*, onde se retrataba como unha persoa boba, de poucas luces. Tamén a prensa voceaba sen piedade estes chistes, incrementando así a súa exposición ao escarnio público.

En agosto de 1891 fixo a súa primeira saída de Compostela, co fin de gañarse a vida. A cidade elixida foi Vigo, pero non parece que ficara moito tempo nela porque ao ano seguinte xa figuraba de novo en Compostela.

O 27 de xuño de 1893 casou na igrexa de San Miguel dos Agros (Santiago) cunha panadeira de máis idade ca el. A voda foi accidentada. En primeiro lugar, a cerimonia tivo que trasladarse ao serán debido a un enfado do *Merlo*. Logo, xa rematada a voda, a noiva foi beliscada e golpeada pola multitude, mentres *O Merlo* foi perseguido por unha turba de nenos pola rúa da Troia. Novamente refuxiados na igrexa, tiveron que saír baixo a protección da garda municipal.

En 1895 nunha viaxe á Coruña sufriu un accidente ao ser atropelado no Cantón Grande pola carruaxe de Ramón Astray Labarta, recibindo unha ferida na cabeza.

Notas e referencias
-------------------

1. ↑  *El Lucense*, 6-2-1894, p. 3.
2. ↑  Blog *Galicia Agraria*, artigo publicado o 14-6-2013 por Ángel I. Fernández co título "*«O Merlo», limpia-Botas Mayor de Galicia*" (en castelán).
3. ↑  *El Pensamiento Gallego*, 3-11-1896, p. 3.
4. ↑  *Gaceta de Galicia*, 26-12-1888, p. 1.
5. ↑  *Gaceta de Galicia*, 27-1-1890, p. 2.
6. ↑  *Gaceta de Galicia*, 27-12-1890, p. 2.
7. ↑  *Gaceta de Galicia*, 1-6-1892, p. 3.
8. ↑  *Gaceta de Galicia*, 4-1-1895, p. 3.
9. ↑  *Gaceta de Galicia*, 6-8-1891, p. 2.
10. ↑  *Gaceta de Galicia*, 28-6-1893, p. 3.
11. ↑  *Gaceta de Galicia*, 26-6-1895, p. 2.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Labarta Pose, Enrique: *Tipos populares. El Merlo*, artigo publicado no Tomo III da revista *Pasatiempos*. Santiago de Compostela, febreiro de 1894.

### Outros artigos

* El Merlo Blanco

### Ligazóns externas

* Artigo de Ángel I. Fernández titulado "*«O Merlo», limpia-Botas Mayor de Galicia*", artigo publicado o 14-6-2013 no blog *Galicia Agraria* (en castelán).