Provincia de Corsica et Sardinia cara ao 120
**Corsica et Sardinia** (do latín:  *Provincia Sardeña e Córsega*, grego antigo ἐπαρχία Σαρδηνίας και Κορσικής) foi unha provincia romana que incluía as illas de Córsega e Sardeña.

Época prerromana
----------------

*Artigos principais**:*  Cultura nuráxica  e  Cultura torreana.
 O imperio romano no tempo de Adriano (gobernado *(en sardo)* 117-138), amosando a provincia senatorial de **Sardeña e Córsega**, dúas illas no centro do mar Mediterráneo
A civilización nuráxica floreceu en Sardeña do 1800 ao 500 a.C. Os antigos sardos, tamén coñecidos como nuráxicos, intercambiáronse con moitos pobos mediterráneos durante a Idade de Bronce e no inicio da idade de ferro, especialmente cos micénicos e os chipriotas. Os sardos tamén construíron moitos asentamentos costeiros, como  Nora e Tharros, e os característicos edificios en forma de torre polos que é coñecida a illa, os nuragos. Unha civilización similar tamén se desenvolveu en Córsega do sur, onde se construíron varios" torri". Os antigos sardos alcanzaran un alto nivel de complexidade cultural, construíndo grandes santuarios comunais, onde as comunidades nuráxicas reuníronse para participar nos mesmos rituais durante as festas. Os pobos nuráxicos foron capaces de organizarse e realizar varios proxectos complexos, como construír refinados templos, obras hidráulicas como fontes e acuedutos, e crear estatuas de tamaño natural a pesar da falta dunha elite e carecían practicamente de calquera grao de estratificación social.

Máis tarde os fenicios estableceron varias estacións comerciais na costa de Sardeña, os sardos e os fenicios conviviron en centros urbanos a través da costa. Xunto a eles foron os  gregos, que fundaron as colonias gregas de Alalia en Córsega e Olbia en Sardeña. Os antigos  cartaxineses, naquel momento unha dependencia fenicia, conquistaron Alalia no 535 a.C coa axuda dos etruscos. Despois de Córsega, mesmo unha parte de Sardeña estivo baixo o control dos cartaxineses.

Historia
--------

Aínda que Roma redactara un tratado anterior con Cartago logo da primeira guerra púnica, un completo desprezo por este acordo levounos a anexarse ​​forzosamente Sardeña e Córsega durante a Guerra Mercenaria (240 a.C – 238 a.C). No 238 a.C. os cartaxineses, que aceptaron a derrota na primeira guerra púnica, entregaron Córsega e Sardeña, que xuntas se converteron nunha provincia de Roma. Establecéronse na costa e tardaron máis dun século en pacificar o interior. Isto marcou o comezo da dominación romana no Mediterráneo occidental. Os romanos gobernaron esta área por 694 anos.

Os nuragos e os corsos se rebelaron a miúdo contra os gobernantes romanos. Estalou unha revolta no 235 a.C. pero foi reprimida violentamente por Manlio Torquato, que celebrou un triunfo sobre os sardos. Outras revoltas xurdiron no 233 a. C. e foron reprimidas tamén polo cónsul Carvilio Máximo, que celebrou o triunfo o mesmo ano. No 232 a.C. os sardos foron derrotados de novo, esta vez polo cónsul Manlus Pompilus, ao que se lle concedeu o honor de celebrar o triunfo. No 231 a.C. á luz das tensións xeneralizadas, un exército consular foi enviado para tratar con cada illa: un contra os corsos, comandado por Papirius Maso, e o outro contra os sardos, liderado por Marcus Pomponius Matho. No entanto, os cónsules non lograron reportar un triunfo, xa que ambas campañas fracasaron. Unha revolta masiva, coñecida como "Bellum Sardum", estalou durante a Segunda guerra púnica no 216 a.C. unha rebelión sarda masiva liderada polo terratenente Hampsicora, nativo da cidade de Cornus que comandaba un exército de nativos e de aliados cartaxineses co título de "Dux Sardorum", axudaron ao exército sardo con 15.000 soldados e 1.500 cabaleiros. O exército romano e o sardo-púnico loitaron na batalla de Decimomannu, con todo, gañaron os romanos, e a rebelión terminou co suicidio de Hampsicora e o saqueo da cidade de Cornus a mans do exército romano, comandado por Manlio Torquatus.

O século II a.C. foi un período tumultuoso na provincia. No 181 a.C. os  Corsi, unha poboación que vivía na Córsega meridional e Sardeña nororiental, se rebelou contra os romanos: a revolta foi detida por Marcus Pinarius Posca, que matou a 2.000 rebeldes e escravizou algúns deles. No 177/176 a.C. co fin de sufocar a rebelión das tribos sardas coñecidas como Balaros e Ilienses, o Senado enviou ao cónsul  Tiberius Semacrón Gracchus a cargo de dúas lexións, cada unha estaba composta por 5.200 soldados rasos e 300 cabaleiros, con outros 1.200 soldados e 600 cabaleiros entre aliados e latinos. Estímase que preto de 27.000 sardos perderon a vida nesta revolta (12.000 no 177 e 15.000 no 176), trala derrota, duplicouse a carga tributaria aos insulares, e Gracchus obtivo o triunfo. Livio informa da inscrición no templo da deusa Mater Matuta, en Roma, onde os gañadores exhibiron unha placa conmemorativa que dicía:

> 
> 
> Baixo o mando e os auspicios do cónsul Tiberius Sempronius Gracchus, a lexión e o exército do pobo romano subxugaron Sardeña. Máis de 80.000 inimigos foron asasinados ou capturados na provincia. Levando as cousas do xeito máis feliz para o Estado romano, liberou aos amigos, restaurou os ingresos, levou de volta ao exército san e salvo cun rico botín, por segunda vez entrou triunfante en Roma. En recordo destes acontecementos, dedicou este panel a Xúpiter.
> 
> 

No 174 a.C, estalou outra revolta en Sardeña, resultando unha vitoria romana de Titus Manlio Torquatus cun "strage et fuga Sardorum", deixando a uns 80.000 sardos mortos no campo de batalla. O ano seguinte produciuse outro levantamento en Sardeña, o pretor da illae Atilius Servatus, foi derrotado e obrigado a refuxiarse na outra illa. Atilio pediu reforzos a Roma, que foron proporcionados por Gaius Cicerius. Cicerius, que prometeu a Juno Moneta construír un templo en caso de éxito, reportou unha vitoria, matando a 7.000 Corsi e escravizando a 1.700. No 163 a.C. Marcus Juventhius Thalna anulou outra revolta, sen máis detalles sobre a expedición. Está rexistrado que, ao coñecer o resultado da misión realizada en Sardeña, o Senado romano anunciou oracións públicas, e que o propio Thalna, consciente da gran aclamación en Roma polo éxito, experimentou emocións tan fortes que morreu. Non obstante, a rebelión reanudouse pouco despois, xa que máis tarde enviáron a Scipio Nasica para pacificar a illa.

Estalaron outras dúas revoltas no 126 e 122 a.C. e foron derrotadas por Lucio Aurelio, que celebrou a súa vitoria sobre os sardos e logo celebrou o triunfo. O último gran levantamento ocorreu no 111 a.C, e foi reprimido polo cónsul Marcus Caecilius Metellus, quen conseguiu derrotar aos exércitos dos sardos da costa e da montaña, permitíuselle o honor de celebrar o triunfo, o último triunfo romano rexistrado contra os sardos. A partir deste momento, os sardos que vivían nas zonas costeiras e as terras baixas deixaron definitivamente de rebelarse, con todo, as poboacións de terras altas seguiron rebelándose de cando en vez, sendo coñecidas como  *civitates Barbariae*.

No período republicano tardío, Gaius Marius e Lucius Cornelius Sulla Felix estableceron aos seus veteranos en Córsega e utilizaron a subministración de grans da illa para apoiar os seus esforzos de guerra. Xulio César fixo que os seus delegados capturasen as illas de Pompeio, conseguindo o control da subministración de grans no proceso. Esta subministración de trigo alimentou ao seu exército e asegurou a súa vitoria na guerra civil do 49 a.C. Durante o Segundo Triunvirato, Octavio recibiu as illas como parte do seu botín e usou a súa subministración de grans para alimentar aos seus exércitos contra Bruto e Cassius. Entre o 40 e o 38 a.C. Sexto Pompeio, fillo de Pompeio, e o seu legado, Menas, ocuparon Córsega e aterrorizou a Sardeña, Sicilia e ata a península italiana cunha gran frota pirata. Xunto cos tres triunviratos, Sexto Pompeio foi un dos catro contendentes máis importantes na guerra logo da morte de Xulio César. A súa frota estaba composta en gran parte por miles de escravos e tamén tiña moitas fortalezas en Córsega. Con isto, ameazou seriamente a subministración de gran aos romanos, de xeito que Octavio tivo que facer a paz con Sexto Pompeio xa que non era posible vencelo. No Pacto de Misenum (39 a. C.), Sesto Pompeio recibiu o control de Córsega e Sardeña, así como Sicilia e Acaia, a cambio de acabar co bloqueo do continente e permanecer neutral no conflito entre Octavio e Marco Antonio. Pero Octavio non estaba satisfeito coa área que se lle asignou e o conflito estalou de novo no 38 a.C. Pompeio bloqueou de novo o continente italiano, levando a fame. Máis tarde, o mesmo ano, Octavio reuniu unha frota tan poderosa que puido derrotar a Sextus Pompeio na batalla de Mylae e, definitivamente, na de Nauloco e volveu ser o gobernante da zona.

Nas reformas provinciais de Augusto do 27 a.C. Sardeña e Córsega convertéronse nunha provincia senatorial. A provincia foi administrada por un procónsul co rango de pretor. No ano 6, estableceuse unha provincia senatorial separada de Córsega, xa que Augusto apropiouse da illa de Sardeña, onde unha gran guarnición se mantiña en armas, como unha das súas provincias persoais. Mesmo despois do regreso de Sardeña ao Senado no ano 67, as dúas illas permaneceron como provincias separadas. Despois do 69, parece que Sardeña foi administrada por un  procurador, converténdose en provincia imperial.

As provincias de Córsega e Sardeña foron incorporadas á diocese de Italia por Diocleciano no 292, xunto con Sicilia e Malta.

Opinión romana da provincia
---------------------------

 Mosaicos de Nora
Durante este dominio, Roma mantivo unha relación obxectiva coa provincia. As rexións costeiras de ambas illas foron colonizadas polos romanos e adoptaron a lingua e cultura latinas, con todo, as zonas interiores de Sardeña e Córsega resistiron aos romanos. Ocorreron unha variedade de revoltas e levantamentos: con todo, xa que as áreas interiores estaban densamente cubertas de bosques, os romanos evitáronas e deixounas ao carón como "terra dos bárbaros". En xeral, Córsega e Sardeña convertéronse en ganancias triviais en comparación coas ganancias orientais do Imperio Romano. Os romanos consideraban tanto as illas como a súa xente como atrasadas e insalubres, con toda probabilidade debido á longa presenza de malaria. Un estudo de 2017 demostrou de feito que a malaria xa era endémica en Sardeña hai 2000 anos, como demostrou a presenza de beta-talasemia no ADN dun individuo sardo enterrado na necrópole púnica de Carales.

De Corsega os romanos non recibiu moito botín nin os prisioneiros estaban dispostos a inclinarse ao goberno estranxeiro e a aprender calquera cousa romana. Estrabón, representa aos corsos como persoas bestiais que recorren a vivir por saqueo, dixo que "quenqueira que comprara un, agravando aos seus compradores pola súa apatía e insensibilidade, lamenta o desperdicio do seu diñeiro". O mesmo pasou cos escravos sardos, que adquiriron unha reputación infame por non ser fiables e matar os seus amos se tiñan oportunidade. Unha vez que os cativos sardos inundaron os mercados de escravos romanos logo dunha vitoria romana sobre unha gran rebelión das tribos das montañas, o dito *Sardi venales* ("sardos baratos") converteuse nunha expresión latina común para indicar algo barato e inútil, como refire  Livio. Cicerón referiuse aos sardos como, mal dispostos como ningún outro para o pobo romano, "cada un peor que o seu compañeiro" (*alius alio nequior*), e aos seus rebeldes das montañas, que seguían loitando contra os romanos ao estilo guerrilleiro, como "ladróns con capas de la" (latrones mastrucati). O orador romano ligou aos sardos ás antigas tribos bérberes de África do Norte (*A Poenis admixto Afrorum genere Sardi* os púnicos, mesturados con sangue norte africano, orixinaron aos Sardos", *Africa ipsa parens illa Sardiniae* "África do Norte é o proxenitor de Sardeña"), usando tamén o nome  *Afer* ( Norte africano) e *Sardus* (sardo) como intercambiables, para probar a súa suposta astucia e horrible natureza herdada dos antigos mestres cartaxineses. Varro, seguindo a tradición establecida por Cicerón, usada para comparar aos sardos cos bérberes Getuli, dicía *quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia* ("Algunhas nacións barbaras usan peles de cabra para vestirse, como por exemplo en Getulia e Sardeña"). Cicerón afirmou que ningunha cidade sarda nunca fora amigable cos romanos. Moitos dos estereotipos negativos foron alimentados pola profunda hostilidade dos sardos cara a Roma e as súas frecuentes rebelións que duraron séculos. Mesmo no século I a.C, mentres que o resto da illa foi sometida ao dominio romano, as terras altas de Sardiña estaban a miúdo en estado de rebelión. Estrabón mencionou que as poboacións que residían nas montañas aínda non estaban completamente pacificadas durante o seu tempo e finalmente recorreron a vivir do saqueo, saqueando outras comunidades sardas e navegando cos seus barcos para atacar as costas de Etruria, en particular, cometeron a miúdo actos de piratería na cidade de Pisa. Con todo, algúns romanos tiñan unha opinión positiva dos sardos; César, por exemplo, memorizou a oración do seu tío "Pro Sardis", unha oración en favor dos sardos, e era amigo íntimo do cantante srdo Tigellius. A cidade de Carales era en realidade partidaria de César e dos populares, e axudouno con algunhas tropas durante a batalla de Thapsus.

Relación con Roma
-----------------

Mosaico de Carales que representa a Orfeo
Córsega e Sardeña mantivéronse nun estado pouco urbanizado e servían principalmente como lugares de exilio. C. Cassius Longinus, o avogado acusado de conspiración por Nerón, foi enviado á provincia, mentres que Anicentus, asasino de Agripina, foi enviado especificamente a Sardeña. Moitos xudeus e cristiáns tamén foron enviados ás illas baixo o mandato de Tiberio. Os cristiáns eran a miúdo exiliados en Sardeña, onde se vian forzados a traballar nas súas ricas minas ou nas canteiras (*damnatio ad metalla*).

Aínda que descoidadas, as illas acabaron desempeñando un papel significativo nos acontecementos do Imperio. Mentres que Sardeña proporcionaba a Roma gran parte da subministración de grans durante a época da República Romana, Córsega fixo o mesmo coa cera para o Imperio. Ademais, entre todas as provincias romanas occidentais, Sardeña proporcionou o maior número de mariñeiros ás frotas militares romanas. Sardeña tamén foi un dos principais fornecedores de metais do mundo romano, grazas ás súas ricas minas de prata, chumbo e cobre, Sardeña estaba no terceiro lugar entre todas as provincias romanas en cantidade de metais producidos xunto a Bretaña e Iberia.[] A produción mineira durante o goberno romano foi estimada[*quen?*] en preto de seiscentas mil toneladas de chumbo e mil toneladas de prata.

Sábese que poucos sardos obtiveron o rango de senador ou cabaleiro durante a era imperial. O sardo Marco Erennius Severo converteuse no legatus de Xudea e obtivo o rango de pretor a mediados do século II. Nas epístolas de Symmachus menciónanse algúns senadores de orixe sarda como Ampelius, e foron acusados ​​de poñerse do lado de Magnus Maximus contra Teodosio.

Grandes cidades
---------------

Templo de Antas
Ponte romana de Turris Libisonis, Porto Torres, Sardeña
Carales foi a cidade máis grande de toda a provincia, alcanzando unha poboación de 30.000 habitantes. A súa existencia como centro urbano remontase a polo menos o século VIII a C. Florus chamouna "urbs urbium", a cidade entre as cidades. Sardeña e Carales estiveron baixo dominio romano desde o 238 a.C. pouco despois da Primeira Guerra Púnica, cando os romanos derrotaron aos cartaxineses. Non se atopou ningunha mención con motivo da conquista romana da illa, pero durante a Segunda Guerra Púnica serviu como cuartel do pretor (Titus Manlius Torquatus) desde onde dirixiu as súas operacións contra Hampsicora e o exército sardo-cartaxinés. Os monumentos máis importantes da época romana son o anfiteatro, capaz de acoller ata 10.000 espectadores e as ruínas da vila romana coñecida como vila de Tigellius.

Sulci tamén foi unha das cidades máis grandes de Sardeña. A súa fundación remóntase ao século IX a.C. e foi anexionada polos cartaxineses durante o século VI a.C. Converteuse nunha das maiores cidades baixo control cartaxinés, como testemuña a súa gran necrópole que contiña máis de 1.500 hipoxeos, ata o século V a.C. a cidade xa alcanzara unha poboación duns 10.000 habitantes. No 258 a.C. produciuse unha batalla naval entre as forzas cartaxinesas e as romanas preto da cidade, unha vez que o comandante Hannibal Gisco percibiu que perdera, refuxiouse en Sulci, pero foi capturado e crucificado polos seus propios homes. Na segunda guerra púnica a cidade estivo baixo control romano. Sulci creceu rico debido á súa proximidade ás ricas minas de chumbo da rexión do Sulcis, tanto que os seus cidadáns puideron pagar a César unha multa de 10 millóns de sestercios por apartarse de Pompeio durante a guerra civil.
 
 Nora, situada preto da moderna cidade de Pula, foi considerada polos antigos autores como a cidade máis antiga de Sardeña. En realidade, a pedra de Nora, un antigo texto fenicio que se atopou na cidade, testemuña a importancia do sitio como porto xa no século IX a.C. Ata hoxe hai moitos fermosos mosaicos romanos e o seu teatro é un dos monumentos romanos mellor conservados da illa.

A cidade de Tharros, situada no lado occidental da illa na península de Sinis, foi un dos principais produtores de xoias do mundo púnico, como o testemuñan os ricos kits funerarios atopados na necrópole púnica. Foi unha das cidades que se rebelaron contra o goberno romano durante a Segunda Guerra Púnica e apoiou a revolta de Hampiscora.

Situado no lado nordeste de Sardeña, Olbia era unha rica cidade portuaria. Aínda que o seu nome parece ser de orixe grega, a cidade xa estaba baixo control cartaxinés no século V a.C. As súas grandes murallas, aínda visibles hoxe en día, remóntanse ao século IV a.C. A súa posición estratéxica nas rutas comerciais mediterráneas foi indiscutible, tanto que cando os romanos ocuparon a illa no 238 a,C, a cidade converteuse nunha importante base militar para a mariña romana. Como as outras grandes cidades romanas da illa, Olbia tiña baños públicos e un foro. Outras cidades dignas de mención foron Othoca, Neapolis, Bithia e finalmente [Cornus`]], a cidade natal de Hampiscora. Bosa tamén foi probablemente fundada desde os tempos antigos como testemuña unha inscrición que data do século VIII a.C.

Ademais das citadas cidades, os romanos fundaron algunhas colonias, sendo as dúas principais Turris Libisonis e Forum Traiani. Turris Libisonis, situada no noroeste da illa, prosperou grazas ás ricas chairas do Nurra e á súa posición ideal como porto, os seus maxestosos baños e mosaicos están ben conservados aínda hoxe. Forum Traiani estaba situada nas fértiles chairas da zona de Campidano e fíxose famosa polos seus baños, que se cría que tiñan propiedades terapéuticas.

A cidade máis importante de Córsega foi Aleria, fundada no século VII a.C. polos gregos de Focea e posteriormente conquistada polos etruscos logo da batalla de Alalia. Aiacium tamén comezou como un porto foceano. Gaius Marius fundou Mariana no norte de Córsega no 93 a.C.

Notas
-----

1. ↑  *Social Organization in Nuragic Sardinia: Cultural Progress Without ‘Elites’?*, Cambridge Archaeological Journal
2. ↑  Caven, Brian (1980). St. Martin’s Press, ed. *The Punic Wars*. Nova York.
3. ↑  Bagnall, Nigel (1990). St. Martin’s Press, ed. *The Punic Wars: Rome, Carthage, and the Struggle for the Mediterranean*. Nova York.
4. ↑  Mastino (2005), pp. 69-90
5. ↑  Brigaglia, Manlio. Mastino, Attilio. Ortu, Gian Giacomo (2006). *Storia della Sardegna, dalle origini al Settecento*, Editore La Terza, pp.36
6. 1 2 3  Chapot, Victor (2004). *The Roman World*. London: Kegan Paul. pp. 140–150.
7. ↑  *CIL* XII, 2455.
8. ↑  *2,000 Year old β-thalassemia case in Sardinia suggests malaria was endemic by the Roman period*, PubMed
9. ↑  *Strabo, Geography V, 2, 7* H.C. Hamilton, Esq. W. Falconer, M.A. Ed.
10. ↑  Mastino, Attilio (2004). *La Sardegna romana* in *Storia della Sardegna*, ed. M. Brigaglia, Cagliari, p.83
11. ↑  Mastino (2005), p. 95
12. 1 2 3 4  "Cicero: Pro Scauro".
13. 1 2 3  Mastino (2005), p. 82
14. ↑  *Epistolae ad familiares*, VII, 24, 2
15. ↑  Brigaglia, Manlio. Mastino, Attilio. Ortu, Gian Giacomo (2006). *Storia della Sardegna, dalle origini al Settecento*, Editore La Terza, pp.31, 42
16. ↑  "Varro: Rerum Rusticarum de Agri Cultura".
17. ↑  "LacusCurtius • Strabo's Geography".
18. ↑  Mastino (2005), p.103
19. ↑  Dore, Stefania (2010-12-16). "La damnatio ad metalla degli antichi cristiani: Miniere o cave di pietra?". *Archeoarte* **1**: 77–84.
20. ↑  Brigaglia, Manlio. Mastino, Attilio. Ortu, Gian Giacomo (2006). *Storia della Sardegna, dalle origini al Settecento*, Editore La Terza, pp.51
21. ↑  "Copia arquivada" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 15 de febreiro de 2018. Consultado o 22 de xuño de 2019.
22. ↑  "Necropoli punica - Sant'Antioco, Parco geominerario storico ambientale della Sardegna". Arquivado dende o orixinal o 22 de xuño de 2019. Consultado o 22 de xuño de 2019.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Corsica et Sardinia Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Mastino, Attilio (2005). *Storia della Sardegna antica* (en italiano). Nuoro: Edizione Il Maestrale. ISBN 88-86109-98-9.

### Outros artigos

* Provincia romana

| * v
* c
* e
Provincias romanas (a partir da situación cara o 117) |
| --- |
| A | 
* Acaia
* África Proconsular
* Alpes Cotios
* Alpes Marítimos
* Alpes Peninos
* Arabia Pétrea
* Armenia
* Asia

 |  |
| B | 
* Balearica
* Bética
* Bitinia e Ponto
* Britania

 |
| C | 
* Capadocia
* Chipre
* Cilicia
* Cirenaica
* Corsica et Sardinia
* Sicilia
* Creta e Cirenaica

 |
| D | 
* Dacia
* Dalmacia

 |
| E | 
* Epiro
* Exipto

 |
| G | 
* Galacia
* Gallia Aquitania
* Gallia Belgica
* Gallia Lugdunensis
* Gallia Narbonensis

 |
| H | 
* Hispania Citerior
* Hispania Nova Citerior Antoniniana
* Hispania Ulterior

 |
| I | 
* Illyricum
* Isauria
* Italia

 |
| L | 
* Licaonia
* Licia
* Licia e Panfilia
* Lusitania

 |
| M | 
* Macedonia
* Mesia

 |
| N | 
* Nórico

 |
| P | 
* Paflagonia
* Panfilia
* Pannonia

 |
| R | 
* Recia
* Reino de Lidia

 |
| S | 
* Siria

 |
| T | 
* Tarraconense
* Tracia

 |
| X | 
* Xermania Magna
* Xermania Superior
* Xudea

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q281345
* GeoNames: 8378527
* Pleiades: 981548

 |