O mozo portador da sarisa. Gardián da tumba de Agios Athanassios, Tesalónica. Pintura helenística, finais do século IV a.C ou principios do III a.C. Parede pintada. Técnica de pintura sobre taboleiro de madeira  .
Mosaico da batalla de Issus (arredor do 100 a.C.), da Casa do Fauno en Pompeia, quizais dun orixinal de Filoxeno de Eretria do século IV a.C. (Nápoles, Museo Arqueolóxico)
A **pintura grega antiga** abrangue todo o período da Grecia antiga, desde a Idade do Bronce até os períodos arcaico, clásico e helenístico. Durante este longo período, desde o século X ao I antes da Era Común, transformouse en todas as formas que adoptou, tanto se pintaba sobre cerámica — que segue sendo a parte mellor conservada desta práctica artística - en paneis ou mural e ás veces en estelas. A pintura grega non se circunscribe, polo tanto, ao soporte bidimensional, xa que o esencial atópase na cerámica, nun volume particular no que está inscrita a pintura e con pequenos relevos que, ás veces, son completos (vulto redondo).

As pinturas helenísticas que se descobren constantemente nas tumbas da elite do norte de Grecia revelan artistas punteiros que dominaron a representación de volumes e luz a través do claroscuro e a ilusión (rudimentaria) da perspectiva. 

Os rastros de pintura que quedan nas esculturas e decoracións arquitectónicas permiten representar, coas técnicas actuais, o efecto da pintura nos volumes da Antigüidade. Pero este enfoque aínda é experimental, nalgúns exemplares estudados no laboratorio. Este estudo inclúe a historia antropolóxica, estética, social e relixiosa do mundo grego antigo.

*Véxase tamén**:* Cerámica da Grecia antiga.

Liñas xerais
------------

### Varios soportes: a parede, o panel, a cerámica e a escultura

A pintura, sobre paneis e mural, foi considerada, polos propios gregos, como "a esencia mesma da beleza e a base da arte". 

A Pinacoteca, cando chegamos á acrópole de Atenas, á esquerda, tras cruzar os Propileos, construíuse a mediados do século V a.C para exhibir varias obras mestras, máis precisamente unha galería de pinturas, onde os paneis pintados estaban colgados sobre un taboleiro de apoio. Foron a admiración de todos aqueles aos que lles gustaba permanecer alí, durante toda a Antigüidade, en particular Pausanias, o autor latino dun libro de viaxes en Grecia, famoso polas detalladas descricións de certas pinturas das que gardamos a memoria grazas a el. No Ágora, o *Stoa Poikilè* presentou varias grandes pinturas.

Representación en cor dun arqueiro do templo de Afaia en Exina, c. 500, frontón oeste. Exposición *" Bunte Götter "*. Estudo: Vinzenz Brinkmann. Orixinal: Múnic Glyptothek.
A historia conservou varios nomes de pintores a través dos laudatorios comentarios dos propios gregos ou viaxeiros na antigüidade. Os máis famosos do período clásico foron Polygnotus, Apolodoro, Zeuxis, Timanthes, Protogenes e Apeles. As minuciosas descricións permiten representar non só a acción, senón tamén a expresión das miradas, e como cobre ou descubre o corpo dependendo do momento da imaxe. Pero os cadros, murais e paneis están perdidos. Non obstante, os descubrimentos que se suceden desde 1977 a hoxe, das tumbas reais e da elite helenística en Macedonia, revelan o talento de artistas destacados. Estes pedidos excepcionais só poderían ser confiados aos mellores artistas, serían aqueles cuxos nomes nos transmitiron os textos, pero a súa sinatura aínda non apareceu.

A esta lista hai que engadir outra moito maior de pintores cerámicos. Algúns deles están gravados nas pezas. Todos os outros son identificados polos investigadores e reciben un nome, arbitrariamente, relacionado co oleiro ou cun vaso notable a maior parte do tempo. A súa produción pode reconstruírse con criterios estéticos. Quizais porque Grecia tiña moitos depósitos de arxila dunha calidade excepcional, os talleres de cerámica floreceron alí durante a antigüidade. E debido á súa relativa pobreza noutras áreas, o comercio de cerámica foi a principal fonte de enriquecemento de Atenas durante o período clásico. A terra vermella da Ática e aquela, lixeira, de Corinto son particularmente notables. Pero a maior parte da produción non foi decorada : eran ánforas comerciais, cerámica común e culinaria para o "consumo" diario.

As inscricións sobre a cerámica tamén nos informan sobre o clima de franca rivalidade que reinaba entre os talleres de ceramistas e que non ten equivalente no campo, menos documentado, do mural ou do panel, como no que atinxe á escultura grega antiga. Ademais, a lingua grega non distingue entre os nosos "artesáns" e os nosos "artistas", só hai "*tekhnitai* "("fabricantes").

#### Restauración de cores residuais

Tamén hai que ter en conta que a pintura sempre se empregou en esculturas. O profesor Vinzenz Brinkmann é especialista nesta  na Universidade de Bochum e na Fundación de Arqueoloxía de Múnic, que montou a exitosa exposición « Deuses en cores (en) », igual que na decoración arquitectónica. A pintura encáustica aplicouse polo menos no IV a.C sobre grandes esculturas de mármore, como demostra un vaso do Museo Metropolitano e a elección de Praxíteles. A mediados do século, a sensualidade do seu *" Afrodita de Cnido* debía acentuarse coa pintura, realizada polo pintor Nicias. Este usou, segundo Plinio o Vello, "a técnica do *circumlitio*, onde se traballaban especialmente os efectos da sombra e da luz".

### A figura humana: un motivo privilexiado e un legado durante séculos

Nas pinturas gregas como na escultura, o motivo dominante, de lonxe sobre todos os demais, é a figura humana. O motivo do corpo espido, o do home moito máis que o da muller, é constante e recorrente ao longo da arte grega antiga. O tratamento, aparentemente cada vez máis "naturalista" do corpo humano maniféstase en numerosas series de variacións.

Nesta continuación do motivo do corpo máis ou menos espido estableceuse a arte grega e influíu profundamente en toda a arte occidental. Atopamos un exemplo no intento de recompoñer cadros desaparecidos segundo a súa antiga descrición: Este é o caso de *"A calumnia de Apelles*" por Botticelli, no Renacemento. É o caso tamén de pinturas inspiradas en copias romanas, como *" Encontro de Hércules e Telephus en Arcadia* "que é unha copia romana dun orixinal grego. O que serviu de modelo a Ingres para a pose de *"Madame Moitessier sentada*". Após a súa visita aos museos e xacementos arqueolóxicos de Roma, Florencia, Pompeia, Herculano e Nápoles, na primavera de 1917, Picasso volveu á diversidade de pinturas do Renacemento e da Antigüidade (por exemplo. *"Mulleres novas xogando cos ósos"*, copia romana segundo Alexandros de Atenas).

A Picasso tamén lle gustaba referirse á pintura grega, nun rexistro máis amplo, sobre a cerámica e a representación animal. Pódese tomar por exemplo a cerámica levada a cabo en Valauris, onde se atopa entre 1946 e 52 un motivo indefinidamente suxeito a variacións dos pintores de cerámica grega: a curuxa, atributo de Atenea e símbolo de Atenas.

### Pinacoteca

Moitas das pinturas de gran formato, en paneis ou murais, estiveron dentro de templos e outros edificios públicos, ata finais do século V a. C. despois cada vez máis en edificios privados. A Pinacoteca [literalmente "*Táboas de depósito"*] (mediados do século V a. E. C.), á esquerda dos Propileos, a monumental entrada á acrópole de Atenas, utilizouse para instalar unha galería de imaxes, onde se colgaban paneis pintados sobre un soporte de láminas. Aínda que Pausanias (no século II da nosa era), na súa *Descrición de Grecia*, fala de imaxes "que o tempo non borrara", de feito trátase de pinturas, incluíndo dúas pinturas de Polignoto. A Pinacoteca creouse para acoller banquetes públicos con 17 camas. Ademais Atenas tiña outro espazo que presentaba cadros: no Ágora, o Stoa Poikilè, un pórtico que presentaba varias pinturas, incluído un cadro feito por Polygnote e ofrecido por el á cidade de Atenas. Posteriormente creáronse outras coleccións privadas.

Entre as pinturas documentadas por Pausanias, as pintadas por Polygnot no Lesche dos Cnidios, en Delfos, foron obxecto de numerosos estudos segundo o coñecemento dispoñible para os investigadores. Un estudo recente, realizado en 2000, por Catherine Cousin, volve a estas pinturas baixo o título *"Composición, espazo e paisaxe nas pinturas de Polygnot na lesche de Delfos"*. Segundo Pausanias, as pinturas, [moi probablemente sobre madeira], estaban, en simetría, unha á esquerda, a outra á dereita ao entrar.

* Os vasos. Nos primeiros tempos da pintura de vasos en Grecia, a riqueza de adornos e escenas pintadas sobre cerámica debeu ser extremadamente atractiva, especialmente para os non gregos. Estes vasos pintados poderían ser exhibidos, usados en festivais en ocasións excepcionais ou ofrecidos. As escenas, nas copas ou nos outros vasos eran comentadas, permitindo a todos distinguirse polo que dixeran delas durante os banquetes. Algúns formatos grandes, no período clásico, como os cortes do Pintor de Penthesilea de 40 en 70 cm, "obviamente estaban destinados principalmente á visualización" . É certo que se comercializaron "conxuntos" de vasos, "servizos de mesa", "servizos de voda", ás veces para a exportación, e conservados en perfecto estado até que foron colocados en tumbas. Isto amosa o seu gran valor no mundo antigo. As réplicas son excepcionais. Non había ningún modelo de libro, cada vez era unha creación  .

### Comunidades de artesáns

En Atenas estes artesáns, os *technitai*, constitúen un medio. Están moito máis illados noutros lugares. Ao redor dun mestre oleiro, algúns empregados montaron un taller. Ás veces hai barrios de alfareiros, como en Atenas e Metaponte, pero o estudo destes asentamentos aínda está por facer.

A arte grega transmitiuse a través de coñecementos (o oficio, ás veces ao longo de varias xeracións) e a través de estilos : os talleres das poucas cidades produtoras . Isto garante unha gran continuidade e unha secuencia de fases creativas. Non hai pausa, vangarda. Pero o espírito de competencia entre artesáns e entre cidades garante esta secuencia de fases creativas, o seu dinamismo.

Un amplo estudo  de producións artesanais (pinturas en vaso, figuriñas de terracota, bronce ou marfil, relevos arquitectónicos, estelas funerarias, estatuas, perfís de moeda) ofrece a oportunidade de observar, nun determinado punto dado, paralelismos entre as formas (pinturas / estatuas etc.). Por exemplo, o que se pode ver, no período arcaico, entre o <i>Ephebo loiro</i> e tal perfil do Pintor de Berlín. Este fenómeno pódese observar en diversos momentos na arte grega. Por iso, é necesario considerar o funcionamento concreto destas comunidades de artesáns polivalentes; hai escultores que pintan as súas esculturas, pero outros que confían as súas pezas a pintores de renome. Estas comunidades de artesáns parecen aparecer, no campo da pintura helenística, debido a idénticas prácticas de cor  : o coñecemento técnico compártese entre pintores de gran formato e pintores sobre cerámica ou sobre mármore.

Período micénico XVI -XI a. C.
------------------------------

Período protoxeométrico XI - X a.C.
-----------------------------------

 Ánfora protoxeométrica do ático, c. 975-950. H. 35 cm. Museo Británico .

Período xeométrico do ático X - VIII a. C. ao protocorintio VII a. C -725 / -625 a. C.
--------------------------------------------------------------------------------------

Entre os primeiros soportes, as ánforas cinerarias ofrecen as súas fermosas curvas á decoración en esvarado negro. Trátase de grandes vasos que foron enterrados e que contiñan as cinzas de personalidades suficientemente ricas para seren tratadas despois da súa morte. A ánfora estaba rodeada de moitos vasos rotos na pira  .

A decoración pintada de estilo xeométrico do X - VIII a. C. , inventada por Atenas, está formada por primeira vez por liñas e ondas regulares, así como por círculos concéntricos debuxados cun compás. Unha decoración xeométrica invade gradualmente todas as superficies dispoñibles. A continuación, as figuras humanas inscríbense, especialmente no marco de obxectos vinculados ás celebracións fúnebres, en siluetas xustapostas nunha densa decoración composta por rexistros superpostos, figurativos na parte superior e máis xeométricos na parte inferior. O estilo orientalizante, paralelo á produción ateniense, desprégase en Corinto (desde o 725 ao 625) e no Leste de Grecia con frisos decorativos, onde a arte xeométrica deixa un gran lugar para frisos animais, vexetais ou fantásticos.

* Amphore cinéraire Ática. Xéométrico antigo, 900-850 a. C. H. 75 cm. Museo da ÁgoraAmphore cinéraire Ática. Xéométrico antigo, 900-850 a. C. H. 75 cm. Museo da Ágora
* Vaso monumental que marca a tumba dun home. Lamentación de mulleres, procesión de carros e infantería.  H. 108 cm.Met.Vaso monumental que marca a tumba dun home. Lamentación de mulleres, procesión de carros e infantería.   
 H. 108 cm.Met.
* Crater (vaso) funerario  ático: a exposición do corpo. Fin do estilo xeométrico, v. 750-735. Met.Crater (vaso) funerario ático: a exposición do corpo. Fin do estilo xeométrico, v. 750-735. Met.
* Ulises e o Ciclope. Colo dunha ánfora funeraria ática, estilo branco e negro, c. 660.  MAR EleusisUlises e o Ciclope. Colo dunha ánfora funeraria ática, estilo branco e negro, c. 660.  MAR Eleusis
* Arybala protocorintia en forma de moucho, c. 640. LouvreArybala protocorintia en forma de moucho, c. 640. Louvre

Corintio 625-550 a.C. Vasos de figura negra ático arcaico 625-530 a. C.
-----------------------------------------------------------------------

Varias características deste período : vasos de figura negra con detalles gravados e rivalidade entre os dous grandes centros de produción cerámica, Corinto e Atenas. A convención duradeira de mulleres de branco e homes de vermello ou negro reflectía unha realidade, xa que as mulleres se mantiñan na casa e os homes tiñan a liberdade de saír ao exterior, a cor da súa pel sentiuna. Un bo exemplo para este período é unha pequena pintura que adorna a barriga dun vaso corintio: un grupo de mulleres de corpos brancos e cabelos soltos rodean o leito funerario de Aquiles, coa cara negra. As inscricións permiten identificar aos actores da escena. O escudo da Gorgona descansa no chan. Fronte ás producións corintias, os vasos atenienses prevalecen ao redor de 575-550 a. C. Neste período desenvolveuse a práctica de grandes escenas en lugar de rexistros superpostos, onde os frisos animais e xeométricos cubriran anteriormente case todas as superficies. O *vaso François* é o último e excepcional exemplo de escenas superpostas a cinco rexistros. Cos vasos de figura negra, cuxa idade de ouro data de arredor do 530 a. C. xeneralízase o uso dunha escena a cada lado, entre as asas e cada un dos dous paneis destaca en claro e mate sobre fondo negro e brillante. Exekias, pintor e oleiro, opera esta ruptura de forma radical e cunha excepcional calidade na composición das figuras e das escenas.

* Pixide corintio , frisos de aves, c. 625-600. H. aprox. 10 cm. Museo nacional da cerámica, SèvresPixide corintio , frisos de aves, c. 625-600. H. aprox. 10 cm. Museo nacional da cerámica, Sèvres
* Escena de banquetes ,simposión. Euritios e Heracles. Krater de columnas corintias, c. 600, figuras negras e vermellas escuras sobre arxila clara. LouvreEscena de banquetes ,*simposión*. Euritios e Heracles. Krater de columnas corintias, c. 600, figuras negras e vermellas escuras sobre arxila clara. Louvre
* Lamentación de Aquiles por Tetis e as Nereidas. Hidria de figura negra corintia, 560-550. LouvreLamentación de Aquiles por Tetis e as Nereidas. Hidria de figura negra corintia, 560-550. Louvre
* Vaso de François, cráter voluto ático, con figuras negras, 570-560. Florence MNArch.Vaso de François, cráter voluto ático, con figuras negras, 570-560. Florence MNArch.
* Vaso François, mango. Áiax o Grande levando o corpo de Aquiles. 570-560. Florence MNArch .Vaso François, mango. Áiax o Grande levando o corpo de Aquiles. 570-560. Florence MNArch .
* Placa votiva de madeira  da cova Pitsa (Santuario de Pan e as Ninfas) H. 15 cm, rexión de Corinto, c. 540-530. MNArch de Atenas.Placa votiva de madeira da cova Pitsa (Santuario de Pan e as Ninfas) H. 15 cm, rexión de Corinto, c. 540-530. MNArch de Atenas.
* Aquiles e Áiax xogan aos dados. Ánfora de Exekias. 540-530. VaticanoAquiles e Áiax xogan aos dados. Ánfora de Exekias. 540-530. Vaticano
* Suicidio de Áiax. Ánfora de Exekias con figuras negras. Atenas, arredor do 530. Boulogne-sur-Mer .Suicidio de Áiax. Ánfora de Exekias con figuras negras. Atenas, arredor do 530. Boulogne-sur-Mer .

Pintura arcaica ática tardía, c. 530 - 480 a. C.
------------------------------------------------

Este período viu a invención de vasos de figura vermella e a primeira pescuda sobre a expresión da terceira dimensión. Os detalles anatómicos transcríbense con precisión na cor negra, que se emprega para o fondo pero máis ou menos diluída para os trazos, até que adquire unha cor dourada clara. Por último, tamén son cerámicas de fondo branco, pero con decoración monocroma e negra.

Ao redor de 530 a.C, coa invención do vaso de figura vermella, o fondo é negro, a figura conserva a cor de terracota, vermello-laranxa en Ática. Os detalles, antigamente incisos no negro, están debuxados cun pincel e un deslizamento negro máis ou menos diluído . A precisión dos detalles é apropiada para unha delicada decoración, que tamén se atopa nas estelas funerarias e nas estatuas pintadas desta época en Atenas antes da guerra e enterradas despois do saqueo de Atenas do 480 a.C . Os pintores atopáronse rapidamente cos primeiros intentos de representar o corpo dun home espido, cunha anatomía detallada, como a do heroe Sarpedon, cuxo corpo ofegante Euphronios reproduce cunha sorprendente minuciosidade  e inclínao cara a adiante, na terceira dimensión.

* O transporte do corpo de Sarpédon. Cráter (vaso) de Euphronios (pintor), c. 515. Metropolitan Museum, Nova YorkO transporte do corpo de Sarpédon. Cráter (vaso) de Euphronios (pintor), c. 515. Metropolitan Museum, Nova York
* Muller espida no altar. Copa do pintor do Ágora, v 510-500. Museo do Ágora Antigo de AtenasMuller espida no altar. Copa do pintor do Ágora, v 510-500. Museo do Ágora Antigo de Atenas
* Aquiles e Patroclo. Copa do Pintor de Sosias, c. 500. Altes Museum, BerlínAquiles e Patroclo. Copa do Pintor de Sosias, c. 500. Altes Museum, Berlín
* Muller no baño. Pintor : Douris, v. 500. Copa de faixa vermella do ático, D. 26,9 cm. Met .Muller no baño. Pintor : Douris, v. 500. Copa de faixa vermella do ático, D. 26,9 cm. Met .
* Peltaste loitando contra unha pantera ; inscrición: kalos. Lado A dunha copa do ático con fondo branco, deb. LouvrePeltaste loitando contra unha pantera ; inscrición: *kalos*. Lado A dunha copa do ático con fondo branco, deb. Louvre
* Rython en forma de cabeza de mula. Pintor Brygos, c. 480. Ermitage.Rython en forma de cabeza de mula. Pintor Brygos, c. 480. Ermitage.

A revolución clásica, c. 480 - 460 a. C.
----------------------------------------

Os herdeiros dos pintores cerámicos de finais do VI a.C. abandonan as suntuosas decoracións. Para o pintor de Berlín, a figura soa, mesmo ás veces sen unha liña do chan, ocupa con forza toda unha cara, sen omitir o minucioso realismo dos detalles.

### Perfil e cara

Na cara de perfil, o ollo tamén está de perfil. O branco ás veces está no límite do visible, en forma de liña lixeiramente gravada no soporte, antes de estar completamente seco. A liña final case nunca coincide con este esquema, que serve só para probar unha configuración do tema. Os pintores dominan todas as posicións e a torsión dos corpos con composicións vigorosas. A adopción da terceira dimensión, na gran copa do pintor de Penthesilea, sitúa a matanza da raíña das amazonas en primeiro plano. Non mostra a súa dor, como unha heroína real que atopa a mirada de quen a mata. Detrás deles, un soldado á esquerda e á dereita unha amazona cun traxe estraño, morta aos seus pés : vista frontal. Como se a excepcional vista frontal só se puidese aplicar aos descoñecidos, aos mortos, pero tamén ao sátiro, á ménada, á muller e ao banquete, finalmente á Gorgona  ; unha tradición que se remonta polo menos ás primeiras figuras da Gorgona e que tamén existe na arte exipcia. .

### Revolución clásica

Na tumba do mergullador, o feito de ser unha tumba de cista (cun cofre) permitiu decorar as súas paredes internas. Pero este non é un hábito dos gregos . Neste contexto, a escena do banquete con moitos personaxes, incluído un mozo copeiro e un pequeno frautista, é a oportunidade de traer alegres convidados para a eternidade, que beben e cantan, xogan ao cótabo e intercambian acenos de tenrura. *"¿Simboliza unha fermosa vida preparándose para o alén ? E sería este pasaxe o que significa, na portada, a pura silueta do mergullador que, no medio dunha natureza medio susurrada por dúas árbores, vai ser envolto na onda? ? "*  .

* Hoplita armado. Inscricións dos nomes e kalos. Terracota: fondo branco, figura vermella, H. 65,5 cm. 525-475.  AcrópoleHoplita armado. Inscricións dos nomes e *kalos*. Terracota: fondo branco, figura vermella, H. 65,5 cm. 525-475.  Acrópole
* Ganímedes do Pintor de Berlín, pintura ática  figura vermella, c. 480. Louvre.Ganímedes do Pintor de Berlín, pintura ática  figura vermella, c. 480. Louvre.
* Portada da "Tumba do nadador". 480-470 a. C. Pintura á témpera en sinopia (bosquexo).  Paestum, Museo de ArqueoloxíaPortada da "Tumba do nadador". 480-470 a. C. Pintura á témpera en sinopia (bosquexo).   
 Paestum, Museo de Arqueoloxía
* Ídem, interior da tumba, parede norte. Banquete: home novo imberbe (efebo) e home adulto, con barba, que atrae ao máis novo cara a el.Ídem, interior da tumba, parede norte. Banquete: home novo imberbe (efebo) e home adulto, con barba, que atrae ao máis novo cara a el.
* Deportistas en repouso e as súas xavelinas. Pintor de Pistoxenos, medallón ático vermello de  kylix, 480-460. Altes Museum, Berlín.Deportistas en repouso e as súas xavelinas. Pintor de Pistoxenos, medallón ático vermello de  kylix, 480-460. Altes Museum, Berlín.
* "Aquiles e Penthesilea", (gregos e amazonas). Pintor de Penthesilea.  470-460. Corte, D.  Munich."Aquiles e Penthesilea", (gregos e amazonas). Pintor de Penthesilea.   
 470-460. Corte, D.  Munich.

Pintura clásica, c. 460-320 a. C.
---------------------------------

A cerámica de figuras vermellas ás veces mostra a influencia da escultura - o tipo de corpo que Policleto estableceu como canon asimilado en todas partes - e da gran pintura que desapareceu. O de Polygnote e Mikon, cunha visión clara e precisa, en base a un dominio perfecto da anatomía. Vémolo excepcionalmente nalgunha destas cerámicas, cando as figuras parecen non estar relacionadas entre si, sen ningunha acción que xustifique os seus xestos e a súa reunión: parece que se copiaron figuras illadas de certos vasos para revivir a memoria durante os banquetes. Na descrición de Pausanias para a pintura de Polygnote *Nekyia,* no Lesche des Cnidios, a perspectiva é obtida pola superposición dos actores. Estas pinturas de Polygnote consistían principalmente en figuras, unhas 70 en cada panel. E nas súas grandes composicións estaba unido á descrición das almas, á determinación dunhas, ao sufrimento doutras . Na cerámica dese tempo podemos percibir a memoria destas figuras expresivas, en particular co pintor dos Niobides, no Louvre.

Os Lekythos, raros vasos funerarios, colocados sobre ou na tumba, adoitan facerse por encargo. Esta forma alongada pódese decorar con figuras vermellas. A partir do século V a. C. con todo, a aplicación dun fondo branco permite pintar en cor con efectos que evocan as cores da gran pintura, que tamén estaba sobre un fondo branco. Non obstante, estes vasos son raros e as cores moi fráxiles. Case sempre mostran o funeral e a tristeza, a soidade dos que quedan.

O sur da Península Itálica ve desenvolver unha produción de cerámica de calidade a partir de finais do V a. C, cando a cerámica de figuras vermellas diminuíu en Atenas. Apulia comezou así a producir intensamente unha cerámica de "estilo sinxelo", sen exceso, e outra de "estilo ornamentado", sobre grandes vasos, con formas excesivas, con escenas mitolóxicas, monumentos en perspectiva... escenas complexas melloradas con cor. A Puglia, co estilo de Gnathia, multiplica os efectos das cores aplicadas antes e despois do enfornado, sen esquecer xogar cos pequenos relevos, para obter detalles bonitos. Aínda no sur da Península Itálica pero máis tarde, Campania produciu unha cerámica inspirada nos grandes mitos, en escenas con moitos personaxes, cuxas superposicións evocan a profundidade do espazo e a intensidade, incluso o caos dun episodio tráxico.

* Cara A do cráter do cáliz do pintor dos Niobides. O lado B representa aos niobides. Arredor do 460/450 a.C. Louvre. Inv. G 341Cara A do cráter do cáliz do pintor dos Niobides. O lado B representa aos niobides. Arredor do 460/450 a.C. Louvre. Inv. G 341
* Atribuído ao pintor dos Niobides. Saída do guerreiro. Detalle dun cráter. Arredor do 460/450 aC. Louvre, Inv. n ° G 343Atribuído ao pintor dos Niobides. Saída do guerreiro. Detalle dun cráter. Arredor do 460/450 aC. Louvre, Inv. n ° G 343
* Cerámica de figuras vermellas, vasos de viño ( enócoa ) polo Pintor de Shuvalov, v. 440-410 aC. Antikensammlung, Altes Museum, Berlín.Cerámica de figuras vermellas, vasos de viño ( *enócoa* ) polo Pintor de Shuvalov, v. 440-410 aC. Antikensammlung, Altes Museum, Berlín.
* Os argonautas. Cerámica apuliana, cráter de campá. Pintor dos argonautas, 425-400. Museo Arqueolóxico, Florencia .Os argonautas. Cerámica apuliana, cráter de campá. Pintor dos argonautas, 425-400. Museo Arqueolóxico, Florencia .
* Masacre dos pretendentes. Pintor de Ixion. Cráter Campania con figuras vermellas, acentuado en varias cores c. 330 aC. Louvre.Masacre dos pretendentes. Pintor de Ixion. Cráter Campania con figuras vermellas, acentuado en varias cores c. 330 aC. Louvre.
* Unha musa sostendo unha cítara. Funeral ático de Lekythos no fondo branco. "Pintor de Aquiles". 440-430. MúnicUnha musa sostendo unha cítara. Funeral ático de Lekythos no fondo branco. "Pintor de Aquiles". 440-430. Múnic
* Lekythos de chan branco do pintor de Thanatos. Transporte dun guerreiro morto. v. 440 aC. Museo Británico.Lekythos de chan branco do pintor de Thanatos. Transporte dun guerreiro morto. v. 440 aC. Museo Británico.
* Clitemnestra intentando espertar ás Erinyes durmidas. Pintor das euménidas. Cráter de campá de figura vermella apuliana, 380-370. LouvreClitemnestra intentando espertar ás Erinyes durmidas. Pintor das euménidas. Cráter de campá de figura vermella apuliana, 380-370. Louvre
* Eros perseguindo un cervo fulvo. Peluca apuliana, estilo de Gnathia , policromada, 360-300. Austin, TexasEros perseguindo un cervo fulvo. Peluca apuliana, estilo de Gnathia , policromada, 360-300. Austin, Texas

Ao final do período clásico, para os ceramistas de Grecia, os mercados da Magna Grecia perdéronse cando os talleres locais, cos estilos "sinxelos" e "adornados", alcanzaron a súa plena produción. Entre estes últimos, os vasos apulianos están tomados con xigantismo e cubertos cunha pesada decoración, como o *loutrophore* atribuído ao Pintor do Louvre, que serve de referencia a este pintor e que supera os 90 cm de altura. A continuación, os obradoiros multiplican as escenas con moitos personaxes, detallados, con varias cores, pequenos relevos e dourados. Este é o estilo de Kerch (un exemplo: *Hydria des mystères d'Éleusis*, 375-350 a. C. no Museo de Belas Artes de Lión).

Pintura helenística. IV - I a. C.
---------------------------------

*De Boscoreale*, Vila de P. Fannius Synistor. Personificacións de Macedonia e Persia (ou Asia), ou representación de Antigono e a súa nai Phila
 Pella, finais do século IV a. C. Mosaico de Dioniso. Do nariz ao queixo o perfil debúxase cunha liña de chumbo.
 Pella, finais do século IV a.C. Casa do rapto de Hélène. Caza de cervos  .
 O banquete, tumba de Agios Athanasios (preto de Salónica). 325-300. a. C. Pintura mural, H. 35 cm. L. 3,80 m.
Co descubrimento en 1831, nas ruínas de Pompeia, do mosaico de Alexandre, puidemos facernos unha idea do que podería ser a gran pintura helenística, con todas as súas sombras e luz, de clarescuro. Seguramente foi unha copia dun modelo helenístico feito orixinalmente por un gran pintor. Ademais da intensidade da acción, representada pola acumulación de actores en primeiro plano e aqueles, moito máis numerosos, no fondo suxerido polas lanzas erguidas en filas axustadas, é a emoción, en todas as súas formas, a que se manifesta nas actitudes contrastadas dos vencedores e dos vencidos e pola expresión dos rostros. Cada volume testemuña o dominio do claroscuro.

Dende o século XIX criamos perdidos para sempre todas as grandes pinturas, só algunhas copias en mosaico e os raros frescos do período romano salvando algunhas composicións. O descubrimento, a partir de 1977, de máis de 70 monumentos funerarios no norte de Grecia, chamados por simplificación e comodidade "tumbas macedonias", trastornou esta primeira imaxe da gran pintura grega.

A tumba de Filipe II de Macedonia, a chamada tumba "de Perséfone", a do xuízo e as palmetas, ou mesmo a tumba de Anfípolis, están entre os principais exemplos. O seu estudo, con todos os medios hoxe ao noso alcance, permite atopar o coñecemento destes pintores, até o seu primeiro esbozo gravado no xeso fresco e os seus distintos procedementos. A pintura é ás veces plantexada cun xesto rápido e hábil, que se corresponde co momento do secuestro de Perséfone, pero noutros lugares, noutra tumba, atópase un modelado fundido cunha frontalidade simétrica e irreal, para dar, sempre no secuestro de Perséfone, un personaxe maxestoso pero sen a enerxía da primeira tumba.

Ademais, a mestura óptica está certificada. O ciclo "Sarcófago das Amazonas" de Tarquinia  ofrece unha gama de cores brillantes, incluíndo un fondo rosa e cortinas e escudos azuis. O modelo derretido realzase cunha liña escura e precisa. En canto á fachada da tumba de Filipe II, sorprendeu a todos cunha escena de caza que se desenvolve nunha paisaxe, claramente trazada por liñas de montañas no horizonte, varias árbores e un cúmulo de árbores. En primeiro plano, así como unha morea de rochas. Antes deste descubrimento, a pintura de paisaxes parecía ser "inventada" polos romanos, máis tarde.

Tamén hai unha gran diversidade de prácticas nas tumbas macedonias do século IV a. C. : a pintura pode ser monocroma, vermella e simplemente de liña negra, pero moitas pinturas tamén usan a "tetracromía", co branco do fondo, incluso retocando o branco, e as outras tres cores, amarelo, vermello e negro. Dito isto, un estudo máis detallado mostra que estes artistas ás veces poñen algúns outros toques de cor, como o rosa e o azul  ; finalmente, outros teñen unha función máis decorativa e empregan cores máis vivas. Con estas cores os pintores producen efectos de claroscuro, pola gradación de tons, do máis escuro ao máis claro, sobre os volumes, facendo fincapé así na anatomía e as cortinas que antes se indicaban nunha liña. Para acadar o claroscuro, todos os matices intermedios obtéñense mesturando, pero moitas veces tamén pola xustaposición ou superposición de cores, co fin de atopar os matices desexados.

Branco, vermello, amarelo e negro son as catro cores, das que fala Plinio o Vello, que foron empregadas por Apelles, entre outras. Atopouse este xogo de catro cores, trasposto nos bronces, grazas a un estudo detallado dos bronces antigos. Representanse incorrectamente como a cor do bronce puído, dourado uniformemente. Pero hai nos textos antigos unha pista que suxería outra concepción do bronce policromado: a evocación dun "bronce negro". Atopamos rastros dela  : un tinteiro de Vaison-la-Romaine, no que se atopan o famoso negro (cobre patinado cun compoñente dourado que mantén un negro permanente, paradoxalmente), vermello (cobre puro), amarelo (en latón ou ouro) e branco (prata).

Así, os bronceiros trasladaron as convencións da gran pintura clásica, a súa "tetracromía", no que era a súa área de coñecemento, o bronce. Os mosaicistas fixeron o mesmo, como se pode ver no Mosaico de Alexandre. Chegando a traspoñer as liñas negras en liñas de chumbo, en Dionysos de Pella e as pinceladas do pintor en filas de teselas  para obter unha mellor representación da luz nos volumes. Todos estes procesos sumados ao realismo do debuxo reforzaron o efecto da ilusión. No período helenístico outras cores están presentes nas tumbas da elite macedonia, como un azul brillante obtido por un azul sobre fondo gris . Polo tanto, nas pinturas helenísticas a gama é máis extensa, como o azul e o verde, en mosaicos e en certas cerámicas pintadas ao témpera.

Con medios máis reducidos, a pintura policromada sobre cerámica testemuña un coñecemento común entre estes artistas e os pintores cerámicos (ou pintores especializados en cerámica), como en Tanagra en Beocia, mesmo en Centuripe, no sur da Península Itálica. Tales semellanzas tamén se atopan cando comparamos os resultados das análises realizadas nos murais e nos mármores, xa sexa un trono ou unha estatua . Poden ser capas superpostas  máis ou menos finas ou o uso dunha pintura de ovo (témpera de ovo), ás veces para producir cores matizadas pola transparencia da capa superficial.

* Secuestro de Perséfone por Hades. Pintura de parede, detalle  v. 350.Secuestro de Perséfone por Hades. Pintura de parede, detalle   
 v. 350.
* O Mosaico de Alexandre. Mosaico do chan, copia romana despois da pintura de Philoxenos de Eretria. Museo Arqueolóxico Nacional de NápolesO *Mosaico de Alexandre*. Mosaico do chan, copia romana despois da pintura de Philoxenos de Eretria. Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles
* Telephus e Heracles (grego orixinal s. -II). H. 2,16 m. Fresco de Herculaneum, Nápoles MNArchTelephus e Heracles (grego orixinal s. -II). H. 2,16 m. Fresco de Herculaneum, Nápoles MNArch
* Unha dama en azul ("Lady in Blue"). Véxase estatuiña similar no Louvre Estatuiña de Tanagra, 335-300. Terracota pintada e dourada, H. 34 cm. Museo de AltesUnha dama en azul (*"Lady in Blue"*). Véxase estatuiña similar no Louvre Estatuiña de Tanagra, 335-300. Terracota pintada e dourada, H. 34 cm. Museo de Altes
* A noiva e as súas criadas. Vaso funerario. Centuripe. H. 39 cm. Decoración policromada pintada despois do cocemento da cerámica. Museo Metropolitano de ArteA noiva e as súas criadas. Vaso funerario. Centuripe. H. 39 cm. Decoración policromada pintada despois do cocemento da cerámica. Museo Metropolitano de Arte

Notas
-----

1. ↑  Il ne s'agit pas d'une fresque. Cette peinture pariétale « reflète, selon toute vraisemblance, la familiarité des artistes macédoniens avec les peintures de chevalet », sur bois ou sur toile : Hariclia Brécoulaki dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 100. Sur un enduit mince et sec la peinture est appliquée au moyen de liants organiques. Découvert en juillet 1994. Hauteur de la figure : 1,5 m. env.
2. 1 2  *L'art grec*. p. 245. ISBN 0-7148-9059-6.
3. ↑  Page donnant accès aux notices des peintres Grecs de l'Antiquité : sur ENS LYON Arquivado 16 de marzo de 2017 en Wayback Machine.: *Peintres Grecs* dans *Peinture et couleur dans le monde Grec Antique*, avec des liens directs vers les textes-sources traduits.
4. ↑  John Boardman, 1974 et 1991, p. 10
5. ↑  Robertson, 1959, p. 10.
6. ↑  John Boardman, 1998 et 1999, p. 11
7. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 26-27
8. ↑  Nigel Spivey, 2001, p. 13
9. ↑  On emploie le terme de « polychromie », ce qui permet de faire la distinction, semble-t-il, d'avec la peinture murale ou sur panneau ; la peinture sur céramique étant toujours sur un support précisé.
10. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 31 et "Terracotta column-krater (bowl for mixing wine and water)". .
11. ↑  Alain Pasquier, *L'Aphrodite de Cnide : Que savons-nous de l'aspect matériel de la statue?* in Pasquier & Martinez 2007, p. 141
12. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 38
13. ↑  Véxase en particular: Inventer la peinture grecque antique, 2011, p. 103-202, et sa bibliographie
14. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 272-273
15. ↑  Pintura lineal sobre mármore, procedente de Herculano, no Museo de Nápoles: Anne Baldassari; Marie-Laure Bernadac (2008). *Picasso et les Maîtres [exposition, Paris, Galeries nationales du Grand Palais, 8 octobre 2008-2 février 2009, Musée du Louvre, 9 octobre 2008-2 février 2009, Musée d'Orsay, 8 octobre 2008-1er février 2009, Londres, the National gallery, 25 février-7 juin 2009]* (en francés). París: RMN. pp. 56–57. ISBN 978-2-7118-5524-7.
16. ↑  Anne Dopffer; Johanne Lindskog (2016). *D'une chouette l'autre. Picasso et les oiseaux de nuit* (PDF). musees-nationaux-alpesmaritimes. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 09 de marzo de 2017. Consultado o 26 de maio de 2021. . Véxase tamén: Bruno Gaudichon; Joséphine Matamoros (2013). *Picasso céramiste et la Méditerranée* (en francés). París: Gallimard. p. 205. ISBN 978-2-07-014107-4.
17. ↑  Pausanias, traduction biblingue : chapitre XXII *Propylées, peintures*, sur remacle.org.
18. ↑  Pausasias, Chapitre XV : *Du Pécile et de ses Peintures.*.
19. ↑  Catherine Cousin, 2000
20. ↑  John Boardman, 1998 et 1999, p. 266.
21. ↑  John Boardman, 1989 et 2000, p. 239 dans la partie *Formes et utilisations*.
22. 1 2  John Boardman, 1989 et 2000, p. 235
23. 1 2  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 29-31.
24. ↑  École du Louvre (colloque), 1999, p. 17
25. ↑  Francis Croissant, *La peinture grecque et l'histoire des styles archaïques*, dans : École du Louvre (colloque), 1999, p. 257-263.
26. 1 2  Violaine Jeammet, Céline Knecht et Sandrine Pagès-Camagna dans : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 193-203.
27. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 59
28. ↑  "Parcours: La céramique grecque - Chefs-d'œuvre". *Musée du Louvre* (en francés). Consultado o 9 de marzo de 2017.
29. ↑  Qui contient les cendres du mort. ""cinéraire", définition". *Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales* (en francés). Consultado o 6 de abril de 2017. .
30. ↑  Cerámica monumental: Mestre de Dipylon e pintor de Hirschfeld. Funcionarios espidos durante unha "prótesis" (exposición do falecido), detalle do rexistro superior. Siluetas negras. O cráter estaba destinado a homes, a ánfora (como a do museo de Atenas, o cemiterio de cerámica) estaba reservada ás mulleres. Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011.
31. ↑  Martine Denoyelle (1994). *Chefs-d'oeuvre de la céramique grecque dans les collections du Louvre* (en francés). París: Réunions des musées nationaux. pp. 44–45. ISBN 2-7118-2916-2.
32. ↑  louvre.fr (ed.). "Les vases grecs du Marquis Campana. Galerie Campana". Consultado o 14 de febreiro de 2022.
33. ↑  John Boardman, 1974 et 1991, p. 56-58
34. ↑  John Boardman, 1975 et 1997, p. 11
35. ↑  Voir à ce propos les célèbres korè du Musée de l'Acropole. En particulier les korè 675 et 674.
36. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 144-145
37. ↑  Frontisi-Ducroux, 1995, p. 79 et de très nombreuses autres occurrences.
38. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 153
39. ↑  Bernard Holzman et Alain Pasquier : Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 153
40. ↑   Hoplita armado e correndo. Un sátiro no escudo. Fragmentos dunha placa ateniense da Acrópole. Terracota con chan branco e figura vermella. Entre o 525 e o 475 a.C. H. 65,5 cm. Atenas, Museo da Acrópole. Inscricións: MEGAKLES KALOS, eliminadas, as cartas reutilizáronse parcialmente e repintáronse en vermello para GLAUKYTES KALOS. Estas cartas tamén foron borradas, pero con máis violencia.
41. ↑  Catherine Cousin, 2000, p. 68
42. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 175
43. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 190-191 (*en francés*)
44. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 206-207
45. ↑  Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 208-209
46. ↑  Anne-Marie Guimier-Sorbets dans *De la peinture à la mosaïque : problèmes de couleurs et de techniques à l'époque hellénistique.* : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 205-216.
47. ↑  Katerina Rhômiopoulou dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 15.
48. ↑  Hariclia Brécoulaki dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 82-85.
49. ↑  "Peinture et couleur dans le monde grec antique". *arts.ens-lyon.fr*. Arquivado dende o orixinal o 04 de abril de 2017. Consultado o 2022-07-26.
50. ↑  Angelo Bottini dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 133-147
51. ↑  "La tombe de Philippe II à Vergina-Aigai : une nouvelle lecture de la peinture de la Chasse". *Musée du Louvre* (en francés). 6-04-2009. Consultado o 3 de abril de 2017. . Boa imaxe da restitución da pintura en: wordpress.com
52. ↑  Couleurs et matières dans l'Antiquité & , 2006, p. 18
53. ↑  Couleurs et matières dans l'Antiquité & , 2006, p. 41
54. ↑  Pline l'Ancien, Histoire naturelle, XXXV, 32 (lire sur Wikisource).
55. ↑  Inventer la peinture grecque antique, 2011, p. 95-98
56. ↑  Inventer la peinture grecque antique, 2011, p. 13
57. ↑  Anne-Marie Guimier-Sorbets dans *De la peinture à la mosaïque : problèmes de couleurs et de techniques à l'époque hellénistique.* : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 216.
58. ↑  Hariclia Brécoulaki dans *Splendeur ou durabilité ? Peintures et couleurs sur les tombeaux macédoniens : aspects de leur conservation* : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 101.
59. ↑  Anne-Marie Guimier-Sorbets, id. : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 206.
60. ↑  Par exemple à Délos : Brigitte Bourgeois et Philippe Jockey dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 174-190.
61. ↑  Une sous-couche de blanc de plomb servant à isoler les couches superficielles de pigments organiques afin de leur donner plus d'éclat. : Hariclia Brécoulaki dans Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 102-103.
62. ↑  Violaine Jeammet, Céline Knecht et Sandrine Pagès-Camagna dans : Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007, p. 195-201.
63. ↑   Varios episodios da Batalla de Issus entre Alexandre Magno e Persia ( Acemenén)  Darío III. Probablemente dunha pintura de Philoxenos de Eretria? : Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011, p. 229. Un dos pintores máis famosos do seu tempo
64. ↑  Vaso de terracota destinado a unha tumba (a tapa estaba fixada ao corpo do vaso): a muller velada sería a nova noiva ou máis ben a moza que morreu sen ter coñecido o matrimonio: Manuel de l 'École du Louvre, 1998/2011, p. 265. Centuripe: colonia helenística siciliana. : "Terracotta vase. Grego, siciliano, Centuripe". *The Metropolitan Museum of Art* (en inglés). Consultado o 9 de marzo de 2017.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Grecia antiga*** |

### Bibliografía

* Sandrine Alexandre; Nora Philippe; Charlotte Ribeyrol (2011). *Inventer la peinture grecque antique* (en francés). Lión: ENS. p. 225. ISBN 978-2-84788-237-7. Inventer la peinture grecque antique, 2011.  [actos da xornada de estudo, 7 de febreiro de 2008]
* Hariclia Brécoulaki en : Katerina Chryssanthaki-Nagle, Sophie Descamps-Lequime et Anne-Marie Guimier-Sorbets (2016). "Les origines de la peinture en Macédoine et l’impact de son développement au cours de la période hellénistique". *La Macédoine du VIe siècle à la conquête romaine : formation et rayonnement culturels d’une monarchie grecque. Actes, colloque international, décembre 2011*. Travaux de la Maison Archéologie & Ethnologie, René-Ginouvès (en francés). París: de Boccard. pp. 226 + 24. ISBN 978-2-7018-0457-6. .
* John Boardman (1999). *Aux origines de la peinture sur vase en Grèce*. L'univers de l'art. Londres/París: Thames & Hudson. p. 287. ISBN 2-87811-157-5. John Boardman, 1998 et 1999.
* John Boardman (1996). *Les vases athéniens à figures noires*. L'univers de l'art. Londres/París: Thames & Hudson. p. 252. ISBN 978-2-87811-103-3. John Boardman, 1974 et 1991.
* John Boardman (1997). *Les vases athéniens à figures rouges. La période archaïque*. L'univers de l'art. Thames & Hudson. p. 252. ISBN 978-2-87811-114-9. John Boardman, 1975 et 1997.
* John Boardman (2000). *Les vases athéniens à figures rouges. La période classique*. L'univers de l'art. París: Thames & Hudson. p. 252. ISBN 2-87811-181-8. John Boardman, 1989 et 2000.
* Martine Denoyelle (1994). *Chefs-d'œuvre de la céramique grecque dans les collections du Louvre*. RMN. ISBN 2-7118-2916-2. Martine Denoyelle, 1994.
* Sophie Descamps-Lequime; Musée du Louvre (París). Département des antiquités grecques, étrusques et romaines (2007). *Peinture et couleur dans le monde grec antique [actes de colloque, Musée du Louvre, 10 et 27 mars 2004]*. París/Milán: 5 Continents et Musée du Louvre. p. 240. ISBN 978-88-7439-375-6. Sophie Descamps-Lequime (dir.), 2007.
* École du Louvre (colloque); Marie-Christine Villanueva Puig; François Lissarrague; Pierre Rouillard; Agnès Rouveret (1999). *Céramique et peinture grecques [modes d'emploi]*. París: La documentation française. p. 503. ISBN 2-11-003957-4. École du Louvre (colloque), 1999. 257-326, dont Francis Croissant : « Création picturale et traditions stylistiques » p. 257-263, et Ida Baldassare et Agnès Rouveret, « Une histoire plurielle de la peinture grecque », p. 219-231
* Françoise Frontisi-Ducroux (1995). *Du masque au visage. Aspects de l'identité en Grèce ancienne*. Idées et Recherches. París: Flammarion. p. 190. ISBN 2-08-012629-6. Frontisi-Ducroux, 1995.
* Bernard Holzmann; Alain Pasquier (2011). *L'Art grec*. Manuels de l'École du Louvre. París: École du Louvre. Réunion des musées nationaux - Grand Palais. p. 365. ISBN 978-2-11-003866-1. Manuel de l'École du Louvre, 1998/2011.
* Roland Martin (1994). *L'art grec*. Le livre de poche. París: Librairie Générale Française. p. 730. ISBN 2-253-06573-0. Roland Martin, 1984. 352-387 . Une étude croisée des sources et des peintures, sur céramique grecques et murales (« copies » romaines), s'approche des pratiques des peintres, de la façon la plus précise qu'il était possible en 1984.
* Robin Osborne (1998). *Archaic and classical Greek Art*. Oxford History of Art (en inglés). Nova York: Oxford University Press. pp. VII – 270. ISBN 0-19-284264-1.
* Alain Pasquier; Jean-Luc Martinez (2007). *Praxitèle* (en francés). París: Musée du Louvre et Somogy Éditions d'Art. p. 456. ISBN 978-2-35031-111-1. 130-201 : Alain Pasquier, *Les Aphrodites de Praxitèle* .
* Adolphe Reinach (1995 (1985)). *Textes grecs et latins relatifs à l'histoire de la peinture ancienne. Recueil Milliet*. Macula. pp. XXX–461. ISBN 978-2-86589-013-2. Adolphe Reinach, éd. 1985. , édition trilingue.
* Robertson, Martin (1959). *La Peinture grecque*. Skira. p. 193. Robertson, 1959.
* Agnès Rouveret; Sandrine Dubel; Valérie Naas (2006). *Couleurs et matières dans l'Antiquité, textes, techniques et pratiques*. Études de littérature ancienne. Rue d'Ulm / Presses de l'École normale supérieure. p. 300. ISBN 978-2-7288-0552-5. Couleurs et matières dans l'Antiquité, 2006.
* Rouveret, Agnès (2004). *Peintures grecques antiques*. Trésors du Louvre (en francés). París: Fayard. p. 200. ISBN 978-2213619354.
* Rouveret, Agnès (1989). *Histoire et imaginaire de la peinture ancienne*. Bibliothèque des écoles françaises d'Athènes et de Rome (en francés). Roma/París: École Française de Rome. p. 577. ISBN 978-2728301744. Agnès Rouveret, 1989.
* Rouveret, Agnès (2011). *Inventer la peinture grecque antique* (en francés). Lión: ENS. p. 225. ISBN 978-2-84788-237-7. Agnès Rouveret, 2011.  [actes de la journée d'étude, 7 février 2008]

Xornais
* Anastasia Painesi (2012). "Historical Events as a Means of Iconographic Interpretation : The Reconstruction of Lost Greek Historical Paintings of the Fifth and Fourth Centuries B.C.". *Cahiers d’Histoire* (en inglés) **31** (2): 157–179. ap.
* Hariclia Brécoulaki (Septembre/Octobre 2011). "La peinture funéraire macédonienne". *Dossiers d'Archéologie* (347). ISSN 1141-7137. Consultado o 6 de setembro de 2017. .
* Hariclia Brécoulaki (2000). "Sur la *techné* de la peinture grecque d'après les monuments funéraires de Macédoine". *Bulletin de correspondance hellénique, Volume 124*: 189–216. Consultado o 7 de setembro de 2017. .
* Ulrike Brinkmann et Vinzenz Brinkmann (août 2011). "La polychromie dans la Grèce antique [sculptures peintes]". *Pour la Science.fr* (406). Ulrike Brinkmann et Vinzenz Brinkmann, 2011. Consultado o 8 de marzo de de 2017.
* Catherine Cousin (2000). "Composition, espace et paysage dans les peintures de Polygnote à la *lesché* de Delphes". *Gaia : revue interdisciplinaire sur la Grèce Archaïque* **4** (1): 61–103. Catherine Cousin, 2000. Consultado o 6 de marzo de 2017.
* Paolo Moreno (1998). "Elementi di pittura ellenistica. Actes de la table ronde de Rome (18 février 1994), organisée par l’École française de Rome". *Publications de l’École française de Rome* (en italiano) (244): 7–67. pm. Consultado o 4 de abril de 2020. .
* Nigel Spivey (2001). *L'art grec* (en francés). Londres/París: Phaidon. p. 443. ISBN 0-7148-9059-6. Nigel Spivey, 2001.

En liña en Internet
* Hariclia Brécoulaki (2006). *La peinture funéraire de Macédoine. Emploi et fonction de la couleur : -IV - II* (PDF)`|format=` require `|url=` (Axuda). de Boccard. p. 664. ISBN 978-960-7905-32-1.  `|data-acceso=` require `|url=` (Axuda) [helios-eie.ekt.gr/EIE/bitstream/10442/8422/1/A01.048.1.pdf].

### Outros artigos

* Cerámica grega
* Arte grega

### Ligazóns externas

* *Sobre a técnica da pintura grega antiga segundo os monumentos funerarios de Macedonia*, Hariclia Brécoulaki en "Boletín de correspondencia helénica", ano 2000 Tomo 124 Número 1 pp. 189-216. PDF, no sitio "Persée".
* Sophie Descamps, "Conservateur en chef du Patrimoine, Département des Antiquités grecques, étrusques et romaines du Musée du Louvre" (ed.). "Peinture et coleur dans le monde grec antique". Arquivado dende o orixinal o 16 de marzo de 2017. Consultado o 12 de febreiro de 2022.