| Herba luísa |
| --- |
|  |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| Subreino: | Tracheobionta |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Subclase: | Asteridae |
| Orde: | Lamiales |
| Familia: | Verbenaceae |
| Xénero: | *Aloysia* |
| Especie: | ***A. triphylla*** |

 |
| Nome binomial |
| ***Aloysia citriodora***Palau |

A **herba luísa** (***Aloysia citriodora***) é unha especie da familia Verbenaceae, que se caracteriza por un aroma que recorda o do limón. É orixinaria de Suramérica, onde crece de forma silvestre.

Cultívase con profusión en xardíns de todo o mundo, mais o desenvolvemento da mesma require un clima soleado e húmido. Utilízase en gastronomía como especia e para preparar unha infusión dixestiva e refrescante.

Características
---------------

Arbusto caducifolio, de entre 3 a 7 m de altura, con talos subleñosos ou leñosos na parte superior. Presenta follas verticiladas de até 7 cm, de forma lanceolada, apicada, coa marxe lisa ou dentada e o pecíolo moi curto, son de cor verde clara polo feixe, co envés marcado por glándulas oleosas ben visibles. Flores pequenas brancas ou branco-violáceas, agrupadas en espigas.

Florece no verán, formando inflorescencias en espigas laxas, de até 10 cm de longo, de cor pálida ou lila. O cáliz posúe dous labios laterais; a corola é acampanada, simpétala, cos lóbulos imbricados. O xineceo está formado por dous carpelos unidos. O froito é unha drupa que se divide en dúas núculas monoseminadas.

Hábitat e distribución
----------------------

Nativa de Suramérica, crece de forma silvestre nos países andinos desde Colombia até Chile e a Arxentina; Paraguai, o Uruguai, Bolivia, o Perú, o Brasil (Río Grande do Sur) e México, desde onde os conquistadores a introduciron en Europa no século XVII. En Europa pode cultivarse en rexións temperadas.

Usos
----

### Como ornamental

Utilízase habitualmente en xardíns como planta ornamental.  
 Prefire un clima cálido constante e exposición soleada, non resiste ben as xeadas, a temperaturas por debaixo de 0 °C perde as follas, aínda que a madeira é suficientemente dura como para soportar até -10 °C. Esixe un solo ben drenado, preferiblemente margoso, bastante fértil e húmido no verán.  

Multiplícase por semente con facilidade; en climas máis frescos é posible reproducila mediante esgallos. É unha planta fitófila (agosta as plantas que crecen ao seu redor).

### Como medicinal

En herboristería as follas e talos da herba luísa son ricos nun aceite esencial, cuxo compoñente principal é o citral, responsable do seu cheiro, e que contén ademais limoneno, linalol, cineol, terpineol, e cariofileno, un aldehido sesquiterpénico ao que se lle atribúe acción eupéptica e espasmolítica.

Os extractos de Lippia citriodora son ricos en fenilpropanoides, especialmente verbascósido, que presentan actividade biolóxica como antioxidantes.

A súa infusión —realizada con entre 5 e 20 g por litro— utilízase como dixestivo, carminativo e antiespasmódico, para casos de dispepsia ou dores de estómago. Consómese tamén como sedante lixeiro. Posúe unha importante cantidade de melatonina, substancia que se usa como relaxante natural e que favorece o sono nocturno.

Os elementos usados en infusión recóllense dúas veces ao ano, a finais da primavera e comezos do outono. Empréganse as follas tenras e as sumidades floridas.

### En gastronomía

As follas secas e picadas emprégase en prebes para darlle un arrecendo cítrico ás comidas. Elabórase con ela tamén un sorbete aromático.

### Etnografía

A herba luísa é unha das sete herbas máxicas de San Xoán. Era considerada unha herba especial para os amoríos. Tamén se asocia coas troulas e festas nocturnas.

Taxonomía
---------

*Aloysia triphylla* foi descrita por Antonio Palau y Verdera e publicado en *Parte práctica de Botánica* 1: 768. 1784.

Sinonimia
* *Verbena triphylla* L'Hér.
* *Verbena citriodora* Cav.
* *Lippia triphylla* Kunth
* *Lippia citriodora* (L'Hér.) Kuntze
* *Aloysia citriodora* (Cav.) Palau
* *Zappania citriodora* Lam. (1791).
* *Verbena fragrans* Salisb. (1796).
* *Cordia microcephala* Willd. ex Roem. & Schult. (1819).
* *Aloysia triphylla* (L'Hér.) Britton (1925).
* *Aloysia sleumeri* Moldenke (1964).
* *Aloysia triphylla f. serrulata* Moldenke (1982).

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *herba*.
2. ↑  Funes L; S. Fernández-Arroyo, O. Laporta, A. Pons, E. Roche, A. Segura-Carretero (2009). "Correlation between plasma antioxidant capacity and verbascoside levels". *Food Chemistry* **117**: 589–598.
3. ↑  Ríos galegos -  LUISA
4. ↑  "*Herba luísa*". *Tropicos.org. Missouri Botanical Garden*. Consultado o 19 de abril de 2013.
5. ↑  "Copia arquivada" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 25 de outubro de 2012. Consultado o 19 de abril de 2013.
6. ↑  Sinónimos en Kew

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Herba luísa Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Herba luísa*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vexa a entrada do Galizionario acerca de  ***Herba luísa*** |

### Bibliografía

* Armada, J. & A. Barra. 1992. On Aloysia Palau (Verbenaceae). *Taxon* 41:88–90.
* Zuloaga, F. O. 1997. Catálogo de las plantas vasculares de la Argentina. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 74(1–2): 1–1331.
* Zuloaga, F. O. O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las Plantas Vasculares del Cono Sur (Argentina, Sur do Brasil, Chile, Paraguay y Uruguay). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348.

### Ligazóns externas

* Propiedades da herba luísa Arquivado 28 de xaneiro de 2012 en Wayback Machine. *(en castelán)*
* Características da herba luísa *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q206532
* BRE: 2174928
* EBID: ID
* MAG: 2777820002

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 123400
* EPPO: ALYTR
* GBIF: 5667503
* iNaturalist: 332455
* IPNI: 330575-2
* ISC: 112152
* ITIS: 832759
* NCBI: 925377
* PlantList: kew-6894
* POWO: ID
* TAXREF: 639101
* Tela Botanica: 124883
* Tropicos: 100433373
* WCSPF: 6894

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C3097146

 |