**María de la O Lejárraga García** ou **María Martínez Sierra** polo seu pseudónimo, nada en San Millán de la Cogolla o 28 de decembro de 1874 e finada en Buenos Aires o 28 de xuño de 1974, foi unha escritora, dramaturga, feminista e deputada española. Foi a autora orixinal de varias obras do seu marido, o escritor Gregorio Martínez Sierra. Foi deputada por Granada no Congreso español.

Traxectoria
-----------

### Primeiros anos

María naceu en 1874 nunha familia abastada en San Millán de la Cogolla, na provincia española de A Rioxa. Aos 4 anos de idade, mudouse coa súa familia para Carabanchel Bajo, un dos distritos de Madrid. O seu pai, Leandro Lejárraga, era cirurxián e conseguira un emprego na capital. A súa nai, Natividad García-Garay, encargábase da educación dos fillos, seguindo as cartillas francesas.

María estudou na Asociación para la Enseñanza de la Mujer, onde tivo contacto coas ideas pedagóxicas do instituto que xestionaba a escola. Concluíu os estudos na área de comercio en 1891, tornándose profesora de inglés na *Escuela de Institutrices y Comercio*. Na Escuela Normal de Madrid, concluíu o curso de maxisterio e como estudante, participou do Congreso Pedagóxico Hispano-Americano, onde apoiou as ideas sobre educación de Emilia Pardo Bazán. Traballou como profesora entre 1897 e 1907. Nunha viaxe a Bélxica, en 1905, pode coñecer o sistema educativo do país e onde tivo contacto cos ideais socialistas. No entanto, as súas preocupacións literarias chocaron coa sociedade na que María creceu, contraria á idea de mulleres se dedicaren ás artes e ciencias.

### Casamento e o teatro

En 1899 publicou a súa primeira obra, *Cuentos breves*, que fue acollida pola súa familia con frialdade. Foi forzada a ocultar o seu nome so o nome do seu marido, con quen casou en 1900. En 1901, editaron a revista *Vida Moderna*, onde escritores modernistas e realistas tamén publicaron.

Con Juan Ramón Jiménez fundou a revista de modernismo poético *Helios* (1903-1904), onde publicaron outros escritores, poetas e ensaístas, como Emilia Pardo Bazán, Antonio Machado e Jacinto Benavente. María escribiu tamén na revista *Renacimiento*, que tivo poucas publicacións en 1907. Tales colaboracións renderonlle amizades duradeiras, tal como a que tivo con Juan Ramón Jiménez. Ambas as revistas apuntaban tendencias literarias na Europa. María era políglota e foi a responsábel de case todas as traducións en lingua inglesa e algunhas en francés de *Renacimiento*.

María acabou deixando a carreira docente en 1908 para se poder dedicar integralmente á escrita. A súa obra, *Canción de cuna*, publicada en 1911, recibiu o premio da Real Academia Española como a mellor peza da temporada teatral 1910-1911. De todas as obras representadas en Madrid en 1911, polo menos 20 delas eran da súa autoría, o que mostra o seu talento e aclamación de parte do público e crítica. A Compañía cómico-dramática Martínez Sierra, dirixida polo seu marido, presentouse en varias xiras por Francia, Reino Unido, Estados Unidos e América Latina, onde os programas mostraban o nome tanto de María como o do seu marido. Cando el estaba fóra, era María quen se encargaba dos negocios referentes ao teatro.

Colaborou con dramaturgos consagrados, como Eduardo Marquina, na súa obra *El pavo real* e con Carlos Arniches, en *La chica del gato*, que máis tarde foi levada ao cinema. En 1914, María publicou *Margot*, con música de Joaquín Turina, un drama lírico en tres actos. A parella entrou en contacto con Manuel de Falla en París, en 1913, a petición de Joaquín Turina. Despois de retornar para Madrid, comezaron a colaborar en varios proxectos. En 1915, estrearon *El amor brujo*, que combinaba música e danza con música de Manuel de Falla e texto de María no Teatro Lara, en Madrid. Con este traballo, querían expresar a alma da do pobo xitano. Para crealo, Falla tocou fragmentos da partitura e María describiu o ton emocional. Viaxaron xuntos a Granada, cidade que ela coñecía moi ben, onde deron os toques finais. A protagonista foi Pastora Imperio.

A pesar do seu nome non aparecer como autora nas obras que o marido presentaba, había sospeitas sobre a certa autoría das obras. En 1930, antes de morrer, Gregorio asinou unha carta recoñecendo a coautoría da súa esposa, mais el reivindicou eses dereitos para si mesmo. Recoñeceuse inclusive que obras doutros autores, como *El peaco real*, de Eduardo Marquina, tamén foran escritas por María e que Marquina contribuíu exclusiva ou primariamente para a súa versificación.

En 1906 Gregorio Martínez Sierra coñeceu a actriz Catalina Bárcena, con quen tivo unha filla. Non foi ata o nacemento desta en 1922 que Gregorio se separou de María Lejárraga. Mesmo separados, ela continuou a escribir os libros que asinaba como sendo seus. Coa morte de Gregorio en 1947, a filla de Catalina exixiu os dereitos autorais do pai para si. Xa exiliada e con poucos recursos para se manter, María pasou a asumir as súas obras, e comezou a publicar as obras do marido, desta vez coa autoría correcta. Mais non obtivo o mesmo éxito de antes.

### Feminismo e política

María de la O (1928), retrato de *María de la O* Lejárraga, por Julio Romero de Torres. Museo Julio Romero de Torres.
Os seus pensamentos sobre o papel da muller na sociedade xiraban en torno á clase social e do xénero. A maternidade e o traballo doméstico eran temas recorrentes nas súas obras, sempre vinculados coa individualidade feminina como ser de pleno dereito de toda cidadá. En 1914, publicou *Cartas a las mujeres de España* e en 1917 *Feminismo, feminidad y españolismo*, alén de varias colaboracións para xornais e revistas. Participou da fundación de varias asociacións feministas. En 1917, participou da creación da *Unión de Mujeres de España*, que durou só dous anos. En 1920, viaxou para Xenebra, como delegada de España no *VIII Congreso Internacional da Alianza polo Sufraxio Feminino* (IWSA) onde colaborou coa redacción dunha carta de dereitos das mulleres: recoñecemento de igualdade política, administrativa e civil dos sexos nos ámbitos nacional e internacional.

En 1926, participou da fundación do *Lyceum Club Femenino*, presidido por María de Maeztu, xunto de Victoria Kent e Zenobia Camprubí, entre outras varias mulleres da época. Afiliouse ao Partido Socialista Obrero Español en 1931 e enfocou a súa campaña nas mulleres nun ciclo de conferencias chamado *La mujer ante la República* que ocorreron no Ateneo de Madrid de 4 a 18 de maio de 1931. Nestas conferencias ela trataba de derrubar os medos respecto ao novo sistema político, inclusive os medos relixiosos.

Cada conferencia trataba dun tema específico. *Realidad*, era sobre a nova realidade da patria; *Egoísmo*, en defensa da república; *Religión*, sobre a cuestión relixiosa; *Federación* sobre a autonomía e; *Libertad* sobre a reivindicación dos dereitos das mulleres. Esta última dividíase en dúas partes: o que a muller era e o que viría a ser. Para tales discursos, María revisou amplamente os códigos penais e civil de España.

Promoveu a *Asociación Femenina de Cultura Cívica*, cuxas actividades se iniciaron en 1932. As amigas que se coñeceron na asociación non querían que fose só un instrumento de reivindicación feminista, querían que fose tamén un lar espiritual e material para as traballadoras, especialmente da clase media. Para iso había espazos, conferencias, cursos e obradoiros. En seis meses xa tiñan 600 socias. Ela defendeu a alianza de asociacións feministas e, con esa arela, estivo na publicación da revista *Cultura integral y Femenina*, que tivo moito éxito na época.

En 1933, foi electa deputada no Congreso por Granada e foi nomeada vicepresidenta da Comisión de Instrución Pública. Interveu en cuestións xerais, opóndose aos proxectos de lei para expandir a forza de traballo do Corpo de Seguridade e da Garda Civil, e a revogación da Lei dos termos municipais, pois entendía que eran leis inxustas cun "pobo español famento que pide traballo con urxente necesidade". En 1936, ocupou a representación diplomática da República Española na Suíza como Agregada Comercial do Ministerio da Agricultura, Industria e Comercio. Foi fundadora e participou da dirección do Comité Nacional de Mujeres contra la Guerra y el Fascismo, presidido por Dolores Ibárruri e colaborou coa revista *Mujeres*, da mesma asociación.

### Exilio e morte

En maio de 1937 foi nomeada secretaria da delegación do goberno español para a XXIII conferencia da Repartición Internacional do Traballo. No entanto, coa mudanza do liderado do goberno en 1937 e coa substitución de Francisco Largo Caballero por Juan Negrín, ela foi cesada do seu cargo e obrigada a se mudar para a súa casa preto de Niza.

Volveu a escribir en 1948, un ano tras a morte do marido e despois dunha complicada cirurxía para corrección de catarata. Ao redor desa época, comeza a asinar as súas obras co nome de María Martínez Sierra e pasa a reivindicar a autoría do seu traballo para poder recoller os dereitos de autoría que pasaran para a filla de Catalina Bárcena.

Durante a guerra civil española, María morou na súa casa, preto de Niza, até ser a residencia requisada polos nazis. Exiliada e fuxindo dos conflitos da guerra civil, María exiliouse en Francia, en México e por fin na Arxentina, onde morreu en 28 de xuño de 1974, aos 99 anos, na pobreza.

Recoñecemento
-------------

Á morte de Gregorio Martínez Sierra en 1947 foi descuberto un documento notarial no que se que indica: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| [d]eclaro, para todos los efectos legales, que todas mis obras están escritas en colaboración con mi mujer, Doña María de la O Lejárraga y García. | "|

O estudo de Patricia W. O'Connor baseado na correspondencia entre os esposos e entrevistas da época concluíu en 1987 que María Lejárraga foi a autora da maioría da obra atribuída a seu home.

Aínda que algunha das súas obras xa fora editada anteriormente, en 2018 saíron do prelo novas edicións que rescataban textos inéditos: *Viajes de una gota de agua* e *Tragedia de la perra vida y otras diversiones* e en 2019 o Centro Dramático Nacional estrenou a obra sobre a súa figura *Firmado Lejárraga*.

Obras literarias
----------------

(asinadas como María Martínez Sierra)

* *Cuentos breves* (1899).
* *La mujer ante la República* (1931).
* *Una mujer por caminos de España* (1952).
* *Gregorio y yo* (1953).
* *Viajes de una gota de agua* (1954).
* *Fiesta en el Olimpo* (1960).

Notas
-----

1. 1 2 3  Martínez Sierra, María (1989). "Nota biográfica de María Martínez Sierra". *Una mujer por caminos de España*. Madrid: Castalia. pp. 41–42. ISBN 9788470395369. OCLC 20593278.
2. ↑  "María Lejárraga". *Karabanchel*. Consultado o 20 de setembro de 2018.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Martínez, Rosa M. ª Capel (2012-06-15). "Una mujer y su tiempo: María de la O Lejárraga de Martínez Sierra". *Arenal. Revista de historia de las mujeres* (en castelán) **19** (1). pp. 5–46. ISSN 1134-6396. doi:10.30827/arenal.vol19.num1.5-46. Consultado o 20 de setembro de 2018.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Eva Díaz Pérez (ed.). "A grande escritora que apagou seu nome para que o marido levasse o crédito por suas obras". *El País*. Consultado o 21 de setembro de 2018.
5. ↑  "La escuela de la República: María Lejárraga". *La escuela de la republica*. Consultado o 20 de setembro de 2018.
6. 1 2 3  Rodríguez-Moranta, Inma (2018-06-28). "Nuevas luces sobre María Lejárraga (1874-1974). Unas traducciones en la sombra de 1907". *Triangle* (en castelán) **0** (4): 45–68. ISSN 2013-939X. Consultado o 20 de setembro de 2018.
7. 1 2 3 4  Blanco, Alda. "María Martínez Sierra: hacia una lectura de su vida y obra". *Arbor* (en castelán) **182** (719). pp. 337–345. ISSN 1988-303X. doi:10.3989/arbor.2006.i719.34. Consultado o 17 de setembro de 2018.
8. 1 2 3 4  Blanco, Alda (2002). Actas de las Jornadas sobre María Lejárraga, ed. *Una mujer por caminos de España: María Martínez Sierra y la política*. ISBN 84-95747-19-7.
9. ↑  Ana María Arcas Espejo (ed.). "ESCENOGRAFÍA EN LA MÚSICA DE MANUEL DE FALLA: DEL AMOR BRUJO AL RETABLO DE MAESE PEDRO" (PDF). *Universidad Sevilla*. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 22 de setembro de 2018. Consultado o 20 de setembro de 2018.
10. ↑  González Peña, María Luz (2009). Instituto de Estudios Riojanos, ed. *Música y músicos en la vida de María Lejárraga*. Madrid. p. 307.
11. 1 2  Matilla Quiza, María Jesús (2012). María Martínez Sierra y la República: ilusión y compromiso : II Jornadas sobre María Lejárraga,, ed. *María Lejárraga y el asociacionismo femenino 1900-1936*. ISBN 84-95747-19-7. Consultado o 18 de setembro de 2018.
12. ↑  Aguikera Sastre, Juan (2004). Berceo, ed. *MARÍA MARTÍNEZ SIERRA:ARTÍCULOS FEMINISTAS A LAS MUJERES REPUBLICANAS* (PDF).
13. ↑  Lizarraga Vizcarra, Isabel (2001). María Martínez Sierra y la República: ilusión y compromiso : II Jornadas sobre María Lejárraga, ed. *Libertad (1931), de María Martínez Sierra*. ISBN 84-95747-19-7.
14. ↑  Juan Aguilera Sastre (ed.). "República y primer exilio de María Lejárraga: epistolario con George Portnoff" (PDF). Consultado o 18 de setembro de 2018.
15. ↑  María Lafitte (Condesa de Campo Alange), La mujer en España, Cien años de su historia, Madrid, Aguilar, 1964, p. 242.
16. ↑  Gregorio y María Martínez Sierra, trad. Juan García Puente, Madrid, García Verdugo, Julia, 1987.
17. 1 2  Blanco, ADa (1989). "Introducción". *Una mujer por caminos de España*. Madrid: Castalia. ISBN 9788470395369. OCLC 20593278.
18. ↑  Martínez Sierra, María (1989). *Una mujer por caminos de España*. Madrid: Castalia. ISBN 9788470395369. OCLC 20593278.
19. ↑  Martínez Sierra, María (2018). *Viajes de una gota de agua : tres obras de teatro para niños*. Sevilla: Espuela de Plata. ISBN 9788417146429. OCLC 1043696422.
20. ↑  Martínez Sierra, María (2018). *Tragedia de la perra vida y otras diversiones : teatro del exilio, 1939-1974*. [Sevilla]: Renacimiento. ISBN 9788484724872. OCLC 497567958.
21. ↑  Díaz Pérez, Eva (17 de setembro de 2018). "La gran escritora que borró su nombre". *El País*. Consultado o 25 de abril de 2019.
22. ↑  García Miranda, Marta (22 de abril de 2019). "María Lejárraga o "el mayor fraude" de la literatura española". Cadena Ser. Consultado o 25 de abril de 2019.
23. ↑  Villena, Miguel Ángel (23 de abril de 2019). "María Lejárraga, la autora de éxito que escribía las obras que firmaba su marido". *Eldiario.es*. Consultado o 25 de abril de 2019.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***María de la O Lejárraga Modificar a ligazón no Wikidata*** |

* Portal:Feminismo

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3816879
* WorldCat
* VIAF: 93150576
* BIBSYS: 9015740
* BNA: 000069145
* BNE: XX1082175
* BNF: 148130121
* BVMC: 3383
* CANTIC: a10120610
* CiNii: DA06273753
* DBE: maria-de-la-o-lejarraga-garcia
* Dialnet: 2533268
* DSBE: lejarraga-y-garcia-maria-de-la-o
* EBID: ID
* FAST: 191105
* GND: 122716264
* ICCU: REAV179220
* ISNI: 0000000109254857
* LCCN: n85327148
* MusicBrainz: ID
* NKC: xx0249231
* NTA: 135396409
* OL: OL136499A
* PARES: 137783
* PTBNP: 628727
* SELIBR: 404375
* SUDOC: 080191967
* Arquivo Histórico de Deputados (1810-1977): 60180

 |