| DiprotodontesRango fósil: oligoceno - actualidade |
| --- |
| Ualabí áxil (*Macropus agilis*) |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Mammalia |
| Subclase: | Theria |
| Infraclase: | Marsupialia |
| Magnorde: | Australidelphia |
| Superorde: | Eometatheria |
| Orde: | **Diprotodontia**Owen, 1866 |

 |
| Subordes |
| * Macropodiformes
* Phalangeriformes
* Vombatiformes
 |
| Sinonimia |
| * Phalangeriformes
 |

A dos **diprotodontes** (**Diprotodontia**) é unha orde de mamíferos marsupiais australidelfos que, sen ser un dos máis ricos en canto a número de especies, si que é un dos máis rechamantes pola diversidade das que o integran. Desde os impoñentes canguros (*Macropus* sp.) aos diminutos falanxeros pigmeos (*Cercartetus* sp.) pasando polo coala (*Phascolarctos cinereus*), os falanxeros (*Phalanger* sp.) ou os petauros (*Petaurus* sp.), xa que a súa historia estivo marcada por unha extraordinaria capacidade de adaptación, dando como resultado unha diversidade morfolóxica como poucos outros grupos taxonómicos mostran.

A orde está composta por marsupiais con só dous dentes incisivos no maxilar inferior (ao que alude o seu nome).

Hoxe viven en Australasia, como mínimo, 53 especies de diprotodontes, desde as que non superan o talle dunha rata a grandes animais do tamaño dun home. Unhas, poboan o árido deserto central de Australia, e outras as selvas tropicais húmidas, pero todos son fitófagos, a excepción da rata almiscreira marsupial (*Hypsiprymnodon moschatus*), que tamén se alimenta de insectos.

Recluídos na afastada Australia e illas próximas, tardaron longo tempo en ser coñecidos polos europeos. En 1629 o capitán neerlandés Francisco Pelsaert encallou co seu barco, o *Batavia*, nunha illa do litoral occidental de Australia. A el débese a primeira descrición dos canguros, dos que dixo: "atopamos nestas illas un gran número dunha especie de gatos que son moi estrañas criaturas; teñen aproximadamente o tamaño dunha lebre e a súa cabeza parece a dunha civeta; as súas patas anteriores son moi curtas..." Tratábase dun pequeno canguro chamado tammar (*Wallabia eugenii*), pero o relato do seu descubridor pasou practicamente inadvertido. Durante todo o século XVII, diversos exploradores fixeron mención de estraños gatos, cans, lebres ou cordeiros entrevistos nas terras do sur, pero houbo que esperar a outro accidente de navegación, máis de 150 anos despois do de Pelsaert, para que os canguros foran realmente descubertos polos naturalistas europeos. O *Endeavour*, baixo o mando do capitán Cook, arribou aos arrecifes de coral no nordeste de Australia en 1770, e a súa tripulación debeu de permanecer cerca de tres meses en terra. Cook escribiu entón acerca duns animais "que se moven correndo e saltando sobre as súas patas posteriores" e que "non se parecen en nada a ningún dos animais europeos que eu vin". Foi Cook que os denominou *kangaroo*, segundo a pouco clara denominación que lles daban os indíxenas, e o seu relato causou sensación.

Características físicas
-----------------------

Existen dúas características comúns que definen as especies da orde, aínda que unha delas é compartida ademais con *Peramelemorphia*. Trátase da *sindactilia*, fenómeno consistente na fusión de dedos, e que no caso dos diprotodontes afecta ao 2º e 3º das extremidades posteriores, dándolles a estas un estraño aspecto como dun dedo deforme con dúas uñas.

A segunda é a que dá nome ao clado. *Diprotodontia* vén a significar con "dous dentes primeiros", e precisamente estes marsupiais posúen só dous incisivos no maxilar inferior.

Evolución
---------

Os restos fósiles de diprotodontes máis antigos coñecidos datan do oligoceno (hai entre 24 e 35 millóns de anos), aínda que os marsupiais xa existían nestas terras desde o cretáceo.

Das liñas filoxenéticas con especies vivas nos nosos tempos a máis antiga é a dos vombátidos, que representan unha aproximación ao que deberon ser os primeiros diprotodontes, caracterizada nas especies vivas por unha curta cola e o marsupio aberto caudalmente.

Taxonomía
---------

### Descrición

A orde foi descrita en 1866 polo biólogo, paleontólogo e anatomista comparativo inglés Richard Owen, na súa obra *Anatomy of Vertebrates*, publicada en Londres por Longmans, Green and Company.

### Etimoloxía

o termo do *Diprotodontia* está formado polos elementos do latín científico *di-*, derivado do grego antigo δύο ‎*dúo*, 'dous'; *proto-*, tirado do grego antigo πρῶτος ‎*prôtos*, 'primeiro'; *odon-* do grego οδóντος ‎*odóntos*, xenitivo de ὀδούς ‎*odoús*, 'dente', e a desinencia *-ia*, indicando plural. Literalmente: 'os de dous dentes primeiros', e alusión a que estes marsupiais posúen só dous dentes incisivos no maxilar inferior.

### Clasificación

Segundo o Sistema Integrado de Información Taxonómica (SIIT, ou ITIS nas súas siglas en inglés), a orde vomprende as subordes, superfamilias e familias seguintes:

**Orde *Diprotondontia*** Owen, 1866 

* Suborde *Macropodiformes* Ameghino, 1889
	+ Familia *Hypsiprymnodontidae* Collett, 1877
	+ Familia *Macropodidae* Gray, 1821
	+ Familia *Potoroidae* Gray, 1821
* Suborde *Phalangeriformes* Szalay in Archer (ed.), 1982
	+ Superfamilia *Petauroidea* Bonaparte, 1838
		- Familia *Acrobatidae* Aplin, 1987
		- Familia *Petauridae* Bonaparte, 1838
		- Familia *Pseudocheiridae* Winge, 1893
		- Familia *Tarsipedidae* Gervais & Verreaux, 1842
	+ Superfamilia *Phalangeroidea* Thomas, 1888
		- Familia *Burramyidae* Broom, 1898
		- Familia *Phalangeridae* Thomas, 1888
* Suborde *Vombatiformes* Burnett, 1830
	+ Familia *Phascolarctidae* Owen, 1839
	+ Familia *Vombatidae* Thomas, 1829

A continuación móstranse dúas versións da clasificación taxonómica da orde, con pequenas diferenzas entre ambas. A primeira, baseada en McKenna e Bell (1997) é a publicada en *The Taxonomicon* e inclúe clados fósiles.

```
   ---o Magnorde *Syndactyli* (Gill, 1871)
      |-o Orde *Peramelemorphia* (Kirsch, 1968)
      `-o Orde *Diprotodontia* Owen, 1866 
        |- Xénero *Brachalletes* De Vis, 1883 (†)
        |- Xénero *Koalemus* De Vis, 1889 (†)
        |- Xénero *Sthenomerus* De Vis, 1883 (†)
        |-o Familia *Palorchestidae* (Tate, 1948) (†)
        |-o Familia *Tarsipedidae* Gervais & Verreaux, 1842 
        |-o Familia *Thylacoleonidae* Gill, 1872 (†)
        |-o Familia *Wynyardiidae* Osgood, 1921 (†)
        |-o Superfamilia *Phalangeroidea* (Thomas, 1888)
        | |-o Familia *Acrobatidae* Aplin, 1987
        | |-o Familia *Burramyidae* Broom, 1898
        | |-o Familia *Ektopodontidae* Stirton et al. 1967 (†)
        | |-o Familia *Macropodidae* (Gray, 1821) 
        | |-o Familia *Miralinidae* Woodburne et al. 1987 (†)
        | |-o Familia *Petauridae* (Bonaparte, 1838)
        | |-o Familia *Phalangeridae* Thomas, 1888 
        | |-o Familia *Phascolarctidae* Owen, 1839  
        | `-o Familia *Pilkipildridae* Archer et al. 1987 (†)
        `-o Superfamilia *Vombatoidea* (Burnett, 1830)
          |-o Familia *Diprotodontidae* Gill, 1872 (†)
          |-o Familia *Ilariidae* Tedford & Woodburne, 1987 (†)
          `-o Familia *Vombatidae* Burnett, 1829
```

A segunda, máis recente, só inclúe clados con especies vivas e distribúe as familias en tres subordes en lugar de dúas superfamilias como a anterior.

```
  ---o Orde *Diprotodontia* Owen, 1866 
     |-o Suborde *Macropodiformes* Ameghino, 1889
     | |-o Familia *Hypsiprymnodontidae* Collett, 1877
     | |-o Familia *Macropodidae* Gray, 1821
     | `-o Familia *Potoroidae* Gray, 1821
     |-o Suborde *Phalangeriformes* Szalay, 1982
     | |-o Superfamilia *Petauroidea* Bonaparte, 1838
     | | |-o Familia *Acrobatidae* Aplin, 1987
     | | |-o Familia *Petauridae* Bonaparte, 1838
     | | |-o Familia *Pseudocheiridae* Winge, 1893
     | | `-o Familia *Tarsipedidae* Gervais & Verreaux, 1842
     | `-o Superfamilia *Phalangeroidea* Thomas, 1888
     |   |-o Familia *Burramyidae* Broom, 1898
     |   `-o Familia *Phalangeridae* Thomas, 1888
     `-o Suborde *Vombatiformes* Burnett, 1830
       |-o Familia *Phascolarctidae* Owen, 1839
       `-o Familia *Vombatidae* Burnett, 1829
```

Galería de imaxes
-----------------

* Canguro xigante (Macropus giganteus). MacropodiformesCanguro xigante (*Macropus giganteus*). Macropodiformes
* Ualabí de patas amarelas (Petrogale xanthopus) MacropodiformesUalabí de patas amarelas  
 (*Petrogale xanthopus*) Macropodiformes
* Rata canguro almiscrada (Hypsiprymnodon moschatus) MacropodiformesRata canguro almiscrada  
 (*Hypsiprymnodon moschatus*)  
 Macropodiformes
* Cuscús manchado (Spilocuscus maculatus) FalanxeriformesCuscús manchado   
(*Spilocuscus maculatus*)  
 Falanxeriformes
* Coala (Phascolarctos cinereus) VombatiformesCoala  
 (*Phascolarctos cinereus*)  
 Vombatiformes

Notas
-----

1. 1 2  *Diprotodontia* en MSW.
2. ↑  Rodríguez de la Fuente (1970), p. 39.
3. ↑  Rodríguez de la Fuente (1970), pp. 39-40.
4. ↑  Grzimek, B. et *al*. (2003).
5. ↑  Dispoñíbel en Google Books: Volume I, Fishes and Reptiles, Volume II, Birds and Mammals e Volume III, Mammals.
6. ↑  *Diprotodontia* Owen, 1866 no ITIS.
7. ↑  *Macropodiformes* Ameghino, 1889 no ITIS.
8. ↑  *Phalangeriformes* Szalay in Archer (ed.), 1982 no ITIS.
9. ↑  *Petauroidea* Bonaparte, 1838 no ITIS.
10. ↑  *Phalangeroidea* Thomas, 1888 no ITID.
11. ↑  *Vombatiformes* Burnett, 1830 no ITIS.
12. ↑  Brands, S. J. (comp.) (2005): Systema Naturae 2000. The Taxonomicon Arquivado 25 de xaneiro de 2011 en Wayback Machine. Universal Taxonomic Services, Ámsterdam, Países Baixos.
13. ↑  McKenna, M. C. *et al.*(1997)
14. ↑  Wilson, D. E. & Reeder D. M. editores (2005): *MSW*.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Diprotodontes Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Diprotodontes*** |

### Bibliografía

* Grzimek, B. Schlager, N. & Olendorf, D (2003): *Grzimek's Animal Life Encyclopedia*. Detroit: Thomson Gale.
* McKenna, M. C. & Bell, S. K. (1997): *Classification of Mammals Above the Species Level* New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11013-8.
* Rodríguez de la Fuente, Félix (1970): "Los canguros", en *Enciclopedia Salvat de la Fauna, Tomo 9, Australia e islas*, pp. 39–61. Pamplona: Salvat, S. A. de Ediciones.
* Rowland, P. & Strahan, R. eds. (1995): *The Mammals of Australia*. Washington, DC: Smithsonian Institution Press.
* Vaughan, T. A. (1986): *Mammalogy*. Third Edition. Fort Worth, Texas: Saunders College Publishing.
* Vaughan, T. A.; J. M. Ryan & N. J. Czaplewski (2000): *Mammalogy*. Fourth Edition. Philadelphia, Pennsylvania: Saunders College Publishing.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. editores (2005): *Diprotodontia* en *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference*, 2 vol. 3ª ed. Baltimore, Maryland, EE. UU.: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8221-4.

### Ligazóns externas

* *Diprotodontia* na ADW.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q26332
* AAT: 300310307
* BRE: 1943074
* EBID: ID
* MAG: 2781420464
* NKC: ph516970

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Diprotodontia
* Dyntaxa: 6011587
* EOL: 1694
* EPPO: 1DIPRO
* FE: 12615
* FE-New: ID
* Fossilworks: 66275
* GBIF: 1452
* iNaturalist: 42711
* IRMNG: 10062
* ITIS: 552297
* MSW: 11000001
* NBN: NHMSYS0000066025
* NCBI: 38609
* Soortenregister: 138942

 |