O **guaraní**, facendo referencia exclusiva á variedade coñecida como **guaraní paraguaio** (*avañe'ẽ* 'a lingua da xente), é unha lingua indíxena de América do Sur que pertence á subfamilia tupí-guaraní das linguas tupís. É unha das linguas oficiais de Paraguai (xunto co español), onde non é falada só polo pobo guaraní, senón pola maioría da poboación, e onde a metade da poboación rural é monolingüe. É falada por outras comunidades en países veciños, incluíndo partes do noroeste da Arxentina, sueste de Bolivia e suroeste do Brasil, e é a segunda lingua oficial da provincia arxentina de Corrientes dende 2004; tamén é lingua oficial de Mercosur.

O guaraní é unha das linguas máis faladas entre as linguas amerindias e a única entre cuxos falantes hai unha gran cantidade de non indíxenas. É un caso insólito en América, onde a substitución lingüística cara ás linguas coloniais europeas (neste caso o español) non se produciu, e foi acollida como un elemento máis da cultura e da identidade dos "mestizos" (xente de antergos españois e guaranís).

O sacerdote xesuíta Antonio Ruiz de Montoya, quen publicou en 1639 a primeira gramática do guaraní nun libro chamado *Tesoro de la lengua guaraní*, describiuna como unha lingua "tan completa e elegante que pode competir coa máis famosa [das linguas]."

O nome "guaraní" adoita empregarse para a lingua oficial de Paraguai. Porén, é parte dun continuo dialectal, a maioría dos cales tamén son chamados guaraní.

Fonoloxía
---------

O guaraní ten 33 fonemas, dos que 12 son vogais e 21 consonantes.

### Vogais

Das 12 vogais (*pu'ae*) guaranís, 5 son orais (*pu'ae jurugua*), 5 nasais (*pu'ae tĩgua*), 1 gutural (*pu'ae ahy'ogua*) (*y* = /ɨ/) e unha guturonasal (*pu'ae ahy'otĩgua*) (*ỹ* = /ɨ̃/).

|  | Orais | Nasais |
| --- | --- | --- |
|  | anterior | central | posterior | anterior | central | posterior |
| pechadas (débiles) | i | ɨ | u | ĩ | ɨ̃ | ũ |
| abertas (fortes) | e | a | o | ẽ | ã | õ |
|

### Consoantes

Das 21 consoantes (*pundie*) guaranís, 8 son plosivas, 5 fricativas, unha africada, unha aproximante, 2 vibrantes e unha sibilante. O seguinte cadro amosa os fonemas segundo o xeito de articulación, o punto de articulación e a grafía usual para cada un deles:

|  | bilabial | alveolar | alveo-palatal | velar | glotal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Fricativa | / β /*v* | / s /*s* | / ʃ, ʒ /*ch, j* | / ɣ, ɣ̃/*g, g̃* |  |
| Oclusiva | sorda | / p /*p* | / t /*t* |  | / k /*k* | / ʔ / *'*  |
| sonora | / b̃ /*mb* | / d̃ /*nd* |  | / g̃ /*ng* |  |
| Sonorante | nasal | / m /*m* | / n /*n* |  |  |  |
| non-nasal |  | / ɾ, l /*r, l*> | / j /*i* |  |  |

Nos préstamos léxicos do español tamén intervén a vibrante múltiple /r/. As oclusivas sonoras poden emitirse como propiamente oclusivas en contextos non-nasais ou como nasais en contextos nasais. O fonema /t/ pode soar como [t] ou como [ɾ]. Os fonemas oclusivos /b̃, d̃, g̃/ teñen tanto alófonos prenasalizados [ⁿb, ⁿd, ⁿg] como alófonos totalmente nasais [m, n, ŋ], o fonema /ʒ/ posúe dous alófonos, un non-nasal [ʒ] e outro nasal [ɲ].

### Observacións

#### Palabras nasais

O guaraní distingue entre fonemas nasais e orais. A nasalidade de calquera fonema aplícase toda a palabra, por razóns de eufonía, e provoca fenómenos de sandhi nos sufixos que se engaden. Polo tanto, son só orais as palabras en que ningún dos fonemas que a conforman teñen carácter nasal.

Nasais: *ak**ã*** («testa»), *por**ã*** («fermoso»), *ku**ñ**ata**ĩ*** («rapaciña»), *te**mb**ireko* («esposa»)
Orais: *rajy* («filla»), túva («pai»), sy («nai»), *arapoty* («primavera»)
#### Puso

O puso ou oclusiva glotal aparece só en posición intervocálica e interrompe momentaneamente a emisión. Aínda que semelle unha ausencia de son, é un fonema por dereito propio, pois entra en oposición fonolóxica co son seguinte. O seu nome ven do propio guaraní *pu* («son») + *so* («soltar», «separar»). No silabeo acompaña á vocal que o segue.

#### Acentuación

En guaraní ningunha palabra remata en consoante. Case todas levan acento (*muanduhe*) na derradeira vogal. O til emprégase só cando a vogal acentuada non é a final.

Por exemplo, a verba *tape* («camiño») lese [ta'pe] e *tata* («lume») lese [ta'ta]. Por outra banda, *áva* («cabelo»), que se le ['a.va] ou *tái* («picante») ['tⁿaj], levan a marca gráfica da súa acentuación.

Notas
-----

1. ↑  "A lingua guaraní en Ethnologue". Consultado o 10 de maio de 2021.
2. ↑  Asamblea Nacional Constituyente (20 de xuño de 1992). "Constitución Nacional de la República del Paraguay" (PDF). Asunción, Paraguai. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 11 de febreiro de 2014. Consultado o 16 de marzo de 2016. Art. 140°
3. ↑  "Guaraní is stablished as «idioma oficial alternativo» ("co-official language") of Corrientes" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 29 de febreiro de 2012. Consultado o 16 de marzo de 2016.
4. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
5. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *guaraní*.
6. ↑  Britton, A. Scott (2004). *Guaraní-English/English-Guaraní Concise Dictionary*. Nova York: Hippocrene Books.
7. ↑  Mortimer, K 2006 "Guaraní Académico or Jopará? Educator Perspectives and Ideological Debate in Paraguayan Bilingual Education" *Working Papers in Educational Linguistics* 21/2: 45-71, 2006
8. ↑  Romero, Simon (12 de marzo de 2012). "In Paraguay, Indigenous Language With Unique Staying Power". *The New York Times*.
9. ↑  Ley 5598 del Estado de Corrientes Arquivado 29 de febreiro de 2012 en Wayback Machine. *(en castelán)*
10. ↑  *Incorporación do Guaraní como Lingua de Mercosur* Arquivado 25 de decembro de 2013 en Wayback Machine. MERCOSUR official page *(en castelán)*

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua guaraní*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Lingua guaraní Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en guaraní

### Ligazóns externas

* Introdución á lingua guaraní na web *Linguas do mundo e tipoloxía lingüística*, da Universidade de Vigo.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q35876
* AAT: 300388369
* BRE: 1934111
* EBID: ID
* Ethnologue: gug
* Glottolog: tupi1282
* GND: 4158502-1
* LCCN: sh85057601
* NKC: ph278598

 |