Guillerme IX de Aquitania foi o primeiro trobador coñecido, miniatura do século XIII conservada na Biblioteca Nacional de París.
A **literatura occitana** é aquela que se escribe en lingua occitana, tivo a súa orixe na poesía dos trobadores dos séculos XII e XIII que acadou prestixio na Europa Occidental e fixo agromar unha importante literatura noutras linguas vernáculas, influíndo tamén na xénese da literatura galega medieval, que se apropiou das súas formas.

Historia
--------

### Orixe

Os primeiros textos en occitano con carácter literario datan do século XI ou XII, a *Canço de Santa Fe* e *Boeci* sen que se conserven os manuscritos orixinais senón copias posteriores. A *Passion de Clermont-Ferrand* e a *Vie de Saint Léger*, tamén do século XI, son textos escritos orixinalmente en francés copiados por un escriba occitano que substituíu formas francesas por occitanas pero sen chegar a escribir realmente en occitano

### A época dos trobadores

Representación do trobador provenzal Rambaud de Vaqueiràs, que viviu entre os séculos XII e XIII
O primeiro trobador coñecido é Guillerme IX de Aquitania contra o 1100, pola madurez da súa composición pódese deducir que xa había unha tradición de poesía vernácula en occitano, algúns investigadores cren que a poesía árabe de Al-Andalus e en especial o zejel foi unha influencia decisiva na conformación do verso occitano, que distinguía diversos estilos, o *trobar leu*, elegante e aristocrático era o máis popular, o *trobar clus*, baseado na escuridade das súas metáforas, e o *trobar ric*, baseado na súa sonoridade. Entre os principais trobadores salientan Jaufre Rudèl que canta o *amor luènhenc*, o amor imposible e sen esperanza; Marcabrú de Poitiers, poeta do amor puro e da muller, inventor das pastorelas e que se especializa no *trobar clus*. Seguen os seus pasos os gascóns Pèire de Valeria, Alegret, Cercamòn e Bernart Martí.

Da segunda metade do século XII son Raimbaud de Orange (1155-1173), mestre do perigordiano Guiraut de Bornelh (ca. 1170-1221) considerado o formalizador do *trobar leu*  e do cal se conservan 77 pezas de carácter popular; a condesa de Dia (ca. 1160) que escribiu cinco cantigas; Pèire d'Alvernha (1130-1180), mestre de Dante; Richart de Berbezilh, trobador da Charenta; Bernart de Ventadorn (ca. 1155-1180), un dos grandes poetas do amor en lingua d'oc; Arnaut de Maruelh, os perigordinos Bertran de Born (1140-1188?), autor de sirventés guerriros para os Plantagenet de Gascoña, e Arnaut Daniel (ca. 1180), autor dun onirismo pasional, o monxe de Montaudon Pèire de Vic, o tolosano Pèire Vidal (m. 1204) cos poemas *Na loba* e *Na vierna*, dedicados á Provenza; Gaucelm Faidit (ca. 1185) autor de 70 pezas que destacan no *planh* e no amor ao país natal, e a epopea *Girard de Rosselhon* (1180).

Durante o século XIII a literatura occitana segue a se desenvolver con grande esplendor malia o declive da lírica cortés que se produciu despois da Cruzada dos Albixenses, con obras e autores tales como o tratado de falconería *Dels auzels cassadors* de Daude de Pradas composto en Rodas; o italiano Sordello (ca. 1229-1246); Guiraut Riquier (ca. 1254-1282), considerado un dos últimos trobadores; o catalán Cerverí de Girona (ca. 1252-1258); Guilhèm de Montanhagòl (ca. 1233-1258), defensor do amor cortés; a *Canso de la Crosada* é un poema épico composto por Guilhèm de Tudèla e un outro autor anónimo; *Fierabràs*, versión da canción de xesta francesa homónima composta entre 1230 e 1240; a *Vida de Santa Enimia*; a primeira mostra dun texto teatral longo en occitano, o misterio *Espozalizi de Nòstra Dòna Sancta Maria Verges e de Sant Josèp*, datado en 1280; Amanieu de Sescars, autor da prosa didáctica *Ensenhaments*; a famosa novela de cabalaría *Flamenca* (1240-1250); Matfre Ermengaud, autor de *Lo breviari d'amor* (1288).

Por outra banda, durante os séculos XII e XIII o occitano foi a lingua administrativa dos condados de Tolosa e Gascoña, así como tamén a lingua da corte das diferentes provincias occitanas, conservándose numerosos documentos públicos e privados redactados en occitano.

### O século XIV e o Gai Saber

En 1323 un grupo de burgueses crean en Tolosa o Consistori del Gai Saber, co obxectivo de manter o estilo e as formas poéticas dos antigos trobadores, para tal fin deu en organizar unha competición poética anual coñecida como os Xogos Florais, e para mellor arbitrar a calidade das obras presentadas Guilhém Molinièr compilou as *Leis d'Amor*, que incluía normas estilísticas e lingüísticas. Arnaud Vidal foi un dos primeiros floreados en 1324 por un poema á Virxe María. Autores importantes do período son Guilhèm d'Alamand, Pèire Duran, Pèire de Landils e Bertrand Boysset, autor de *Lo roman d'Arles* (1370), así como a obra épica anónima Roland a *Saragosse e Ronsasvals* (1398) e o poema didáctico dun xudeu occitano, *Esther* (1322). Tamén é de subliñar a literatura dos cristiáns valdenses, con obras piadosas como *La Noble Leiçon*, *Lo Novel Sermon*, *Lo Paire Eternal*, *L'Avangèli de Li Quatre Semenç* e *Lo Despreci del Mond*. Dentro da tradición catálica destacan as vidas de santos, *Vida del gloriós Sant Francés*, *Vida de Sant Auziás e Santa Delfina* (1378), *Vida de Santa Doucilina* e *Barlaam e Josafat a Albi*. Entre 1370 e 1475 desenvólvese o teatro en occitano con misterios, xogos e paixóns como os *Misteris Rouergats* e o *Jóc de Santa Agnés*.

### Os séculos XV e XVI

O desenvolvemento da lingua virá marcado pola lei de Villers-Cotterêts do 15 de agosto de 1539, que contén a prohibición do uso nos escritos xudiciais e administrativos da calquera lingua que non sexa o francés, o que pon fin tradición de oficialidade da que gozaba o occitano no seu territorio lingüístico. O século XV foi o da invención da imprenta, o primeiro libro occitano impreso foi en 1492 un tratado de matemáticas *Compendion de l'Abaco* de Francés Pellós, e foi tamén o da introdución das formas e modas italianas, como o soneto que pouco a pouco substitúe as formas e os temas da época dos trobadores. A interferencia do francés provocou a decadencia das letras occitanas, malia todo aparecen grandes poetas como Belaud de la Belaudièra (1543-1588), Miquèu Tronc (1580?-1600), Pèire Pau (1554-1615), Augièr Galhard (n. 1540) autor de *Libre Gras* (1581) e *Lou Banquet* (1587) e Pèir de Garròs (1525-1581), cunha clara conciencia lingüística, que está considerado o pai do gascón moderno.

### A decadencia

Durante os séculos XVII e XVIII a maioría dos escritores das terras de lingua de oc escriben en francés, entre a escasa produción da época destaca destaca a obra de Pèire Godolin en Tolosa, *Le Ramelet Moundi* que se publica entre 1617 e 1648, e que logrou nun momento no que o francés se estaba a impoñer como a lingua literaria no sur crear un movemento epigonal que mantivo o occitano con autores como Joan Giraud d'Astros e Guilhem Ader. Outros autores relevantes do século XVII son Bertrand Larada, Glaudi Brueis, Isaac Despuech Sage e Francès de Cortète.

No século XVIII o grande autor foi Joan Baptista Fabre, autor da novela *Histoira dé Jean l'an prés*. O occitano sobreviviu sobre todo en composicións de Nadal, obras teatrais populares como as de Joan Antoni Verdièr, ou en poesías realistas e populares como as de Claudi Peiròt.

As primeiras décadas do XIX supuxeron unha lixeira reactivación da produción literaria, con obras populares como o poema didáctico *Leis Magnans* (1819) de Joseph Marius Diouloufet, *La Nemaïda* (1823) de Rancher, *Estreas bearnesas* (1834), poesía realista e política de Xavièr Navarròt, *Las Papilhòtas* (1834) poemas populares de Jansemin que acadaron recoñecemento internacional.

### Rexurdimento

Retrato de Mistral por Félix Auguste Clément. Mistral é a figura clave para enteder a recuperación da tradición literaria occitana e da mesma lingua, o seu dicionario bilingüe *Lou Tresor dóu Felibrige* (1878-1886), constitúe aínda hoxe un dos dicionarios máis ricos da lingua occitana 
A literatura do século XIX vai estar marcada pola figura de Frédéric Mistral e o felibrismo que pretendía unha restauración da lingua e a literatura, ao seu redor dúas figuras capitais no rexurdimento, Joseph Roumanille, autor de *Li Margarideto* (1847) e *Li prouvençalo* (1852) e Théodore Aubanel, autor de *La mióugrano entreduberto* (1861), *Li fiho d'Avignoun* (1885). A consagración do movemento felibrista veu co éxito do poema de Mistral *Mirèio* (1859), xurdiron un gran número de epígonos en todo o territorio de lingua de oc, pero a grande influencia da obra de Mistral réstalles orixinalidade a moitos dos autores, entre os máis destacados están Antoine Blaise Crousillat, Paul Giera, Jean Brunet e Rémy Marcellin.

### Século XX

Debuxo de Joan Bodon
Malia a escolarización en francés, obrigatoria desde 1880, a decadencia do felibrismo e a progresiva substitución do occitano polo francés como lingua popular, para a literatura occitana o período de entreguerras foi un momento moi creativo, en 1935 publicábanse numerosas revistas literarias, *Lou Felibrige*, *Prouvenço*, *Lo Cobreto*, *Oc*, *Gai Saber*, *Septimanie*, *La Revue Lemousine*, *Aquitania*, *L'Almanac Occitan* e varias ooutras. Os autores principais do período debátense entre a tradición marcada polo felibrismo e o novo occitanismo lingüístico, representado pola Societat d'Estudis Occitans que concibía unha lingua literaria xeral a todas as variedades occitanas respectando a orixinalidade destas e que terá a súa concreción práctica na primeira gramática normativa, a *Gramatica occitana segon los parlars lengadocians* que publicou Loís Alibèrt en 1935-1937. Sully-André Peyre é o gran representante do mistralismo , tanto literario como lingüístico, na época da entreguerra, moi crítico co movemento occitanista. A partir de 1945 coa creación do Institut d'Estudis Occitans e a figura de Robert Lafont o felibrismo quedou superado pola orixinalidade da obra dos autores occitanistas, con todo hai autores felibristas cunha obra máis ambiciosa e orixinal como Marcéu Bonnet, Mas-Felip Delavouét, Fernand Moutet, Carles Galtier, Péire Millet, Jan Calendau Vianès ou prosita e poeta Jóusè d'Arbaud autor de *La bèstio dóu Vacarès* (1926).

Jòrgi Reboul é autor dunha obra poética dunha afervoada fe na humanidade, na vida e na lingua, de obreiro da linguaxe no espazo como se reflicte en *Terraire nòu* (1937). Renat Nelli, estudoso do catarismo, recupera a tradición mítica e sensual do trobadorismo combinándoa co surrealismo, *Entre l'espèr e l'absencia* (1942), *Arma de Vertat* (1952), *Oda a Montsegur* (1977) son algúns dos seus poemarios máis celebrados. Max Roqueta, poeta, dramaturgo e prosista, é un escritor de transición, nel finaliza o discurso tradicional felibre e comeza o realismo social do novo occitanismo literario, colaborou na maioría das revistas literarias occitanas desde 1927, entre os seus libros salientan os sete volumes aparecidos desde 1961 de *Verd Paradís* que recollen gran parte da súa obra narrativa, e os seus poemarios *Sòmis dau matin* (1937), *Sòmis de la nuòch* (1942) e *La Pietat dau matin* (1963). Bernat Manciet, autor gascón das Landas cualificado de estraño, antifelibrista e antimediterráneo, segundo Robert Lafont a súa obra está no centro da produción occitana un pouco como un negativo necesario e violento, entre a súa produción poética, marcada pola desorde e o desartellamento sistemático das simetrías e a súa escuridade, destacan os poemarios *Accidents* (1955) e *Gésta* (1972) e o poema longo *L'enterrament a Sabres* (1989), as novelas *Lo gojat de novémer* (1964), *Pluja* (1976) e *Lo camin de tèrra* (1976). Marcela Delpastre, labrega, poeta e prosista limusina, comezou escribindo en francés pero o contacto co poeta Jean Mouzat foi determinante para comezar a escribir en limusín, é autora de poemarios *La lenga que tant me platz* (1964), *Saumes pagans* (1974), libros de prosa poética *Paraulas per 'questa terra* (1997), e escolmas de contos populares *Los contes dau Pueg Gerjant* (1970), *Proverbis lemosins* (1974). O poeta provenzal Sergi Bec emprega tanto a grafía mistraliana como a clásica nos seus poemarios *Cants de l'èstre fòu* (1957), *Memòria de la carn* (1960), *Siéu un païs* (1980), *Cant dei nòstres pòbles encabestrats* (1981), *La nuech fendasclada* (1994), *Suito pèr uno eternita* (2002), *Saume dins lou vènt* (2006). Ives Roqueta, a súa é unha poesía politicamente comprometida e controvertida debe moito ao espírito do 68 , *L'escriveire public* (1958), *Messa pels pòrcs* (1970), *Los negres siám pas sols* (1972), *L'Escritura, publica o pas (poémas 1972-87)* (1988), na narrativa introduce á clase obreira na literatura occitana *La Paciéncia* (1968), *Made in France* (1970), *Lengadòc roge : los enfants de la bona* (1984), *Marion dels arbres* (1996). Robèrt Lafont é a figura central do novo occitanismo cultural, a súa novela *Vida de Joan Larsinhac* (1951) supuxo a renovación da prosa narrativa occitana moderna outras obras súas de narrativa son *L'Icòna dins l'Iscla* (1971), *Tua culpa* (1974), *La festa* (1983), *L'enclaus* (1992) ou *Lei miraus infidèus* (2002), tamén é autor de poemarios, *Dire* (1945-1953), *Aire Liure* (1974), *Lausa per un solèu mòrt e reviudat* (1984) e obras teatrais *Ramón VII* (1967), *La croissade* (1983). Joan Bodon é un dos narradores máis destacadas da literatura occitana, é autor de contos *Contes del meu ostal* (1951) e novelas *La grava sul camín* (1956), *Lo libre de Catòia* (1964), *Lo libre dels grands jorns* (1964). *Leon Còrdas*, autor das pezas teatrais *La font de Bonas Gràcias* (1954), *Menèrba 2010* (1983), das novelas *Los Macarèls*, (1973) e *La batalha del teules* (1979).

Notas
-----

1. ↑  Anxo Gómez e Mercedes Queixas *Historia xeral da literatura galega*. A Nosa Terra, 2001, páxina 10
2. ↑  Robert Lafont considérao en *Nouvelle histoire de la literature occitana* (1970) o texto literario máis antigo en occitano, Martí de Riquer dátao entre 1054 e 1076 considerándoo pola contra o texto máis antigo en catalán en *Història de la Literatura Catalana* (1964)
3. ↑  Peter Rickard *A history of the French language*.Routledge, 1993, páxina 28
4. ↑  Frank M. Chambers *An introduction to old Provençal versification*. DIANE Publishing, 1985, páxina 16
5. ↑  Frank M. Chambers *Versification* en Akehurst e Davis *A Handbook of the Troubadours*.University of California Press, 1995, páxina 103
6. ↑  Abu-Haidar *Hispano-Arabic literature and the early Provençal lyrics*. Routledge, 2001
7. ↑  Linda Paterson *Troubadours and eloquence*. Clarendon Press, 1975, páxina 101
8. ↑  Eugeen Roegiest *Vers les sources des langues romanes: un itinéraire linguistique à travers la Romania*. Academische Coöperatie, 2006, páxina 204
9. ↑  María Ángeles Ciprés Palacín *Un acercamiento a la poesía provenzal contemporánea*[*Ligazón morta*]. Revista de Filología Románica, 1992
10. ↑  Manuel Alquézar *La correspondència entre Loïs Alibert i Josep Carbonell i Gener: materials per a l'estudi de la codificació de la llengua occitana*. Institut d'Estudis Catalans, 1992, páxina 595
11. ↑  Felip Gardy *Cincuenta anys de poesia occitana (1940-1990)*
12. ↑  Fritz Peter Kirsch *Écrivains au carrefour des cultures: études de littérature occitane, française et francophone*. Presses Universitaires de Bordeaux, 2000, páxina 221
13. ↑  Fritz Peter Kirsch, *ob. cit.*, páxina 195
14. ↑  Robert Lafont *Nouvelle histoire de la literature occitana*, tomo II, 1970, páxina 791
15. ↑  Jean-Pierre Cavaillé, *Marcelle Delpastre (1925-1998). Relégation au local et aspiration à l’universel* , *Les dossiers du Grihl*, 2008:. Consultado o 13 de outubro de 2009.
16. ↑  Alex Hughes e Keith Reader *Encyclopedia of Contemporary French Culture*, CRC, 1998 páxina 459
17. ↑  Robèrt Lafont califícaa en *Nani Monsur* (1979) de populista e de baixa calidade, recoñecendo non obstante na súa *Nouvelle histoire de la littérature occitane* que é o escritor clave da súa xeración.
18. ↑  Carmen Alén Garabato *O occitano, lingua europea*. USC, 2003, páxina 69
19. ↑  Carmen Alén Garabato *ob cit*, páxina 71

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Le Trésor de la langue d'Oc. Biblioteca Virtual da Literatura Occitana *(en francés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2305675
* BNE: XX540093
* BNF: 11932287d
* BRE: 3178621
* GEC: 0153777
* LCCN: sh85074610
* MAG: 543996916
* NKC: ph175737

 |