| Cantroxo |
| --- |
| *Lavandula stoechas* subsp. *stoechas* |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Spermatophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Subclase: | Asteridae |
| Orde: | Lamiales |
| Familia: | Lamiaceae |
| Subfamilia: | Nepetoideae |
| Tribo: | Lavanduleae |
| Xénero: | *Lavandula* |
| Sección: | Stoechas |
| Especie: | ***L. stoechas*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Lavandula stoechas'**Lam. |

O **cantroxo** (***Lavandula stoechas***) é unha planta aromática do xénero *Lavandula* (as lavandas), de até un metro de altura da familia das lamiáceas.

Outros nomes comúns son *arzaia*, *azaia* ou *cantroxina*.

Características
---------------

Son matas de ata 1 m de altura, algunhas escasamente leñosas, pilosas en moitos dos seus órganos e con glándulas ricas en aceites esenciais que lle dan o aroma característico. Presentan follas de cor verde abrancazada, sésiles, opostas, simples, enteiras (co bordo revolto cara ao envés), dentadas ou pinnatífidas.

Florece en primavera. Posúen inflorescencias de tipo verticilastro , con 6-10 flores de cor morada, dispostas en pisos separados ao longo do eixe florífero ou nunha estrutura compacta, axilados por brácteas florais e formando unha especie de espiga terminal. As flores son pequenas, cun cáliz tubular, case actinomorfo, con 5 sépalos con cadanseu dente curtos e un apéndice oblongo ou romboidal na parte superior. A corola é bilabiada, co labio superior recto, ergueito, formado por dous lóbulos; o labio inferior é trilobado. Posúen catro estames, didínamos e o ovario dividido en catro partes. O froito preséntase en tetranúcula.

Hábitat e distribución
----------------------

Está presente nos países da área mediterránea até altitudes de 1.000 metros. Prefire zonas asolladas e é frecuente nas costas, onde chega a formar parte da vexetación dunar.

En España tamén están presentes a *L. lanata* (propia de Andalucía e Murcia), a *L.angustifolia* (en Cataluña, Valencia, Aragón e País Vasco), a *L. latifolia*  (en Cataluña, Levante Andalucía e, máis dispersa, nas dúas Castelas) e a *L. pedunculata* (propia da metade occidental da península pero tamén presente noutras áreas, mesmo Galicia ou Portugal).

En Galiza danse dúas subespecies, a *L. stoechas stoechas*, que se recoñece polo pedúnculo floral de 1–3 cm, o penacho de brácteas sobre a espiga curto e as follas obtusas; e a subespecie *L. stoechas sampaiana*, cun longo pedúnculo de 10–20 cm, penacho longo (tanto como a propia espiga) e follas agudas. A primeira é a común nas zonas costeiras de Pontevedra, A Coruña e Lugo, e a segunda pode observarse no norte da provincia de Ourense e sur da de Lugo.

Uso como planta aromática e medicinal
-------------------------------------

*Lavandula stoechas*
Xa os asirios, exipcios, gregos e romanos utilizaban a lavanda para perfumar casas e baños. Aínda na actualidade se queima a semente nas casas coa mesma fin. Unha posible etimoloxía fai derivar o nome de *lavare*, destinado ao baño, polo uso común nas termas romanas. A *auga de lavanda* é moi común en perfumería, o que explica a extensión do cultivo agrícola desta planta.

Na terapéutica popular utilízase contra a asma, a tose, e como tónico e calmante nervioso; por vía externa como antiséptico e antipútrido. O uso medicinal da lavanda débese aos efectos tónicos, dixestivos e espasmolíticos do aceite esencial que posúen. Utilízanse a tal fin as sumidades florais, é dicir, as espigas de flores ou os gromos florais ou, ocasionalmente, as follas e os talos novos.

Para as dores de estómago usábanse unturas de lavanda, ruda e macela fritidas en manteiga de porco.

O alcohol de lavanda (as flores maceradas en alcohol) úsase para lavar e desinfectar feridas.

Tamén se usou na veterinaria tradicional, en cataplasmas para golpes e escordaduras, ou en infusión para estimular o movemento intestinal (como no caso da inapetencia, meteorismo ou cólicos). Nas feridas, a esencia de lavanda acelera a cicatrización e era utilizada polos ferradores tanto para as feridas e gretas dos cascos como para as infeccións por cravos mal colocados.

Finalmente, Lis Quibén recolle en Cangas (Pontevedra) a práctica que queimar flores de lavanda para esconxurar unha casa e protexela do meigallo. Para iso poñen nunha tella un pouco de romeu, lavanda, loureiro "*que mire ó mar*" e tres dentes de allo, un en cada extremo da tella e o outro no medio. Despois, queiman todo iso, coas ventás pechadas, e rematan tocando tódalas paredes cunha póla de oliveira, levando a tella na outra man e recitando un ensalmo.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *cantroxo*.
2. ↑  Nome vulgar galego en varias fontes: *Diccionario das ciencias da natureza e da saúde (A-C)*. A Coruña, Deputación da Coruña, 2000; *Termos esenciais de botánica*. Santiago de Compostela, Universidade, 2004
3. ↑  Nome vulgar galego en varias fontes:*Termos esenciais de botánica*, páx. 28, Universidade de Santiago de Compostela, 2004; *Diccionario das ciencias da natureza e da saúde (A-C)*. A Coruña, Deputación da Coruña, 2000.
4. ↑  Nome vulgar galego en *Diccionario das ciencias da natureza e da saúde (A-C)*. A Coruña, Deputación da Coruña, 2000.
5. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *cantroxina*.
6. ↑  Falsos verticilos.
7. ↑  Tipo de flor con dous ou máis planos de simetría; equivale a unha flor con simetría radial (multilateral).
8. ↑  Dous estames máis longos e os outros dous máis curtos.
9. ↑  Froito seco e indehiscente que procede dun xineceo bicarpelar e que, ó madurar, forma catro unidades dunha soa semente cada unha.
10. ↑  Cast. *Espliego*.
11. ↑  Cast. *Alhucema*.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Cantroxo*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cantroxo*** |

### Bibliografía

* FONT QUER, Pío (1961): *Plantas medicinales. El Dioscórides renovado*. Ed. Labor, Barcelona.
* GARCÍA SANZ, Ángel (1993): *Las plantas curadoras en el Camino de Santiago comunes al hombre y al ganado*. Deputación Provincial de Lugo.
* LIS QUIBÉN, Víctor (1949): *La medicina popular en Galicia*. Madrid. Reed. Akal, Madrid 1980.
* RIGUEIRO RODRÍGUEZ, A. e outros (1996): *Guía de plantas medicinais de Galicia*. Galaxia, Vigo.

### Outros artigos

* Lavanda (xénero)

### Ligazóns externas

* Flora of China: *Lavandula* *(en inglés)*
* Fichas infojardín: Cantueso, Romero de piedra, Tomillo borriquero (*Lavandula stoechas*)
* Imaxes de *Lavandula sp* Arquivado 18 de outubro de 2019 en Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1342976
* EBID: ID
* MAG: 2776860530

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 144150
* APNI: 87917
* Dyntaxa: 6002872
* EOL: 483849
* EPPO: LAVST
* EUNIS: 174730
* FloraBase: 6879
* GBIF: 2927303
* iNaturalist: 61904
* IPNI: 113972-3
* IRMNG: 10455930
* ITIS: 506033
* NCBI: 39333
* PlantList: kew-109094
* POWO: ID
* Soortenregister: 179435
* TAXREF: 105321
* Tela Botanica: 75211
* Tropicos: 17600106
* PLANTS: LAST9
* VicFlora: ID
* WCSPF: 109094

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C1008139
* UNII: MTZ2ZA34ZV

 |