**Gaius Aurelius Diocles Diocletianus**, nado en Dalmacia en 244 e finado en 311, foi un emperador romano, un dos augustos da Primeira Tetrarquía. Rematou coa Crise do Século III (235-284) establecendo un goberno autocrático que sentou os alicerces da segunda fase do Imperio Romano, coñecida como Dominado (fronte ao Principado anterior). As reformas de Diocleciano contribuíron para garantir que o imperio perdurase durante varios séculos.

Traxectoria
-----------

Diocles naceu, probablemente, en Salona, Dalmacia, cara ao ano 244. Os estudosos non se poñen de acordo sobre o nome orixinal que puido ser **Διοκλής** (Diocles), ou quizais Diocles Valerio. De baixo nível social, Diocles subiu os chanzos da carreira militar e distinguiuse baixo os emperadores Probo e Aureliano até ser nomeado cónsul. Acusado do asasinato de Numeriano en setembro de 284 xunto co prefecto do pretorio Arruis Aper, matou a este en público e, ese mesmo ano, se converteu en emperador en Nicomedia; pouco despois, venceu a Carino, fillo de Caro, en Moesia. Realizou reformas profundas a fin de salvar o imperio da caída inminente. Diocleciano tiña tres obxectivos: fortalecer o seu poder, reformar os métodos de goberno e rexenerar o exército. Para iso promoveu reformas na administración e no recrutamento militar (dobrando o número de lexións), pasou a usar mercenarios bárbaros e transformou os servizos do exército nas fronteiras en hereditarios. Nese último caso, os soldados non pasaban de servos do Estado, obrigados a loitar a cambio dunha paga fixa e do dereito de ocupar a terra.

### A diarquía

O poder autocrático era incompetente para gobernar e defender o inmenso imperio e varias provincias tentaban liberarse e vivir baixo o goberno de emperadores propios. Dada a complexidade dos problemas políticos e administrativos derivados da extensión do Imperio Romano, así como a necesidade dun sistema organizado para a sucesión dos emperadores, xulgou Diocleciano que a forma de resolver esas cuestións sería dividir de feito (xuridicamente continuaba sendo un) o Imperio Romano en *pars Orientis* e *pars Occidentis*. O control da rexión occidental (*pars Occidentis*) foi transferido para Maximiliano, un xeneral da súa confianza. Reservando a rexión oriental (*pars Orientis*) para si, Diocleciano non dividiu propiamente o poder co seu compañeiro de armas Maximiliano, pois, na realidade, Diocleciano estaba colocado en posición superior á de Maximiliano. A partir de aí, o Imperio pasou a ter dos Augustos (*augustus*), cada cal con exército, administración e capital propios, aínda que Diocleciano continuase a ser o xefe do Estado, representando a unidade do mundo romano. Ese sistema ficou coñecido como **diarquía**.

### A tetrarquía

Posteriormente, o Imperio foi dividido en 101 provincias, agrupadas en doce dioceses reunidas en catro prefecturas. Apartir de entón pasaron a existir catro emperadores, dous deles co título de Augusto e dous co título de César (*caesar*). Eses eran xefes militares capaces de gobernar e protexer o imperio, adoptados como fillos polos Augustos, a quen sucederían en caso de morte, incapacidade provocada pola vellez ou despois de vinte anos dos seus gobernos. Os césares, lugar-tenentes dos Augustos, tamén posuían capital, exército e administración propios. A esa organización dáselle o nome de **tetrarquía**, pois hai dos Augustos e dous Césares.

### O Dominado

Diocleciano instaurou o Dominato, ou sexa, unha monarquía despótica e militar, de tipo helenístico. Baixo a influencia de ideas orientais, o *Princeps* converteuse en *Dominus*, isto é, en amo ou gobernante absoluto á fronte dunha gran burocracia. O emperador tornábase "señor e deus" e tódolos que eran admitidos na súa presenza eran obrigados a axeonllarse e beixar a punta do manto real. Extinguiuse, con iso, o principado: os civís foran derrotados polos militares. Paradoxalmente, a reforma de Diocleciano, continuada polos seus sucesores, ao mesmo tempo que garantiu a estabilidade do Imperio por máis de dous séculos, acentuou aínda máis a crise estrutural do Imperio Romano.

Ao aumentar a máquina administrativa e militar do Estado, que consumía recursos inmensos, aumentaba, consecuentemente, a espoliación dos súbditos a través da cobranza de altos impostos. Unha das formas atopadas polas masas populares para fuxir dos pagamentos dos tributos era a mudanza de domicilio e ocupación. A xeneralización dese proceso levou ao autócrata Diocleciano a procurar "fixar" os agricultores, colonos ou arrendatarios sobre as terras que cultivaban, prohibíndolles abandonalas. Con esa violenta supresión da liberdade individual, o home libre da época transformouse en servo do Estado. Xurdía a servidume. Os ideais greco-romanos dunha comunidade de cidadáns libres desapareceran. Determinou, aínda, que os traballadores urbanos deberían permanecer nas súas profesións, sen o dereito de abandonalas, debendo transmitilas aos descendentes, en carácter obrigatorio. Instituíase, dese modo, un sistema de castas ata entón descoñecido en Roma, co nítido obxectivo de manter estacionaria e inmobilizada a estrutura económica do Imperio. Os cidadáns transformaranse en súbditos dun déspota, servindo aos intereses do Estado. Creou tamén, empresas estatais monopolistas, incentivando a compra de materias primas para garantir o aprovisionamento do exército. Con Diocleciano, o dirixismo estatal alcanzou seu punto máis elevado.

Diocleciano procurou conter a alta dos prezos e salarios co **Edicto Máximo** (301). O "conxelamento" da economía acabou fracasando.

Diocleciano rehabilitou as vellas tradicións, incentivando o culto dos deuses antigos. Emprendeu a que é coñecida por algúns historiadores eclesiásticos como a penúltima grande persecución emprendida polo Imperio Romano contra o Cristianismo. Impuxo o uso do latín nas provincias do Oriente. Prestixiou as leis romanas.

### Morte

Enfermo e debilitado, conforme establecera, Diocleciano abdicou o 1 de maio de 305, converténdose no primeiro emperador romano en deixar voluntariamente o seu su cargo. Desde entón, retirouse ao seu palacio na costa dálmata, dedicado ao coidado dos seus xardíns e hortas. O seu palacio converteuse no núcleo orixinal da actual cidade de Split (Croacia). Morreu o 3 de decembro de 311.

| Imperio Romano |
| --- |
| *Segue a:* Carino | **Diocleciano**(285-305) | *Precede a:* Segunda Tetrarquía |
| Primeira Tetrarquía |

Notas
-----

1. ↑  Barnes (1982), p. 36, 46
2. ↑  Potter (2005), p. 648
3. ↑  Sayas & Abad (2013), p. 67
4. ↑  Barnes (1982), pp. 31-32
5. ↑  Barnes (1973), pp. 32-35
6. ↑  Barnes (1981), p. 41

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Diocleciano Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Barnes, Timothy D. (1973). "Lactantius and Constantine". *The Journal of Roman Studies* (Cambridge) **63**: 29–46. ISSN 0075-4358. doi:10.2307/299163.
* Barnes, Timothy D. (1981). *Constantine and Eusebius* (en inglés). Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-16531-1.
* Barnes, Timothy D. (1982). *The New Empire of Diocletian and Constantine* (en inglés). Cambridge, MA (EE.UU.): Harvard University Press. ISBN 0-7837-2221-4.
* Harries, Jill (1999). *Law and Empire in Late Antiquity* (en inglés). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-41087-8.
* Liebeschuetz, J. H. W. G. (1979). *Continuity and Change in Roman Religion* (en inglés). Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-814822-4.
* Potter, David S. (2005). *The Roman Empire at Bay: AD 180–395* (en inglés). Nova York: Routledge. ISBN 0-415-10057-7.
* Sayas Abengoechea, Juan José; Abad Varela, Manuel (2013). *Historia Antigua de la Península Ibérica II. Época tardoimperial y visigoda* (en castelán). Madrid: UNED. ISBN 978-84-362-6534-7.
* Williams, Stephen (19997). *Diocletian and the Roman Recovery* (en inglés). Nova York: Routledge. ISBN 0-415-91827-8.

### Outros artigos

* Persecución de Diocleciano
* Lista de emperadores romanos

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q43107
* WorldCat
* VIAF: 70259756
* BAV: ADV12594310
* BIBSYS: 90555859
* BMT: 140669
* BNF: 121834979
* BRE: 1957165
* CANTIC: a11113698
* CERL: cnp01066071
* DBE: diocleciano
* DeutscheBio: 118679651
* EBID: ID
* EGAXA: vtls001652822
* FAST: 81734
* GEC: 0022525
* GND: 118679651
* ICCU: SBLV255624
* ISNI: 0000 0001 1833 4613
* LCCN: n81127262
* NDL: 01206874
* NKC: mzk2012713426
* NLG: 53142
* NNDB: 000087732
* NTA: 070660190
* OL: OL4927989A
* Orthodox Encyclopedia: 178287
* SELIBR: 183848
* SUDOC: 030417112
* Treccani: gaio-aurelio-valerio-diocleziano
* ULAN: 500115704

 |