| Urodelos ou Caudados*Urodela vel* Caudata*Rango fósil: xurásico medio – actualidade160 Ma – 0 Ma* |
| --- |
| Píntega común |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | *Animalia* |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Amphibia |
| Orde: | ***Caudata***Fischer von Waldheim, 1813 |

 |
| Distribución nativa (en verde)Distribución nativa (en verde)Distribución nativa (en verde) |
| Subordes |
| *Véxase o texto* |
| Sinonimia |
| *Véxase o texto* |

A dos **urodelos** (*Urodela*) ou **caudados** (*Caudata*) é unha orde da clase dos anfibios de aspecto lacertiforme e coñecidos vulgarmente como **salamántigas** (ou *píntegas*) e **tritóns**, que comprende na actualidade 695 especies vivas, distribuídas fundamentalmente nos continentes do hemisferio norte (Europa, Asia e Norteamérica), coa excepción dunhas poucas especies que habitan no norte de Suramérica. En Galiza hai representantes tanto de salamántigas como de tritóns.

Un terzo das salamántigas coñecidas son propias de Norteamérica. A concentración máis alta dáse na rexión dos Apalaches. 

Os rexistros fósiles máis antigos de urodelos datan de mediados do período xurásico, sendo a especie *Chunerpeton tianyiensis* o representante máis antigo das salamántigas modernas.

Os últimos estudos moleculares datan a diverxencia con respecto aos anuros no período permiano.

Os urodelos carecen de escamas e poden rexenerar membros perdidos. A diferenza dos anuros (ras e sapos), posúen unha cola ben desenvolvida e carecen de oído medio.

Aínda que o nome científico válido da orde é *Caudata*, na bibliografía internacional úsase máis o termo *Urodela* (urodelos).

Taxonomía
---------

### Descrición

A orde foi descrita en 1813 polo anatomista, entomólogo e paleontólogo alemán, nacionalizado ruso, Johann Fischer von Waldheim na súa obra:

Fischer von Waldheim (1813): *Zoognosia tabulis synopticis illustrata: in usum praelectionum Academiae imperialis medico-chirugicae mosquensis edita*, vol. 1, escrita en latín e editada en Moscova. (Ver o texto íntegro)
### Etimoloxías

* O nome científico *Caudata* é un termo procedente do latín medieval, que é plural neutro do latín *caudatus*, "caudado, "con cola", derivado de *cauda, -ae*, "cola (de animal). Literalmente, "os que teñen cola", para diferencialos dos anfibios que non teñen cola (ras e sapos).
* En canto ao seu sinónimo (non válido) *Urodela*, a súa orixe débese a André Marie Constant Duméril, que creou o termo francés *Urodèles* en 1806. Posteriormente, en 1825, Pierre André Latreille traduciu o termo ao latín como *Urodela*.

O nome *Urodela* está formado polos elementos *uro-* e *-dela*, o primeiro derivado da raíz do nome do grego antigo οὐρά *ourá*, "cola" (de animal), e o segundo procede do adxectivo do grego antigo δῆλος *dḕlos*, *visíbel*. A desinencia *-a* indica neutro plural. Literalmente: "os de cola visíbel"; como no caso anterior, para diferencialos dos anuros.
### Sinónimo

* *Urodela* Latreille, 1825 (non válido cientificamente).

### Clasificación

A orde subdivídese en tres subordes:

* **Orde *Caudata*** Fischer von Waldheim, 1813
	+ Suborde *Cryptobranchoidea* Dunn, 1922
	+ Suborde *Salamandroidea* Fitzinger, 1826
	+ Suborde *Sirenoidea* Dubois, 2005

Características
---------------

*Chioglossa lusitanica*, urodelo endémico do noroeste da península Ibérica.
Larva neoténica do axolotle *Ambystoma mexicanum*.
Todas as especies exhiben unha longa cola durante todas as fases da súa vida. A maioría son de tamaño pequeno e non adoitan superar os 30 cm de lonxitude, aínda que especies da familia dos criptobránquidos, como a *salamántiga xigante xaponesa* (*Andrias japonicus*) poden superar un metro de longo. O corpo é alongado, e está provisto de dous pares de patas curtas, de aproximadamente da mesma lonxitude, pero nalgúns casos están reducidas ou mesmo o par posterior está ausente. A cabeza está deprimida, co cranio ancho e plano, cos ósos parietais fusionados e provistos de dentes curvados, e diferenciada do tronco, que ten é alongado. Presentan unha cintura pelviana na súa maior parte cartilaxinosa, carecendo dunha cintura escapular dérmica. A boca sempre vai provista de pequenos dentes curvados. As larvas son similares aos adultos e posúen dentes en ambas as mandíbulas. A diferenza dos anuros, os urodelos non teñen oído medio.

Bioloxía
--------

A fecundación é externa nas familias dos criptobránquidos, hinobíidos e sirénidos, mentres que os membros doutras familias presentan unha fecundación interna a pesar da ausencia nos machos dun órgano copulador. 
Presentan un desenvolvemento larvario diferenciado antes de alcanzar a idade adulta, con presenza de branquias externas que logo son substituídas por pulmóns. Un bo número de especies presentan pedomorfismo, é dicir, presenza de estruturas xuvenís nos adultos (de *pedo-*, do grego antigo παῗς, παιδóς *paĩs, paidós*, "neno", "novo", e -morfismo, do grego antigo μορφή *morphḗ*, "forma") en cuxo caso reteñen características do estado larvario, polo que algunhas especies non abandonan as branquias, e incluso existen casos, como o de *Ambystoma mexicanum*, en que a transformación non ocorre dunha forma regular, aparecendo aspectos propios do adulto na fase larvaria, que pode prolongarse de forma irregular.

### Hábitat

Usualmente viven nos bosques, e algunhas especies son acuáticas durante toda a súa vida, mentres que outras volven á auga de forma intermitente e tamén hai outras que son completamente terrestres na súa idade adulta. Os caudados parécense superficialmente aos lagartos, pero se distinguen facilmente pola ausencia de escamas, xa que a súa pel e completamente lisa.

### Capacidade de autotomía

Os urodelos destacan entre os vertebrados tetrápodos modernos por seren capaces de rexenerar extremidades, colas e órganos internos despois de seren amputados. Esta habilidade permítelle a algunhas especies ter autotomía caudal como medio para escapar de potenciais depredadores.

Evolución
---------

Considerando a historia da súa evolución en pasos moi grandes, os urodelos serían unha forma intermedia entre os peixes (pola presenza de branquias e por outros aspectos morfolóxicos propios do *Ambystoma mexicanum*) e os réptiles. Os vertebrados terrestres (tetrápodos) diferenciáronse a partir de peixes pulmonados emparentados co celacanto ou os dipnoos, e algunhas das primeiras formas están a metade de camiño entre o noso concepto de peixe e o de anfibio.

*Karaurus sharovi* é un dos caudados máis antigos dos que se teñen rexistros.
Os rexistros fósiles máis antigos de urodelos corresponden aos espécimes do clado *Karauridae*, o cal é definido como o grupo irmán das salamántigas modernas. Por outra parte, as posicións do resto dos grupos extintos de urodelos (*Batrachosauroididae*, *Prosirenidae* e *Scapherpetontidae*) non foron aínda esclarecides debido ao escaso rexistro fósil. A especie *Karaurus sharovi*, cuxos rexistros datan do período xurásico superior (hai aproximadamente 152 Ma), é unha das máis primitivas dentro dos caudados, mentres que *Kokartus honorarius* do xurásico medio, é 13 millóns de anos máis antigo que *Karaurus*, así como a especie chinesa *Beiyanerpeton jianpingensis*, é o salamandroideo máis antigo coñecido (oxfordiense). *Triassurus sixtelae* é un espécime problemático que comparte só dúas características coas salamántiga e que presenta un moi reducido tamaño e un pobre grao de osificacións, o que se atribuiría a un potencial estado larvario. *Triassurus* data de finais do período triásico, polo que podería corresponder ao rexistro máis antigo dun urodelo.

Filoxenia
---------

Os primeiros estudos das relacións filoxenéticas dos urodelos con respecto aos demais anfibios modernos (*Lissamphibia*), nos cales se empregaron datos de ADN mitocondrial e ADN ribosómico nuclear, sustentaban unha relación próxima coas cecilias (grupo que foi denominado *Procera*). Esta hipótese axudaba a explicar os patróns de distribución e o rexistro fósil dos lisanfibios, dado o feito de que as ras están distribuídas en case todos os continentes mentres que as salamántigas e as cecilias presentan unha moi marcada distribución en rexións que algunha vez formaron parte de Laurasia e Gondwana, respectivamente.

Porén, análises posteriores e recentes nos que se empregaron grandes bases de datos tanto de xenes nucleares como mitocondriais, ou unha combinación de ambos os tipos, establecen que as ras e as salamántigas son grupos irmáns, cuxo clado denomínase *Batrachia*. Este grupo foi reafirmado por estudos de datos morfolóxicos (incluíndo o de espécimes fósiles).

A monofilia da maioría dos principais grupos de urodelos actuais encóntrase hoxe en día ben estabilizada, estando estes xeralmente distribuídos en cinco ramas: un clado formado por *Cryptobranchidae* e *Hynobiidae*, *Sirenidae* e outros dous grupos, onde o primeiro está conformado por *Salamandridae*, *Ambystomatidae*, *Dicamptodontidae* e *Proteidae*, e o segundo polos grupos *Rhyacotritonidae*, *Amphiumidae* e *Plethodontidae*. A pesar do crecente número de estudos, as relacións filoxenéticas entre cada un destes clados foron difíciles de resolver. Así, divídense en tres subordes, e o clado *Neocaudata* adoita usarse para agrupar *Cryptobranchoidea* e *Salamandroidea*, separado de *Sirenoidea*.

Os primeiros estudos moleculares posicionaban a *Sirenidae* como o grupo irmán do resto dos urodelos, pero análises posteriores de secuencias de xenes nucleares suxerían ao clado *Cryptobranchoidea* (*Cryptobranchidae* + *Hynobiidae*) como o máis basal. Por outra parte, Zhang & Wake (2009) volveron a posicionar a *Sirenidae* de acordo cos primeiros estudos, apoiando, ademais, o clado conformado por aqueles grupos con fecundación interna, polo que a fecundación externa (presente en *Sirenidae*, *Cryptobranchidae* e *Hynobiidae*) sería un carácter plesiomórfico.

### Cladogramas

A continuación, cladogramas baseados nos traballos de Wiens *et al.* (2005) e Marjanovic & Laurin (2007) (esquerda), Frost *et al.* (2006) (centro) e Zhang & Wake (2009) (dereita).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ***Caudata*** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Karauridae* † | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Karaurus* † |
|   |
|   | *Kokartus* † |
|   |
|   | *Marmorerpeton* † |
|   |

 |
|   |
|   | *Hylaeobatrachus* † |
|   |
| ***Urodela*** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Hynobiidae* |
|   |
|   | *Cryptobranchidae* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Sirenidae* |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Proteidae* |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Ambystomatidae* |
|   |
|   | *Dicamptodontidae* |
|   |

 |
|   |
|   | *Salamandridae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Rhyacotritonidae* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Amphiumidae* |
|   |
|   | *Plethodontidae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ***Urodela*** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Hynobiidae* |
|   |
|   | *Cryptobranchidae* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Rhyacotritonidae* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Amphiumidae* |
|   |
|   | *Plethodontidae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Proteidae* |
|   |
|   | *Sirenidae* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Ambystomatidae* |
|   |
|   | *Salamandridae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ***Urodela*** | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Sirenidae* |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Hynobiidae* |
|   |
|   | *Cryptobranchidae* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Proteidae* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Rhyacotritonidae* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Amphiumidae* |
|   |
|   | *Plethodontidae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Salamandridae* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Ambystomatidae* |
|   |
|   | *Dicamptodontidae* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |

En Galiza
---------

En Galiza só hai especies dunha única familia, a dos salamándridos (*Salamandridae)* que comprende quince xéneros con máis de corenta especies.

Destas especies cinco habitan en Galiza, repartidas en tres xéneros:

* *Chioglossa*,
* *Salamandra*, e
* *Triturus*.

Notas
-----

1. ↑  **urodelos** no *Dicionario da RAG*.
2. ↑  **caudado, caudada**, 4ª acep. no *Dicionario da RAG*.
3. ↑  Frost, D. R. Caudata. Amphibian Species of the World: an Online Reference. Version 6.0. New York, USA: Museo Americano de Historia Natural. Consultada o 1 de abril de 2017.
4. ↑  Blackburn, D. C. & Wake, D. B. (2011). "Class Amphibia Gray, 1825. En: Zhang, Z.-Q. (ed.) Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness" (PDF). *Zootaxa* **3148**: 39–55.
5. ↑  Gao, K. & Shubin, N. H. (2003): Earliest known crown-group salamanders. *Nature* **422**: 424-428.
6. ↑  Hugall, A. F. *et al.* (2007): Calibration choice, rate smoothing, and the pattern of tetrapod diversification according to the long nuclear gene RAG-1. *Systematic Biology* **56**: 543–563.
7. 1 2  Marjanović, D. & Laurin, M. (2007): Fossils, molecules, divergence times, and the origin of lissamphibians. *Systematic Biology* **56**: 369-388.
8. 1 2 3 4  Zhang, P. & Wake, D. B. (2009): Higher-level salamander relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **53**: 492-508.
9. 1 2  Urodela no ITIS.
10. ↑  Caudata no ITIS.
11. ↑  Caudata no *Merriam-Websters Dictionary*.
12. ↑  Duméril (1806): *Zoologie Analytique, ou Méthode Naturelle de Classification des Animaux, Rendue plus Facile à l’Aide de Tableaux Synoptiques*, Paris, Allais.
13. ↑  Latreille (1825): *Familles Naturelles du Règne Animal, Exposées Succinctement et dans un Ordre Analytique, avec l'Indication de leurs Genres*, Paris, J. B. Baillière.
14. ↑  urodele *Merriam-Websters Dictionary*.
15. ↑  Caudata no NCBI.
16. 1 2  Duellman, W. E. & Trueb, L. (1994): *Biology of Amphibians*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-4780-6.
17. ↑  Estudio sobre la capacidad de regeneración en salamandras.
18. ↑  Estes, R. (1998): Encyclopedia of Paleoherpetology Part 2 Arquivado 14 de decembro de 2007 en Wayback Machine.. München: Pfeil.
19. 1 2  Ivanchenko, M. (1978): "Urodeles from the Triassic and Jurassic of Soviet central Asia". *Paleontol. Zhurn.* '*12*: 362-368.
20. ↑  Nesov, L. A. (1988): "Late Mesozoic amphibians and lizards of Soviet Middle Asia". *Acta Zoologica Cracov.* **31** (14): 475-486.
21. ↑  Ke-Qin Gao & Neil H. Shubin (2012): "Late Jurassic salamandroid from western Liaoning, China". *Proc. Natl. Acad. Sci. USA*. **109** (15): 5767–5772.
22. ↑  Evans, S. E.; Lally, C.; Chure, D. C.; Elder, A.; Maisano, J. A. (abril 2005). "A Late Jurassic salamander (Amphibia: Caudata) from the Morrison Formation of North America". *Zoological Journal of the Linnean Society* (en inglés) **143** (4): 599–616. ISSN 1096-3642. doi:10.1111/j.1096-3642.2005.00159.x.
23. ↑  Hedges, S. B. *et al.* (1990): Tetrapod phylogeny inferred from 18s and 28s ribosomal RNA sequences and a review of the evidence for amniote relationships". *Molecular Phylogenetics and Evolution* **7**: 607-633.
24. ↑  Hedges, S. B. & Maxson, L. R. (1993): A molecular perspective on lissamphibian phylogeny". *Herpetol. Monogr* **7**: 27-42.
25. ↑  Feller, A. E. & Hedges, S. B. (1998): "Molecular evidence for the early history of living amphibians". *Molecular Phylogenetics and Evolution* **9**: 509–516.
26. ↑  Zhang, Peng; Chen, Yue-Qin; Zhou, Hui; Wang, Xiu-Ling & Qu, Liang-Hu (setembro 2003). "The complete mitochondrial genome of a relic salamander, Ranodon sibiricus (Amphibia: Caudata) and implications for amphibian phylogeny". *Molecular Phylogenetics and Evolution* (en inglés) **28** (3): 620–626. doi:10.1016/S1055-7903(03)00059-9.
27. ↑  Ruta, M. *et al.*(2003a): "Early tetrapod relationships revisited". *Biological Reviews* **78**: 251-345.
28. ↑  Ruta, M. & Coates, M. I. (2007): "Dates, nodes and character conflict: addressing the lissamphibian origin problem". *Journal of Systematic Palaeontology* **5**: 69-122.
29. ↑  Carroll, R. L. (2007): "The Palaeozoic Ancestry of Salamanders, Frogs and Caecilians". *Zoological Journal of the Linnean Society* **150**: 1-140.
30. ↑  Larson, A. *et al.* (2003): "Phylogenetic systematics of salamanders (Amphibia: Urodela), a review". pp. 31-108 en *Reproductive Biology and Phylogeny of Urodela* (D. M. Sever, ed.) Enfield (NH), USA: Science Publishers, Inc.
31. ↑  Weisrock, D. W. *et al.* (2005): "Resolving deep phylogenetic relationships in salamanders: Analyses of mitochondrial and nuclear genomic data" Arquivado 30 de setembro de 2009 en Wayback Machine.. *Systematic Biology* *54*: 758-777.
32. 1 2 3  Frost *et al.* (2006): "The Amphibian Tree of Life" Arquivado 11 de agosto de 2016 en Wayback Machine.. *Bulletin of the American Museum of Natural History* **297**: 1–291.
33. 1 2  Wiens, J. J. *et al.* (2005): "Ontogeny discombobulates phylogeny: Paedomorphosis and higher-level salamander relationships". *Systematic Biology* **54**: 91-110.
34. ↑  Roelants, K. *et al.* (2007): "Global patterns of diversification in the history of modern amphibians". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA* **104**: 887-892.
35. ↑  Asensi Cabirta 2006.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Urodelo Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Urodelo*** |

### Bibliografía

* Andrada, Javier (1980): *Guía de campo de los anfibios y reptiles de la península Ibérica*. Barcelona: Omega. ISBN 84-282-0589-2.
* Arnold, E. N. e J. A. Burton (1978): *Guía de campo de los reptiles y anfibios de España y Europa*. Barcelona: Omega. ISBN 84-282-0488-8.
* Asensi Cabirta, Moisés (2006): *Guía dos anfibios e réptiles de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 84-9552-629-1.
* Cogger, H. G. e R. G. Zweifel, editores (1998): *Encyclopedia of Reptiles and Amphibians*, segunda edición. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-1217-8560-4.
* Estes, R. (1981): "Gymnophiona, Caudata". *Handbuch der Paläoherpetologie*, **2**: 1-115.
* Frost *et al.* (2006): The Amphibian Tree of Life Arquivado 19 de agosto de 2014 en Wayback Machine.. *Bulletin of the American Museum of Natural History*, **297**: 1–291.
* Larson, A. (1991): "A molecular perspective on the evolutionary relationships of the salamander families". *Evolutionary Biology* **25**: 211-277.
* Vitt, Laurie J. & Janalee P. Caldwell (2014): *Herpetology: An Introductory Biology of Amphibians and Reptiles*. 4th Edition. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-1238-6919-7.
* Weisrock, D. W. *et al.* (2006): "A molecular assessment of phylogenetic relationships and lineage accumulation rates within the family Salamandridae (Amphibia, Caudata)". *Molecular Phylogenetics and Evolution*, **41**(2): 368-383.
* Zug, G. R.; Vitt, L. J. & Caldwell, J. P. (1993): *Herpetology: an introductory biology of amphibians and reptiles*. San Diego: Academic Press. ISBN 0-1278-2622-X.

### Outros artigos

* Vertebrados
* Tetrápodos
* Anfibios

### Ligazóns externas

* Caudata na ADW. Con informacións, imaxes e bibliografía *(en inglés)*.
* Caudata na EOL.
* Caudata no NCBI.
* Caudata en Tree of Life.
* Especies de urodelos en UICN.
* Caudata Culture *(en inglés)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q53663
* AAT: 300310225
* BNCF: 8635
* BRE: 4663435
* EBID: ID
* GEC: 0149498
* GND: 4053740-7
* JSTOR: salamanders
* NDL: 00574388
* NKC: ph115329

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Caudata
* Dyntaxa: 3000294
* EOL: 7518
* EPPO: 1URODO
* Fossilworks: 53229
* GBIF: 953
* iNaturalist: 26718
* IRMNG: 12453
* ITIS: 173584
* NBN: NHMSYS0000375305
* NCBI: 8293
* Plazi: ID
* uBio: 5123683
* WoRMS: 1035194

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C0042058

 |