recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
pedras cincentas alongadas de varios metros estendidas nun pardo inclinadoPedras de sarsen, reserva natural de Fyfield Down (Wiltshire)
As pedras **sarsen** son moles de pedra areenta do Reino Unido en Salisbury Plain e Marlborough Downs en Wiltshire, en Kent e en pequenas cantidades en Berkshire, Essex, Oxfordshire, Dorset e Hampshire. Son os restos posglaciais dunha capa de silicio cenozoico que cubriu antigamente gran parte do sur de Inglaterra. É unha rocha densa e dura creada a partir de area unida por un cemento de sílice, o que a converte nunha especie de arenisca silicificada. Crese que isto se formou durante a meteorización do Neóxeno no Cuaternario, pola silicificación dos sedimentos do Grupo Lambeth do Paleoceno Superior como resultado da lixiviación aceda.

Etimoloxía
----------

A palabra «sarsen» é unha adaptación de «pedra saracen», do dialecto Wiltshire. Saracen era un nome común para os musulmáns e chegou a ser utilizada para todo o que non se consideraba cristián, xa fose musulmán, pagán, celta ou doutra orixe.

Usos
----

Os construtores de Stonehenge utilizaron estas pedras para a chamada Pedra do Talón e o Círco de Sarsen. Avebury e moitos outros monumentos megalíticos en Inglaterra do sur tamén están construídos con pedras de sarsen.

Para romper a pedra en pezas dunha medida adecuada para o seu uso na construción, empregouse inicialmente lume e posteriormente explosivos. Con todo, as pedras de sarsen non son un material de edificación ideal. William Stukeley escribiu que este material está «sempre húmido no inverno, o que fai que estea mollado e danado, e podrece o mobiliario».[]

No caso de Avebury, os investidores que apoiaron un plan para reutilizar a pedra, arruináronse cando resultou que as casas que construíran eran imposíbeis de vender e tamén propensas a incendiarse. A pesar destes problemas, as pedras de sarsen eran moi apreciadas pola súa durabilidade, especialmente para chanzos e pedras de bordo.[]

Notas
-----

1. ↑  Sarsen stones in Winchester na web de viaxes The City of Winchester, Hampshire (en).
2. ↑  Stewart Ullyot, J.; Nash, D.J.; Whiteman, C.A.; Mortimore, R.N. (2004). "Distribution, petrology and mode of development of silcretes (sarsens and puddingstones) on the eastern South Downs, UK" **29** (12). Bibcode:2004ESPL...29.1509U. doi:10.1002/esp.1136.
3. ↑  Stevens, Frank. "Stonehenge". Consultado o 4 de setembro de 2014.
4. ↑  Bruce Bedlam *The stones of Stonehenge Arquivado 30 de outubro de 2022 en Wayback Machine.*
5. ↑  *Stone ring of Avebury* na web World Pilgrimage Guide (en).

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Stonehenge
* Stonehenge, Avebury e sitios relacionados

### Ligazóns externas

* Foto de Sarsens en Fyfield Down, Wiltshire
* King, N.E. (1968). "The Kennet Valley Sarsen Industry" **63**: 83–93. Consultado o 23 de novembro de 2016.
O ***Lebor na hUidre***, ou ***Libro*** *da Vaca Parda*, é un manuscrito irlandés que data de principios do século XII, que contén documentos sobre a orixe mítica de Irlanda. O seu título fai referencia ao animal dun monxe da abadía de Clonmacnoise, San Ciarán. Inclúe historias do *Ciclo do Ulster* (incluíndo a versión máis antiga do *Táin Bó Cúailnge*), o *Ciclo Feniano*, o *Ciclo Mitolóxico* e o *Ciclo Histórico* da mitoloxía céltica irlandesa, así como textos relixiosos e históricos. Pertence á Real Academia Irlandesa desde 1844, tras ter estado gardado nunha biblioteca privada. Está en mal estado: só quedan sesenta e sete páxinas e moitos textos están incompletos.

Este manuscrito foi escrito no mosteiro de Clonmacnoise, condado de Offaly, e é obra de tres escribas: Máel Muire mac Célhair (referido como "M") e un segundo escriba (referido como "AT") escribiron o manuscrito orixinal, traballando á par. Polos anais irlandeses sábese que Máel Muire morreu durante a incursión dos viquingos sobre Clonmacnoise en 1106, o que permite establecer que este texto é anterior a esa data. Un terceiro escriba, chamado "H", engadiu unha serie de textos e pasaxes ás veces en páxinas novas, borrando certas textos do orixinal. Estas incorporacións e retiradas datan de finais do século XII ou do XIII, e sen dúbida antes de 1359, cando o manuscrito foi usado como rescate para liberar a varios membros da familia O'Donnell de Donegal, encarcerados baixo as ordes de Cathal Óg O'Connor de Sligo.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* O texto do manuscrito editado por R.I. Best e O.J. Bergin
* O contido do manuscrito, con tradución da maioría dos textos
* Descrición e reprodución do manuscrito en isos.dias.ie.
**Ulfilas** (en gótico **Wulfila**: *pequeno lobo*), nado cara ao 311 e finado cara ao 383, foi un bispo, misioneiro e tradutor da Biblia godo, que viviu no auxe da controversia ariana. Era de orixe grega, máis concretamente capadocia.

Traxectoria
-----------

Os seus avós, capadocios helenizados, foron vítimas dos ataques godos en Asia Menor na fin do século III a.n.e. e Ulfilas naceu no seu reino, na beira do Mar Negro. Ademais de aprender a lingua dos seus donos desde a máis tenra infancia, falaba tamén o grego, que aprendeu a escribir ao estar destinado probablemente á carreira eclesiástica.

O seu talento valeulle ser embaixador en favor do seu pobo adoptivo ante o Imperio romano de Oriente. Alí entrou en contacto co bispo ariano Eusebio de Nicomedia, que o consagrou bispo o ano 341. Co fin de evanxelizar os godos, dedicouse a traducir a Biblia á lingua gótica, coa axuda dun alfabeto que inventou para tal fin. Convertido en apóstolo dese pobo bárbaro, dirixiuse a Constantinopla en moitas ocasións, especialmente a un concilio sobre o arianismo, en 360, e en 383 para defender o Arianismo contra o emperador Teodosio I.

O alfabeto gótico de Ulfilas (s. IV).
Morreu pouco despois.

### O seu arianismo

Ignórase precisamente as circunstancias da conversión de Ulfilas ao arianismo: esta herexía era a relixión dominante baixo o emperador Constancio II. En calquera caso, Ulfilas mostrouse un ariano fiel ata a fin da súa vida e foi baixo a súa influencia cando os godos, e logo outros pobos xermánicos orientais adoptaron esta versión do cristianismo. A el débese, aínda que indirectamente, o rexurdimento do arianismo en Occidente nos séculos VII e VIII, por medio dos godos, dos vándalos e dos burgundios, e finalmente dos longobardos.

### A Biblia de Ulfilas

*Codex Argenteus*, ode se conserva a súa tradución da Biblia.
A tradución da Biblia que el fixo consérvase ata hoxe e constitúe un dos documentos dos que dispomos para o coñecemento da lingua gótica.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Heather, Peter (2005). *La caída del imperio romano*. Barcelona: Crítica/Círculo de Lectores. ISBN 978-84-672-3049-9.
* Villar, Francisco (1996). *Los indoeuropeos y los orígenes de Europa. Lenguaje e historia*. Madrid: Gredos. ISBN 84-249-1787-1.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q107317
* WorldCat
* VIAF: 66477200
* BAV: ADV11331930
* BIBSYS: 98029960
* BNE: XX1613378
* BNF: 12005325t
* BRE: 4698720
* CERL: cnp00929467
* DeutscheBio: 118763512
* EBID: ID
* FAST: 1852138
* GEC: 0068259
* GND: 118763512
* ICCU: LO1V187401
* ISNI: 0000000110681960
* LCCN: n87800795
* NKC: kup20030000103796
* NLA: 36047712
* NLG: 162681
* NTA: 069278350
* OL: OL6339368A
* Orthodox Encyclopedia: 161017
* SELIBR: 102716
* SNAC: w6gj2d3r
* SUDOC: 028163656
* Treccani: ulfila

 |
En vermello, as partes do corpo que poden ser *tocadas* con sabre.
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Sabre (homónimos).
O **sabre** é unha arma do deporte da esgrima e o nome da especialidade dese deporte onde se practica con esta arma.

Características
---------------

O sabre é das tres armas da esgrima moderna (co florete e a espada), a única que é unicamente cortante, é dicir, que debe impactar lateralmente no adversario, e non frontalmente. Con todo, os impactos feitos coa punta tamén son contados como válidos, se ben son pouco frecuentes. O sabre é lixeiramente curvado, a diferenza do florete e da espada, e ten unha folla de sección triangular ou en Y.

A garda ten forma de cesto e, se ben ten unha disposición semicircular, protexe o conxunto da man.

A folla do sabre, como a do resto das armas da esgrima, ten distintos nomes conforme as partes: a *espiga* é a parte da folla que se inserta na asa; o *forte* é a base da folla, máis resistente có resto, e que se usa para as paradas, pero tamén a que ten un movemento máis lento; o *centro*, ou parte media, onde se desenvolven a maior parte dos contactos entre sabres; e a *punta*, que é a parte máis frouxa pero máis rápida. Precisamente na disciplina de sabre enténdese que a punta ten gume polos dous lados da folla, polo que se contabilizan os puntos dados coa cota e co gume.

Historia
--------

Tense dito que o sabre moderno tiña as súas orixes no sabre de cabalaría, pero recentemente se comprobou que era só unha coincidencia léxica. O sabre moderno foi incorporado á esgrima deportiva pola escola húngara, a finais do século XVIII. O sabre, pois, deriva das cimitarras orientais, e non ten a folla larga e grosa do sabre de cabalaría francés. O sabre húngaro foi perfeccionado á súa vez pola escola italiana.

Regras
------

Os esgrimistas de sabre poden ser tocados polos seus opoñentes na metade superior do corpo, incluída a máscara, e desbotando as mans. Esa é unha superficie maior cá do florete, que exlúe carauta e brazos, e menor cá espada, que tamén permite mans, pernas e pés. Tanto en florete como en sabre está prohibido agochar un albo válido cun que non o é, é dicir, non se pode meter o brazo ou a man desarmada diante do corpo, para evitar a puntuación do contrario.

Ao igual có florete, o sabre réxese polo dereito de prioridade, de maneira que quen ataca ten a posibilidade de anotar os puntos, mentres que o que defende ten que agardar a neutralizar o ataque e realizar un ataque propio. Con todo, as definicións de ataque non son exactamente iguais en florete e sabre, e o sabre resulta a especialidade máis rápida e, se podemos dicilo así, máis agresiva.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *sabre*.
**Bárbara Gómez Oubel**, nada en Taragoña (Rianxo) o 1 de setembro de 1994 e finada en Caboalles de Abajo (Villablino) o 2 de setembro de 2023, foi unha piloto e copiloto galega de rallys. Participou en máis de 80 probas entre rallys e rallymixes, case sempre como copiloto da súa parella, Tínín Iglesias. Competiu tamén como piloto en varias probas do Campionato Galego de Autocrós. Faleceu aos 29 anos, nun accidente durante a disputa do Rally Valle de Laciana na provincia de León.

Traxectoria
-----------

Aos 16 anos comezou a colaborar na organización do Autocrós do Castro, na súa vila natal, onde pouco despois coñeceu ao piloto Tinín Iglesias, co que iniciou unha relación sentimental. Dende entón colaborou coa escudaría Desguaces Tino, fundada polo pai de Tinín, o tamén piloto Tino Iglesias, ao tempo que exercía como comisaria en rallys. En 2017 decidiu probar como copiloto de Tinín, ante a ausencia do compañeiro habitual deste, Telmo Díaz. O seu debut produciuse no Rally Cidade de Narón, a bordo dun Citroën Saxo VTS, obtendo o 21º lugar. Correu xunto á súa parella tamén no Rally Ourense-Ribeira Sacra dese ano e xa a partir da seguinte tempada foi a única copiloto de Tinín, co que disputou máis de 80 probas nos seguintes seis anos.

En 2018, primeiro ano no que competiu asiduamente, levou o premio da Federación Galega de Automobilismo á mellor copiloto feminina do ano, na suma dos campionatos galegos de rally, rallymix e autocrós. Ademais, estreouse como piloto, disputando as catro probas do Campionato Galego de Autocrós, conducindo un Peugeot 106, e conseguiu o cuarto posto no Autocrós do Castro.

Na tempada 2020 do Campionato de Galicia de Rally acabou na sexta posición absoluta entre os copilotos e proclamouse campioa no certame de copilotos da Copa Top Ten Pirelli. Na seguinte campaña conseguiu o quinto posto absoluto, o mellor da súa carreira.

Faleceu o 2 de setembro de 2023, un día despois do seu 29º aniversario, durante a disputa do sexto treito do Rally Valle de Laciana na provincia de León. Competía como copiloto de Tinín Iglesias e a parella ocupaba a segunda posición da clasificación provisional, cando o seu Ford Fiesta N5 saíu da estrada batendo contra un valado. A copiloto faleceu no acto, mentres que o piloto foi hospitalizado polas súas feridas.

Notas
-----

1. 1 2 3  Penedo, Pablo (22 de marzo de 2018). "Tinín Iglesias e Bárbara Gómez: A parella cun volante como alianza". *La Voz de Galicia* (en castelán). Consultado o 30 de decembro de 2023.
2. 1 2  Penedo, Pablo (8 de febreiro de 2019). "A novel que sacou o carné de campioa galega de automobilismo". *La Voz de Galicia* (en castelán). Consultado o 30 de decembro de 2023.
3. ↑  "Clasificacións 2020" (PDF). *Federación Galega de Automobilismo*. Consultado o 30 de decembro de 2023.
4. ↑  "Clasificacións 2021" (PDF). *Federación Galega de Automobilismo* (en castelán). Consultado o 30 de decembro de 2023.
5. ↑  Tranca, Miguel Ángel (2 de setembro de 2023). "El rallye Valle de Laciana se cobra la vida de la copiloto Bárbara Gómez" (en castelán). Consultado o 30 de decembro de 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q124051882
* eWRC: 212322

 |
O **Boeing B-29 Superfortress** foi un bombardeiro pesado catrimotor estadounidense, usado na segunda guerra mundial e na Guerra de Corea. Nomeado en alusión ao seu predecesor, o B-17 Flying Fortress, o Superfortress foi deseñado como un bombardeiro estratéxico a gran altitude, pero tamén destacou nos bombardeos incendiarios nocturnos a baixa altitude, e no lanzamento de minas navais para bloquear Xapón.

Foi a principal arma de ataque utilizada contra o Xapón e continuou en servizo en varios roles durante os anos 50. A RAF británica tamén usou o B-29 e bautizouno co nome de **Washington**, e a Unión Soviética fabricou unha copia sen licenza coñecido como Tupolev Tu-4. O B-29 foi o proxenitor dunha serie de bombardeiros, avións de recoñecemento, de adestramento e de repostaxe en voo construídos por Boeing, entre os que estaba o B-50 Superfortress, unha variante do B-29. Os posteriores modelos da compañía, impulsados por reactores (o B-47 Stratojet e o B-52 Stratofortress) continuaron a liñaxe.

O B-29 foi un dos avións máis grandes en servizo na segunda guerra mundial. Era un bombardeiro moi avanzado nesa época, que incluía características como unha cabina presurizada, un sistema elctrónico de control de fogo, e torretas de metralladoras manexadas por control remoto. Aínda que foi deseñado como bombardeiro diúrno de grande altitude, na práctica realmente realizou máis misións nocturnas a baixa cota con bombas incendiarias. Foi o principal avión na campaña de bombardeos estadounidense contra o Xapón nos últimos meses da guerra, e levaron as bombas atómicas que destruíron as cidades xaponesas de Hiroshima e Nagasaki. A diferenza doutros bombardeiros da guerra, o B-29 continuou en servizo moito tempo despois do seu final, e incluso un feixe deles foron empregados como transmisores voantes de televisión para a compañía Stratovision. O modelo foi finalmente retirado a principios dos anos 60, despois de ser construídos 3960 exemplares.

Notas
-----

1. ↑  LeMay e Yenne 1988, p. 60

Bibliografía
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Boeing B-29 Superfortress Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q184870
* EBID: ID
* GND: 4120965-5
* LCCN: sh85010699
* NKC: ph311235

 |
**Cohiba** é unha marca de cigarros puros cubanos de grande fama internacional. Algúns sitúana como a mellor marca de puros, e xeralmente obtén as puntuacións máximas nas competicións internacionais.
Cohiba foi orixinalmente unha marca privada que subministraba exclusivamente a Fidel Castro e a altos cargos do goberno cubano e oficiais do partido comunista. A miúdo ofrecidos como regalo diplomático, a marca Cohiba desenvolveu un status de "culto". Foi lanzada comercialmente para a venda ao público en 1982.

Historia
--------

Caixa de puros Cohiba Robustos
A marca Cohiba nace en 1966, adquirindo fama rapidamente a partir do rexistro da marca en 1969, sendo o seu nome moi antigo. Xa en 1492 os primeiros poboadores da illa de Cuba coñecían e empregaban a planta do tabaco e chamaban Cohiba ao rolo rústico da solanácea que fumaban.

O tabaco destinado á elaboración do Cohiba é moi especial. Medra a plenitude unicamente en certas veigas finas, escollidas na zona de Vuelta Abajo, na provincia de Pinar del Río.

A marca de fábrica estaba orixinalmente reservada para o uso diplomático exclusivamente. En 1982, tres tipos de Cohibas foron introducidos aos non-diplomáticos: os Lanceros, os Coronas Especiales e os Panatelas. Tres novas marcas foron agregadas aos Cohibas en 1989: os Esplendidos, os Robustos e os Exquisitos. Estes últimos son coñecidos como "a liña clásica". Vitais para Cohiba foron os cinco agregados en 1992, creando así o que se coñece como a "Liña 1492". Estes foron: o "Siglo I", "II", "III", "IV" e "V".

Comercialización
----------------

O Cohiba comercialízase en España, Francia, Suíza, Gran Bretaña, Benelux, Hong Kong, México, Arxentina, Alemaña, Canadá, Colombia, Venezuela, Brasil, o Caribe, África e Oriente Medio.

Notas
-----

* Bati, Anwer - *The Cigar Companion* (1997, Reimpreso: 1998-2000, 2003), ISBN 1840924136.
* LeRoy, Bernard e Maurice Szafran - *The Illustrated History of Cigars* (Londres: Harold Starke, 1993), ISBN 187245710X.
* Nee, Min Ron - *An Illustrated Encyclopaedia of Post-Revolution Havana Cigars* (2003, Reimpreso: 2005), ISBN 3-9809308-2-3.
* Perelman, Richard B. - *Perelman's Pocket Cyclopedia of Cigars*, Terceira edición (2005), ISBN 1-893273-06-7.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Tabaco
* Puro

### Ligazóns externas

* Sitio web de Habanos
***Foedus*** é o nome que recibe o pacto que estabelecía o Imperio Romano con diversos pobos e con diferentes fins. Normalmente eran de tipo político e militar dándose axuda mutua a cambio dalgunha garantía.

No caso concreto dos vándalos, alanos e suevos, que cruzaran os pasos pirenaicos no outono do 409 e se dedicaran á depredación sistemática dos territorios, observándose o debilitamento do Imperio tan profundo que deixaba campo aberto á libre actuación dos pobos xermánicos. Progresaba así o proceso que os convertería na forza *de facto* no marco dos territorios que ocupaban.

Parece bastante seguro que o *foedus* se estableceu co momentáneo dominador da situación naquel momento na Hispania, Flavio Constancio e para ambas as partes o tratado era do máis conveniente. Desde o punto de vista xermánico porque o bandoleirismo non era forma de vida posíbel a longo prazo, a non ser que trocasen de territorio continuamente coma até agora fixeran e continuarían a facer os vándalos. E desde o punto de vista de Flavio Constancio porque garantía a estabilidade, aínda que fora dun xeito provisional, na Hispania e podería atender os asuntos que reclamaban a súa presenza na Italia e facer fronte á sublevación da Galia que estaba o ocorrer naqueles intres.

Estas circunstancias explican o porque o representante romano non se amosase excesivamente esixente á hora de repartir as terras dos seus asentamentos e non obrigándoos á contrapartida habitual nos *foedus*, que era a axuda militar ao Imperio en caso de guerra. A única esixencia foi que deixasen libre a provincia Tarraconense, que se debe entender como un intento de afastar os xermánicos do Mediterráneo, derradeiro reduto a unidade romana. A cambio disto e, como base do seu asentamento, concedíaselle aos bárbaros o territorio das restante provincias da Hispania.

Situación dos conventos xurídicos da Gallaecia tras a reorganización administrativa do emperador Diocleciano
Por mutuo acordo procederon estes ao repartimento, mediante sorteo, de tres lotes equivalentes entre tres grupos de poboación numericamente equilibrados. Aos alanos correspondeu a Cartaxinense e a Lusitania, a rexión máis ampla, pero tamén a máis pobre. Os vándalos silingos asentáronse na Bética, territorio máis reducido pero máis rico. Por fin, ao conxunto formado por vándalos asdingos e suevos foilles adxudicada a provincia da Gallaecia.

Suevos e vándalos asdingos repartíronse a provincia, que tras a reorganización de Diocleciano, comprendía a actual Galiza até o Douro, e, cara ao leste, boa parte da meseta norte. A división faise seguindo os meridianos actuais, correspondéndolles aos vándalos a meseta e terras chás, mentres que os suevos ocuparon os límites do Macizo Galaico até o mar,pero non ocuparon toda a súa extensión, xa que eran un pobo cun número moi limitado de individuos, e, segundo as fontes, estabelecéronse na súa maior parte no Convento Xurídico Bracarense, isto é, centrándose en Braga, as terras que abranguen entre o Miño e o Douro cara ao océano.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1752607
* EBID: ID

 |
**Advanced Satellite for Cosmology and Astrophysics**, tamén coñecido polo seu acrónimo **ASCA**, como **ASTRO-D** e polo nome de **Asuka** (co significado de "paxaro voador"), foi un observatorio espacial xaponés lanzado o 20 de febreiro de 1993 mediante un foguete M-3S-2 desde o centro espacial de Uchinoura.

Características
---------------

ASCA foi a cuarta misión xaponesa no campo da astronomía de raios X e a segunda na que Estados Unidos colaborou con parte da carga científica. A órbita inicial do satélite tiña unha inclinación de 31,1 graos, un apoxeo de 622 km e un perixeo de 524,6 km.. O 14 de xullo de 2000, tras unha tormenta magnética que produciu unha expansión imprevista das capas superiores da atmosfera terrestre, o satélite perdeu o control sobre a súa actitude debido ó aumento do rozamento coas capas altas da atmosfera. Como consecuencia, os paneis solares deixaron de apuntar cara ao Sol, producíndose unha descarga das baterías. ASCA reentrou na atmosfera o 2 de marzo de 2001 ás 5:21 UT.

A NASA obtivo un 15% do tempo de observación polas súas achegas á misión.

Misión
------

O obxectivo de ASCA era facer observacións espectroscópicas en raios X na banda de enerxías de entre 1 e 12 keV, en especial a liña K do ferro. Adicouse tamén a obter imaxes da estrutura de fontes extensas como cúmulos de galaxias e remanentes de supernovas.

Instrumentación
---------------

ASCA levaba catro telescopios idénticos cunha área total efectiva de 1300 cm2 a 1 keV e de 600 cm2 a entre 6 e 7 keV. A NASA colaborou aportando catro espellos multicapa cónicos de incidencia rasante e dous detectores CCD proporcionados polo MIT. Xapón achegou os IGSPC (*imaging gas scintillation proportional counters*), contadores proporcionais de escintileo, a nave, o vehículo lanzador e as estacións terrestres.

Notas
-----

1. 1 2 3  N2YO (2011). Real Time Satellite Tracking, ed. "ASTRO D (ASUKA)" (en inglés). Consultado o 23 de agosto de 2011.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  NASA (8 de xullo de 2011). "ASCA" (en inglés). Consultado o 23 de agosto de 2011.
3. 1 2  "Note verbale dated 8 April 1993 from the Permanent Representative of Japan to the to the United Nations addressed to the Secretary-General" (PDF). *COMMITTEE ON THE PEACEFUL USES OF OUTER SPACE* (93-22002 (E)). 16 de abril de 1993. Consultado o 29 de xaneiro de 2021.
4. 1 2 3 4  Gunter Dirk Krebs (2011). Gunter's Space Page, ed. "Astro D (ASCA, Asuka)" (en inglés). Consultado o 23 de agosto de 2011.
5. ↑  David Darling (2011). The Encyclopedia of Science, ed. "ASCA (Advanced Satellite for Cosmology and Astrophysics)" (en inglés). Consultado o 23 de agosto de 2011.
6. 1 2 3  Mark Wade (2011). "ASCA" (en inglés). Consultado o 23 de agosto de 2011.
7. ↑  NASA (2011). "ASCA Reentry" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 18 de outubro de 2011. Consultado o 25 de agosto de 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q15018
* GEC: 0262172
* NSSDC ID: 1993-011A
* SCN: 22521

 |
A **historia urbana dos Ánxeles** comeza despois de que nela vivan durante millares de anos tribos amerindias. En 1542 o portugués João Rodrigues Cabrilho localiza a baía dos Ánxeles. En 1771 chega unha misión española da orde Franciscana. Os Ánxeles é fundada en 1781 por 44 poboadores de California.

Foi parte de España, despois de México, e ao final dos Estados Unidos.

Historia
--------

Cando en 1769, o grupo de exploradores españois ao mando de Gaspar de Portolá e cos franciscanos Junípero Serra e Juan Crespi, otearon dende o outeiro que na actualidade é o Elysian Park, o río que aos seus pés discorría cara ao sur, puxéronlle por nome *El Río de Nuestra Señora La Reina de los Ángeles de Porciúncula* en memoria da pequena ermida homónima as aforas de Asís, na localidade de Santa María degli Angeli, onde San Francisco iniciou a súa regra. Inda que Crespi recomendou a beira oeste do río para fundar unha misión non foi ata 1781 que o rei Carlos III ordenou a construción no lugar dun asentamento. O gobernador de California, Felipe de Neve, elabora a planta e manda traer de Sonora (México) 44 poboadores (11 familias). O catro de setembro aséntanse no lugar que chaman *El Pueblo de Nuestra Señora Reina de los Ángeles sobre el Río Porciuncula*.

Entre 1815, data dunha grande inundación, e 1835 prodúcese a deterioración e gradual abandono da antiga aldea e o seu desprazamento cara aos terreos contiguos do sur, arredor da actual Praza coa igrexa e a rúa Olvera.

En 1821, México independízase de España e no 1847, trala guerra USA-México, California tórnase parte dos Estados Unidos. En 1850 Os Ánxeles adquire o título de cidade inda que segue a ser unha vila de 1.610 habitantes. E pouco máis vai continuar sendo ata polo menos 1880, con dous desenvolvementos en cuadrícula ó norte e ó sur da vila: o do sur (suroeste exactamente) converterase no centro (*downtown*) da cidade futura.

A partir dese momento, o descubrimento de petróleo e principalmente o desenvolvemento do ferrocarril, fará crecer a retícula urbana ata facer no século XX dos Ánxeles unha das grandes metrópoles do planeta e sen dúbida unha das máis extensas (1880, 11.200h; 1890, 50.400; 1900, 102.500; 1910, 319.200; 1920, 576.700; 1930, 1 238 048).

Notas
-----

1. ↑  Imaxe

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Historia dos Ánxeles*** |

---

|  |  |
| --- | --- |
| Este artigo tan só é un bosquexo |  *Este artigo sobre historia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3136743
* LCCN: sh85078419

 |
**Rosetta@home** é un proxecto de computación distribuída para a predición da estrutura das proteínas que emprega a plataforma Berkeley Open Infrastructure for Network Computing (BOINC). Está dirixido polo Laboratori Baker, da Universidade de Washington. O obxectivo de Rosetta@home é predicir acoplamentos proteína-proteína e deseñar novas proteínas mediante o uso duns 60 000 computadores activos cedidos por voluntarios, cun rendemento medio de preto de 55 teraFLOPS a data do 6 de outubro do 2012. Foldit, un videoxogo baseado en Rosetta@Home, intenta acadar o mesmo obxectivo a través do crowdsourcing. Malia que o proxecto se centra principalmente na investigación básica para mellorar a precisión dos métodos proteómicos, Rosetta@home tamén leva a termo investigacións aplicadas no eido da malaria, a doenza de Alzhéimer e outras patoloxías.

Notas
-----

1. ↑  de Zutter W. boincstats.com, ed. "Rosetta@home: Credit overview" (en anglès). Arquivado dende o orixinal o 07 de outubro de 2011. Consultado o 6 de outubro de 2012.
2. ↑  Fòrums de Rosetta@home (ed.). "What is Rosetta@home?" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 13 de setembro de 2008. Consultado o 7 de setembro de 2008.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Rosetta@home Páxina web do proxecto *(en inglés)*
* Baker Lab Páxina web do Baker Lab *(en inglés)*
**Nicéforo III** ***Botaniates***, nado cara ao 1002 e finado o 10 de decembro de 1081, foi emperador de Bizancio dende 1078 ata a súa morte.

Traxectoria
-----------

Foi proclamado emperador polo exército de oriente en 1078 en Nicea, tras rebelarse contra Miguel VII Ducas. Vénceo coa axuda do turco selxúcida Süleyman I, ao que paga tributo, e casa coa emperatriz María de Alania, viúva de Miguel VII Ducas. Coa axuda de Aleixo Comneno, elimina os seus rivais, entre eles o xeneral Nicéforo Brienios, e consegue facerse aceptar pola aristocracia e o clero.

O seu reinado é unha cadea de revoltas e de guerras civís. Tras desfacerse o partido da burocracia civil, o Senado atopouse privado de toda autoridade.

Co apoio de Constantino Ducas, Aleixo Comneno apodérase do poder e relega a Nicéforo ao convento de Peribleptos.

| Imperio Bizantino |
| --- |
| *Segue a:* Miguel VII Ducas | **Nicéforo III**(1078-1081) | *Precede a:* Aleixo I Comneno |
| Dinastía Ducas-Comneno |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q41689
* WorldCat
* VIAF: 22538447
* BMT: 95779
* BNE: XX1381738
* CERL: cnp00319609
* DeutscheBio: 10283332X
* EBID: ID
* GND: 10283332X
* NLG: 227360
* NNDB: 000103200
* Orthodox Encyclopedia: 2565522
* SUDOC: 187849900

 |
**Fonte Paredes** é un lugar da parroquia de Ons no concello coruñés de Brión na comarca de Santiago. Tiña 60 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 30 eran homes e 30 eran mulleres.

Patrimonio
----------

Nesta aldea está a igrexa parroquial de Santa María de Ons, de finais do século XVIII. Ten unha soa nave rectángular e dúas ábsidas laterais. O pórtico ocupa gran parte da fachada e está coroado por unha imaxe da Virxe cuberta por un arco de medio punto. Por riba dunha arquitrabe xadrezada está o friso decorado con motivos xeométricos (un triángulo equilátero que representa á Santa Trindade do que parten raios en todas as direccións). Remata a fachada un sinxelo campanario.
No interior do templo destaca o retablo en pedra, realizado polo escultor Antonio Fabeiro en 1789. Representa á Virxe María rodeada por anxos que a levan cara ao Ceo baixo un arco sostido por dous pares de columnas. Recuperado en 2007 por iniciativa dos veciños, a restauración sacou á luz as pinturas orixinais de 1827.

Notas
-----

1. ↑  Instituto Nacional de Estadística

Lugares e parroquias
--------------------

### Lugares de Ons

| Lugares da parroquia de Ons no concello de Brión (A Coruña) |  |
| --- | --- |
| Fonte Paredes | A Igrexa | Ons | Pazos | Salaño Grande | Salaño Pequeno |

### Parroquias de Brión

| Galicia | Provincia da Coruña | Parroquias de Brión |  |
| --- | --- |
| Os Ánxeles (Santa María) | Bastavales (San Xulián) | Boullón (San Miguel) | Brión (San Fins) | Cornanda (Santa María) | Luaña (San Xulián) | Ons (Santa María) | San Salvador de Bastavales (San Salvador) | Viceso (Santa María) |
**Manuel Camacho Garrote**, nado en Córdoba o 8 de xuño de 1993, é un árbitro de fútbol español, que milita na Primeira División RFEF.

Traxectoria
-----------

Comezou a xogar ao fútbol na UD Sur da súa cidade natal. Interesado xa pola arbitraxe, ao estar federado como xogador non podía dirixir partidos de fútbol, polo que actuou como árbitro de fútbol sala durante dous anos. Ao deixar de xogar ao fútbol herba pasou a arbitrar nesa superficie e foi subindo polas diferentes categorías rexionais andaluzas, ata chegar á Terceira División na tempada 2018/19. En 2021 conseguiu o ascenso á Segunda División RFEF, onde permaneceu só un ano, ao lograr un novo ascenso en 2022, desta vez á Primeira División RFEF.

Notas
-----

1. ↑  "Árbitros, vecinos y amigos en el fútbol provincial" (en castelán). 2 de xullo de 2021. Consultado o 23 de marzo de 2024.
2. ↑  "Camacho Garrote, el colegiado acusado de inventarse un acta, arbitrará al Deportivo en el Cerro del Espino" (en castelán). 22 de marzo de 2024. Consultado o 23 de marzo de 2024.
3. ↑  ""Quiero llegar, pitar y que nadie se acuerde de mi nombre"" (en castelán). 26 de xullo de 2022. Consultado o 23 de marzo de 2024.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Datos do árbitro en BDFutbol *(en castelán)*.
O **alune** é unha lingua malaio-indonesia que se fala en Indonesia.

Distribución xeográfica
-----------------------

Fálase no oeste da illa de Seram, en 27 vilas distribuídas entre os distritos de Seram Barat, Kairatu e Taniwel. Por efecto da emigración hai algúns falantes na illa de Ambón e nos Países Baixos.

Falantes
--------

8.000 sobre un grupo étnico de 15.000 persoas (2001)

Dialectos
---------

* Dialecto do norte:
	+ Fálase nas vilas de Buria, Hukuanakota, Hukukecil, Kamal, Kawa, Laiuwin, Laturake, Lumoli, Murikau, Murnaten, Nikulukan, Niniari, Nurue, Patahue, Riring, Rumasoal, Uweth, Wakolo.
* Dialecto do centro:
	+ Fálase nas vilas de Lohiatala, Lohiasapalewa, Manusamanue, Rumbatu e Rumberu. En Watui a lingua está nun proceso de extinción irreversible.
* Dialecto do sur:
	+ Falouse na vila de Kairatu, pero hoxe está extinguido.

Situación sociolingüística
--------------------------

Ata 1960 o alune era a única lingua falada polo pobo alune, eran poucos os que coñecían a antiga lingua colonial, o holandés e a nova lingua oficial de Indonesia, o bahasa indonesio, estaba algo máis estendido o malaio ambonés, que se empregaba nas vilas costeiras como lingua franca para tratar cos comerciantes doutras zonas, ademais os misioneiros cristiáns axudaron a expansión do ambonés tras a conversión ao cristianismo dos alune, que se realizou por volta de 1900 nas vilas da costa e de 1930 nas vilas do interior.

A partir de 1960 nas vilas costeiras comeza un proceso de cambio lingüístico cara ao ambonés, o tempo que dende as escolas se espalla o coñecemento do bahasa indonesio. Actualmente nas vilas do interior a lingua alune segue a ser a lingua de case toda a poboación, pero nas vilas costeiras menos da metade da poboación fala a lingua. Na vila de Watui o alune está case extinguido e en Kairatu deixou de falarse.

Bibliografía
------------

* Margaret Florey. *Shifting patterns of language allegiance: a generational perspective from eastern Indonesia*. In Hein Steinhauer, ed. *Papers in Austronesian Linguistics*, No.1:39-47. Camberra: Pacific Linguistics, 1991
* Margaret Florey e Rosemary A. Bolton. *Personal names, lexical replacement, and language shift in eastern Indonesia*. Cakalele: Maluku Research Journal Vol. 8: 27-58, 1997

Ligazóns externas
-----------------

* O alune no Ethnologue
* Language contact in East Nusantara, Margaret Florey (RTF)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3327367
* ELCat: 1329
* Ethnologue: alp
* Glottolog: alun1238
* WALS: aln

 |
| *Manguito de rotadores* |
| --- |
|
|
|
|
|
| Gray's | *pág.* |
|
|
|
|
|
|
|
|

10. Manguito rotador: 11. Supraespiñal, 12. Subescapular, 13. Infraespiñal, 14. Redondo menor
O **manguito rotador** é un grupo de músculos do membro superior que mantén unido o úmero á escápula.

Funcións
--------

O manguito de rotadores son importantes na estabilidade e mobilidade da articulación glenoumeral. Estes músculos insírense na escápula e se dirixen cara ao úmero. Deste xeito manteñen a cabeza umeral unida á cavidade glenoide da escápula.

Durante a abdución do brazo, o manguito de rotadores comprime a articulación glenoumeral, para que o músculo deltoide poida elevar o brazo. Sen a actuación deste grupo, a articulación sería moito máis luxable e permitiría menos movementos.

Músculos do manguito
--------------------

Son en total catro músculos.

### Músculo supraespiñal

*Artigo principal**:* Músculo supraespiñal.
O supraespiñal insírese na fosa supraespiñal da escápula e na epífise proximal do úmero. Abduce o brazo. Está innervado polo nervio supraescapular.

### Músculo infraespiñal

*Artigo principal**:* Músculo infraespiñal.
O infraespiñal insírese na fosa infraespiñal da escápula e na epífise proximal do úmero. Realiza a rotación externa do brazo. Está innervado polo nervio supraescapular.

### Músculo redondo menor

*Artigo principal**:* Músculo redondo menor.
O redondo menor insírese no bordo axilar da escápula e na epífise proximal do úmero. Produce, ao igual que o infraespiñal, a rotación externa do brazo. Está innervado polo nervio axilar.

### Músculo subescapular

*Artigo principal**:* Músculo subescapular.
O subescapular insírese na fosa subescapular da escápula e na epífise proximal do úmero. Produce a rotación interna do brazo. Está innervado polo nervio subescapular superior e inferior.

Galería
-------

* Manguito de rotadores, redondo maior e tríceps braquios. Vista traseira.Manguito de rotadores, redondo maior e tríceps braquios. Vista traseira.
* Vascularización escapular. Vista traseira.Vascularización escapular. Vista traseira.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* *Gray. Anatomy of the human body* *(en inglés)*. Edición de 1918 de dominio público.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1764136
* JSTOR: rotator-cuff
* MAG: 2776511800

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* FMA: 37018
* MeSH: D017006
* MeSH: A02.633.567.912
* Uberon: 0003683

 |
Localización de Zalpa nun mMapa de Próximo Oriente cara ao 1600 a.C.
**Zalpa** ou **Zabar**, foi unha cidade hitita, probabelmente a capital do reino denominado Zalpuwa, na ribeira do mar (o mar Negro na rexión da clásica Amisos na desembocadura do moderno río Kizil Irmak, probabelmente hoxe cuberta polo mar). É posíbel que fora Hattusilis I o rei que conquistou Zalpa, situada na costa do mar Negro. Saqueouna e destruíuna. Unha teoría supón que un "gran rei" de nome Huzziyas, foi rei de Zalpa e exerceu unha certa hexemonía antes de Labarnas I (antes do -1700) pero acabou sometida por Hattusilis I uns anos máis tarde.

A cidade e o territorio de Zalpuwa serían conquistados polos kaska sobre o -1390, en tempo de Arnuwandas I.

Segundo Matthews & Glatz poderíase corresponder coa actual Ikiztepe ou con Oymaağaç na actual provincia turca de Samsun.

Notas
-----

1. ↑  Matthews, Roger; Glatz, Claudia (2009). "The historical geography of north-central Anatolia in the Hittite period: texts and archaeology in concert". *Anatolian Studies* (59): 51–72.  p, 69
2. ↑  Négao Bajramovic, Gojko *Historical Geography of Anatolia in the Old Assyrian Colony Period* p.120, Museum Tusculanum Press, 2011 ISBN 8763536455
Lanzamento.
O xogo dos **birlos** consiste en lanzar unha bóla pesada a ras do chan cara a 10 pezas de madeira (que son as que se chaman *birlos*) colocadas verticalmente nunha posición determinada, situadas ó final dunha pista de 19,2 metros de lonxitude e 1,06 metros de anchura, co obxectivo de derrubar a maior cantidade delas. A bóla é esférica e ten 3 buratos polos cales meter os dedos para dominar a forza e a dirección do lanzamento. O peso das bolas pode variar entre as 9 e as 16 libras, ou sexa, entre 4,08 e 7,25 quilogramos.

Os birlos colócanse ó final da pista, equidistantes 30,5 centímetros uns dos outros, formando un triángulo equilátero, cunha das puntas do triángulo apuntando cara ao lanzador.

Unha partida de birlos consta de 10 roldas de lanzamento. A puntuación consiste en sumar a cantidade de birlos derrubados. En cada rolda, cada xogador dispón de dúas oportunidades para derrubar tódolos birlos. Denomínase *strike* cando un xogador derruba os 10 birlos no primeiro lanzamento dun rolda. Nese caso, a puntuación que acade nos seus seguintes dous lanzamentos multiplícase por 2. Denomínase *spare* cando un xogador derruba os 10 birlos no conxunto dos dous lanzamentos dunha rolda. Nese caso, a puntuación que acade no seu seguinte lanzamento multiplícase por 2. No caso de acadar un *strike* ou un *spare* na 10º rolda de lanzamento, pódese lanzar unha vez máis.

Deste xeito, a máxima puntuación que se pode acadar nunha partida de birlos é 300. Acadaríase esa puntuación facendo 12 *strikes* consecutivos.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Birlos celtas

### Ligazóns externas

* Páxina da Federación Española de Birlos *(en castelán)*
* Páxina da Asociación Española de Clubs de Bowling *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q172809
* AAT: 300222772
* BNCF: 671
* BRE: 1880503
* GND: 4121042-6
* NKC: ph135642
* Treccani: bowling

 |
| Arquipélago de Los Roques |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Dependencias Federais Venezolanas |  |
| Bandeira | Escudo |

 |
| Localización |
| NASA Imaxe Satellite dos Roques |
| Datos |
| Capital | Gran Roque |
| País | Venezuela |
| Linguas |  |
| Poboación (2007) | 1.800 hab. |
| Superficie | 40,61 km² |
| Densidade |  |
| Coordenadas | 11°51′N 66°45′O﻿ / ﻿11.850, -66.750 |
| Maior Altura |  |

Praia dos Roques
O **arquipélago de Los Roques** é un conxunto de illas nas antillas menores pertencentes a Venezuela que posúe unha superficie estimada en 40´61 km² e que esta aproximadamente a 176 km ao norte da cidade de Caracas e é un dos principais atractivos turísticos do país, forma parte das Dependencias Federais Venezolanas, é parque nacional dende 1972 e no ano 2001 contaba con 1.300 habitantes fixos (sendo a dependencia federal máis poboada). Ten unha superficie aproximada de 221.120 hectáreas entre marítimos e terrestes, e é considerado o parque mariño máis grande de América Latina.

Os Roques posúe unha estrutura de atol, pouco frecuente no Caribe pero típica do Océano Pacífico, con dúas barreiras externas formadas por comunidades coralinas, as cales protexen ao arquipélago das correntes fortes; tamén, unha lagoa interna de augas superficiais e fondos areosos. Este parque está constituído por 42 caios de orixe coralino e un gran número de bancos de area, que van desde dunha considerable superficie, como Cayo Grande de 15´1 km² de extensión, ata o Gran Roque que a pesar de ser o máis poboado só ten 1´7 km² (170 héctareas) de extensión.

Os lindeiros oficiais forman un rectángulo que encerra as seguintes illas e *cayos*: 

* El Gran Roque
* Ratas
* Francia
* Carenero
* Sargo
* La Tiñosa
* Pepino de Mar
* Envenenado
* Mosquito
* Carbón
* Carbonero
* Guarura
* Felipe
* Boca Grande
* Nordeste
* Pelona
* Zancudo
* Sal
* Garrapatero
* Chipí-Chipí
* Pirata e demais caios e augas mariñas dentro do devandito rectángulo.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q318678
* WorldCat
* VIAF: 234365480
* GEC: 0056755
* GeoNames: 3633649

 |
O **Exército Popular de Corea** (en coreano, **조선인민군**) encárgase da defensa de Corea do Norte e polo seu tamaño está considerado o cuarto máis grande do mundo, con máis dun millón de militares en activo e outros 4,7 millóns na reserva. Componse polas Forzas terrestres, a Mariña, a Forzas Aéreas, o 2º Corpo de Artillaría e a Forza Especial de Operacións. Kim Jong-il é o Comandante Supremo do Exército Popular de Corea e xefe da Comisión Nacional de Defensa.

Algúns estudos afirman que Corea do Norte é o país máis militarizado do mundo. Estímase que o gasto anual ascende a máis de 5000 millóns de dólares (en torno ao 25% do PIB), dos cales máis da metade están destinados aos programas de desenvolvemento nuclear e de mísiles. Corea do Norte podería ter 3 cabezas nucleares e varios centenares de mísiles balísticos con alcance superior aos 1000 quilómetros.

En 1978 Kim Il-sung decretou que o Día do Exército sería trasladado do 8 de febreiro ao 4 de abril. A nova data trataba de honrar a creación da guerrilla anti-xaponesa en 1934.

Historia
--------

As orixes do Exército Popular de Corea remóntanse ao ano 1939 co Exército de Voluntarios Coreanos formado en Yenan (China), co obxectivo de contrarrestar a presenza do Imperio do Xapón en Manchuria. Devandita forza, que roldaba os 1000 homes, contaba con apoio e asesoramento de comunistas chineses.

Logo da segunda guerra mundial, as forzas soviéticas que ocupaban a península de Corea ao norte do paralelo 38 ordenaron o desarmamento e desaparición de todas as forzas de resistencia locais que operaban contra o Exército Imperial Xaponés.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q240670
* WorldCat
* VIAF: 134877075
* EBID: ID
* ISNI: 0000000092037898
* LCCN: n81066718

 |
O **Distrito de Toledo** (en inglés, **Toledo District**) é un dos seis distritos nos que se divide o territorio de Belize. Toledo é o máis meridional de todos os distritos. Limita polo norte cos distritos de Cayo e Stann Creek; polo poñente, co departamento guatemalteco de Petén; polo oriente, co mar Caribe; e polo sur, co departamento guatemalteco de Izabal.

A capital de Toledo é Punta Gorda, unha pequena poboación localizada na costa do mar Caribe. O distrito de Toledo ten unha superficie de 4.649 km² e unha poboación de aproximadamente 28.000 habitantes.

A segunda maior cidade do distrito é Silver Creek.

Historia
--------

Un edificio de Lubaantún.
Toledo foi o escenario no que se desenvolveron varias cidades maias importantes no Período Clásico de Mesoamérica. Entre elas hai que citar a Nim Li Punit, Lubaantún e Uxbenká. Ao concluír o período clásico da cultura maia, varias das cidades desa civilización foron abandonadas no medio de desordes, como parecen demostrar as estelas inconclusas atopadas na zona arqueolóxica de Nim Li Punit. Cando foron abandonadas, as poboacións maias foron cubertas pola espesa selva do sur de Belize, e non se soubo moito máis delas até despois do século XX, cando se desenvolveron proxectos arqueolóxicos co propósito de coñecer o pasado precolombiano da rexión. Durante os séculos posteriores e antes da chegada dos españois, o territorio foi ocupado polo grupo maiense manche ch'ol.

Punta Gorda, capital do distrito de Toledo.
Os españois ocuparon a rexión durante os séculos XVI e XVII, combatendo contra os indíxenas, que presentaran grande resistencia. A partir do século XVIII, os británicos colonizaron Belize, ao que despois se coñeceu co nome de Honduras Británica. Até a chegada dos garífunas —grupo mestizo produto da mestura de indíxenas caribes con escravos africanos, deportados das Antillas Menores baixo o control do Reino Unido—, Toledo permaneceu practicamente despoboado, posto que os ingleses expulsaran os indios ch'ol cara a Petén.

No século XX a inmigración de indíxenas guatemaltecos a Toledo —pertencentes as etnias kekchí e mopán— foi un factor que contribuíu a que, actualmente, unha significativa parte da poboación toledana sexa de orixe maia.

| * v
* c
* e
Distritos de Belize |
| --- |
| 
* Belize
* Cayo
* Corozal
* Orange Walk
* Stann Creek
* Toledo

 | Bandeira de Belize |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q506049
* GEC: 0066296
* GeoNames: 3580913
* GND: 7688477-6
* MusicBrainz: ID
* OSM: 962358
* TGN: 1000941

 |