O **taxico** (тоҷикӣ, en cirílico, تاجیکی en perso-arábigo, AFI [tɔːdʒɪˈkiː]) é unha lingua irania da mesma rama co persa, falado por preto de sete millóns de persoas. O taxico contemporáneo, coma persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. É o idioma oficial en Taxiquistán, aínda que tamén se fala nos países limítrofes, principalmente en Afganistán, no Uzbekistán e en Kirguizistán.

O fraccionamento político característico da época feudal e a ausencia de lazos estables económicos e culturais entre as distintas rexións nas que vivían os falantes taxicos, facilitaron o nacemento e mantemento nesas rexións de dialectos variados. Foi só tralo triunfo da Revolución de 1917 e a consolidación do poder soviético no territorio de Asia Central cando se abre un proceso para concentrar os varios dialectos cara a un taxico literario contemporáneo. Naturalmente, trala desintegración da Unión Soviética e a recuperación da soberanía nacional ese proceso cambiou de mans e agora é a Academia das Ciencias de Taxiquistán a encargada de facer esa labor. O idioma estándar baséase nos dialectos do noroeste de **Taxiq** (rexión da antiga cidade de Samarcanda), que foron considerablemente influenciados pola lingua uzbeka, como resultado da proximidade xeográfica.

Un grande mérito do estudo do taxico e dos seus dialectos débese enteiramente aos estudosos ruso-soviéticos. Do período pre-revolucionario destacan O.I. Senkovskij e V.V. Grigoriev que por primeira vez sinalaron algunhas características gramaticais e léxicas da lingua dos autores centro-asiáticos. Tamén C. Salemann dirixiu a súa atención á fonética taxica a partir de textos xudeu-persas de Bukhara (ademais de diferentes estudos sobre o iagnobí). No período soviético abriuse unha nova etapa no estudo da lingua e o achado de solucións para a creación dunha nova lingua literaria, dunha ortografía, dunha terminoloxía etc. E foi sobre todo grazas aos traballos de I.I. Zarubin e dos seus discípulos que se desenvolveu a mediados dos anos vinte do século XX o estudo dos dialectos e da fonética do taxico.

O taxico tamén mantivo diversos elementos arcaicos no seu vocabulario e na gramática, que se perderan no resto do mundo persófono, grazas ao seu relativo illamento nas montañas da Asia Central.

Distribución xeográfica
-----------------------

### Dialectos do taxico

Os dialecto taxicos (**шеваҳои забони тоҷикй**) poden agruparse nos seguintes grupos:

1. Dialectos setentrionais (Norte de Taxiquistán, zonas do sur de Uzbekistán e Kiguizistán).
2. Dialectos centrais (dialectos de Mastjoh, Aini, Hissor e zonas de Varzob).
3. Dialectos meridionais (dialectos de Qarotegin, Kulob, dialectos do Badaghxán etc.)
4. Dialectos meridionais orientais (dialectos de Panxe e Darvoz).

O dialecto entre os xudeus de Bukhorá nativos de Asia Central é coñecido coma bukhoriano (tamén se pode dicir "bukhorés"), e pertencen ao grupo de dialectos setentrionais. Distínguese facilmente xa que inclúen termos do hebreo, principalmente léxico relixioso, ademais de usar o alfabeto hebreo. Sacando estas diferenzas, o bukhoriano é intelixible aos outros taxicofalantes, particularmente cos dos dialectos setentrionais.

Sistema de escritura
--------------------

*Artigo principal**:* Alfabeto taxico.
Antes de 1928, usaba unha versión de escritura árabe/persa, aínda que máis tarde adoptou o alfabeto latino entre 1928 e 1940, para pasar máis tarde a unha versión do alfabeto cirílico. En 1994, o goberno taxico intentou volver introducir o alfabeto latino como sistema de escritura, pero movementos radicais esixían a implantación da escrita perso-arábiga. Na actualidade aínda se segue a empregar a escrita perso-arábiga en Uzbekistán e nas zonas taxicofalantes do Afganistán.

*Alfabeto taxico moderno (cirílico)*| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к |  |
| AFI: [a] | AFI: [b] | AFI: [v] | AFI: [ɡ] | AFI: [d] | AFI: [e] | AFI: [jɔ] | AFI: [ʒ] | AFI: [z] | AFI: [i] | AFI: [j] | AFI: [k] |
| Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ч ч |
| AFI: [l] | AFI: [m] | AFI: [n] | AFI: [ɔ] | AFI: [p] | AFI: [ɾ] | AFI: [s] | AFI: [t] | AFI: [u] | AFI: [f] | AFI: [χ] | AFI: [tʃ] |
| Ш ш | Ъ ъ | Э э | Ю ю | Я я | Ғ ғ | Ӣ ӣ | Қ қ | Ӯ ӯ | Ҳ ҳ | Ҷ ҷ |
| AFI: [ʃ] | AFI: [ʔ] | AFI: [e] | AFI: [ju] | AFI: [ja] | AFI: [ʁ] | AFI: [ˈi] | AFI: [q] | AFI: [ɵ] | AFI: [h] | AFI: [dʒ] |

*Alfabeto taxico latinizado (1928 — 1940)*| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g | Ƣ ƣ | H h | I i | Ī ī |
| AFI: [a] | AFI: [b] | AFI: [tʃ] | AFI: [dʒ] | AFI: [d] | AFI: [e] | AFI: [f] | AFI: [ɡ] | AFI: [ʁ] | AFI: [h] | AFI: [i] | AFI: [/ˈi/] |
| J j/Y y | K k | L l | M m | N n | O o | P p | Q q | R r | S s | Ş ş | T t |
| AFI: [j] | AFI: [k] | AFI: [l] | AFI: [m] | AFI: [n] | AFI: [ɔ] | AFI: [p] | AFI: [q] | AFI: [ɾ] | AFI: [s] | AFI: [ʃ] | AFI: [t] |
| U u | Ū ū | V v | X x | Z z | Ƶ ƶ | ' |
| AFI: [u] | AFI: [ɵ] | AFI: [v] | AFI: [χ] | AFI: [z] | AFI: [ʒ] | AFI: [ʔ] |

Historia
--------

Fonoloxía
---------

### Vogais

A táboa que amosamos aquí ilustran as vogais en taxico estándar e culto. Os dialectos locais chegan a ter máis de seis.

| Vogais taxicas |
| --- |
|  | Anterior | Central | Posterior |
| Pechada | i |  | u |
| Media | e | u̇ | o1 |
| Aberta | a |  |

Na táboa seguinte amósase o desenvolvemento do vocalismo entre as linguas de orixe pérsida:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Persa clásico | **ā** | **a** | **ē** | **i** | **ī** | **ō** | **u** | **ū** |
| Persa moderno | **ā** | **a** | ī | e | **ī** | ū | o | **ū** |
| Darí | **ā** | **a** | **ē** | e | i | **ō** | o | u  |
| Hazaraguí | o | **a** | **e** | **i** | i | ū | **u** | u |
| Taxico | o | **a** | e | **i** | i | ů | **u** | u |
|

### Consoantes

|  | Labial | Dental/Alveolar | Alveolar posterior | Palatal | Velar | Uvular | Glotal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| nasal | м /m/ | н /n/ |  |  |  |  |  |
| oclusiva xorda | п б/p/ /b/ | т д/t/ /d/ |  |  | к г /k/ /g/ | қ /q/ | ъ /ʔ/ |
| fricativa | ф в /f/ /v/ | с з /s/ /z/ | ш ж /ʃ/ /ʒ/ |  |  | х ғ /χ/ /ʁ/ | ҳ /h/ |
| Africada |  |  | ч ҷ /tʃ/ /dʒ/ |  |  |  |  |
| bibrante |  | р/r/ |  |  |  |  |  |
| líquidas |  | л /l/ |  | й /j/ |  |  |  |
|

### Acento

O acento cae xeralmente na última sílaba. Exemplos de onde o acento non cae na última sílaba son: бале (que quere dicir "si") e зеро (que quere dicir "por que"). O acento tampouco cae nin nos enclíticos, nin na marca do obxecto directo.

Gramática
---------

O taxico contemporáneo, coma o persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. O taxico moderno conserva tódalas características esenciais da estrutura gramatical e o sistema fonético da lingua clásica, de maneira que a persoa que coñece o taxico ou o persa está capacitado para captar sen grandes dificultades as obras de Rudaki (século X), de Ferdovsi (X-XI) ou de Saadi (XIII). Porén, non debemos chegar á conclusión de que durante os mil anos que separan ao taxico ou ao persa contemporáneo da lingua daquela época, ningún cambio se produciu. Unha comparativa entre as linguas contemporánea e clásica amósanos os cambios importantes sobrevidos durante tal período: redución, como en persa, do sistema vocálico de 9 a 6 fonemas (pero sen coincidir nesta redución), cambios de función da posposición **-ra**, dos pronomes enclíticos, dalgunhas preposicións etc.

Pero ademais de tales fenómenos, propios do persa e do taxico, o taxico contemporáneo ten algunhas características gramaticais específicas que o distinguen do persa e que afectan ao sistema verbal e ao léxico; o taxico ten moitos empréstimos do ruso, especialmente no que se refire ás relacións sociais, a técnica, a ciencia, a cultura etc. Outra grande influencia no léxico taxico procede da forte influencia das linguas túrquicas centro-asiáticas e dos antigos dialectos iranios orientais (sogdiano, bactriano, saka-tocario etc.).

A orde das palabras en taxico é SUXEITO-OBXECTO-VERBO.

### Substantivos

Os substantivos fórmanse pola unión de morfemas a unha raíz, combinación de lexemas, ou por derivación, sexa a partir do verbo coma por adición de afixos (prefixos e sufixos).

#### Masculino e feminino

Na lingua taxica non existe morfema de xénero, polo que non se distinguen entre o masculino e o feminino.
Para diferenciar o sexo en persoas e animais, recórrese a distintas formas de raíz utilizándose unhas para designar ao macho e outras á femia.

Existen nomes propios para cada xénero:

| Taxico | Transliteración | Galego | Taxico | Transliteración | Galego |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| мард | mard | home | зан | zan | muller |
| писар | pisar | fillo, rapaz | духтар | duxtar | filla, rapaza |
| шу | shu | marido | ҳамсар | hamsar | muller, esposa |
|

Entre os nomes de animais tamén existen algúns propios de cada xénero:

| Taxico | Transliteración | Galego | Taxico | Transliteración | Galego |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| мурғ | murgh | galo | хурӯс | xurus | galiña |
| аcп | asp | cabalo |  | madian | egua |
|

Aínda que normalmente identifícanos polo nome acompañado de **нар** (nar) *macho* ou **мода** (modá) *femia*, anteposto ou posposto:

| Taxico | Transliteración | Galego | Taxico | Transliteración | Galego |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| шери нар\* | sher-i nar | león | шери мода | sher-i modá | leoa |
| хари нар | xar-i nar | burro | хари мода | xar-i modá | burra |
| гови нар | gov-i nar | touro | гови мода | gov-i modá | vaca |
|

No caso das profesións, un mesmo nome serve tanto para o masculino coma para o feminino:

Os nomes en taxico tampouco van acompañados dos artigos determinados (o, a , os, as):

#### Plural

### Adxectivos

#### Comparativos

#### Superlativos

#### A construción "izofá"

### Pronomes

#### Persoais

Formas dos pronomes persoais coas súas equivalencias en galego.

| Persoa | Singular | Plural |
| --- | --- | --- |
| 1ª | **ман** (*man*) "eu" | **мо** (*mo*) "nós" |
| 2ª | **ту** (*tu*) "ti" | **шумо** (*shumó*) "vós" |
| 3ª | **ӯ**, **вай** (*ū*, *vay*) "el, ela" | **онҳо** (*onhó*) "eles, elas" |

A segunda persoa de plural, **шумо**, pódese usar tamén coma forma de cortesía da segunda persoa singular. No taxico escrito distínguese a forma de cortesía da formal porque a de cortesía vai en maiúsculas, p. ex.: **Шумо** кай меоед? (*shumó kay meoed?*), "Cando vén vostede?" fronte a **шумо** кай меоед?, "Cando vides (todos vós)?".

##### Formas enclíticas

Existen formas enclíticas que son usadas tralos substantivos para denotar posesión.

| Persoa | Singular | Plural |
| --- | --- | --- |
| 1ª | **-ам** (*-am*) "meu" | **-амон** (*-amon*) "noso" |
| 2ª | **-ат** (*-at*) "teu" | **-атон** (*-aton*) "voso" |
| 3ª | **-аш** (*-ash*) "seu" | **-ашон** (*-ashon*) "seus" |

Por exemplo: **китоб** (*kitób*, "libro"), **китобам** (*kitobam*, "o meu libro"), **китобат** (*kitobat*, "o teu libro").
Cando a palabra remata en vogal, por exemplo **китобҳо** (*kitobho*, libros), o **-а** que une o substantivo co enclítico condutor cambia a **-я**, por exemplo: "os seus libros" sería **китобҳояшон** (*kitobhoyashon*).

#### Demostrativos

Como en taxico non hai masculino nin feminino, os adxectivos demostrativos son iguais para ambos.

ин = este, esta, isto
он = aquel, aquela, aquilo

Algúns exemplos coma adxectivos demostrativos:

ин китоб
ин хoна
он гул

#### Indefinidos

#### Relativos

#### Interrogativos

### Numerais

#### Cardinais

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cifra |  | Cifra |  | Cifra |  | Cifra |  | Cifra |  | Cifra |  |
| 0 | сифр |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1 | як | 11 | ёздаҳ | 21 | \* | 31 |  | - | - | - | - |
| 2 | ду | 12 | дувоздаҳ | 22 |  | 32 |  | 200 |  | 2.000 |  |
| 3 | се | 13 | сездаҳ | 23 | инсæй æртæ | 33 | æртин æртæ | 300 | æртæ сæди | 3.000 | æртæ мини |
| 4 | чор | 14 | чордаҳ | 24 | инсæй цуппар | 40 | цуппор | 400 | цуппар сæди | 4.000 | цуппар мини |
| 5 | панҷ | 15 | понздаҳ | 25 | инсæй фондз | 50 | фæндзай | 500 | фондз сæди | 5.000 | фондз мини |
| 6 | шаш | 16 | шонздаҳ | 26 | инсæй æхсæз | 60 | æхсай | - | - | - | - |
| 7 | ҳафт | 17 | ҳабдаҳ | 27 | инсæй авд | 70 | авдай | - | - | - | - |
| 8 | ҳашт | 18 | ҳаждаҳ | 28 | инсæй аст | 80 | æстай | - | - | - | - |
| 9 | нўҳ | 19 | нуздаҳ | 29 | инсæй фараст | 90 | науæдзæ | - | - | - | - |
| 10 | даҳ | 20 | внст | 30 | æртин | 100 | сæдæ | 1.000 | мин | - | - |  |
|

#### Ordinais

### Preposicións

Preposicións simples| Taxico | Galego |
| --- | --- |
| аз | dende, a través de |
| бо | con |
| бар | sobre, enriba |
| ба | a, cara a |
| бе | sen |
| дар | en |
| чун | como |
| то | ata |

### Adverbios

### Conxuncións

Léxico
------

| Taxico | моҳ(moh) | нав(nav) | модар(modar) | хоҳар(xohar) | шаб(shab) | бинӣ(binī) | се(se) | сиёҳ(siyoh) | сурх(surx) | зард(zard) | сабз(sabz) | гург(gurg) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Outras linguas indoeuropeas |
| **Persa** | māh | no | mādar | xāhar | shab | binī | se | siyāh | sorx | zard | sabz | gorg |
| **Pastún** | myāsht | nəvay | mōr | xōr | shpa | pōza | dre | tōr | sur | zhaṛ | shin | lewa |
| **Hindi** | mās | nayā | mātā | bahin | rāt | nāk | tīn | kālā / shyam | lāl | pīlā | harā | bik |
| **Inglés** | month | new | mother | sister | night | nose | three | black | red | yellow | green | wolf |
| **Alemán** | Monat | neu | Mutter | Schwester | Nacht | Nase | drei | schwarz | rot | gelb | grün | Wolf |
| **Irlandés** | mhí | nua | máthair | deirfiúr | oiche | srón | trí | dubh | dearg | buí | glas | mac tíre, faolchú |
| **Galés** | mis | newydd | mam | chwaer | nos | trwyn | tri | du (/di/) | coch, rhudd | melyn | gwyrdd, glas | blaidd |
| **Latín** | mēnsis | novus | māter | soror | nox | nasus | trēs | āter, niger | ruber | flāvus, gilvus | viridis | lupus |
| **Italiano** | mese | nuovo | madre | sorella | notte | naso | tre | nero | rosso | giallo | verde | lupo |
| **Galego** | mes | novo | nai | irmá | noite | nariz | tres | negro | vermello | amarelo | verde | lobo |
| **Portugués** | mês | novo | mãe | irmã | noite | nariz | três | negro | vermelho | amarelo | verde | lobo |
| **Asturiano** | mes | nuevu |  |  | nueche |  | tres | prietu / negru |  | amariellu | verde | llobu |
| **Español** | mes | nuevo | madre | hermana | noche | nariz | tres | negro | rojo | amarillo | verde | lobo |
| **Romanés** | luna | nou/noi | mamă | soră | noapte | nas | trei | negru | roşu | galben | verde | lup |
| **Letón** | mēnesis | jauns | māte | māsa | nakts | deguns | trīs | melns | sarkans | dzeltens | zaļš | vilks |
| **Lituano** | mėnuo | naujas | motina | sesuo | naktis | nosis | trys | juoda | raudona | geltona | žalias | vilkas |
| **Polonés** | miesiąc | nowy | matka | siostra | noc | nos | trzy | czarny | czerwony | żółty | zielony | wilk |
| **Ucraíno** | місяць misjats | новий novyj | мати maty | сестра sestra | ніч nich | ніс nis | три try | чорний chornyj | червоний chervonyj | жовтий zhovtyj | зелений zelenyj | вовк vovk |
| **Checo** | měsíc | nové | matka | sestra | noc | nos | tři | černé | červené | žluté | zelené | vlk |
| **Búlgaro** | месец mesets | нов nov | майка maika | сестра sestra | нощ nosht | нос nos | три tri | черен cheren | червен cherven | жълт zhălt | зелен zelen | вълк vălk |
| **Ruso** | месяц mesyats | новый novyi | мать mat' | сестра sestra | ночь noch' | нос nos | три tri | чёрный chyornyi | красный krasnyi | жёлтый zhyoltyi | зелёный zelyonyi | волк volk |

(Nota: A letra "x" non representa o mesmo son que en galego, se non que representa o son /x/ que ven sendo o son do "j" castelán.)

Notas
-----

1. ↑  Ethnologue
2. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
3. ↑  Constitución de Taxiquistán

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua taxica*** |

### Bibliografía

* Perry, J. R. (2005) *A Tajik Persian Reference Grammar* (Boston : Brill) ISBN 90-04-14323-8
* Rastorgueva, V. (1963) *A Short Sketch of Tajik Grammar* (Netherlands : Mouton) ISBN 0-933070-28-4
* Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982.

### Outros artigos

* Wikipedia en taxico
* Alfabeto taxico
* Transliteración do taxico cirílico

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q9260
* AAT: 300389350
* BNCF: 47832
* BNF: 12320768x
* BRE: 4178852
* EBID: ID
* Ethnologue: tgk
* Glottolog: taji1245
* LCCN: sh85132023
* NDL: 00572742
* NKC: ph427578
* WALS: taj

 |