Xenio romano de Ponche Puñide representado como un 'paterfamilias'
***Pater familias*** é unha locución latina que significa o «pai de familia». A forma é irregular e arcaica en latín, preservando a antiga desinencia xenitiva de *-as*.

O *pater familias* era o cidadán independente, *homo sui iuris*, baixo cuxo control estaban todos os bens e persoas que pertencían á familia; a persoa física que tiña atribuída a plena capacidade xurídica para obrar segundo a súa vontade e exercer a *patria potestas*, a *manus*, a *dominica potestas* e o *mancipium* sobre, respectivamente, o resto de persoas *alieni iuris* que estaban suxeitas á vontade, sobre a muller casada, os escravos e outros homes. 

O concepto anoado á capacidade xurídica (*caput*) consistía na posesión dos tres estados (*status*) de liberdade, de cidade libre, cidadán e cada persoa física que gozaba dos tres estados civís, con plena capacidade xurídica e de obrar, libre, cidadán e xefe de familia.

Poderes do *pater familias*
---------------------------

O poder do *pater familias* era chamado *patria potestas* —patria potestade en galego—. A *potestas* (potestade ou poder) é distinta da *auctoritas*, que tamén é detentada polo *pater.* Baixo a Lei das XII Táboas, o *pater familias* tiña *vitae necisque potestas* (poder de vida ou morte) sobre os seus fillos, a súa esposa e os seus escravos, de todos os cales se dicía que estaban *sub manu* —baixo a súa man—.

Para que un escravo se convertese nun cidadán libre, tiña que ser liberado «fóra da man» do *pater familias*, de aí os termos *manumissio* e *emancipatio.* Por lei, en calquera circunstancia, a súa palabra era absoluta e final. Se un fillo non era querido, baixo a lei da República Romana tiña o poder ou potestade para ordenar a morte do neno por exposición.

Tamén tiña o poder para vender os seus fillos como escravos; a lei romana prevía, con todo, que se un fillo era vendido como un escravo tres veces, deixaba de estar suxeito á *patria potestas* e o poder de aprobar ou rexeitar matrimonios dos seus fillos e fillas; con todo, un edicto do emperador romano Octavio Augusto «provía» que o *pater familias* non puidese negar ese permiso levemente. 

Só un cidadán romano gozaba do *status* de *pater familias* e só podía haber un home exercendo o oficio dentro dun fogar. Os fillos varóns adultos seguían estando baixo a autoridade do seu pai mentres este vivise, e non podían adquirir os dereitos dun *pater familias* polo menos, en teoría legal, toda a súa propiedade era adquirida a conta do seu pai, e el, non eles, tiña a autoridade última para dispor dela. Os que vivían na súa propia casa á morte do seu pai adquirían o *status* de *pater familias* sobre as súas respectivas casas. 

Co tempo, a autoridade absoluta do *pater familias* tendeu a se debilitar, e dereitos que teoricamente existían non eran aplicados nin se insistía neles.

Efectos patrimoniais da *patria potestas*
-----------------------------------------

Desde un punto de vista estritamente xurídico, todos os que estaban suxeitos á patria potestade (*patria potestas*), eran vistos como unha extensión do longo brazo paterno (*longa manus*). En efecto, era o principio indiscutido do dereito romano respecto a que todo o que fose comprado, como nenos ou escravos, caese na esfera xurídica do *pater familias.* E seguía vixente na época do xurista romano Gaio, segundo o cal: 

|  |  |
| --- | --- |
| G.2.87 «...*quod liberi nostri quos in potestate habemus mancipio accipiunt vel ex traditione nanciscuntur...vel ex alia qualibet causa adquiruntur;, id nobis adquiritur; ipse enim, qui in potestate nostra habemus, nihil suum habere potest*» | Todo aquilo que os fillos que temos baixo a nosa potestade adquiren por medio de *mancipatio* ou *traditio*, ou por calquera outra causa, é adquirido por nosoutros; en verdade, quen está baixo a nosa potestade non pode ter nada de seu. |

A palabra familia deriva do latín *familia*, literalmente o conxunto dos *famuli* (fámulos ou servos), aqueles que teñen unha relación de dependencia do xefe de familia, o *paterfamilias.* Na antigüidade, no concepto latino xustapoñíanse a *familia iure proprio* e a *familia domestica.* A primeira non tiña relación co parentesco, atopábase vinculada con relacións de tipo político-económico e relixioso; a segunda fundábase na consanguinidade. O *paterfamilias* era o xefe absoluto de ambas que dispuña, como cousas da súa propiedade, non só dos bens e dos escravos, senón tamén da nai e do fillo.

Máis tarde, a *familia* perdeu importancia como entidade política e converteuse en patriarcal, acollendo máis xeracións de consanguíneos baixo o mesmo teito. O poder do 'paterfamilias' sobre a súa familia foi limitado pola lei e por *familia* entendíase agora o conxunto dos escravos que pertencían ao mesmo propietario.

Extinción da patria potestade
-----------------------------

En principio, a patria potestade tiña carácter de perpetuo e por iso a maioría de idade do fillo non lle puña fin. Aínda así houbo acontecementos fortuítos que facían imposíbel o seu exercicio tales como a morte do *pater*, causa natural de extinción; a *capitis deminutio maxima*, que o convertía en escravo, e a «media», que lle facía perder a cidadanía, porque a patria potestade só era exercitábel polos cidadáns romanos.

A estas causas de extinción agregábanselle outras de orixe antiga, como a elevación do fillo varón a sacerdote de Xúpiter e a da muller a virxe vestal, e no dereito justinianeo o desempeño de funcións públicas de importancia, coma que o fillo fose designado membro do consello imperial, cónsul, prefecto pretorio, etc. Tamén a patria potestade do *pater* extinguíase se aceptaba ingresar o fillo doutra familia por adopción ou as fillas polo *convenio in manu*.

### Emancipación

A emancipación (*emancipatio*) entrañaba un acto de liberación da *patria potestas* realizado pola vontade do *pater.* Por interpretación pontifical da norma das XII Táboas, se o *pater* quería eximir da potestade o fillo varón, vendíao ficticiamente tres veces, cos ritos da *mancipatio*, á persoa da súa confianza (*coemptionator*) co compromiso de o manumitir. A terceira manumisión levaba consigo a ruptura da potestade, mais o terceiro adquiría, como consecuencia, o dereito de padroado, de tutela e de sucesión sobre o *filius.* Para evitar tales efectos, o *coemptionator* obrigábase por un *pactum* de fiducia a remancipalo ao *pater* para que este fose o que o manumitise. Iso dáballe ao pai os dereitos de padroado, tutela e sucesión sobre o fillo emancipado. Para as fillas e netos foi suficiente unha soa venda.

Para simplificar este procedemento, o emperador Anastasio creou a chamada *emancipatio Anastasiana.* Pouco tempo despois, Xustiniano I autorizou a realización da emancipación por declaración feita ante un maxistrado. O efecto inmediato da emancipación era converter o *filius familias* en *sui iuris*, é dicir, en persoa libre de potestade. Producíalle unha *capitis deminutio minima*, converténdoo en xefe dunha nova familia. O emancipado adquiría plena capacidade xurídica, polo cal podía ser titular dun patrimonio propio. A emancipación tiña carácter de irrevogábel, só podía quedar sen efecto cando o fillo fose culpábel de ofensa, inxurias ou malos tratos inferidos ao seu pai.

Véxase tamén
------------

* Declinación do latín
* Honra
* Dereito romano
* Paternidade

Notas
-----

1. ↑  *Derecho Privado Romano I*. Fermín Camacho Evanxelista. 1982. ISBN 84-300-6508-3

Bibliografía
------------

* Rodolfo Arguello, Luis (2000) *Manual de Derecho Romano. Historia e Instituciones*. Buenos Aires. Editorial Astrea. ISBN 950-508-101-4