| Mexacán |
| --- |
| Mexacán |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Orde: | Asterales |
| Familia: | Asteraceae |
| Xénero: | *Taraxacum* |
| Especie: | ***T. officinale*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Taraxacum officinale'**F.H. Wigg |

O **mexacán común** (***Taraxacum officinale***) é a especie máis coñecida do xénero *Taraxacum* e da familia das Asteráceas.

Descrición
----------

Folla de mexacán común. O limbo moi recortado é característico
### Hábitat e floración

O mexacán é orixinario de Eurasia. Atópase por todas as partes: pradeiras, camiños con chan fresco abondo, lugares herbáceos de calquera natureza, á beira do mar, montañas, no alto de muros vellos, no cascallo. É unha planta moi común en todo o mundo e está amplamente documentada en Galicia.

A floración é, polo normal, de marzo a novembro. Mais, segundo o clima do terreo, non é raro ver mexacáns esparexidos durante o inverno.

Características do xénero
-------------------------

Follas alternas, alargadas (ata 40 cm), sen pecíolo diferenciado. De bordo partido en lobos triangulares de marxe dentada.

### O capítulo

Os mexacáns caracterízanse porque o que se chama correntemente a flor, é de feito un capítulo, unha inflorescencia na cal as flores individuais, están inseridas unhas ao lado das outras nun receptáculo común, chamado **capítulo**; nesas flores, as exteriores levan a miúdo unha lígula, unha especie de lingüeta que semella o pétalo dunha flor común.

Froito en aquenios, con pequenos tubérculos o dentiños no extremo distal, e un papo formado por unha coroa de filamentos, que falicita o transporte polos ventos máis suaves.

### O látex

Na familia das Asteráceas, os mexacáns pertencen á subfamilia das *Lactucoideae*, por mor do látex que conteñen, de cor branca e sabor fortemente amargo.

Clasifícanse tamén na tribo das *Liguliflores* en razón das súas lígulas.

Variedades
----------

* *Taraxacum officinale var. alpinum* Koch
* *Taraxacum officinale subvar. dissectissimum* Koidz.
* *Taraxacum officinale var. dissectum* Schinz & Thell.
* *Taraxacum officinale var. kalbfussi* Sch. Bip.
* *Taraxacum officinale var. lividum* Koch ex A. Gray
* *Taraxacum officinale subsp. paludosum* Schinz & R. Keller
* *Taraxacum officinale var. paludosum* F.W. Schultz
* *Taraxacum officinale var. palustre* Benth.
* *Taraxacum officinale var. parvula* Hook. f.

Galería
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Flor de mexacánFlor de mexacán
*

O mexacán na cultura popular
----------------------------

Detalle das sementes dun mexacán
Dúas sementes do mexacán (estrutura en papo)

Na medicina popular, o mexacán é recoñecido como diurético en numerosos sitios, e mesmo se chega a dicir que elimina, sen base científica, cálculos de vexiga e ril ou, canto menos, os reduce. A esta propiedade diurética débelle o nome común galego, como tamén o castelán (*meacamas*), o catalán (*pixallits*, *pixacà* e *apagallums*) ou o francés (*pissenlit*, *pisseau-lit* e *pisee au lit*).

Tódolos libros de medicina popular recollen o uso do **mexacán** como diurético e indicado para cura-la hidropesía. Xa no sec. XVI chamábano *herba urinaria*. As follas amargas (de aí o nome castelán, *amargón*), posúen propiedades estomacais e tónicas.

Hai a quen lle agrada o seu sabor amargo (o mexacán está emparentado coa chicoria), polo que se consome cru, en ensaladas, aliñado con aceite e limón.

Crese popularmente que o seu cheiro atrae os cans e os impulsa a mexar sobre ela, e de aí o nome. Por iso, se logo unha persoa toca esta planta sairanlle grans nas mans e na boca (*coxos*). Esta crenza etiolóxica pode se-la causa –se non o é simplemente unha confusión de suposta causa e efecto- de que tamén de denomine con esta mesma palabra os propios grans nas mans (Sobrado e Burón), os uñeiros (A Mezquita) ou as vexigas na boca (Suarna). Tamén en Asturias se chama mexacán a unha inflamación e rubor que aparece na planta do pé, supostamente producida por pisar descalzo o mexo dun can.

Tamén se cre que as ovellas contraen a cenurose (popularmente, o *teo*) comendo esta herba a causa de que, tamén, un can fora mexar nela. Tampouco é certa esta etioloxía da enfermidade das ovellas, pero non está moi afastada. De feito, a cenurose é unha doenza das ovellas causada polo *Coenurus cerebralis*, fase larvaria dunha tenia propia do can, *Taenia multiceps*, que se transmite coas feces deste.

Finalmente, tamén pode ser que se trate dunha das herbas que os cans comen cando teñen cólicos e que lles fagan mexar.

### Sinonimia

O DRAG recolle as voces **carrelo**, **leitarega**, **leitaruga**, **leituga**, **paciporca** e **tarrelo** como sinónimos para o **mexacán**. Outras formas recollidas en diversos dicionarios e vocabularios son **almeirón**, **dente de león**,
**leitarenga**, **leitariga**, **leiturga**, **leituga dos porcos**, **muxacán**, **mexanacama** ou **taraxaco** .

Niño, Losada e Castro (*Catálogo da flora vascular galega*, 1994) recollen tamén mexacán como vernáculo para outras plantas (*Heracleum sphondylium* L. e *Solanum dulcamara* L.). Sarmiento recolleu en Pontevedra esta palabra (e os sinónimos *calzamo*, *calcemo*, *cazamelo*, *calsamelo* e *cascamelo*) como nomes doutra planta común en Galicia, a *silvamar* (*Smilax aspera*, en castelán *zarzaparrilla*), pero ningunha outra fonte lle dá tal nome. O erro puido estar causado porque esta última dá unhas froitas coma uvas, ás que se coñece como *uvas de can*.

Tamén reciben o nome de **mexacán** certos invertebrados mariños:

* un carallo ou cogombro de mar (*Holoturia forskali*)
* o apegón, unha actinia (*Actinia equina*)
* certos moluscos gasterópodos, como a mincha (*Littorina littoralis*) ou un corniño (*Bela trevelyana*). Tamén un bivalvo: berberecho rabioso ou croque bravo (*Cardium echinatum*)
* un caranguexo ermitán.

A etimoloxía deste nome nestes animais parece deberse a que adoitan botar en determinadas ocasións un chorro de auga coma se mexasen. No caso dos moluscos podería tamén deberse a unha mestura entre ameixa e can, reducida a mexacán.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *mexacán*.
2. ↑  Dicionario de dicionarios
3. ↑  María Camino Noia e Pedro Benavente Jareño (1997) *Dicionario de sinónimos da lingua galega*. Galaxia, páx. 604.
4. ↑  Ana Isabel Boullón Agrelo (1995) *Dicionario escolar galego*. Galaxia, p. 275
5. ↑   Dicionario de dicionarios
6. ↑  "Gómez Clemente, Xosé María, Xavier Gómez Guinovart e Alberto Simões (2015): *Dicionario de sinónimos do galego*. Vigo: Xerais.". Arquivado dende o orixinal o 14 de decembro de 2021. Consultado o 14 de decembro de 2021.
7. ↑  Dicionario de dicionarios

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Mexacán Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* Ficha en consumer.es *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q131219
* EBID: ID
* GEC: 0174437
* LCCN: sh98001786
* MAG: 2776500997

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 104043
* APNI: 80545
* BioLib: 141471
* Ecocrop: 10291
* EOL: 578234
* EPPO: TAROF
* FNA: 220013281
* GBIF: 5394163
* iNaturalist: 47602
* IPNI: 254151-1
* IRMNG: 10204923
* ITIS: 36213
* NCBI: 50225
* PalDat: Taraxacum\_officinale
* Plantarium: 37740
* PlantList: gcc-1916
* POWO: ID
* Soortenregister: 119843
* Tropicos: 2726999
* PLANTS: TAOF
* VASCAN: 3615

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C0877851
* UNII: 7C42E2D7B0

 |