*María Tudor é o nome tanto de María I de Inglaterra como da irmá do pai desta, María Tudor, raíña consorte de Francia*.

**María I**, nada o 18 de febreiro de 1516 e finada o 17 de novembro de 1558, foi raíña de Inglaterra e Irlanda desde o 6 o 19 de xullo de 1553 ata a súa morte. É coñecida polo seu intento de abrogar a Reforma anglicana, que comezara durante o reinado do seu pai, Henrique VIII. As execucións que marcaron a restauración do catolicismo en Inglaterra e Irlanda suscitaron que os seus opositores protestantes a alcumaran «**María a Sanguinaria**» (*Bloody Mary* en inglés).

Foi a única filla de Henrique VIII coa súa primeira esposa -Catarina de Aragón- en sobrevivir ata a idade adulta. O seu medio irmán Eduardo VI -fillo de Henrique VIII e Xoana Seymour- sucedeu ao seu pai en 1547 á idade de nove anos. Cando Eduardo VI enfermou de morte en 1553, intentou sacala da liña de sucesión porque supuxo que daría marcha atrás ás reformas protestantes que comezaran durante o seu reinado e as do seu pai. Á súa morte, os principais políticos trataron de proclamar a Xoana Grey raíña de Inglaterra. María reuniu aos seus seguidores en Anglia Oriental e depuxo a Xoana I, quen tempo despois foi decapitada.

Foi a primeira soberana de Inglaterra por dereito propio, excluíndo os disputados reinados de Matilde I e Xoana I. En 1554 contraeu matrimonio co príncipe Filipe de España, converténdose en raíña consorte da Monarquía Hispánica ao ascenso ao trono do seu marido en 1556, aínda que nunca visitou España. O matrimonio foi recibido cunha revolta popular organizada por Thomas Wyatt, quen buscaba derrocala en favor da súa media irmá Isabel -filla de Henrique VIII e Ana Bolena-; con todo, o levantamento fracasou e Isabel foi recluída na Torre de Londres.

Durante o seu reinado de cinco anos, máis de 280 disidentes relixiosos morreron queimados na fogueira nas chamadas persecucións marianas. María non tivo fillos e padeceu dous embarazos psicolóxicos, un en 1554 e outro en 1557, que a ridiculizaron en Europa. Só a poucos días do seu falecemento, en 1558, recoñeceu á súa media irmá como a súa sucesora. Logo da súa morte, o restablecemento do catolicismo no país foi revertido por Isabel I, ao comezo de o seu reinado de 45 anos, que clausurou a época Tudor.

Nacemento e familia
-------------------



Henrique VIII e Catarina de Aragón, pais de María.
María naceu o 18 de febreiro de 1516 no palacio de Placentia, en Greenwich, Inglaterra. Era a única filla do rei Henrique VIII e a súa primeira esposa, Catarina de Aragón -filla de Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela, coñecidos como os Reis Católicos-
 que sobreviviu á infancia. A súa nai sufrira moitos abortos involuntarios. Antes do seu nacemento, catro embarazos previos resultaran nunha filla morta e tres fillos de curta vida ou nados mortos, como Henrique, duque de Cornualla. O embaixador veneciano Sebastian Giustiniani felicitou ao rei inglés «polo nacemento da súa filla e o bo estado de saúde do seu serenísima nai, a raíña», aínda que «moito máis agradable fose se o bebé fose varón». Con todo, Henrique VIII non se desanimou e, contestando a Giustiniani, escribiu: «Os dous somos novos; esta vez foi unha filla, seguiremos logo cos fillos pola graza de Deus».

Tres días despois do nacemento, foi bautizada na fe católica na igrexa dos Frades Observantes en Greenwich. O seu nome honraba á súa tía María Tudor -raíña consorte de Francia polo seu matrimonio con Lois XII-, a quen Henrique VIII tiña moito aprecio. Entre os seus padriños estaban o lord chanceler Thomas Wolsey, a súa tía avoa Catarina de York -condesa de Devon-, e Agnes Howard, duquesa de Norfolk. Margaret Pole, condesa de Salisbury e tía segunda de Henrique VIII, patrocinou a confirmación de María, que se celebrou pouco despois do bautismo. Ao ano seguinte, María actuou de madriña cando foi nomeada patrocinadora da súa curmá Frances Brandon. En 1520, a condesa de Salisbury foi designada institutriz de María. John Hussey, máis tarde lord Hussey, foi o seu chambelán desde 1530; a súa esposa, lady Anne -filla de George Grey, conde de Kent-, foi unha das asistentes da nova princesa herdeira.

Educación e plans de matrimonio
-------------------------------

María foi unha pícara precoz. En xullo de 1520, con apenas catro anos e medio, entretivo a unha delegación francesa invitada cun espectáculo de virxinal (un tipo de clavecín). Gran parte da súa educación inicial proveu da súa nai, que consultaba ao humanista español Juan Luís Vives en busca de consello e a quen encomendou escribir un tratado sobre a instrución das nenas: *Educación da muller cristiá* (*De institutione feminae christianae*). Aos nove anos xa podía ler e escribir en latín; tamén estudou francés, español, música, danza e posiblemente grego. Henrique VIII adoraba á súa filla, como se demostra nunha carta a Giustiniani: «Esta nena nunca chora». Ademais, nun retrato en miniatura dos seus espectáculos obsérvase que tiña unha face moi branca, ollos de cor azul claro e cabelo vermello ou avermellado dourado, atributos físicos similares aos dos seus proxenitores. Tamén tiña fazulas rubicundas, un trazo que herdou do seu pai.

Aínda que sentía afecto pola súa filla, Henrique VIII estaba profundamente decepcionado de que o seu matrimonio non producise un fillo varón. Para cando ela tiña nove anos, era evidente que Henrique VIII e Catarina non terían máis fillos varóns, polo que o rei inglés estaba sen un herdeiro varón lexítimo. En 1525, Henrique VIII enviou á súa filla á fronteira de Gales para presidir -presuntamente de xeito nominal- o Consello de Gales e as Marcas. Tivo o seu corte no castelo de Ludlow e recibiu moitas das prerrogativas reais normalmente reservadas para o príncipe de Gales. Vives e outros a chamaban «princesa de Gales», aínda que nunca foi investida oficialmente co título. Aparentemente pasou tres anos nas Marcas Galesas, facendo visitas regulares á corte do seu pai antes de regresar permanentemente aos condados adxacentes de Londres a mediados de 1528.

María no momento do seu compromiso con Carlos I de España. Portaba un broche rectangular coa inscrición «O Emperador» (*The Emperour*).
Ao longo da súa infancia, o seu pai negociou futuros matrimonios para ela. Cando tiña dous anos de idade, foi prometida a Francisco, fillo máis novo do rei Francisco I de Francia, pero o acordo foi repudiado tres anos despois. En 1522, no medio da guerra dos Catro anos, Henrique VIII asinou o Tratado de Windsor co que se acordou o matrimonio entre a súa filla de seis anos e Carlos I, rei español e emperador do Sacro Imperio, de vinte e dous anos e curmán de María. Catalina apoiou este compromiso o mellor que puido, como o demostran as súas descricións sobre as habilidades da súa filla ao embaixador español en marzo de 1522. Nas cartas ao seu sobriño mencionaba que María posuía a elegancia, a capacidade e o autocontrol dunha moza de vinte anos. Con todo, Carlos I rompeu o compromiso uns anos despois co consentimento de Henrique VIII.

O cardeal Thomas Wolsey -conselleiro principal do rei inglés- renovou entón as negociacións matrimoniais cos franceses; Henrique VIII suxeriu que a súa filla casara co pai do delfín, o propio Francisco I, quen estaba ansioso por unha alianza con Inglaterra. Asinouse un tratado de matrimonio que establecía que ela se casaría con Francisco I ou co seu segundo fillo, Henrique, duque de Orleáns, pero tempo despois Wolsey conseguiu unha alianza con Francia sen tal matrimonio. Segundo o veneciano Mario Savorgnano, a princesa herdeira se estaba convertendo nunha «rapaza bonita, ben proporcionada e de boa complexión».

Mocidade
--------

Mentres tanto, o matrimonio dos seus pais estaba en perigo. Decepcionado pola falta dun herdeiro varón e con ansias de volverse a casar, Henrique VIII intentou que se anulara o seu matrimonio con Catarina, pero o papa Clemente VII rexeitou a súa solicitude. Henrique VIII afirmou, citando pasaxes bíblicos (Levítico 20:21), que o seu matrimonio con Catarina era «inmundo» porque ela era viúva do tío de María, Artur. Catarina indicou que o seu matrimonio con Artur nunca se consumou, polo que non foi un enlace válido. O seu primeiro matrimonio fora anulado por un papa anterior, Xulio II, sobre esa base. Clemente VII posiblemente era reticente a intervir debido ás intimidacións de Carlos I -sobriño de Catarina e antigo prometido de María-, cuxas tropas rodearan e ocupado Roma na Guerra da Liga de Cognac.

Manuscrito orixinal do xuramento da primeira Lei de Sucesión (1534), polo que María perdeu os seus dereitos dinásticos.
Desde 1531, María se enfermaba frecuentemente de menstruación irregular e depresión, aínda que non está claro se isto era causado polo estrés, a puberdade ou unha patoloxía subxacente. Non se lle permitiu ver á súa nai, a quen Henrique VIII enviara a vivir lonxe da corte real. A principios de 1533, o seu pai casou con Ana Bolena -quen estaba embarazada do seu próximo fillo- e, en maio, Thomas Cranmer, arcebispo de Canterbury, anulou formalmente o matrimonio de Henrique VIII con Catarina e validou o enlace con Ana. Henrique VIII rexeitou a autoridade papal e proclamouse xefe supremo da Igrexa de Inglaterra. Catarina foi degradada a princesa viúva de Gales -título que habería ter como viúva de Artur- e María foi considerada ilexítima. Será chamada «a dama María» en lugar do seu tratamento de alteza real e os seus dereitos na liña de sucesión foron transferidos á súa media irmá recentemente nada, Isabel. A súa casa foi disolta e as súas serventas -como a condesa de Salisbury- despedidas; en decembro de 1533, María foi integrada na casa de crianza de Isabel en Hatfield. Tamén foi abandonado un intento de casala con algún parente da súa madrasta.

María rexeitou firmemente recoñecer á súa madrasta como raíña ou a Isabel como princesa, o que enfureceu aínda máis ao seu pai. Baixo tensión e con restrición de movemento, María frecuentemente enfermaba, perdendo a súa louzanía, algo que o médico real William Butts atribuíu aos «malos tratos» recibidos. Tamén porque tiña medo de que a envelenaran, xa que Ana a consideraba unha ameaza aos seus intereses. O embaixador imperial Eustace Chapuys volveuse o seu conselleiro próximo e intercedeu, sen éxito, no seu nome na corte. A relación entre María e o seu pai empeorou; non se falaron durante tres anos.  Aínda que tanto ela como a súa nai estaban enfermas, a María negáronlle o permiso para visitar a Catarina. Cando a súa nai morreu en 1536, María estaba «inconsolable» e insegura polo seu futuro. Catalina foi enterrada na catedral de Peterborough; despois disto, María pasou un tempo en reclusión voluntaria en Hunsdon.

Idade adulta
------------

Retrato de María en 1544.
En 1536, Ana Bolena perdeu o favor do rei inglés -presuntamente por un aborto involuntario ese mesmo ano- e tras un proceso irregular foi decapitada. Do mesmo xeito que María, Isabel foi declarada ilexítima e desposuída dos seus dereitos de sucesión. Ás dúas semanas da execución de Ana, Henrique VIII casou con Jane Seymour, quen instou ao seu esposo a facer as paces con María. O rei inglés insistiu en que ela o recoñecese como cabeza da Igrexa de Inglaterra, repudiase a autoridade papal e aceptase que o matrimonio entre os seus pais era ilegal, así como a súa propia ilexitimidade. María intentou reconciliarse co seu pai, cedeu nalgunhas posturas e xurou lealdade ao rei «logo de Deus», pero rexeitou recoñecelo como xefe da Igrexa. María consideraba a fe protestante como unha expropiación «iconoclasta» da Igrexa católica, que «favorecía os petos» da «nobreza oportunista». Entre ela e o primeiro ministro do rei, Thomas Cromwell, houbo un intercambio de cartas para que este interviñese no conflito co seu pai. Con todo, cando María tivo acceso ás cartas secretas da súa nai, resolveu non tomar decisións sobre a base das necesidades políticas, senón en «considerar a Deus e a súa conciencia» como «autoridade suprema»; deste xeito, rexeitou as condicións do seu pai. Molesto con María e baixo presión de Henrique VIII, Cromwell díxolle que, se non se daba por vencida, perdería o seu apoio para sempre; tamén a chamou «a muller máis obstinada que exista».

Debido ás persistentes ameazas sobre os seus amigos na corte real, o 22 de xuño de 1536 María foi intimidada a asinar un documento no que acataba as demandas de Henrique VIII. Reconciliada co seu pai, reasumiu o seu lugar na corte tres semanas despois. Henrique VIII concedeulle unha casa real, na que se reincorporou Susan Clarencieux, a favorita de María. Os seus gastos durante este período demostran que Hatfield House, o palacio de Beaulieu —tamén chamado Newhall—, Richmond e Hunsdon estiveron entre os seus lugares preferidos de residencia, así como os palacios do seu pai en Greenwich, Westminster e Hampton Court. Entre as mercancías adquiridas había roupa fina e xogos de cartas, un dos seus pasatempos favoritos. Os rebeldes no norte de Inglaterra -como lord Hussey, antigo cambelarán de María- fixeron campaña contra as reformas relixiosas de Henrique VIII; unha das súas demandas era que se declarase lexítima a María. A rebelión -coñecida como a Peregrinación de Graza- foi reprimida sen piedade. Do mesmo xeito que outros rebeldes, Hussey foi executado; non houbo ningún indicio de que María estivese directamente involucrada. Ao ano seguinte, 1537, Jane morreu logo de dar a luz a un fillo Eduardo; María foi a súa madriña de bautizo. Algúns días despois, organizouse un fastoso funeral monumental, no que ela expresou bastante conmoción e recibiu o honor de cabalgar nun cabalo negro na procesión. Nos meses seguintes estivo coidando ao seu medio irmán, a quen, segundo os serventes, «prometeulle confidencias e tratábao coma se fose a súa nai».

Desde finais de 1539, María foi cortexada polo duque Filipe de Baviera, pero, debido a que era luterano, a petición de man en matrimonio non tivo éxito. En 1539, Cromwell negociou unha posible alianza co Ducado de Cléveris. As suxestións de que María se casase co duque de Cléveris -que tiña a mesma idade- fracasaron, pero chegouse a un acordo de matrimonio entre Henrique VIII e a irmá do duque, Ana. O rei inglés coñeceuna por primeira vez a finais de decembro de 1539; con todo, a tan só unha semana da voda programada, non se sentía atraído cara a ela, pero non puido cancelar o matrimonio por razóns diplomáticas e ante a falta dun pretexto adecuado. Cromwell caeu en desgraza e foi arrestado por traizón en xuño de 1540; un dos cargos improbables na súa contra era que planeara casar coa propia María. Ana consentiu a nulidade do matrimonio -que non se consumou- e Cromwell foi decapitado.

Henrique VIII, a súa filla María e o seu bufón Will Sommers (gravado c.século XVI).
En 1541, Henrique VIII ordenou que a condesa de Salisbury —antiga institutriz e madriña de María— fora executada pola súa presunta participación nun complot católico, no cal estaba implicado o seu fillo Reginald Pole. 
Segundo as crónicas, o seu verdugo era «un mozo miserable e desatinado» que «literalmente cortou a cabeza e os ombreiros en anacos». En 1538, Cromwell xa advertira á princesa que non recibise máis descoñecidos na corte. En 1542, logo da execución da quinta esposa de Henrique VIII, Catarina Howard, o monarca solteiro invitou a María a asistir ás festividades reais de Nadal. Na corte, mentres o seu pai estaba entre casados e sen consorte, María actuaba de anfitrioa. En 1543, Henrique VIII casou coa súa sexta e última esposa, Catarina Parr, quen foi capaz de achegar á familia. Henrique VIII reincorporou ás súas dúas fillas na liña de sucesión mediante a Lei de Sucesión de 1544 e situounas despois de Eduardo. Con todo, ambas permaneceron legalmente ilexítimas.

Henrique VIII morreu en 1547 e Eduardo VI sucedeulle. No entanto, nos países de maioría católica considerábano fillo ilexítimo do monarca inglés, en cambio María era tratada como a lexítima herdeira do trono. O seu primo Carlos I alentouna a reivindicar o trono, pero ela resolveu aceptar ao seu medio irmán como rei de Inglaterra. Nos primeiros anos da súa infancia, Eduardo e as súas medias irmás estiveron moi próximos, relación que se reflicte nunha carta de condolencias que o novo rei enviou a María: «Non debemos lamentar a morte do noso pai, pois foi a vontade [de] Deus. As cousas cooperan para ben. No que eu poida, serei mellor irmán para ti e desbordarei de bondade». Tres meses logo da morte do seu pai, María deixou a casa de Catarina Parr, con quen vivía ata entón. María retirouse ás súas propiedades herdadas en Norfolk, Suffolk e Essex e tamén lle foron concedidas Hunsdon e Beaulieu.

Debido a que Eduardo VI aínda era un neno, o poder pasou a un consello de rexencia dominado por protestantes e o seu tío Edward Seymour, quen intentaron establecer a súa fe no país. Por exemplo, a Lei de Uniformidade de 1549 prescribiu ritos protestantes para os servizos da Igrexa, como o uso do novo *Libro de Oración Común* (*Book of Common Prayer*) de Thomas Cranmer. María permaneceu fiel ao catolicismo e, desafiante, celebrou a misa tradicional na capela das súas propiedades. Fixo un chamamento ao seu curmán Carlos I para que aplicase presión diplomática, esixindo que se lle permitise practicar a súa relixión. Paralelamente, xurdiron protestas contra as novas leis relixiosas e María era sospeitosa de simpatizar e apoiar aos rebeldes. Seymour entón considerou permitirlle practicar a súa relixión. Con todo, nunha carta ao seu tío, Eduardo VI non entendía «por que ela insiste en rexeitar o que foi ensinado polos bos homes cultos do reino [...]» e que, «coñecendo o seu bo carácter e agarimo, non me imaxino unha razón adecuada para o seu rexeitamento que non sexa falta de información». O 14 de outubro de 1549, Seymour foi derribado pola nobreza e substituído por John Dudley, duque de Northumberland, quen se converteu no novo protector do novo rei, exercendo unha influencia decisiva sobre el.

Durante a maior parte do reinado de Eduardo VI, María permaneceu nas súas propiedades e de cando en cando asistiu á corte. Entre maio e xullo de 1550, Carlos I planeou sacala en segredo de Inglaterra con tres barcos á corte de a súa irmá nos Países Baixos, pero os seus informantes advertiron que os ingleses reforzaran as costas. María entrou en pánico e decidiu non fuxir. As diferenzas relixiosas entre ela e o seu medio irmán continuaron. Á idade de trinta anos, María asistiu a unha reunión con Eduardo VI e Isabel durante o Nadal de 1550, onde o rei inglés -de 13 anos- humillouna reprendéndoa publicamente por ignorar as súas leis sobre a adoración, o que a fixo chorar fronte á corte. María rexeitou repetidamente as demandas do seu medio irmán de que abandonase o catolicismo, mentres o rei insistentemente rexeitou desistir nas súas demandas. En marzo, amigos e funcionarios católicos de María foron arrestados e Carlos I ameazou con iniciar unha guerra. Eduardo VI resolveu o conflito e pediu aos amigos da princesa convertela ao protestantismo; con todo, María explicou que prefería «morrer pola súa fe a ser convertida». Cando se renovou a guerra entre Francia e España, a presión sobre María empezou a diminuír; os ingleses temían que Carlos I invadise Inglaterra e Dudley buscou unha reconciliación coa princesa.

Reinado
-------

### Ascenso ao trono

María entrando en Londres para tomar o poder en 1553, acompañada da súa media irmá Isabel. Pintura de Byam Shaw (1910).
O 6 de xullo de 1553, á idade de 15 anos, Eduardo VI morreu dunha infección pulmonar, probablemente tuberculose. Non desexaba que a Coroa fóra a parar a María, porque temía que ela restaurase o catolicismo e anulara as súas reformas e as do seu pai, polo que planeaba excluíla da liña de sucesión. Con todo, os seus conselleiros dixéronlle que non podía desherdar só a unha das súas medias irmás, xa que tamén tería que privar dos seus dereitos a Isabel, malia que era protestante como el. Guiado por Dudley e posiblemente outros, Eduardo VI excluíu a ambas da liña de sucesión na súa testamento. Contradicindo a Lei de Sucesión -que restaurou a María e Isabel na liña de sucesión-, Eduardo VI nomeou sucesora a Jane Grey, nora de Dudley e neta de María -irmá máis nova do seu pai-. A nai de Jane era Frances Brandon, curmá e afillada de María. O grado de responsabilidade de Dudley no cambio da liña de sucesión é obxecto de controversia. Mentres que tradicionalmente crese que Dudley persuadiu ao novo rei, Lyon (2016) e Roberts (2016) sinalaron que a vontade de Eduardo decantouse principalmente polo fortalecemento do protestantismo.

Xusto antes da morte de Eduardo VI, María foi convocada a Londres para visitar o seu medio irmán moribundo. Porén, os seus conselleiros advertíronlle que a convocatoria era un pretexto para capturala e facilitar así o ascenso de Jane ao trono. Xa que logo, no canto de dirixirse a Londres desde a súa residencia en Hunsdon, fuxiu a Anglia Oriental, onde posuía extensas propiedades e tamén onde Dudley suprimira cruelmente a rebelión campesiña de Robert Kett. Moitos adherentes á fe católica e opoñentes de Dudley vivían alí. Aínda que sabía de antemán aqueles movementos, Dudley non se preocupou entón dos seus plans de regreso a Londres. O 9 de xullo, desde Kenninghall, María escribiu ao consello privado ordenando a súa proclamación como sucesora de Eduardo VI.

O 10 de xullo de 1553, Dudley e os seus partidarios proclamaron raíña a Jane e ese mesmo día chegou a Londres a carta de María ao consello privado. Para Dudley, a misiva era unha declaración de guerra, polo que enviou un exército a Norfolk para capturar a María. En Londres, difundiu panfletos advertindo que María era unha «bastarda» e que, se chegaba ao trono, «traería a Inglaterra españois e papistas». O 12 de xullo, María e os seus seguidores reuniron unha forza militar no castelo de Framlingham en Suffolk, que serviría de fortaleza en caso de fracaso. O 15 de xullo, o exército de Dudley achegouse a Framlingham. Os comandantes de María estaban preparados e ela dirixiuse aos seus partidarios cun discurso incendiario, no que afirmaba que Dudley «planeou e aínda planea de xeito traizoeiro, por traizón prolongada, a destrución dun membro da realeza, da nobreza e tamén deste reino». O apoio de Dudley colapsou, mentres que María era recibida con xúbilo polas cidades ao seu paso cara a Londres. Juana I foi derrocada o 19 de xullo; ela e Dudley foron recluídos na Torre de Londres. O 3 de agosto de 1553, María cabalgou triunfalmente por Londres rodeada dunha onda de apoio popular. Era acompañada pola súa media irmá Isabel e unha procesión de máis de 800 nobres e cabaleiros.

María ataviada coas súas vestiduras reais. Miniatura na letra capital dun manuscrito (1553) nos Arquivos Nacionais.
Unha das súas primeiras accións ao chegar ao poder foi ordenar a liberación do católico duque de Norfolk e Stephen Gardiner do seu encarceramento na Torre, así como ao seu parente Edward Courtenay. María deduciu que a moza Jane era precisamente un peón no plan de Dudley, quen ao final foi o único conspirador de alto rango en morrer executado por alta traizón, ao mes seguinte do golpe. Aínda que Jane e o seu marido Guilford Dudley foron declarados culpables, estiveron baixo custodia na Torre no canto de ser axustizados inmediatamente, mentres que o pai de Jane, Henry Grey, duque de Suffolk, foi liberado. A raíña inglesa atopábase nunha situación difícil, xa que case todos os conselleiros privados estiveron implicados no plan de colocar a Jane no trono. Nomeou a Gardiner para o consello privado e designoulle bispo de Winchester e lord chanceler, cargos que ocupou ata a súa morte en novembro de 1555; Susan Clarencieux foi nomeada *señora dos roupaxes*. O 30 de setembro de 1553, María trasladouse coa súa media irmá ao palacio de Westminster nunha gran procesión, que contaba coa presenza da súa madrasta Ana de Cléveris. O 1 de outubro, Gardiner coroouna raíña na abadía de Westminster. Dado que en Inglaterra era a primeira coroación dunha raíña titular, a cerimonia diferiu da dunha consorte real. Como era habitual na coroación dos monarcas masculinos, recibiu cerimoniosamente as espolas e a espada, pero tamén os cetros que corresponden ao rei titular e a raíña consorte.

### Matrimonio con Filipe II de España

Aos 37 anos, a nova soberana dirixiu a súa atención a casar e procrear un herdeiro, o que impediría que a súa media irmá a protestante Isabel -aínda próxima na liña de sucesión baixo os termos do testamento de Henrique VIII e a Lei de Sucesión de 1544- ascendese o trono. O seu consello privado tamén a instou a casar, non só para asegurar a sucesión, senón tamén porque aínda se cría que unha muller non podía gobernar soa. Así mesmo, tamén existía a preocupación xustificada de que María obedecese ao seu consorte. Por esta razón, a cuestión de con quen se casaría foi de suma importancia para os conselleiros, xa que, segundo eles, o matrimonio cun estranxeiro introduciría a inxerencia estranxeira na política inglesa. Edward Courtenay e Reginald Pole foron mencionados como posibles pretendentes; con todo, a raíña inglesa non tivo interese neles, porque non quería relacionarse con ningún dos seus súbditos. O seu primo Carlos I suxeriu que se casase co seu único fillo, o príncipe Filipe. quen era herdeiro de vastos territorios na Europa continental e o Novo Mundo e ademais xa tiña un fillo do seu matrimonio con María Manuela de Portugal, finada oito anos antes. Tamén, tanto a raíña inglesa como o príncipe español eran descendentes de Xoán de Gante, duque de Lancaster. Segundo o plan de Carlos I, por unha banda, os españois asegurarían a vía marítima aos Países Baixos e, doutra banda, tal matrimonio sería un contrapeso para a alianza da raíña escocesa co delfín de Francia. A raíña inglesa recibiu de bo grado a proposta, pero estaba preocupada porque tiña once anos máis que Filipe; ademais, deixou claro aos embaixadores españois que o seu futuro consorte non tería moita influencia política, xa que a nobreza inglesa non toleraría a interferencia estranxeira. Como parte dos acordos matrimoniais, na segunda metade de 1553 María recibiu un retrato de Filipe de España por Tiziano.

Retrato do príncipe Filipe de España por Tiziano (c. 1550).
O lord chanceler Gardiner e a Cámara dos Comúns solicitáronlle infrutuosamente que considerase casar cun inglés, por temor a que Inglaterra quedase relegada a unha dependencia dos Habsburgo. Este matrimonio foi impopular entre os políticos ingleses; Gardiner e os seus aliados opuxéronse sobre a base do patriotismo, mentres que os protestantes eran motivados por temor ao retorno do catolicismo. Tanto Gardiner como os súbditos leais de María suplicáronlle que casara con Courtenay no seu lugar. Aínda que a raíña inglesa reafirmou as súas intencións, estivo indecisa durante moito tempo. O 29 de outubro finalmente tomou a súa decisión: convocou ao embaixador imperial Simon Renard para aceptar formalmente a proposta de casar con Filipe porque «Deus inspirouna a converterse na esposa do príncipe». Renard escribiu a Carlos I, informándolle:

> 
> 
> Ela creu as miñas palabras sobre as calidades da súa alteza [Filipe] e que a súa maxestade expresaría a súa amabilidade, tomaría a ben as condicións que salvagardarían o benestar do país, [por] ser un bo pai para ela como o foi no pasado e, máis agora, que será [a súa maxestade] dúas veces o seu pai e fará que o seu alteza sexa un bo esposo para ela.
> 
> 

Como resposta, comezaron insurreccións pola insistencia de María en casar co príncipe español. Thomas Wyatt «o Mozo» liderou unha forza de Kent para depoñela a favor da súa media irmá, como parte dunha conspiración máis ampla coñecida como a rebelión de Wyatt, que tamén involucrou ao duque de Suffolk, pai de Jane. A raíña inglesa anunciou publicamente que convocaría ao Parlamento para discutir o matrimonio e se este decidía que a proposta non era vantaxosa para o reino entón ela absteríase de continuar. Ao chegar a Londres, Wyatt foi derrotado e capturado. O duque de Suffolk, a súa filla Jane, o seu marido Guilford Dudley e Wyatt foron executados. Courtenay -tamén implicado na trama- foi encarcerado e logo exiliado. Aínda que protestou pola súa inocencia no caso de Wyatt, Isabel estivo recluída na Torre de Londres durante dous meses e logo posta baixo arresto domiciliario no palacio de Woodstock.

  

María foi -excluíndo os breves e disputados reinados de Matilde I (r. 1141-1148) e Xoana I- a primeira raíña de Inglaterra por dereito propio. O réxime legal do seu matrimonio co príncipe Felipe baseouse na doutrina do dereito consuetudinario inglés sobre o *iure uxoris*, no que a propiedade e os títulos pertencentes a unha muller facíanse propios do esposo ao casar e, xa que logo, os políticos ingleses temían que calquera home co que se casase a raíña convertésese deste xeito en rei de Inglaterra *de facto* e nominalmente. A diferenza dos avós de María -Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela-, que conservaran a soberanía de os seus propios reinos durante o seu matrimonio, 
en Inglaterra non existía precedente a seguir. O Parlamento finalmente aprobou a chamada Lei de Matrimonio da raíña María, que estipulaba que Filipe recibiría o tratamento de «rei de Inglaterra», os documentos oficiais -así como as leis do Parlamento- titularíanse cos nomes de ambos e o Parlamento debía ser convocado baixo a autoridade conxunta da parella, só mentres María vivise. O Reino de Inglaterra non estaría obrigado a proporcionar apoio militar ao pai de Filipe en ningunha guerra e el non podería actuar sen o consentimento da súa esposa nin nomear estranxeiros en cargos en Inglaterra. Tanto a raíña como a súa descendencia só poderían abandonar o país co consentimento da nobreza. O tratado foi un dos máis vantaxosos que houbo en Inglaterra, tanto que Filipe estivo furioso coas condicións impostas; aínda que as aceptou polo ben de asegurar o seu matrimonio, dixo que «de ningún xeito obrigaríame a min mesmo nin aos meus herdeiros a cumprir coas cláusulas, especialmente aquelas que serían unha carga para a miña conciencia». Mentres María quedou moi compracida coa apostura do seu prometido ao ver o seu retrato pintado por Tiziano, a Filipe sucedeulle todo o contrario ao ver o da raíña realizado por Antonio Moro; non tiña ningún sentimento amoroso cara a ela e só buscou a alianza matrimonial por intereses políticos e estratéxicos; o 29 de xullo de 1554, Ruy Gómez de Silva, axudante de Filipe, describiu á raíña como de «boa alma, máis maior [de idade] do que nos dixeron» e, nunha misiva a Francisco de Eraso en Bruxelas, engadiu:

> 
> 
> Para falar verdade coa vosa mercé, moito Deus é mester para tragar este cáliz; [*sic*] e o mellor deste negocio é que o Rei veo e entende que non pola carne fíxose este casamento, senón polo remedio deste Reino e a conservación destes Estados [os Países Baixos].
> 
> 

María e o seu esposo Filipe. Cadro por Hans Eworth (c. 1558).
Para elevar ao seu fillo ao rango da súa cónxuxe, Carlos I cedeu a Filipe a Coroa de Nápoles, así como o seu dereito ao reino de Xerusalén. Xa que logo, María converteuse en raíña consorte de Nápoles e de Xerusalén ao momento de casar. A voda na catedral de Winchester, o 25 de xullo de 1554, tivo lugar tan só dous días despois do primeiro encontro en persoa. Segundo o acordo de matrimonio, Filipe recibiu o título de rei de Inglaterra, pero o seu verdadeiro poder limitouse ás funcións de príncipe consorte; como non sabía falar inglés, comunicábase con ela nunha mestura de español, francés e latín. Malia as súas reservas, Filipe presentouse como un marido respectuoso e amable, tanto que a raíña inglesa namorouse profundamente del; nunha carta ao seu primo Carlos I, María escribiu:

> 
> 
> Cada día descubro no meu marido, o rei, o seu fillo, tantas virtudes e tal perfección que pido continuamente a Deus concédame a graza de compracelo e comportarme en todas as cousas como corresponden a alguén tan profundamente apegado a el.
> 
> 

#### Embarazo psicolóxico

En setembro de 1554, María deixou de menstruar, aumentou de peso e sentía náuseas polas mañás. Por estes motivos, case a totalidade da corte real, incluídos os seus médicos, creron que estaba embarazada. O Parlamento aprobou unha lei que designou a Filipe rexente en caso da morte da raíña no parto. Na última semana de abril de 1555, Isabel foi liberada do arresto domiciliario e chamada á corte para actuar como testemuña do nacemento, que se pensaba acaecería de xeito inminente. Segundo Giovanni Michieli, o embaixador veneciano, Filipe puido incluso planear casar con Isabel en caso da morte de María no parto, pero nunha misiva datada o 25 de abril de 1554 ao seu cuñado Maximiliano de Austria, Filipe expresou incerteza sobre se a súa esposa estaba encinta:

> 
> 
> O embarazo da raíña resulta que non foi tan certeiro como pensabamos.
> 
> 

A finais de abril, renováronse os servizos de acción de grazas na diocese de Londres, despois de que se difundiran por Europa falsos rumores de que María dera a luz un fillo. Durante maio e xuño, a aparente demora no parto reforzou as sospeitas de que a raíña non estaba embarazada; incluso Susan Clarencieux expresou as súas dúbidas ao embaixador francés Antoine de Noailles. A raíña inglesa continuou mostrando signos de embarazo ata xullo de 1555, cando o seu abdome desinchouse. Como non houbo nacemento, Michieli ridiculizou desidiosamente o embarazo como «algo que termina en vento en lugar de calquera outra cousa». Probablemente tratouse dun embarazo psicolóxico inducido polo desexo abafador de María de ter un fillo. En agosto, pouco logo da súa desgraza -que a raíña inglesa percibiu como o «castigo de Deus» por tolerar herexes» no seu reino-, Filipe partiu de Inglaterra a comandar os seus exércitos contra os franceses en Flandres. María estaba devastada e caeu nunha profunda depresión. Michieli conmoveuse pola dor da raíña e escribiu que ela estaba «extraordinariamente namorada» do seu marido e aflixida pola súa partida.

Isabel permaneceu na corte ata outubro, aparentemente co seu favor ante a raíña restaurado, segundo Antoine de Noailles. A falta de fillos, Filipe estivo preocupado que, en lugar do seu cuñada Isabel, a Coroa inglesa puidese caer en mans da raíña escocesa, que estaba comprometida co delfín de Francia. Como María I Estuardo xa reclamara o trono inglés, converteuse nun peón importante para os franceses, que se aproveitaron da situación legal de Isabel. Se María morría sen fillos e a súa media irmá sobrevivíalle sen o seu apoio, o trono inglés recaería na raíña escocesa e, xa que logo, á familia real francesa. Filipe persuadiu á súa esposa de que Isabel debía casar co seu curmán Manuel Filiberto, duque de Savoia, para asegurar a sucesión católica e preservar os intereses dos Habsburgo sobre Inglaterra, pero Isabel rexeitou cumprir isto; ademais, o consentimento parlamentario era pouco probable.

### Política relixiosa

Execución de Thomas Cranmer. Ilustración de *Actes and monuments* (1563) de John Foxe.
Ao mes seguinte do seu ascenso ao trono, María emitiu un edito polo cal non obrigaría a ningún dos seus súbditos a seguir a súa relixión e cun chamamento á comprensión e tolerancia. Con todo, despois María deu os primeiros pasos para unha reconciliación coa Igrexa católica. En agosto de 1553, escribiu ao papa Xulio III asegurando que ía persuadir ao Parlamento inglés a revogar as «moitas leis "marabillosas" implantadas polos meus antecesores». Inicialmente, non quería realizar cambios relixiosos bruscos sen unha resolución parlamentaria e, xa que logo, tolerou ao principio aos protestantes. A única excepción era a súa media irmá Isabel, a quen quería converter ao catolicismo por razóns políticas. Mentres a raíña inglesa seguía solteira e sen fillos, a súa media irmá era a sucesora lexítima. Como Isabel só ía a misa baixo presión, María considerou seriamente nomear sucesora á súa curmá católica Margaret Douglas.

O primeiro parlamento do seu reinado -reunido a principios de outubro de 1553- declarou válido o matrimonio dos seus pais e aboliu as leis relixiosas de Eduardo VI. A doutrina da Igrexa foi restaurada ao acordado nos «seis artigos» de 1539, que, entre outras cousas, reafirmaban o celibato clerical. Os sacerdotes casados foron privados dos seus beneficios anteriores. Os líderes eclesiásticos protestantes -John Bradford, John Rogers, John Hooper, Hugh Latimer e Thomas Cranmer, entre outros- foron os primeiros en ser arrestados. María sempre rexeitara a ruptura coa Santa Sé instituída polo seu pai e o establecemento do protestantismo por parte de rexéntelos do seu medio irmán. Filipe convenceu ao Parlamento inglés de derrogar as leis relixiosas de Henrique VIII e así devolver a Igrexa en Inglaterra á xurisdición romana. Chegar a este acordo tomou moitos meses e a raíña inglesa e o papa Xulio III tiveron que facer unha importante concesión: as terras confiscadas aos mosteiros durante o reinado de Henrique VIII non serían devoltas á Igrexa, senón que permanecerían en mans dos seus novos propietarios, entre os que había moitos parlamentarios.

Para finais de 1554 o papa xa aprobara o acordo, mentres en Inglaterra revivíronse as «leis de herexía», aprobadas entre 1382-1414 e abolidas durante os reinados de Henrique VIII e Eduardo VI. Aplicando esta lexislación, as autoridades executaron a numerosos protestantes nas chamadas persecucións marianas. Ao redor de 800 protestantes adiñeirados -como John Foxe- elixiron o exilio que quedar. As primeiras execucións realizáronse nun período de cinco días a principios de febreiro de 1555: John Rogers o 4 de febreiro, Laurence Saunders o 8 de febreiro e Rowland Taylor e John Hooper o 9 de febreiro. Thomas Cranmer, arcebispo de Canterbury en detención, foi obrigado a ver aos bispos Ridley e Latimer arder na fogueira. Cranmer retractouse, repudiou a teoloxía protestante e reincorporouse á fe católica. Segundo o proceso establecido nas leis, debeu ser absolto por arrepentimento; con todo, María rexeitou concederlle o indulto, posiblemente movida polo resentimento de que el foi responsable da anulación do matrimonio dos seus pais. O día do seu axustizamento, Cranmer retirou dramaticamente a súa retractación. En total, 283 foron executados, a maioría na fogueira. As queimas resultaron tan impopulares que incluso Alfonso de Castro —un dos membros do persoal eclesiástico de Filipe— condenounas e un conselleiro —Simon Renard— 
advertiu á raíña que esa «execución cruel» podería «provocar unha revolta». A raíña inglesa persistiu con esta política ata a súa morte, exacerbando o sentimento anticatólico e antiespañol entre os ingleses. As vítimas das persecucións eran tratadas como mártires

Unha das grandes dificultades que María enfrontou era que había poucos clérigos que cumprían cos seus estándares, xa que non recibiran educación sistemática do clero durante o reinado do seu medio irmán e moitos estaban casados. Rapidamente quedou claro que a queima dos líderes non sería suficiente para erradicar o protestantismo. O regreso do catolicismo tivo unha forte resistencia nas comunidades. Tamén a raíña inglesa carecía de fondos para adaptar as igrexas parroquiais aos estándares católicos. Moitas comunidades non puideron adquirir altares de pedra, túnicas sacerdotais e vasos sagrados e rexeitaron cooperar cos ministros da Coroa.

Reginald Pole -fillo da institutriz axustizada de María e unha vez considerado pretendente- regresou como legado papal en novembro de 1554. Foi ordenado sacerdote e nomeado arcebispo de Canterbury inmediatamente despois da execución de Cranmer en marzo de 1556. Antes desta data desempeñábase como diácono dentro da Igrexa católica e non foi ordenado sacerdote ata un día antes da súa consagración como arcebispo. Coa asesoría do concilio de Trento, Pole esperaba reformar o ensino clerical e preparar un sacerdocio católico ben educado. Con todo, estas reformas non se consumaron, xa que, co ascenso de Isabel foron revertidas.

### Política exterior

Retrato por Hans Eworth (1554. María luce un colar coa perla Peregrina entre dous diamantes.
Continuando coa reconquista Tudor de Irlanda, durante o reinado de María e Filipe os colonos ingleses se asentaron nas Terras Medias irlandesas. Se fundaron os condados de Queen's e King's (agora condados de Laois e Offaly) e se construíron novos asentamentos. As cidades principais foron chamadas respectivamente Maryborough (agora Portlaoise) e Philipstown (Daingean).

En xaneiro de 1556, abdicou o sogro de María. Ela e Filipe aínda seguiron separados; mentres o seu marido foi proclamado rei de España en Bruxelas, María permanecía en Inglaterra. Filipe negociou unha inestable tregua cos franceses en febreiro de 1556. Ao mes seguinte, o embaixador francés en Inglaterra -Antoine de Noailles- estivo implicado nun complot contra a raíña inglesa, no que Henry Dudley -curmán segundo do executado John Dudley, duque de Northumberland- intentou armar unha tropa de invasión en Francia. A trama -coñecida como a conspiración de Dudley- foi traizoada e os conspiradores en Inglaterra foron arrestados. Dudley permaneceu no exilio en Francia e Noailles abandonou prudentemente Gran Bretaña.

En setembro, Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, duque de Alba e vicerrei de Nápoles, atacou os Estados Pontificios. Como resultado do conflito bélico, as relacións entre Inglaterra e o papado tensáronse, xa que o papa Paulo IV aliouse con Henrique II de Francia. Para Inglaterra, a situación era ameazante, xa que Francia aliouse con Escocia e, en caso de guerra, sempre existía o risco dunha invasión desde o norte. María preparou o país para a guerra. Ademais, o Consello da Coroa acordou de mala gana enviar tropas a Filipe se os Países Baixos eran atacados. Furioso da solidariedade de María para con Filipe, Paulo IV privou ao cardeal Pole dos seus poderes de legado papal e ordenoulle regresar a Roma e enfrontar cargos de herexía. Con todo, María denegou a solicitude de entregar a Pole e esixiu que un tribunal inglés xulgase o seu caso; así mesmo, ameazou con retirar ao seu embaixador en Roma. Os seus contemporáneos temían que Inglaterra enfrontase outro cisma.

Filipe estivo en Inglaterra de marzo a xullo de 1557 para convencer a María de que apoiase a España nunha nova guerra contra Francia. Segundo o plan, Inglaterra debía atacar a costa francesa para dar un respiro ás tropas españolas en Italia. Ela estaba a favor de declarar a guerra, pero os seus conselleiros opuxéronse porque o comercio francés estaría en perigo, separadamente que contraviña o tratado matrimonial e porque o precario legado económico do seu medio irmán Eduardo VI e unha serie de malas colleitas fixeron que Inglaterra carecese de subministracións e finanzas. A guerra finalmente declarouse en xuño de 1557 cando o sobriño de Reginald Pole -Thomas Stafford- invadiu Inglaterra e apoderouse do castelo de Scarborough con axuda francesa nun intento errado de destronar a María. En agosto, as forzas inglesas saíron vitoriosas da batalla de San Quintín, da que unha testemuña declarou: «Ambos bandos loitaron de xeito moi selecto e o inglés era o mellor de todos». 
Porén, as celebracións foron breves, xa que, en xaneiro de 1558, tropas francesas tomaron Calais, a única posesión restante de Inglaterra no continente europeo. Aínda que o mantemento dese territorio era financeiramente custoso, era unha perda que danou gravemente o prestixio de María. Segundo as *Crónicas de Holinshed* -nunhas liñas posiblemente apócrifas-, a raíña inglesa lamentouse profundamente:

> 
> 
> Cando estea morta e descuberta, atoparán -Calais- dentro no meu corazón.
> 
> 

O consello privado concluíu que a reconquista era case imposible, para gran desgusto de Filipe xa que Calais éralle de grande importancia estratéxica sobre Francia. Logo da morte da súa consorte, Filipe reconciliouse co papa en setembro de 1557, pero isto non cambiou a confrontación bélica con Francia.

### Política económica

Un groat irlandés coa efixie de Filipe e María.
Os anos do seu reinado foron excesivamente pluviosos. As precipitacións persistentes e as inundacións posteriores conduciron á fame. Outro problema foi a diminución do comercio de teas de Antuerpen. Malia o seu matrimonio con Filipe, Inglaterra non se beneficiou do comercio desmesuradamente lucrativo de España co Novo Mundo. Os españois custodiaban celosamente as súas rutas comerciais e a raíña inglesa non podía tolerar o comercio ilícito ou a piratería contra o seu marido. Nun intento por aumentar o comercio e rescatar a economía inglesa, os conselleiros de María continuaron a política do duque de Northumberland de buscar novas rutas comerciais. A raíña inglesa outorgou unha carta real á Compañía de Moscovia, cuxo primeiro gobernador foi Sebastián Caboto; ademais, encargou un atlas mundial a Diogo Homem. Aventureiros como John Lok e William Towerson navegaron ao sur nun intento de desenvolver vínculos coa costa africana. Xa en xuño de 1553, nos últimos días de Eduardo VI, estableceuse unha expedición en procura dun paso polo nordés cara ao Oriente. O navegante Richard Chancellor chegou á cidade rusa de Arkhangelsk a través do mar Branco, nunha expedición na que faleceu o seu comandante Hugh Willoughby. Desde alí viaxou á capital do tsarato e foi recibido en Moscova por Iván «o Terrible», quen estaba interesado nun acordo comercial con Inglaterra. O 5 de abril de 1555, María e Filipe enviaron unha carta de agradecemento a Iván para confirmar as súas intencións de comerciar.

Financeiramente, o goberno de María deduciu que o sistema económico aínda medieval xa non era eficaz ao Estado, polo que emprendeu un plan de reformas. A raíña conservou a William Paulet, marqués de Winchester, no cargo de lord gran tesoureiro -posición na que se desempeñaba desde o reinado de Eduardo VI- e asignoulle supervisar o sistema de recadación de impostos. John Baker, marqués de Winchester, e Walter Mildmay trataron de reactivar o tesouro, pero as súas reformas tardaron moito tempo en ter efecto. A casa real tamén estudara a fondo novas formas de aforrar diñeiro. Un informe revelou que a raíña pagaba ás súas serventas e subordinados moito máis do que o seu pai fixera e que se gastaban grandes sumas no gardarroupa real. A moeda inglesa experimentara problemas tanto no reinado de Henrique VIII como no de Eduardo VI. María fixo plans para a reforma monetaria, pero non se implantaron ata despois da súa morte.

Ante a falta de aplicación dos novos aranceis ás novas formas de importacións, Inglaterra descoidou unha fonte importante de ingresos. Para resolver este problema, o goberno de María publicou un «libro de taxas» revisado (1558), que enumeraba os aranceis e impostos para cada importación. Esta publicación non foi revisada exhaustivamente ata 1604. María tamén promoveu deliberadamente o comercio inglés gravando os bens importados máis que os manufacturados en Inglaterra. Con todo, entrou en conflito coa Liga Hanseática, que non renunciaría á súa posición privilexiada. Con todo, dado que a Liga Hanseática prestara diñeiro á Coroa inglesa en varias ocasións, a raíña inglesa estaba disposta a facer concesións. A Liga Hanseática pagou os mesmos impostos que outros comerciantes durante dous anos e a cambio permitíuselle adquirir materiais en Inglaterra que antes non foran posibles. Dado que a medida foi impopular entre os comerciantes ingleses, reverteuse dous anos despois.

María impulsou as reformas sociais e concedeu case o dobre de cartas e actas de fundación que as súas predecesores. Entre outras cousas, promoveu a integración de cidades e distritos, o que aumentou a eficiencia da administración e a industria. A través dos seus esforzos, as cidades puideron actuar como corporacións ante a lei. Deste xeito, podían posuír terras por dereito propio e usar as súas ganancias para programas educativos, benestar e obras públicas. Tamén podían emitir ordenanzas municipais, que deron ás cidades condicións para unha xurisdición local. Porén, houbo escaseza de alimentos e un aumento de mendicantes debido ás inundacións causadas polas frecuentes choivas. A fin de centralizar o coidado aos pobres, creou cinco albergues de caridade en Londres. Aínda que estas medidas non tiveron os resultados desexados no seu reinado, a súa sucesora Isabel I beneficiouse das iniciativas.

Morte
-----

Tumba de María I e Isabel I na capela mariana da abadía de Westminster. Fotografía de 1914.
Nos seus últimos anos, María estaba física e mentalmente doente. Aínda que fora recoñecida pola súa beleza na súa mocidade, era descrita nos seus últimos anos como consumida e aparentando maior do que era, segundo os seus contemporáneos, debido ás preocupacións. Moitas veces sufría de estados de ánimo depresivos e a súa impopularidade irritábaa. O embaixador de Venecia, Giovanni Michieli, describiu o gran cambio que a raíña sufrira desde o comezo do seu reinado, cando gozaba de tanta simpatía entre a poboación, «como nunca se mostrou a ningún gobernante deste reino». Logo da visita do seu marido en 1557, María pensou que estaba embarazada de novo e que o seu bebé ía nacer en marzo de 1558. Estableceu no seu testamento que o seu esposo sería o rexente durante a minoría do seu fillo. Con todo, dado que desde o principio houbo dúbidas sobre o embarazo, non se fixeron preparativos para o parto como no primeiro.

María sentíase débil e enferma desde maio de 1558; padecía de ataques de febre, insomnio, dores de cabeza e problemas de visión. En agosto, enfermou de gripe durante unha epidemia que azoutou a capital e foi trasladada ao palacio de St James. Sufrindo dor, posiblemente por quistes ováricos ou cancro uterino, ditou a súa última vontade, admitindo que non estaba embarazada e que o seu sucesor no trono debía cumprir os requisitos establecidos nas leis. Aínda era contraria en designar herdeira á súa media irmá, aínda que os españois e o seu Parlamento persuadírona para evitar que María I Estuardo herdase o trono. O 6 de novembro, María finalmente cedeu e nomeou oficialmente a Isabel a súa sucesora e herdeira do trono. Xusto antes da medianoite do 16 de novembro, recibiu a extremaunción. Morreu o 17 de novembro de 1558, aos 42 anos, entre as cinco e as seis da mañá; seis horas despois, Isabel -moi doída tras coñecer a noticia- foi proclamada raíña e, outras seis horas máis tarde, Reginald Pole tamén sucumbiu á epidemia de gripe. O Parlamento tivo reaccións mixtas na sesión posterior ao falecemento, principalmente polos preparativos para a coroación da nova raíña. En Bruxelas, Filipe escribiu á súa irmá Xoana: «Sentín un lamento razoable pola súa morte».

O corpo de María foi, como era costume en Inglaterra, embalsamado e exhibido durante tres semanas. Aínda que no seu testamento declarou o seu desexo de ser enterrada á beira da súa nai, o 14 de decembro foi inhumada -tras unha opulenta procesión dirixida por Margaret Douglas e cerimonia pagada por Isabel I- na capela mariana de Henrique VII da abadía de Westminster nunha tumba que finalmente compartiu coa súa media irmá. A inscrición latina na súa tumba di regno consortes et urna, hic obdormimus elizabetha et maria sorores, in spe resurrectionis -colocada polo sucesor da súa media irmá, Xacobe I, que se traduce: «Compañeiras no trono e a tumba, aquí descansan, Isabel e María, irmás, na esperanza da resurrección» (*Consorts in realm and tomb, we, sisters Elizabeth and Mary, here lie down to sleep in hope of resurrection*).

Xenealoxía
----------

**Xenealoxía de María I de Inglaterra**


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ricardo de York |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Eduardo IV de Inglaterra |   |   |   | George de Clarence |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   | Isabel I de Castela |   | Fernando II de Aragón |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Henrique VII de Inglaterra |   | Isabel de York |   |   |   | Margaret Pole |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Xoana I de Castela |   | María de Aragón |   | Catarina de Aragón |   |   |   |   |   | Henrique VIII de Inglaterra |   |   |   | Margarita Tudor |   | María Tudor |   | Reginald Pole |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
| Carlos I de España |   | Isabel de Portugal |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Xacobe V de Escocia |   | Frances Brandon |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   | Filipe II de España |   |   |   |   |   | **María I de Inglaterra** |   | Isabel I de Inglaterra |   | Eduardo VI de Inglaterra |   | María I de Escocia |   | Xoana I de Inglaterra |
|   |   |   |   |   |

  

**Devanceiros de María I de Inglaterra**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. Owen Tudor |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. Edmundo Tudor |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. Catarina de Francia |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. Henrique VII de Inglaterra |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 18. John Beaufort |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 9. Margaret Beaufort |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 19. Margaret Beauchamp de Bletso |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 2. Henrique VIII de Inglaterra |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 20. Ricardo de York |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. Henrique IV de Inglaterra |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 21. Cecilia Neville |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 5. Isabel de York |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 22. Ricardo Woodville |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 11. Isabel Woodville |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 23. Jacquetta de Luxemburgo |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 1. **María I de Inglaterra** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 24. Fernando I de Aragón |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 12. Xoán II de Aragón |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 25. Leonor de Alburquerque |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 6. Fernando II de Aragón |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 26. Fadrique Enríquez de Mendoza |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 13. Xoana Enríquez |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 27. Marina Fernández de Córdoba |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 3. Catarina de Aragón |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 28. Henrique III de Castela |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 14. Xoán II de Castela |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 29. Catarina de Lancaster |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 7. Isabel I de Castela |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 30. Xoán de Portugal |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 15. Isabel de Portugal |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 31. Isabel de Barcelos |
|   |
|   |   |   |   |   |
|

Notas
-----

1. ↑  Tamén coñecida polo seu nome sen o seu número regnal: **María Tudor** (en inglés, Mary Tudor).
2. 1 2  Debido á disputada sucesión de Eduardo VI, se conservan varias datas nas fontes sobre o ascenso de María ao trono. A lista de monarcas ingleses do *Oxford Dictionary of National Biography* (2004) indica o inicio do reinado de María o 6 de xullo —a data da morte do seu medio irmán—, así como a de Xoana I. Por outra banda lado, segundo o *Handbook of British Chronology* (1986), no que se basea a fonte anterior, sinala que o seu reinado comezou despois da caída de Xoana I, o 19 de xullo. Os seus anos de reinado se contan desde o 24 de xullo, cando María foi notificada na súa residencia en Framlingham sobre a decisión do consello privado o 19 de xullo.
3. ↑  A cita en latín é *Domine Orator, per Deum immortalem, ista puella nunquam plorat*.
4. ↑  A partir de 1525, era mencionada formalmente como «princesa de Gales» en documentos oficiais, aínda que non tivo cerimonia oficial.
5. ↑  Tamén os seus conselleiros temían a posibilidade de que María se casase cun estranxeiro.
6. ↑  Na súa primeira proclamación afirmou:

> 
> 
> A Súa Maxestade, agora, pola única bondade de Deus, instálase na xusta posesión da Coroa Imperial deste reino e outros dominios pertencentes, non pode agora ocultar a relixión que profesa da infancia ata agora [...] En todos os asuntos a Súa Alteza Real mostrará disposición e clemencia de forma graciosa, pois non ten como obrigar aos seus súbditos [a seguir a súa relixión] ata o momento en que un consenso común sexa alcanzado [no parlamento].
> 
>
7. ↑  Nalgunhas ocasións, as autoridades seculares foron moito máis activas na cacería de herexes que o clero. Prescott sinalou que, nos primeiros seis meses de persecución mariana, a Coroa reprendía aos bispos pola súa presunta preguiza, mentres que varios xuíces seculares e gobernadores civís tiveron a fama de «perversos» cazadores de herexes.

Referencias

1. ↑  Fernández Álvarez, Manuel (2009). "La cuestión de Flandes (siglos XVI y XVII)". *Studia Historica: Historia Moderna*. Salamanca: Universidad de Salamanca. pp. 7–16. ISSN 0213-2079. OCLC 7179294432. Arquivado dende o orixinal o 03 de setembro de 2018. Consultado o 25 de abril de 2021.
2. ↑  Jiménez Sureda, Montserrat (2003). "La Inglaterra de los Tudor (síntesis de historia política)". *Manuscrits* (Barcelona: Universidad Autónoma de Barcelona) (21): 195–210. ISSN 0213-2397. OCLC 695315002.
3. ↑  Matthew, HCG; Harrison, B (eds.). "Monarchs of England (924x7–1707)". *Meyrick - Morande*. Oxford Dictionary of National Biography (en inglés). XXXVIII. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-198-61388-6. OCLC 723602888. doi:10.1093/ref:odnb/92701.
4. ↑  Fryde, EB; Greenway, DE; Porter, S; Roy, I, eds. (1996). *Handbook of British chronology* (en inglés) (Tercera ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 43. ISBN 0-521-56350-X. OCLC 255121883.
5. ↑  Weir 1996, p. 160.
6. ↑  Herrera Madrigal, José (1990). *Jusnaturalismo e ideario político en John Locke*. México: Universidad Autónoma Metropolitana. p. 82. ISBN 978-9-688-40772-1. OCLC 760611360.
7. ↑  Kamen, H (2005). *Spain 1469-1714: a society of conflict* (en inglés). Oxford: Routledge. p. 37. ISBN 978-1-315-83543-3. OCLC 872682526.
8. ↑  Waller 2006, p. 16; Whitelock 2009, p. 9.
9. ↑  Loades 1997, pp. 12-13; Weir 1996, pp. 152-153.
10. ↑  Whitelock 2009, p. 10.
11. ↑  Porter 2007, p. 13; Waller 2006, p. 16; Whitelock 2009, p. 7.
12. ↑  Fraser, Antonia (2012). *The six wives of Henry VIII* (en inglés). Londres: Phoenix. p. 102. ISBN 978-1-780-22067-3. OCLC 757931834.
13. ↑  Denny, Joanna (2007). *Anne Boleyn: a new life of England's tragic queen* (en inglés). Cambridge: Da Capo Press. p. 33. ISBN 978-0-306-81540-9. OCLC 184986272.
14. ↑  Porter 2007, pp. 13, 37; Waller 2006, p. 17.
15. ↑  Porter 2007, p. 13; Waller 2006, p. 17; Whitelock 2009, p. 7.
16. ↑  Loades 1997, p. 28; Porter 2007, p. 15.
17. ↑  Loades 1997, p. 29; Porter 2007, p. 16; Waller 2006, p. 20; Whitelock 2009, p. 21.
18. ↑  Hoyle, RW (2001). *The pilgrimage of grace and the politics of the 1530s* (en inglés). Oxford: Oxford University Press. p. 407. ISBN 0-199-25906-2. OCLC 605261165.
19. ↑  Whitelock 2009, p. 27.
20. ↑  Loades 1997, pp. 19-20; Porter 2007, p. 21.
21. ↑  Loades 1997, p. 31; Porter 2007, p. 30.
22. ↑  Loades 1997, p. 28; Whitelock 2009, p. 27.
23. ↑  Loades 1997, pp. 32, 43.
24. 1 2  Whitelock 2009, p. 17.
25. ↑  Tremlett, Giles (2010). *Catherine of Aragon, Henry's Spanish queen: a biography* (en inglés). Londres: Faber and Faber. p. 244. ISBN 978-0-571-23512-4. OCLC 995511109.
26. ↑  Tittler 1991, p. 1.
27. ↑  Loades 1997, p. 37; Porter 2007, pp. 38-39; Whitelock 2009, pp. 32-33.
28. ↑  Porter 2007, pp. 38-39; Whitelock 2009, pp. 32-33.
29. ↑  Waller 2006, p. 23.
30. ↑  Thomaz, Melita (2017). *The king's pearl: Henry VIII and his daughter Mary* (en inglés). Stroud: Amberley. p. 81. ISBN 978-1-445-66126-1. OCLC 1004979194.
31. ↑  Loades 1997, pp. 41-42, 45; Loades 2014, p. 5.
32. 1 2  Whitelock 2009, p. 23.
33. ↑  Porter 2007, pp. 20-21; Waller 2006, pp. 20-21; Whitelock 2009, pp. 18-23.
34. ↑  Loades 1997, pp. 22-23; Loades 2014, p. 2; Porter 2007, pp. 21-24; Waller 2006, p. 21; Whitelock 2009, p. 23.
35. ↑  Whitelock 2009, pp. 30-31.
36. ↑  Whitelock 2009, pp. 36-37.
37. ↑  Whitelock 2009, pp. 37-38.
38. ↑  Mackie, John Duncan (1994) [1952]. *The earlier Tudors, 1485–1558*. Oxford history of England (en inglés) **VII**. Oxford: Oxford University Press. pp. 310–312. ISBN 978-0-192-85292-2. OCLC 28710603.
39. ↑  Lubbock Brown, Rawdon, ed. (2013) [1871]. "Aug. 25. Sanuto Diaries, v. liv. p. 668, and following: 682. A Tour in England.—Mario Savorgnano to—". *1527-1533*. Calendar of state papers and manuscripts, relating to English affairs: existing in the archives and collections of Venice, and in other libraries of Northern Italy (en inglés) **IV**. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 284–289. ISBN 978-1-139-77551-9. OCLC 893859263.
40. ↑  Loades 1997, p. 63; Loades 2014, p. 5.
41. ↑  Prescott 2003, p. 41.
42. ↑  Porter 2007, pp. 56, 78; Whitelock 2009, p. 40.
43. ↑  Waller 2006, p. 27.
44. ↑  Porter 2007, p. 76; Whitelock 2009, p. 48.
45. ↑  Prescott 2003, p. 50.
46. ↑  Porter 2007, p. 92; Prescott 2003, p. 53; Whitelock 2009, pp. 55-56.
47. ↑  Loades 1997, p. 77; Porter 2007, p. 92; Prescott 2003, p. 62; Whitelock 2009, p. 57.
48. ↑  Loades 1997, p. 78; Prescott 2003, p. 63; Whitelock 2009, p. 57.
49. ↑  Prescott 2003, p. 47.
50. ↑  Porter 2007, pp. 97-101; Prescott 2003, p. 57; Whitelock 2009, pp. 55-69.
51. ↑  Waller 2006, p. 31.
52. ↑  Prescott 2003, p. 69.
53. ↑  Prescott 2003, p. 83.
54. ↑  Loades 1997, pp. 84-85; Prescott 2003, p. 65.
55. ↑  Porter 2007, p. 100.
56. ↑  Porter 2007, pp. 103-104; Whitelock 2009, pp. 67-69, 72.
57. ↑  Whitelock 2009, p. 75Citando unha carta de Carlos I á súa esposa Isabel.
58. ↑  Prescott 2003, p. 86.
59. ↑  Porter 2007, p. 107; Whitelock 2009, pp. 76-77.
60. ↑  Prescott 2003, p. 88.
61. 1 2  Whitelock 2009, p. 91.
62. ↑  Porter 2007, p. 121; Waller 2006, p. 33; Whitelock 2009, p. 81.
63. ↑  Whitelock 2009, pp. 83-89.
64. ↑  Whitelock 2009, p. 87.
65. ↑  Porter 2007, pp. 119-123; Waller 2006, pp. 34-36; Whitelock 2009, pp. 83-89.
66. ↑  Porter 2007, pp. 119-123; Waller 2006, pp. 34-36; Whitelock 2009, pp. 90-91.
67. ↑  Loades 1997, p. 105; Loades 2014, p. 105.
68. ↑  Madden, Frederic, ed. (1831). *Privy purse expenses of the Princess Mary afterwards Queen Mary* (en inglés). Londres: William Pickering. pp. 25, 45, 62, 64, 102. OCLC 963722943.
69. ↑  Loades 2014, p. 111.
70. ↑  Porter 2007, pp. 129-132; Whitelock 2009, p. 28.
71. ↑  Porter 2007, pp. 124-125.
72. ↑  Loades 1997, p. 108.
73. ↑  Loades 1997, p. 114; Porter 2007, pp. 126-127; Whitelock 2009, pp. 95-96.
74. ↑  Loades 1997, pp. 127-129; Porter 2007, pp. 135-136; Waller 2006, p. 39; Whitelock 2009, p. 101.
75. ↑  Loades 1997, pp. 126-127; Whitelock 2009, p. 101.
76. ↑  Whitelock 2009, pp. 103-104.
77. ↑  Whitelock 2009, p. 105.
78. ↑  Whitelock 2009, pp. 105-106.
79. ↑  Loades 1997, p. 122; Porter 2007, p. 137.
80. ↑  Whitelock 2009, p. 108Citando informes contemporáneos de españois e ingleses.
81. ↑  Whitelock 2009, p. 109.
82. ↑  Porter 2007, p. 143.
83. ↑  Waller 2006, p. 37.
84. ↑  Porter 2007, pp. 143-144; Whitelock 2009, p. 110.
85. ↑  Loades 1997, p. 120; Waller 2006, p. 39; Whitelock 2009, p. 112.
86. ↑  Whitelock 2009, p. 130.
87. ↑  Whitelock 2009, p. 126.
88. ↑  Whitelock 2009, p. 131.
89. ↑  Loades 1997, pp. 137-138; Whitelock 2009, p. 130.
90. ↑  Loades 1997, pp. 143-147; Porter 2007, pp. 160-162; Whitelock 2009, pp. 133-134.
91. ↑  Whitelock 2009, p. 139.
92. 1 2  Whitelock 2009, p. 141.
93. ↑  Porter 2007, p. 154; Waller 2006, p. 40.
94. ↑  Loades 1997, pp. 153-157; Porter 2007, pp. 169-176; Prescott 2003, p. 178; Waller 2006, pp. 41-42; Whitelock 2009, pp. 144-147.
95. ↑  Porter 2007, p. 178; Whitelock 2009, p. 149.
96. ↑  Porter 2007, pp. 179-182; Whitelock 2009, pp. 148-160.
97. ↑  Whitelock 2009, p. 158.
98. ↑  Whitelock 2009, p. 159.
99. ↑  Whitelock 2009, p. 162.
100. ↑  Porter 2007, p. 187; Waller 2006, p. 40.
101. ↑  Porter 2007, pp. 188-189.
102. ↑  Waller 2006, p. 48.
103. ↑  Lyon, Ann (2016). *Constitutional history of the UK* (en inglés). Abingdon: Routledge. p. 197. ISBN 978-1-317-20398-8. OCLC 956910173.
104. ↑  Roberts, Gordon (2016). *Robert Recorde: Tudor scholar and mathematician* (en inglés). Cardiff: University of Wales Press. p. 157. ISBN 978-1-783-16831-6. OCLC 1037868282.
105. ↑  Waller 2006, pp. 48-49; Whitelock 2009, p. 165.
106. ↑  Waller 2006, pp. 51-53; Whitelock 2009, pp. 165, 138.
107. ↑  Whitelock 2009, p. 168.
108. ↑  Loades 1997, p. 176; Porter 2007, p. 195; Tittler 1991, pp. 8, 81-82; Whitelock 2009, p. 168.
109. ↑  Ives, Eric (2011). *Lady Jane Grey: a Tudor mystery* (en inglés). Chichester: Wiley-Blackwell. p. 192. ISBN 9781444354263. OCLC 1045838464.
110. ↑  Porter 2007, p. 203; Waller 2006, p. 52.
111. ↑  Whitelock 2009, p. 172.
112. ↑  Loades 1997, pp. 176-181; Porter 2007, p. 213-214; Waller 2006, p. 54; Whitelock 2009, pp. 170-174.
113. ↑  Porter 2007, p. 210; Weir 1996, pp. 159-160.
114. ↑  Waller 2006, pp. 57-59.
115. ↑  Waller 2006, p. 59; Whitelock 2009, p. 181.
116. ↑  Wilson, AN (2012). *The Elizabethans* (en inglés). Nueva York: Farrar, Straus and Giroux. p. 46. ISBN 978-1-466-81619-0. OCLC 861785353.
117. ↑  Waller 2006, pp. 59-60; Whitelock 2009, pp. 185-186.
118. ↑  Whitelock 2009, p. 182.
119. ↑  Whitelock 2009, p. 183.
120. ↑  Porter 2007, p. 256.
121. ↑  Porter 2007, pp. 257-261; Whitelock 2009, pp. 195-197.
122. ↑  Porter 2007, p. 261.
123. 1 2 3  Whitelock 2009, p. 203.
124. ↑  Weikel, Ann (2004). "Mary I (1516–1558)". En Matthew, HCG; Harrison, B. *Macquarie - Martin*. Oxford Dictionary of National Biography (en inglés). XXXVI. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-198-61386-2. OCLC 178927788. doi:10.1093/ref:odnb/18245.
125. ↑  Loades 1997, pp. 199-201; Porter 2007, pp. 265-267.
126. ↑  Whitelock 2009, p. 242.
127. 1 2  Whitelock 2009, p. 205.
128. ↑  Porter 2007, p. 310.
129. ↑  Porter 2007, pp. 279-284; Waller 2006, p. 72; Whitelock 2009, pp. 202-209.
130. ↑  Prescott 2003, p. 265.
131. ↑  Waller 2006, p. 73.
132. ↑  Whitelock 2009, p. 206.
133. ↑  Porter 2007, pp. 288-299; Whitelock 2009, pp. 212-213.
134. ↑  Porter 2007, p. 300; Waller 2006, pp. 74-75; Whitelock 2009, p. 216.
135. ↑  Porter 2007, pp. 311-313; Whitelock 2009, pp. 217-225.
136. ↑  Prescott 2003, p. 40.
137. ↑  Waller 2006, pp. 84-85; Whitelock 2009, pp. 202, 227.
138. ↑  Sesma Muñoz, José Ángel (2006). "¿Nueva monarquía de los Reyes Católicos?" (PDF). *Aragón en la Edad Media* (Zaragoza: Universidad de Zaragoza) (19): 521–534. ISSN 0213-2486.
139. ↑  Porter 2007, p. 269; Waller 2006, p. 85.
140. ↑  Porter 2007, pp. 291-292; Waller 2006, p. 85; Whitelock 2009, pp. 226-227.
141. ↑  Porter 2007, p. 292.
142. ↑  Porter 2007, pp. 308-309; Whitelock 2009, p. 229.
143. ↑  Porter 2007, p. 320; Prescott 2003, p. 352; Whitelock 2009, p. 244.
144. ↑  Tyler, Royall, ed. (2007) [1954]. "Winchester, 27 July [1554]: 2. Ruy Gomez de Silva (fn. 5) to Francisco de Eraso (fn. 6)". *1554-1558*. Calendar of letters, despatches and state papers relating to the negotiations between England and Spain preserved in the Archives of Simancas and elsewhere (en inglés) **XIII**. Burlington: TannerRitchie. pp. 1–13. ISBN 978-1-441-60117-9. OCLC 313823582.
145. ↑  Fernández Álvarez, Manuel (2003). "Felipe II: el rey y el hombre". En Ruiz Martín, Felipe. *La monarquía de Felipe II*. Estudios **IX**. Madrid: Real Academia de la Historia. p. 25. ISBN 978-8-495-98330-5. OCLC 492116451.
146. ↑  Porter 2007, pp. 321, 324; Waller 2006, p. 90; Whitelock 2009, p. 238.
147. ↑  Loades 1997, pp. 224-225; Porter 2007, pp. 318, 321; Waller 2006, pp. 86-87; Whitelock 2009, p. 237.
148. ↑  Porter 2007, p. 291.
149. ↑  Porter 2007, p. 319; Waller 2006, pp. 87, 91.
150. ↑  Porter 2007, p. 327.
151. ↑  Porter 2007, p. 333; Waller 2006, pp. 92-93.
152. ↑  Loades 1997, pp. 234-235.
153. ↑  Porter 2007, p. 338; Waller 2006, p. 95; Whitelock 2009, p. 255.
154. ↑  Waller 2006, p. 96.
155. ↑  Porter 2007, p. 337; Whitelock 2009, p. 257.
156. ↑  Waller 2006, p. 95; Whitelock 2009, p. 256.
157. ↑  Whitelock 2009, pp. 257-259.
158. ↑  Whitelock 2009, p. 258.
159. ↑  Waller 2006, p. 97; Whitelock 2009, p. 259.
160. ↑  Porter 2007, pp. 337-338; Waller 2006, pp. 97-98.
161. ↑  Porter 2007, p. 342.
162. ↑  Waller 2006, pp. 98-99; Whitelock 2009, p. 268.
163. ↑  Whitelock 2009, p. 269.
164. ↑  Whitelock 2009, p. 282.
165. ↑  Whitelock 2009, p. 284.
166. ↑  Turvey, Roger (2015). *Access to history: the early Tudors: Henry VII to Mary I 1485-1558* (en inglés). Londres: Hodder. p. 257. ISBN 978-1-471-83886-6. OCLC 932055636.
167. ↑  Whitelock 2009, p. 187.
168. ↑  Whitelock 2009, p. 188.
169. ↑  Porter 2007, pp. 251-252.
170. ↑  Loades 2014, pp. 207-208; Waller 2006, p. 65; Whitelock 2009, p. 198.
171. ↑  Porter 2007, p. 241; Whitelock 2009, pp. 200-201.
172. ↑  Tittler 1991, pp. 23-24; Whitelock 2009, p. 187.
173. ↑  Porter 2007, p. 331.
174. ↑  Loades 2014, pp. 235-242.
175. ↑  Marshall 2011, p. 105.
176. ↑  Waller 2006, p. 113.
177. ↑  Whitelock 2009, p. 262.
178. ↑  Loades 2014, p. 325; Porter 2007, pp. 355-356; Waller 2006, pp. 104-105.
179. ↑  Loades 2014, p. 325.
180. ↑  Loades 2014, p. 326; Waller 2006, pp. 104-105; Whitelock 2009, p. 274.
181. ↑  Duffy, Eamon (2009). *Fires of faith: Catholic England under Mary Tudor* (en inglés). New Haven: Yale University Press. p. 79. ISBN 0-300-15216-7. OCLC 811405735.
182. ↑  Marshall 2011, p. 104; Waller 2006, p. 104.
183. ↑  Loades 2014, pp. 358-359; Porter 2007, pp. 358-359; Waller 2006, p. 103; Whitelock 2009, p. 266.
184. ↑  Waller 2006, p. 102.
185. ↑  Marshall 2011, p. 104.
186. ↑  Prescott 2003, p. 382.
187. ↑  Waller 2006, pp. 101, 103, 105; Whitelock 2009, p. 266.
188. ↑  Richards, Judith M (2009). *Mary Tudor* (en inglés). Londres: Routledge. p. 196. ISBN 0-415-32721-0. OCLC 191318136.
189. ↑  Marshall 2011, p. 96.
190. ↑  Marshall 2011, p. 98.
191. ↑  Tittler 1991, p. 28.
192. ↑  Loades 1997, p. 238; Waller 2006, p. 94.
193. ↑  Porter 2007, p. 357.
194. ↑  Loades 1997, p. 319.
195. ↑  Marshall 2011, p. 97.
196. ↑  Tittler 1991, p. 66.
197. ↑  Lennon, Colm (1994). *Sixteenth century Ireland: the incomplete conquest*. New Gill history of Ireland (en inglés) **II**. Dublín: Gill and Macmillan. pp. 169–170. ISBN 978-0-717-13947-7. OCLC 443594861.
198. 1 2  Whitelock 2009, p. 286.
199. ↑  Porter 2007, pp. 381-387.
200. 1 2  Whitelock 2009, p. 287.
201. ↑  Tittler 1991, pp. 69-70; Whitelock 2009, pp. 293-295.
202. ↑  Tittler 1991, p. 73.
203. ↑  Whitelock 2009, p. 295.
204. ↑  Whitelock 2009, p. 288.
205. ↑  Porter 2007, p. 389; Waller 2006, p. 111; Whitelock 2009, p. 289.
206. ↑  Tyler, Royall, ed. (2007) [1954]. "27 August [1557]: 339. Juan de Piñedo to Francisco de Vargas (Extract)". *1554-1558*. Calendar of letters, despatches and state papers relating to the negotiations between England and Spain preserved in the Archives of Simancas and elsewhere (en inglés) **XIII**. Burlington: TannerRitchie. pp. 308–318. ISBN 978-1-441-60117-9. OCLC 313823582.
207. ↑  Loades 1997, pp. 295-297; Porter 2007, pp. 392-395; Whitelock 2009, pp. 291-292.
208. ↑  Porter 2007, p. 393.
209. ↑  Loades 2014, p. 337; Porter 2007, p. 395.
210. ↑  Porter 2007, p. 391.
211. ↑  Loades 2014, p. 179; Porter 2007, pp. 229, 375; Whitelock 2009, p. 277.
212. ↑  Tittler 1991, p. 48.
213. ↑  Tittler 1991, p. 49.
214. ↑  Tittler 1991, pp. 49-50.
215. ↑  Porter 2007, p. 372.
216. 1 2  Porter 2007, p. 373.
217. ↑  Porter 2007, p. 370.
218. ↑  de Madariaga, Isabel (2006). *Ivan the Terrible* (en inglés). New Haven: Yale University Press. pp. 120-121. ISBN 978-0-300-11973-2. OCLC 837107771.
219. ↑  Porter 2007, p. 371.
220. ↑  Porter 2007, p. 375; Tittler 1991, p. 51.
221. ↑  Loades 2014, p. 179.
222. ↑  Porter 2007, p. 377.
223. ↑  Porter 2007, p. 376; Tittler 1991, p. 53.
224. ↑  Porter 2007, p. 376.
225. ↑  Loades 2014, pp. 239-240.
226. ↑  Loades 2014, p. 240; Porter 2007, p. 370.
227. 1 2  Porter 2007, p. 374.
228. ↑  Porter 2007, p. 380.
229. ↑  Porter 2007, pp. 229, 375.
230. ↑  Porter 2007, p. 375.
231. ↑  Porter 2007, p. 376; Tittler 1991, p. 80.
232. ↑  Whitelock 2009, p. 296.
233. ↑  Whitelock 2009, p. 297.
234. ↑  Porter 2007, p. 398; Waller 2006, pp. 106, 112; Whitelock 2009, p. 299.
235. ↑  Whitelock 2009, pp. 299-300.
236. ↑  Loades 2014, p. 305; Whitelock 2009, p. 300.
237. 1 2  Whitelock 2009, p. 301.
238. ↑  Waller 2006, p. 108.
239. ↑  Whitelock 2009, p. 302.
240. 1 2  Whitelock 2009, p. 304.
241. ↑  Erickson, Carolly (1978). *Bloody Mary: the life of Mary Tudor* (en inglés). Garden City: Doubleday. p. 483. ISBN 0-385-11663-2. OCLC 3205301.
242. ↑  Tyler, Royall, ed. (2007) [1954]. "Brussels, Closed on 4 December [1558] (fn. 3): 502. Philip to the Princess Dowager of Portugal, Regent of Spain (Extracts)". *1554-1558*. Calendar of letters, despatches and state papers relating to the negotiations between England and Spain preserved in the Archives of Simancas and elsewhere (en inglés) **XIII**. Burlington: TannerRitchie. pp. 435–442. ISBN 978-1-441-60117-9. OCLC 313823582.
243. ↑  Loades 1997, p. 311; Waller 2006, p. 109; Whitelock 2009, p. 303.
244. ↑  Porter 2007, p. 408; Whitelock 2009, p. 304.
245. ↑  Porter 2007, p. 410; Whitelock 2009, p. 1.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***María I de Inglaterra*** |

### Bibliografía

* Loades, David M (1997) [1989]. *Mary Tudor: a life* (en inglés). Oxford: Basil Blackwell. ISBN 978-0-631-18449-2. OCLC 750923272.
* Loades, David M (2014) [1991]. *The reign of Mary Tudor: politics, government and religion in England, 1553–58* (en inglés) (Segunda ed.). Hoboken: Taylor and Francis. ISBN 0-582-05759-0. OCLC 868490711.
* Marshall, Peter (2011) [2003]. *Reformation England 1480–1642* (en inglés). Londres: Hodder Arnold. ISBN 0-340-70623-6. OCLC 872452663.
* Porter, Linda (2007). *Mary Tudor: the first queen* (en inglés). Londres: Piatkus. ISBN 978-0-749-90982-6. OCLC 763152393.
* Prescott, HFM (2003) [1952]. *Mary Tudor: the Spanish Tudor* (en inglés) (Segunda ed.). Londres: Phoenix. ISBN 978-1-842-12625-7. OCLC 813204075.
* Tittler, Robert (1991). *The reign of Mary I* (en inglés) (Segunda ed.). Londres: Longman. ISBN 0-582-06107-5. OCLC 255591453.
* Waller, Maureen (2006). *Sovereign ladies: the six reigning queens of England* (en inglés). Nueva York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-33801-5. OCLC 237130192.
* Weir, Alison (1996). *Britain's royal families: the complete genealogy* (en inglés) (Segunda ed.). Londres: Pimlico. ISBN 0-712-67448-9. OCLC 906719255.
* Whitelock, Anna (2009). *Mary Tudor: England's first queen* (en inglés). Londres: Bloomsbury. ISBN 978-0-747-59018-7. OCLC 310156296.
* Doran, Susan; Freeman, Thomas, eds. (2011). *Mary Tudor: old and new perspectives* (en inglés). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-230-00463-4. OCLC 741119522.
* Ridley, Jasper (2001). *Bloody Mary's martyrs: the story of England's terror* (en inglés). Nueva York: Carroll and Graf. ISBN 0-786-70854-9. OCLC 978172971.
* Waldman, Milton (1972). *The lady Mary: a biography of Mary Tudor, 1516–1558* (en inglés). Londres: Collins. ISBN 0-002-11486-0. OCLC 644957711.
* Wernham, RB (1966). *Before the Armada: the growth of English foreign policy, 1485-1588* (en inglés). Londres: Jonathan Cape. ISBN 978-0-224-61065-0. OCLC 863418519.

### Ligazóns externas

* Biografía en TudorHistory.org
* Enciclopedia católica

|  |
| --- |
| María I de Inglaterra **Casa de Tudor****Nacemento:** 18 de febreiro de 1516  **Falecemento:** 17 de novembro de 1558 |
| Títulos Reais
 |
| Precedido por**Eduardo VI** | **Raíña de Inglaterra e Irlanda** | Sucedido  por**Isabel I** |
|
| Precedido por**Isabel de Portugal** | **Raíña consorte de Nápoles  Duquesa de Milán**1554–1558 
 | Sucedido  por**Isabel de Valois** |
| **Raíña consorte de España, Sardeña e Sicilia  Duquesa de Borgoña**1556–1558 
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q82674
* WorldCat
* VIAF: 57408108
* ARAE: maria-i-1516-1558-reina-de-inglaterra
* BAV: ADV10033782
* BIBSYS: 90589009
* BLBNB: 000483337
* BNF: 11939502q
* BRE: 2186391
* CERL: cnp01008564
* CiNii: DA1144536X
* DBE: maria-tudor
* DeutscheBio: 118640917
* EBID: ID
* FAST: 15044
* FemBio: 18685
* GEC: 0040226
* GND: 118640917
* ICCU: SBNV070131
* ISNI: 0000000121345436
* LCCN: n50043642
* NDL: 00621084
* NKC: jn20011211027
* NLA: 56963548
* NLG: 150852
* NNDB: 000093278
* NPG: mp02995
* NTA: 070738041
* ODNB: 18245
* OL: OL4862884A
* openMLOL: 228946
* Orthodox Encyclopedia: 2562156
* PARES: 47046
* SELIBR: 210907
* SNAC: w6gv6dm3
* SUDOC: 027329224
* TePapa: 66156
* Treccani: maria-i-tudor-regina-d-inghilterra-detta-la-sanguinaria
* ULAN: 500373204
* WikiTree: Tudor-2

 |