**Paz Juana Plácida Adela Zamudio Rivero**, nada en Cochabamba en 11 de outubro de 1854 e finada na mesma cidade o 2 de xuño de 1928, foi unha escritora e pioneira do feminismo en Bolivia. Cultivou tanto a poesía como a narrativa.

Traxectoria
-----------

Foi filla de Adolfo Zamudio e Modesta Rivero e irmá de Mauro, Arturo e Amadís. Estudou na escola católica de San Alberto, na súa cidade natal, até terceiro de primaria, pois nese tempo era a máxima educación que se lles ofrecía ás mulleres, durante o goberno de Mariano Melgarejo. Con todo, malia as dificultades que existían para as mulleres durante a súa adolescencia, continuou instruíndose a través da lectura.

A finais do século XIX, despois de o Partido Liberal asumir o goberno, comezou a traballar como profesora na escola onde se formou. En 1905 foi directora da Escuela Fiscal de Señoritas.

Escribiu artigos para *El Heraldo* de Cochabamba en que desenvolvía os seus ideais progresistas, como a supresión do ensino relixioso. Tamén protestou contra a discriminación cara ás mulleres, reflectida en obras coma o seu poema ***Nacer hombre***:

*Una mujer superior*
*En elecciones no vota,*
*Y vota el pillo peor;*
*(Permitidme que me asombre)*
*Con sólo saber firmar*
*Puede votar un idiota,*
*Porque es hombre.*
Outras das súas coñecidas poesías son ***La ciega*** e ***Cuando estés con una mujer***, que serviron de inspiración para as mulleres que foron quen de desafiar as regras da época. Velaquí algúns fragmentos delas.

***La ciega***

*¡Ai! No gimas, señora*
*por un ignorado bien*
*y mientras el mundo llora*
*busca en tu alma soñadora*
*lo que tus ojos no ven.*
***Cuando estés con una mujer***

*Cuando estés con una mujer.*
*Hazle el amor, no sólo tengas sexo.*
*Dile que la amas, que estás loco por ella.*
*No sólo la beses y entres de lleno.*
*Besa su cuerpo entero,*
*recorriendo sus rincones.*
*Reconoce con tus labios lo que la ropa*
*no deja ver.*
O pensamento conservador predominante en sectores importantes da poboación boliviana non comprendeu o sentido destes versos (ou finxiu non comprendelos), e atribuíunos a algunha decepción amorosa. Porén, certamente a súa converteuse nunha vida de solteira longa e penosa, situación que reflicte o pseudónimo que usaba: *Soledad*. Tivo dificultades para falar de casamento civil, dunha profesión para a "parindera" do fogar, de reformas e de liberación feminina "nun ambiente estreito, infestado de beatas e prexuízos sociais". Con todo, Adela Zamudio "desafiou esta sociedade que non comprendeu as súas ideas revolucionarias en favor do seu sexo".

Adela Zamudio en 1900
En 1901 fundou unha academia de pintura en Cochabamba. En 1916 creou o Liceo de Señoritas, do cal foi a primeira directora. Cando deixou o cargo, o centro foi rebautizado co seu nome.

Comezou a publicar os seus versos en 1877 co pseudónimo *Soidade*, no xornal *El Heraldo*, e cultivou tamén a prosa. Escribiu unha novela epistolar, *Íntimas*, "en torno ao clero corrupto e a hipocrisía circundante"; e relatos como *La inundación*, *Noche de fiesta*, *La reunión de ayer*, *El velo de la Purísima* ou *El diamante*.

Lydia Parada de Brown considera que "esta escritora boliviana foi unha das máis grandes de América, pero lamentabelmente non acadou a fama de Gabriela Mistral nin de Juana de Ibarbourou".

O 28 de maio de 1926 o presidente Hernando Siles Reyes coroou en Cochabamba a Adela Zamudio e recoñeceuna como a máis elevada representante da cultura en Bolivia. O reitor da Universidad Mayor de San Simón, Félix del Granado, afirmou nesa ocasión:

> 
> 
> *Pobo, honra e ama o poeta; ámao porque coas súas mans esgazadas, feridas polos espiños do camiño, recolle a dourada espiga e amasa o pan; porque, cos seus pés sanguentos, descende ás fondas cisternas pola agua con que escancia a ánfora; ámao porque así sacia a túa fame de beleza e calma a túa sede de ideal.*
> 
> 

Nunha carta a Franz Tamayo, Adela Zamudio resume deste xeito a súa vida e cóntalle ao seu amigo un anaco da súa ascendencia.

> 
> 
> *Nacín en Cochabamba creo que o 54 ou o 55. Non teño a miña fe de idade. Pasei a miña mocidade canda o cabeceiro dunha nai enferma e a miña idade madura como a miña velleira, loitando penosamente pola vida. A miña nai, dona Modesta Ribero de Zamudio, foi paceña. Neta de portugués por liña paterna e de francés por liña materna. O meu pai, Adolfo Zamudio, naceu en Lima, de nai ecuatoriana e pai arxentino. O meu avó don Máximo de Zamudio figura na lista dos próceres da independencia arxentina.*
> 
>

Recoñecementos póstumos
-----------------------

Unha das últimas fotos de Adela, en 1926
Monumento a Zamudio situado ao norte do Prado de Cochabamba
Tumba de Adela Zamudio no cemiterio xeral de Cochabamba
Adela Zamudio finou na súa cidade natal o 2 de xuño de 1928. Na súa tumba no cemiterio xeral de Cochabamba figura o epitafio que ela mesma escribiu:

*Vuelo a morar en ignorada estrella*
*libre ya del suplicio de la vida,*
*allá os espero; hasta seguir mi huella*
*llloradme ausente pero no perdida.*
Aos 52 anos do seu falecemento e en homenaxe ao seu nacemento, a presidenta Lidia Gueiler Tejada instituíu en 1980 o Día da Muller, que en Bolivia se celebra o 11 de outubro.

Na década de 1990 circulou un billete de cinco bolivianos coa imaxe de Zamudio.

A Municipalidade de Cochabamba instituíu na súa honra o Premio de Cuento Adela Zamudio, que se outorga desde 2006.

Obra
----

* *Ensayos poéticos*, imprenta Jacobo Peuser, Buenos Aires, 1887
* *Íntimas*, novela ambientada en Cochabamba, editorial Velarde, A Paz, 1913. Plural, da Paz, publicouna a partir de 1999 en edicións preparadas por Leonardo García Pabón (fragmentos da obra en Google Books, edición de Plural, La Paz, 2007)
* *Ráfagas*, poesía, Librería Paul Olendorff, París, 1913

### Obra póstuma

* *Novelas cortas*, 10 textos, que en realidade son contos; prólogo de Luis Taborga; editorial Juventud, La Paz, 1942
* *Peregrinando*, poesía, editorial La Paz, La Paz, 1943
* *Cuentos breves*, contén 7 cuentos, 7 composicións alegóricas e un conxunto de pensamentos; prólogo de Gustavo Adolfo Otero; editorial Juventud, La Paz, 1943
* *Rendón y Rondín*, conto, con ilustracións de Eddy Viveros; Edicións ISLA, La Paz, 1976
* *Poesías*, IPREBOL, La Paz, 1993
* *Poemas*, Ministerio de la Cultura, Fundación Editorial el Perro y la Rana, Caracas, 2006
* *Cuentos*, reúne os textos aparecidos anteriormente en *Novelas cortas* (1942) e *Cuentos breves* (1943). É unha compilación de todos os seus relatos; edición de Virginia Ayllón, Plural, La Paz, 2013

Notas
-----

1. ↑  «Adela Zamudio: Precursora del feminismo en Bolivia» *Pikara Magazine*, 07.03.2014; acceso 07.03.2017
2. ↑  Lino Maldonado, Paula (7 de marzo de 2014). "Adela Zamudio: Precursora del Feminismo en Bolivia". *Pikara Magazine*. p. . Consultado o 24 de febreiro de 2018.
3. 1 2 3  Lydia Parada de Brown. *Adela Zamudio, precursora de las reformas feministas*, *El Diario*, 01.11.2009; acceso 05.05.2012
4. 1 2 3  Semblanza de Zamudo escrita por Karim Taylhardat, Centro Virtual Cervantes, 22.01.2001; acceso 05.05.2012
5. ↑  "El colegio Adela Zamudio cumple 100 años". *Los Tiempos* (en castelán). 2020-03-07. Consultado o 2022-06-21.
6. ↑  «Bibliografía de y sobre Adela Zamudio» en Blanca Wiethüchter. *Hacia una historia crítica de la literatura en Bolivia*, t. I, PIEB, La Paz, 2002, p. 277. Poden verse en liña fragmentos do libro, incluída a bibliografía.
7. ↑  "Hacia una historia crítica de la literatura en Bolivia". Consultado o 25 de xuño de 2016.
8. ↑  "En honor a la educadora y poetisa Adela Zamudio, se celebra el Día Nacional de la Mujer Boliviana". *Nodal*. 11 de outubro de 2013. p. . Consultado o 25 de febreiro de 2018.
9. ↑  *Adela Zamudio fue castigada por decir lo que hoy afirma el Papa Francisco* Arquivado 27 de setembro de 2016 en Wayback Machine. *Nuevo Sur*, 12.10.2013; acceso 11.11.2015
10. ↑  IX Concurso Adela Zamudio, Casa de la Cultura Cochabamba, 22.05.2015; acceso 11.11.2015
11. 1 2 3  Santiago Espinoza A. *Presentan libro que reúne los cuentos de Adela Zamudio*, *Opinión*, 02.11.2013; acceso 11.11.2015

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Adela Zamudio Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Augusto Guzmán: *Adela Zamudio*. *Biografía de una mujer ilustre*. Editorial Mocidade, La Paz 1986
* Luís H. Antezana J. e Virginia Ayllón. *La ausencia de Adela Zamudio*, libro multimedia, CESU de la Universidad Mayor de San Simón y Nuevo Milenio, 2012

### Ligazóns externas

* *Íntimas*, Google Books, lectura en liña
* Virginia Ayllón. *A propósito de los Cuentos de Adela Zamudio*, fragmento do prólogo á publicación dos relatos reunidos de Zamudio, *Cuentos* (Plural, 2013), reproducido en *Nueva Crónica*, 07.10.2013
* Poesías de Adela Zamudio, lectura en liña
* Billete de cinco bolivianos coa imaxe de Zamudio, 1998

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q353784
* WorldCat
* VIAF: 64018027
* Auñamendi: 145884
* BNE: XX1384103
* BNF: 12018805h
* BVMC: 12977
* FAST: 95633
* FemBio: 29385
* GND: 134172817
* ISNI: 0000000121018718
* LCCN: n82095054
* NTA: 292673655
* OL: OL1358533A
* SUDOC: 115893660

 |