Lusitania
**Lusitania** (en portugués: *Lusitânia*) ou **Hispania Lusitana** foi unha antiga provincia romana na Península Ibérica onde se atopa o moderno Portugal (ao sur do río Douro) e parte do oeste de España (a actual comunidade autónoma de Estremadura) e unha parte da provincia de Salamanca. Foi nomeado así polos Lusitani ou lusitanos (un pobo protoindoeuropeo).

A súa capital foi  Emerita Augusta (actualmente Mérida, España), e foi inicialmente parte da provincia romana de Hispania Ulterior, antes de converterse en provincia independente. Os romanos chegaron por primeira vez ao territorio a mediados do século II a.C. Seguiu unha  guerra con tribos lusitanas do 155 ao 139 a.C. No 27 a.C. creouse a provincia.

Orixe do nome
-------------

A etimoloxía do nome dos Lusitanos (que deu o nome á provincia romana) non está clara. A etimoloxía popular conectou o nome a un suposto semideus romano Lusus, mentres que algúns eruditos modernos primitivos suxeriron que "Lus" era unha forma do celta Lugus seguido da raíz (non confirmada) *\*tan-*, que supostamente significaba "tribo", mentres que outros derivan o nome de *Lucis*, un antigo pobo mencionado en Avienus **Ora Maritima** (século IV d.C.) e de "tan" (-stan en  iraniano), ou de "tain", que significa "unha rexión" ou que implica "un país de augas" , unha palabra raíz que anteriormente significaba príncipe ou gobernador soberano dunha rexión.

Antigos romanos, como Plinio o Vello (*Historia natuaral*, Nat. 3.5 3.5) e Varrón (116 – 27 BC, citado por Plinio), especulou que o nome "Lusitania" tiña orixes romanas, como cando Plinio di "lusum enim Liberi Patris aut lyssam cum eo bacchantium nomen dedisse Lusitaniae et Pana praefectum eius universae" .

*Lusus* normalmente tradúcese como "partida" ou "xogo", mentres que "lyssa" é un préstamo do  grego λυσσα, "frenesí" ou "rabia", e ás veces a rabia personificada, para poetas posteriores, Lusus e Lyssa convértense en compañeiros de carne e sangue (incluso nenos) de  Bacchus. A epopea de Luís de Camões, Os Lusíadas (1572), que retrata a Lusus como o fundador de Lusitania, estende estas ideas, que non teñen conexión coa etimoloxía moderna.

Na súa obra, Geographica, o xeógrafo clásico Estrabón (morto ao redor do 24 d.C.) suxire que se produciu un cambio no uso do nome "lusitano". Menciona un grupo que xa fora chamado "lusitanos" vivindo ao norte do río Douro, pero foron chamados no seu día "Callacans".

Lusitanos
---------

Península Ibérica ao redor do 300 a.C.

*Artigo principal**:* Lusitanos.
Os lusitanos, que eran  indoeuropeos, establecéronse na rexión no século VI a.C. pero os historiadores e os arqueólogos aínda están indecisos sobre o seu etnoxénese. Algúns autores modernos considéranos un pobo indíxena que foi celticizado culturalmente e posiblemente tamén a través de matrimonios mixtos.

A arqueóloga Scarlat Lambrino defendeu a posición de que os lusitanos eran un grupo tribal de orixe celta relacionado cos Lusóns (unha tribo que habitaba o leste de  Iberia). Algúns afirmaron que ambas tribos viñan das montañas suízas. Outros argumentan que as probas sinalan que os lusitanos son unha tribo ibérica nativa, resultante do matrimonio entre diferentes tribos locais.[]

A primeira área colonizada polos lusitanos foi probablemente o val do Douro e a rexión da provincia de Beira Alta (hoxe Portugal), en Beira, quedaron ata que derrotaron aos célticos e outras tribos, entón expandíronse para cubrir un territorio que alcanzou a Estremadura antes da chegada da República Romana.

Guerra contra Roma
------------------

*Artigo principal**:*  Guerra lusitana.

> 
> 
> E, con todo, o país ao norte do Texo, Lusitania, é o máis grande das nacións ibéricas, e é a nación contra a que os romanos libraron a guerra durante máis tempo
>  Estrabón
> 

 A conquista romana de Hispania
Os Lusitanos son mencionados por primeira vez por Livio (218 a.C.) e descríbense como loitando polos cartaxineses, se informa que loitaron contra Roma no 194 a.C. ás veces aliados con tribos celtiberas.

No 179 a.C. o *pretor*  Lucius Postumius Albinus celebrou o triunfo sobre os Lusitanos, pero no 155 a.C. ao mando de Púnico (Πουνουκου, talvez cartaxinés) primeiro e de Cesaro (Καίσαρος) despois, os Lusitanos chegaron a Xibraltar. Aquí foron derrotados polo pretor Lucius Mummius.

A partir do 152 a.C. a República Romana tivo dificultades para recrutar soldados para as guerras en Hispania, consideradas particularmente brutais. No 150 a.C. Servio Sulpicio Galba organizou un falso armisticio. Mentres os lusitanos celebraban esta nova alianza, masacrounos, vendendo aos supervivientes como escravos, isto provocou unha nova rebelión liderada por Viriato, que foi asasinado por traidores pagados polos romanos no 139 a.C. tras liderar unha exitosa campaña guerrilleira contra Roma e os seus aliados locais. Dous anos despois, no 137 a.C. Décimo Xunio Bruto Galaico dirixiu unha exitosa campaña contra os Lusitanos, chegando ata o norte ata o río Miño.

Os romanos obtiveron outras vitorias co *procónsul* Decimus Junius Brutus Callaicus e Caio Mario (elixido no 113 a.C.), pero aínda así os lusitanos resistiron cunha longa guerra de guerrillas, posteriormente xuntáronse as tropas romanas de Sertorio (un xeneral romano renegado) (ao redor do 80 a.C.) e Xulio César realizou unha exitosa campaña contra eles no 61-60 a.C. pero finalmente non foron derrotadas ata o reinado de Augusto (ao redor do 28-24 a.C.).

Provincia romana
----------------

Hispania romana baixo Diocleciano (293 d.C.); Lusitania atópase no extremo oeste.
Torre de Centum Cellas.
Templo romano de Évora
Templo romano de Milreu
Teatro romano (Mérida)
### División baixo Augusto (25–20 a.C.)

Con Lusitania (e Asturia e Gallaecia), Roma completou a conquista da Península Ibérica, que logo foi dividida por Augusto (25–20 a.C.). ou 16-13 a.C) no leste e norte a *Hispania Tarraconensis*, no suroeste *Hispania Baetica* e no oeste *Provincia Lusitana*. Orixinariamente, a Lusitania incluía os territorios de Asturia e Gallaecia, pero posteriormente foron cedidos á xurisdición da nova *Provincia Tarraconensis* e os primeiros permaneceron como *Provincia Lusitania et  Vettones*. A súa fronteira norte era ao longo do río Douro, mentres que no seu lado leste a súa fronteira pasaba por *Salmantica* (Salamanca) e *Caesarobriga* (Talavera de la Reina) no río *Anas* (Guadiana).

Entre o 28 e o 24 a.C. as campañas militares de Augusto pacificaron a toda Hispania baixo o dominio romano, coa fundación de cidades romanas como Asturica Augusta (Astorga) e Bracara Augusta (Braga) ao norte, e ao sur Emerita Augusta (Mérida) (fundada cos eméritos das  lexións Legio V Alaudae e Legio X Gemina).

Entre a época de Augusto e Claudio, a provincia dividiuse en tres conventus iuridicus, unidades territoriais presididas por capitais cun tribunal de xustiza e asembleas mixtas romanas / indíxenas, que asesoraban ao gobernador:

* Conventus Emeritensis, con capital en Emerita Augusta (Mérida, España)
* Conventus Scalabitanus, con capital en Scalabis Iulia (Santarém, Portugal)
* Conventus Pacensis, con capital en Pax Iulia (Beja, Portugal)

O convento gobernou un total de 46 *populis*, sendo 5 colonias romanas (Emerita Augusta (Mérida, España), Pax Iulia (Beja), Scalabis (Santarém), Norba Caesarina e Metellinum). Felicitas Iulia Olisipo (Lisboa, que era un municipio de dereito romano e outras tres cidades tiñan o antigo status latino (Ebora (Évora), Myrtilis Iulia (Mértola) e Salacia (Alcácer do Sal). As outras 37 eran de clase *stipendiarii*, entre as que se atopaban Aeminium (Coímbra), Balsa (Tavira), ou Mirobriga (Santiago do Cacém). Outras cidades eran Ossonoba (Faro), Cetobriga (Tróia, Setúbal), Collippo (Leiria) ou Arabriga (Alenquer).

### División baixo Diocleciano

Con Diocleciano, Lusitania mantivo as súas fronteiras e foi gobernada por un praeses, máis tarde por un consularis; finalmente, no 298 d.C. uniuse coas outras provincias para formar a *Diocesis Hispaniarum* ("Diocese das Hispanias").  *Diocese Hispaniarum*  ("diocese romana] das Hispanias").

### Gobernadores

* Quintus Acutius Faienanus, *legatus Augusti pro praetore* entre o 19 e o 1 a.C.
* Lucius Calventius Vetus Carminius, *legatus Augusti pro praetore* 44-45
* Marcus Salvius Otho Caesar Augustus Gobernor 58-68
* Gaius Catellius Celer 75/76-77/78
* ? Gaius Calpurnius Flaccus 119/120-120/121
* Gaius Oppius Sabinus Julius Nepos Manius Vibius Sollemnis Severus (con Adriano)
* Lucius Roscius Maecius Celer Postumus Mamilianus Vergilius Staberianus (con Adriano)
* Gaius Javolenus Calvinus (entre o 138 e o 140)
* Aulus Avillius Urinatius Quadratus c.151-c.154
* Gaius Caesonius Macer Rufinianus c. 193 -c. 197
* Vettius Agorius Praetextatus (Século IV)

### *Coloniae* e *Municipia*

* *Colonia Metellinum* (Medellín, Badaxoz)
* *Colonia Norba Caesarina* (Cáceres)
* *Colonia Augusta Emerita* (Mérida), capital provincial.
* *Colonia Civitas Pacensis* (Beja, Portugal)
* *Colonia Scalabis Praesidium Iulium* (Santarém, Portugal)
* *Municipium Caesarobriga* (Talavera de la Reina, Toledo)
* *Municipium Augustobriga* (Talavera la Vieja, Cáceres)
* *Municipium Aeminium* (Coímbra, Portugal)
* *Municipium Conímbriga* (Condeixa-a-Nova, Portugal)
* *Municipium Salmantica* (Salamanca)
* *Municipium Caurium* (Coria, Cáceres)
* *Municipium Turgalium* (Trujillo, Cáceres)
* *Municipium Capara* (Cáparra, Cáceres)
* *Municipium Olisipo* (Lisboa, Portugal)
* *Municipium Egitandiorum* (Idanha-a-Velha, Portugal)
* *Municipium Regina Turdulorum* (Casas de Reina, Badaxoz)
* *Municipium Lacobriga* (Lagos, Portugal)

Lusitanos notables
------------------

* Viriato
* Gaius Appuleius Diocles

Legado do nome
--------------

Igual que os nomes romanos de moitos países europeos, Lusitania foi e é frecuentemente usado como un nome alternativo para Portugal, especialmente en contextos formais ou literarios e poéticos. A colonia do século XVI que acabaría por converterse no Brasil chamouse inicialmente "Nova Lusitania". En uso común hai termos como  lusófono, que significa de fala portuguesa e Lusitana, referíndose á Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, unha vez que as  colonias de Portugal e actualmente países independentes aínda comparten algún patrimonio común. Antes da súa invasión en 1807, Napoleón Bonaparte propuxo o establecemento dun monicreque con apoio francés Reino da Lusitania Setentrional como un dos estados sucesores de Portugal baixo o suposto de que tal campaña resultaría nunha fácil vitoria francesa.

A provincia foi tamén o homónimo do transatlántico do Océano Atlántico Norte RMS Lusitania famoso por ser torpedeado por un Uboat alemán en 1915. Os propietarios do buque Cunard Line nomearon ás súas embarcacións cos nomes das provincias romanas.

Notas
-----

1. 1 2  Garcia, José Manuel (1989). *História de Portugal: Uma Visão Global*. Lisboa: Editorial Presença. pp. 32, 33, 38. ISBN 9722309897.
2. ↑  Alan W. Ertl (2008). *Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration*. Universal-Publishers. ISBN 9781599429830. Consultado o 2012-08-12.
3. ↑  Room, Adrian (2006). *Placenames of the World*. McFarland Inc. p. 228. ISBN 9780786422487.
4. ↑  "Chapter XII, Section I: The History of the Celtes". *An Universal History from the Earliest Account of Time* **VI**. London: T. Osborne, A. Millar, and J. Osborn. 1747. p. 22. Consultado o 18 de outubro de 2015.
5. ↑  Piers, Henry (1786) [1682]. "No. IV: A Dissertation concerning the ancient Irish Laws, &c. Part II". En Vallancey, Charles. *Collectanea de Rebus Hibernicis* **1** (2nd ed.). Dublin: Luke White. p. 279. Consultado o 18 de outubro de 2015.
6. ↑  O'Brien, John (1768). "Ta'n & Tàin". *Focalóir gaoidhilge-sax-bhéarla, or An Irish-English dictionary*. Nicolas-Francis Valleyre. p. 464. Consultado o 18de outubro de 2015.
7. ↑  
Strabo, *Geography*, Book III, Chapter 4, paragraph 20
8. ↑  "Ethnographic Map of Pre-Roman Iberia (circa 200 b". Arkeotavira.com. Arquivado dende o orixinal o 26 de febreiro de 2011. Consultado o 2010-08-03.
9. ↑  "Strabo.Geography". Penelope.uchicago.edu. Consultado o 2010-08-03.
10. ↑  Suetonius, Cae, 18; Appian, BH, 102; Plut, Cae. 12; Dio, 37 & 52, 153-154, Valleius Patraculus, II, 52-5; Antonio Santosuosso, Storming the Heavans: Soldiers, Emperors, and Civilians in the Roman Empire (London: Pilmico/Random House, 2011), p. 57-58; Casey Simpson, "Caesar or Rex?" (Honors thesis, Ball State University, 2004); Stephen Dando-Collins, Legions of Rome (New York: Thomas Dunne/St. Martin’s, 2010), pp. 28, 61-63; CAH, both editions
11. ↑  "The Ancient Lusitanian World". Arquivado dende o orixinal o 08 de xullo de 2019. Consultado o 25 June 2019.
12. ↑
13. ↑  Bowman, Alan K; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (1996-02-08). "The Cambridge Ancient History". ISBN 9780521264303.
14. ↑  Géza Alföldy, *Fasti Hispanienses*, Steiner, Wiesbaden (1969).
15. ↑  Der Neue Pauly, Stuttgart 1999, T. 2, c. 951-992
16. ↑  Suetonius (2007). *The Twelve Caesars*. Penguin. pp. 255–262. ISBN 978-0-14-045516-8.
17. ↑  Salvo que se indique o contrario, os gobernadores do 75 ao final do reinado de Adriano son tomados de Werner Eck, "Jahres- und Provinzialfasten der senatorischen Statthalter von 69/70 bis 138/139", *Chiron*, **12** (1982), pp. 281-362; **13** (1983), pp. 147-237.
18. 1 2  Géza Alföldy, *Konsulat und Senatorenstand unter der Antoninen* (Bonn: Rudolf Habelt Verlag, 1977), p. 256

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Lusitania Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Hispania
* Conventus iuridicus
* Portugal

### Ligazóns externas

* Lusitania, Dictionary of Greek and Roman Geography
* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC)
* Southern Star Article: Crewman's strange foreboding of disaster

| * v
* c
* e
Provincias romanas (a partir da situación cara o 117) |
| --- |
| A | 
* Acaia
* África Proconsular
* Alpes Cotios
* Alpes Marítimos
* Alpes Peninos
* Arabia Pétrea
* Armenia
* Asia

 |  |
| B | 
* Balearica
* Bética
* Bitinia e Ponto
* Britania

 |
| C | 
* Capadocia
* Chipre
* Cilicia
* Cirenaica
* Corsica et Sardinia
* Sicilia
* Creta e Cirenaica

 |
| D | 
* Dacia
* Dalmacia

 |
| E | 
* Epiro
* Exipto

 |
| G | 
* Galacia
* Gallia Aquitania
* Gallia Belgica
* Gallia Lugdunensis
* Gallia Narbonensis

 |
| H | 
* Hispania Citerior
* Hispania Nova Citerior Antoniniana
* Hispania Ulterior

 |
| I | 
* Illyricum
* Isauria
* Italia

 |
| L | 
* Licaonia
* Licia
* Licia e Panfilia
* Lusitania

 |
| M | 
* Macedonia
* Mesia

 |
| N | 
* Nórico

 |
| P | 
* Paflagonia
* Panfilia
* Pannonia

 |
| R | 
* Recia
* Reino de Lidia

 |
| S | 
* Siria

 |
| T | 
* Tarraconense
* Tracia

 |
| X | 
* Xermania Magna
* Xermania Superior
* Xudea

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q188650
* WorldCat
* VIAF: 981145858162023022505
* GEC: 0038790
* GeoNames: 8378511
* GND: 1084612747
* Pleiades: 981529

 |