Representación da batalla das Navas de Tolosa de F. P. Van Halen, do século XIX. Cadro exposto no Pazo do Senado en Madrid.
A **batalla das Navas de Tolosa**, chamada na historiografía árabe *Batalla de Al-Uqab* (معركة العقاب), enfrontou o 16 de xullo de 1212 nas inmediacións da poboación xienense de Santa Elena a un exército aliado cristián formado en gran parte polas tropas castelás de Afonso VIII de Castela, as navarras de Sancho VII de Navarra, as aragonesas de Pedro II de Aragón e as portuguesas de Afonso II de Portugal contra o exército do califa almohade Muhammad An-Nasir. A batalla foi o resultado da cruzada emprendida polo rei Afonso VIII, o arcebispo de Toledo Rodrigo Ximénez de Rada e o papa Inocencio III contra os almohades (musulmáns que dominaban Al-Ándalus). Saldada cunha importante vitoria do bando cristián, esta batalla foi o punto culminante da Reconquista e o principio da fin da presenza musulmán na Península ibérica.

Os bandos
---------

Escultura de Afonso VIII de Castela.
A batalla foi froito da cruzada organizada polo rei Afonso VIII de Castela, o papa Inocencio III e o arcebispo de Toledo, Rodrigo Ximénez de Rada para combateren os almohades, pobo musulmán e bérber, que acudiran na axuda dos reinos de Taifas a mediados do século XII.

Polo bando cristián estaban as tropas de Afonso VIII de Castela, que era o principal continxente e estaban no centro da formación. Xunto a elas estaban tropas das ordes militares de Santiago, Calatrava, o Temple e do Hospital, e algúns cabaleiros chegados do resto de Europa, principalmente Francia e Italia.

Os outros reis cristiáns formaban os laterais do exército, eran as tropas de Sancho VII de Navarra, de Pedro II de Aragón e de Afonso II de Portugal respectivamente. Destacaba a ausencia de Afonso IX de León, que non acudiu pola inimizade que mantiña daquela co rei de Castela.

O bando almohade tiña como líder o califa Muhammad An-Nasir.

Antes da batalla
----------------

Os exércitos cristián e almohade atopáronse preto de Despeñaperros, paso fronteirizo que separa as actuais Comunidades Autónomas de Andalucía de Castela A Mancha. Os almohades tomaron o 13 de xullo o castelo do Ferral, á entrada de Despeñaperros, o que lles permitiu facerse fortes.

An-Nasir instalou o seu campamento no desfiladeiro da Losa, para bloquear o paso cristián. Porén, o exército cristián logrou cruzar Serra Morena e instalou entre o 13 e o 14 de xullo o seu campamento en Mesa del Rey.

A tenda de An-Nasir era defendida pola chamada *Garda Negra*, ou imesebelen, composta por soldados-escravos fanáticos procedentes do Senegal. Grandes cadeas e estacas mantíñanos unidos entre si e ó chan, de tal maneira que non lles quedaba outra alternativa que loitar ou morrer. Os imesebelen adoptaban unha forma defensiva cadrada, con filas diagonais e perpendiculares que ían desde os bordos da formación ata o centro desta.

Desenvolvemento da batalla
--------------------------

Monumento á batalla das Navas de Tolosa.
A batalla desenvolveuse o día 16 de xullo de 1212, nas "navas" (chairas) que hai entre Miranda del Rey e Santa Elena. O exército cristián baixou de Mesa del Rey e atopouse coa vangarda almohade.

A cabalaría pesada cristiá era moi superior ós soldados almohades, polo cal An-Nasir colocou arqueiros e infantaría, a fin de fustrigar a cabalaría cristiá antes de envolvela coa súa infantaría. Malia todo, os reis de Aragón e Navarra (Pedro II e Sancho VII respectivamente), impedírono ó estaren nos flancos do seu exército, facendo que os almohades non puideran envolvelos por aí.

As tropas cristiás esmagaron os almohades, pero acabaron sendo detidas e rexeitadas. As primeiras liñas cristiás retiráronse paulatinamente, pero a cabalaría pesada resistiu en combate contra o exército almohade. Entón foi cando atacaron Pedro II e Sancho VII, facendo un ataque en tenaces que acabou cos flancos inimigos.

A cabalaría de Sancho VII de Navarra avanzou e acabou chegando ó campamento de An-Nasir. Cargaron contra o valado de madeira, e dise que o mesmo Sancho VII rompeu as cadeas que unían a garda, acabando con ela.

An-Nasir fuxiu para Baeza e dende alí para Xaén, sen poder evitar a destrución do seu exército.

Descoñécese o número exacto de mortos e feridos desta batalla porque non hai datos fidedignos ó respecto, pero estimacións modernas calculan que o exército almohade tiña uns 22 000 ou 30 000 homes e o exército cristián tiña duns 12 000 a uns 14 000 homes. O número de baixas non é doado de estimar pero é presumible que as baixas do exército almohade fosen bastante numerosas.

Despois da batalla
------------------

O brasón de Navarra despois da batalla.
Segundo a lenda, despois da batalla o reino de Navarra adoptou un novo escudo de armas na memoria da acción de Sancho. O novo escudo mostraba unha de cadea de ouro sobre campo de goles cunha esmeralda. Actualmente figura no escudo de España.

Notas
-----

1. ↑  Guggenberger, Anthony, *A General History of the Christian Era: The Papacy and the Empire*, Vol.1, (B. Herder, 1913), 372.
2. ↑  Lynn Hunt describe a batalla como un "punto de inflexión na reconquista..." Ver Lynn Hunt, R. Po-chia Hsia, Thomas R. Martin, Barbara H. Rosenwein, e Bonnie Smith, *The Making of the West: Peoples and Cultures: A Concise History: Volume I: To 1740*, Segunda Edición (Nova York: Bedford/St. Martin's 2007), 391.
3. ↑  Gitlitz, David Martin e Linda Kay Davidson, *The Pilgrimage Road to Santiago*, (St.Martin's Press, 2000), 60.
4. ↑  José Fernández Llamazares reproduce a carta enviada polo papa ó rei de Castela, exhortándoo a levar a cabo a cruzada: Historia de la bula de la Santa Cruzada (1859), páxs. 28-33.
5. ↑  Martín Alvira Cabrer: *Las Navas de Tolosa, 1212: idea, liturgia y memoria de la batalla.* Sílex, Madrid 2012, p. 332. El mesmo: *Guerra e ideología en la España medieval: cultura y actitudes históricas ante el giro de principios del siglo XIII: batallas de las Navas de Tolosa (1212) y Muret (1213).* Universidade Complutense, Madrid 2000. p. 192 e 196. *(en castelán)*

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Batalla das Navas de Tolosa*** |

### Bibliografía

* Martín Alvira-Cabrer: *Las Navas de Tolosa, 1212. Idea, liturgia y memoria de la batalla*, Sílex, Madrid, 2012, ISBN 978-84-7737-721-4, *(en castelán)*
* Enciclopedia Británica
* María Dolores Rosado Llamas e Manuel Gabriel López Payer: *La batalla de las Navas de Tolosa : historia y mito*, Caja Rural, Xaén, 2001, ISBN 84-699-6793-2, *(en castelán)*
* Juan Carlos Losada: *Batallas decisivas de la Historia de España*, Punto de Lectura, 2004, *(en castelán)*
* Ambrosio Huici Miranda: *Las grandes batallas de la reconquista durante las invasiones africanas*, Editorial Universidad de Granada, 2000, ISBN 84-338-2659-X, *(en castelán)*
* Juan Batista González: *España estratégica. Guerra y diplomacia en la historia de España* (cap. 4: *De Covadonga a Las Navas de Tolosa*), Madrid, 2007, ISBN 978-84-7737-183-0, *(en castelán)*

### Outros artigos

* Historia de España

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q219697
* EBID: ID
* GEA: 9376
* GEC: 0045606
* GND: 7540050-9

 |