O galego, na súa evolución dende o latín, cumpriu unha serie de regras fonéticas, morfolóxicas, sintácticas e semánticas, algunhas iguais para tódalas linguas, outras comúns coas linguas románicas e outras singulares para o caso galego. O estudo destes procesos é a **Gramática histórica** ou **Historia da lingua galega**. A ciencia etimolóxica utilízaa como instrumento para identificar os étimos e evolucionou grazas á incorporación de tres conceptos:

* que a evolución parte da lingua oral e non da escrita, é dicir, baséase na fonética e non na grafía ou ortografía
* que a evolución fonética é dependente do contexto fónico
* que os procesos de evolución teñen unha secuencia temporal e dependen do momento de introdución do étimo na lingua (por exemplo, a máis evolucionada *autor* e a máis tardía en incorporarse *actor* teñen o mesmo étimo)

Fonética
--------

Os cambios sincrónicos dunha lingua veñen dados por leis fonéticas. As leis fonéticas máis xerais da evolución do latín ó galego, que en boa medida aínda se seguen producindo, son as seguintes:

* mantemento da tónica case sistemático
* perda de nasal final (moi frecuente nos substantivos, pois proceden do acusativo)

*fronte(m) > fronte*
* perda de vogais palatais postónicas finais

*lumine(m) > lume*
*Marini* (xenitivo) > *Marín*
* simplificación de xeminadas

*Abbatini* (xenitivo) > *Abadín*
* monotongación de certos ditongos

*poenam > pena*
*aqua lata > Agolada*
*Aurientia* (ou *?Oirentia) > Ourense; augustu(m) > agosto*
* mantemento das vogais breves coma semiabertas (fronte a ditongación do castelán)

*ponte(m) > ponte* (ES *puente*)
*dente(m) > dente* (ES *diente*)
* síncope de -l-, -n- ou -d- en posición intervocálica

*colore(m) > cor; palatale(m) > padal*
*luna(m) > lúa; origine(m) > orixe* (aínda que ás veces a vogal, nasalizada, permite recuperar o -n-: *foeniculum > fiúncho*)
*Tudes > Tui*
* síncope da oclusiva velar sonora intervocálica

*digitu(m) > dedo* (cf. dixital)
* sonorización de calquera oclusiva xorda intervocálica (e nalgún contexto máis)

*apis > apicula > abella; aprile(m) > abril*
*Senatu(m) > Senado* (obsérvese como aquí non se perde o -n- intervocálico); *petra(m) > pedra*
*baca* (/k/) > *baga*
* vocalización de consoante posnuclear

*lacte(m)* (/kt/) > *leite; actore(m) > autor*
*fraxinu(m)* (/ks/) > *freixo*
*altariu(m) > outeiro*
* iodización de certos grupos de vogais (ás veces formando ditongo ou conservando o hiato)

*area > > aira / eira*
* consonantización de semiconsoantes (waw e iode)

*vulpe(m) > golpe* ("raposo")
*ianuariu(m) > xaneiro*
* metátese asistemática de certas consoantes (-r-) ou vogais (-i-)

*Castro > Crasto* (popular); *Carlos > Calros* (popular)
*piraria > pereira*
* alternancia entre líquidas (laterais e vibrantes)

*parabola > palabra*
Outros factores importantes son:

* a asimilación
* a disimilación, onde un fonema perde unha trazo fonético para non parecerse a outro tamén presente
* o betacismo, a confusión entre -b- e -v- (waw) mesmo xa no latín, e posteriormente identificando a bilabial oclusiva coa fricativa e a aproximante
* a haploloxía, polo cal ás veces danse simplificacións fónicas para facer máis doada a pronuncia dunha palabra

### Un novo grupo de fonemas: as palatais

Mención especial merece a palatalización, normalmente por contacto con iode, que deu lugar a un novo grupo de fonemas, os palatais, inexistentes en latín. As principais orixes das palatais son:

* grupos consonánticos con líquida no segundo elemento

FL - *flore(m) > chor*
PL - *planu(m) > chan*
C'L - *cuniculu(m) > cunic'lu > coello*
* lateral + iode

*miliu(m) > millo*
* nasal + iode

*pruneu(m) > abruño; communione(m) > comuñón*
* oclusiva dental sonora + iode

*hodie > hoxe*
* oclusiva dental xorda + iode

*aviatione(m) > aviación*
* oclusiva velar sonora + iode

*ferrugine(m) > ferruxe (e ferraxe)*
* oclusiva velar xorda + iode

*principiu(m) > principio*

Morfosintaxe
------------

A evolución morfolóxica dende o latín debe dividirse en dous grandes bloques: o das palabras invariables ou non flexionables (preposicións, conxuncións, adverbios) e o das palabras variables. Este último subdivídese entre a conxugación verbal e a flexión nominal de substantivos e adxectivos. Cada un destes grupos ten características e evolucións particulares que levan a consideralos como independentes.

A principal característica da evolución morfolóxica dende o latín ó galego é a perda do caso gramatical. Cómpre ter en conta ademais que os substantivos proceden maioritariamente do acusativo con poucas excepcións (xenitivo en topónimos, ablativo en adverbios).

Outra perda importante é a do xénero neutro. En xeral, as palabras manteñen o xénero e o número do latín, tendo en conta que o neutro singular se adscribe ó masculino en galego. Algúns casos especiais son:

* *a voda, a leña*, procedente dun neutro plural
* *o val*, procedente dun orixinario feminino (*valle(m)* + diminutivo > *Valela > Varela*, non *\*valelo*)
* *a ponte, o sangue, o sal* en cambio conservaron o xénero orixinal, en contraste co castelán

Outro fenómeno de evolución morfolóxica é a analoxía. Neste proceso, unha palabra pode evolucionar influída pola existencia doutras do mesmo corpus léxico. Exemplos disto poden ser:

* *sancristán*, que procede de *sacru(m)*, pero que engade un -n- por influencia de *sanctu(m)* e *Christus*
* *prestigiatore*, que procede a través do italiano de *prestigiu(m)*, pero que se converteu en prestidixitador por influencia de *digitu(m)*, "dedo"
* *vagamundo*, influído polo substantivo *mundo*

A analoxía no plano morfolóxico é en certo xeito equivalente á asimilación no plano fónico.

Outra influencia morfolóxica, aínda que tamén fónica é a hipercorrección. O seu equivalente fónico sería a disimilación.

Véxase tamén
------------

* Categoría do Galizionario onde se clasifican as entradas segundo a súa evolución fónica
* lei fonética
* Historia da lingua galega nos seus diferentes significados
* Gramática da lingua galega
* Fonética histórica