**Calatayud** é un concello e unha cidade española, da comunidade autónoma de Aragón e da provincia de Zaragoza, capital da comarca do mesmo nome, a Comunidad de Calatayud. A poboación do municipio era de 21.040 habitantes no ano 2007, nunha superficie de 154,20 km². Dista 86 km da cidade de Zaragoza.

Xeografía
---------

A cidade sitúase ás beiras do río Jalón, onde se lle une o río Jiloca. No lugar crúzanse tamén dúas vías naturais comunicación.

Historia
--------

### Orixes

Os primeiros habitantes do enclave de Bílbilis son tribos de aborígenes celtiberos, os *Lusones*, que colaboran cos romanos, o que propicia o asentamento de colonos.

Na zona de Valdeherrera máis próxima á actual cidade atópase o que pode ser o maior poboado da Celtiberia, onde despois se cre que houbo algún tipo de granxa ou asentamento romano.

Con Augusto o asentamento recibe o rango de Municipium Augusta Bilbilis, e á chegada de Tiberio inaugúranse construcións como o templo ou o foro; a cidade tamén chega a acuñar moeda, durante esta época tamén se produce o nacemento do ilustre Marcial.

De ser unha próspera cidade pasou á máis completa decadencia, subsistindo algúns grupos de xente nela durante a época visigoda, pero asentados nos arredores. Quedou como legado o gentilicio «bilbilitano», ademais do mármore dos edificios importantes, presente en numerosos edificios civís e relixiosos de Calatayud.

En 2007 atopáronse unhas termas romanas no centro urbano da cidade que poderían pertencer á cidade de Platea, nomeada por Marcial e que conviviu con Bílbilis, pero da que aínda non se coñece a súa localización. Segundo indicaría o gran tamaño das termas achadas (ao redor de 700 m²), investígase se a Platea documentada situouse no centro urbano da cidade islámica e actual. As termas estiveron en uso desde o século I ou II dC. ata o V, co que se se confirma que foron as da cidade de Platea, esta sobreviviría a Bílbilis (que se despobló a partir do século III dC) e mantería a continuidade como núcleo habitado desde a época romana ata os nosos días. Con todo, estas termas foron cubertas de novo, e edificouse en devandito terreo.

Este achado reescribiu parte da historia de Calatayud, e non son os únicos restos romanos atopados dentro do actual centro urbano. A pouca distancia, anos atrás descubriuse unha terma privada xunto a unha vivenda. Críase que pertencían a unha vila agrícola próxima a Bílbilis.

### Época árabe

Castelo de Ayub
Coa chegada dos árabes á Península Ibérica ábrese unha nova etapa para os habitantes residentes nas proximidades. Nesta época é cando se produce a construción do recinto fortificado que dará nome á cidade.

No século X, con Abderramán III, sublévase en Zaragoza a familia dos Tuyibíes; posteriormente Abderramán cercou e tomou Calatayud en 937. No 1031, cando xa apareceron na historia os Reinos de Taifas, Calatayud é unha das principais cidades do reino taifa de Zaragoza e capital dun distrito, e chegou a ser capital da súa propia taifa desde 1046 a 1055. Gobernaron os Tuyibíes e Hudíes, liñaxes oriúndas do Iemen. É un período de grande esplendor cultural.

No século XII a Qal‘at Ayyub musulmá sería conquistada polo rei de Aragón Afonso I o Batallador, un 24 de xuño de 1120, festividade de San Xoán Bautista.

### Reconquista

En 1120 Calatayud é conquistada por Afonso I o Batallador. Pouco despois recibe o chamado: "Foro de Calatayud" e créase a Comunidad de Calatayud. Nesta época a cidade só é superada en poboación e importancia en todo Aragón por Zaragoza.

Durante o século XIV a cidade sufriría un asedio por parte dos exércitos casteláns na guerra dos dous Pedros, sendo finalmente conquistada con grandes desfeitas en 1362, tras a paz de Terrer a entón vila sería ascendida á categoría de cidade.

No século XV prodúcese un acontecemento importante: a coroación de Fernando II como rei de Aragón na cidade en 1461; tamén se asina o 30 de maio de 1481 a Carta de Calatayud entre os Reis Católicos e Fernando de Guanarteme, pola que os reinos canarios incorpóranse á Coroa de Castela.

### Séculos XVI-XIX

Casa residencial do século XIX.
Durante o século XVI prodúcese o nacemento do xentilicio «bilbilitano» proposto por Antonio Serón, que acabaría impóndose aos usados entón (*calatayubí* ou *calatayucense*).

O rexurdimento cultural non se produce ata o século XVII, esta vez de man dos xesuítas que pretenden que os estudos en Calatayud alcancen o rango de universitarios, demanda que aínda continua hoxe en día na cidade, en 1627 Gracián comeza a impartir humanidades na cidade.

Durante o século XIX, na Guerra da Independencia, a cidade colabora na defensa de Zaragoza, a cidade é conquistada polos franceses e reconquistada o 2 de outubro de 1812 por Villacampa, sendo a súa comarca e a cidade lugar de accións do soado Juan Martín Díez "O Teimudo". É neste século cando ten lugar o nacemento da *lenda da Dores* e cando a cidade converteríase durante un breve período de tempo na capital da cuarta provincia de Aragón. Durante anos mantívose a reclamación, que finalmente foi enterrada debido á reiterada oposición das provincias limítrofes e a de Zaragoza. Durante as guerras carlistas sería saqueada en máis dunha ocasión polo exército carlista, tamén aparecen durante este século a estrada e o ferrocarril (1826 e 1863 respectivamente) Madrid-Zaragoza e a luz eléctrica en 1892.

### Séculos XX-XXI

A moderna estación de ferrocarril.
No século XX un urbanismo sen control propicia a desaparición de importantes edificios como as igrexas de San Pedro Mártir ou San Francisco. Chega a liña férrea Santander-Mediterráneo que nunca se chegaría a terminar nin a usarse para o que foi concibida. No cultural créase o primeiro instituto durante a ditadura de Primo de Rivera e a primeira escola de traballo durante a Segunda República. Durante os anos 50 toda a zona sofre unha crise demográfica e económica da que a cidade non se recuperaría ata a década dos 90. Durante a segunda metade do século albergará a constitución das primeiras Cortes de Aragón modernas na igrexa de San Pedro dos Francos e converterase no primeiro concello democrático tras a morte de Franco, grazas ao adiantamento nun día das eleccións pola visita do rei Xoán Carlos I. A principios dos anos 90 chegaría a autovía A-2.

Xa no século XXI, a cidade supera os 20.000 habitantes empadroados por primeira vez na historia, créase a Comarca Comunidade de Calatayud en 2001 con capital na cidade, durante outubro de 2001 prodúcese a chegada do ferrocarril de alta velocidade e realízase a edificación e adecuación de amplas zonas da cidade.

Nome
----

O seu nome é de orixe árabe, *Qal’at 'Ayyūb*, do substantivo *Qalat*, "castelo", e un antropónimo 'Ayyūb, "Xob", é dicir *castelo de Ayub*. En textos medievais cristiáns denomínase *Calataiub*, mais tamén con outras variantes; o -d final, que aparece xa no século XIII, nace por analoxía con outros topónimos que tamén terminan así.

Demografía
----------

**Evolución da poboación desde 1900:**

Monumentos
----------

Igrexa de Santo André
Calatayud é un dos centros do estilo mudéxar. Destacan no seu patrimonio artístico:

* **Recinto fortificado** da época musulmá (castelo, murallas, portas);
* **Colexiata do Santo Sepulcro**, unha das poucas sedes españolas da orde dos cabaleiros do Santo Sepulcro); a igrexa actual procede de restauracións do século XVII; o claustro é gótico;
* **Colexiata de Santa María**, primixeniamente unha mesquita, pasou a ser igrexa cristiá no ano seguinte á tomada da cidade; torre octogonal de estilo mudéxar, levantada en 1528; no interior altares barrocos do XVII; claustro gótico; sufriu dúas grandes restauracións no século XX ;
* **Igrexa de San Pedro dos Francos**, de estilo mudéxar;
* **Igrexa de Santo André**, con campanario mudéxar;
* **Igrexa de San Xoán o Real**, con pendentes pintadas por Goya.
* A 5 km ruínas da cidade celtibérico-romana de Bílbilis. Parte dos restos exhíbense no Museo de Calatayud.
* A 10 km, Cervera de la Cañada, coa igrexa de Santa Tegra, con elementos mudéxares.

Calatayud forma parte da rede turística de cidades do ferrocarril de grande velocidade, AVE.

Festas
------

As festas maiores son en honra a San Roque (agosto), en setembro celébrase a festa da Virxe da Peña. Son de interese tamén os autos relixiosos da Semana Santa.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *bilbilitano*.
2. ↑  Roberto Pérez, «Achan no subsolo de Calatayud os restos dunha cidade romana descoñecida» Arquivado 31 de decembro de 2007 en Wayback Machine. *ABC* 28 de decembro de 2007.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Calatayud Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* Sitio web do concello *(en castelán)*

| * v
* c
* e
Aragón Aragón  ·  Concellos da provincia de Zaragoza |
| --- |
| Abanto  ·  Acered  ·  Aguarón  ·  Aguilón  ·  Agón  ·  Ainzón  ·  Aladrén  ·  Alagón  ·  Alarba  ·  Alberite de San Juan  ·  Albeta  ·  Alborge  ·  Alcalá de Ebro  ·  Alcalá de Moncayo  ·  Alconchel de Ariza  ·  Aldehuela de Liestos  ·  Alfajarín  ·  Alfamén  ·  Alforque  ·  Alhama de Aragón  ·  Almochuel  ·  Almonacid de la Cuba  ·  Almonacid de la Sierra  ·  Alpartir  ·  Ambel  ·  Anento  ·  Aniñón  ·  Aranda de Moncayo  ·  Ardisa  ·  Ariza  ·  Artieda  ·  Arándiga  ·  Asín  ·  Atea  ·  Ateca  ·  Azuara  ·  Añón de Moncayo  ·  Badules  ·  Bagüés  ·  Balconchán  ·  Bardallur  ·  Belchite  ·  Belmonte de Gracián  ·  Berdejo  ·  Berrueco  ·  Biel  ·  Bijuesca  ·  Biota  ·  Bisimbre  ·  Boquiñeni  ·  Bordalba  ·  Borja  ·  Botorrita  ·  Brea de Aragón  ·  Bubierca  ·  Bujaraloz  ·  Bulbuente  ·  Bureta  ·  Bárboles  ·  Cabañas de Ebro  ·  Cabolafuente  ·  Cadrete  ·  Calatayud  ·  Calatorao  ·  Calcena  ·  Calmarza  ·  Campillo de Aragón  ·  Carenas  ·  Cariñena  ·  Caspe  ·  Castejón de Alarba  ·  Castejón de Valdejasa  ·  Castejón de las Armas  ·  Castiliscar  ·  Cervera de la Cañada  ·  Cerveruela  ·  Cetina  ·  Chiprana  ·  Chodes  ·  Cimballa  ·  Cinco Olivas  ·  Clarés de Ribota  ·  Codo  ·  Codos  ·  Contamina  ·  Cosuenda  ·  Cuarte de Huerva  ·  Cubel  ·  Daroca  ·  Ejea de los Caballeros  ·  El Burgo de Ebro  ·  El Buste  ·  El Frago  ·  El Frasno  ·  Embid de Ariza  ·  Encinacorba  ·  Épila  ·  Erla  ·  Escatrón  ·  Fabara  ·  Farlete  ·  Fayón  ·  Figueruelas  ·  Fombuena  ·  Fréscano  ·  Fuendejalón  ·  Fuendetodos  ·  Fuentes de Ebro  ·  Fuentes de Jiloca  ·  Gallocanta  ·  Gallur  ·  Gelsa  ·  Godojos  ·  Gotor  ·  Grisel  ·  Grisén  ·  Herrera de los Navarros  ·  Ibdes  ·  Illueca  ·  Isuerre  ·  Jaraba  ·  Jarque  ·  Jaulín  ·  La Almolda  ·  La Almunia de Doña Godina  ·  La Joyosa  ·  La Muela  ·  La Puebla de Alfindén  ·  La Vilueña  ·  La Zaida  ·  Lagata  ·  Langa del Castillo  ·  Las Cuerlas  ·  Las Pedrosas  ·  Layana  ·  Lechón  ·  Leciñena  ·  Letux  ·  Litago  ·  Lituénigo  ·  Lobera de Onsella  ·  Longares  ·  Longás  ·  Los Fayos  ·  Los Pintanos  ·  Lucena de Jalón  ·  Luceni  ·  Luesia  ·  Luesma  ·  Lumpiaque  ·  Luna  ·  Lécera  ·  Maella  ·  Magallón  ·  Mainar  ·  Malanquilla  ·  Maleján  ·  Mallén  ·  Maluenda  ·  Malón  ·  Manchones  ·  Mara  ·  Marracos  ·  María de Huerva  ·  Mediana de Aragón  ·  Mequinensa  ·  Mesones de Isuela  ·  Mezalocha  ·  Mianos  ·  Miedes de Aragón  ·  Monegrillo  ·  Moneva  ·  Monreal de Ariza  ·  Monterde  ·  Montón  ·  Morata de Jalón  ·  Morata de Jiloca  ·  Moros  ·  Morés  ·  Moyuela  ·  Mozota  ·  Muel  ·  Munébrega  ·  Murero  ·  Murillo de Gállego  ·  Navardún  ·  Nigüella  ·  Nombrevilla  ·  Nonaspe  ·  Novallas  ·  Novillas  ·  Nuez de Ebro  ·  Nuévalos  ·  Olvés  ·  Orcajo  ·  Orera  ·  Orés  ·  Oseja  ·  Osera de Ebro  ·  Paniza  ·  Paracuellos de Jiloca  ·  Paracuellos de la Ribera  ·  Pastriz  ·  Pedrola  ·  Perdiguera  ·  Piedratajada  ·  Pina de Ebro  ·  Pinseque  ·  Plasencia de Jalón  ·  Pleitas  ·  Plenas  ·  Pomer  ·  Pozuel de Ariza  ·  Pozuelo de Aragón  ·  Pradilla de Ebro  ·  Puebla de Albortón  ·  Puendeluna  ·  Purujosa  ·  Quinto  ·  Remolinos  ·  Retascón  ·  Ricla  ·  Romanos  ·  Rueda de Jalón  ·  Ruesca  ·  Sabiñán  ·  Salillas de Jalón  ·  Salvatierra de Esca  ·  Samper del Salz  ·  San Martín de la Virgen de Moncayo  ·  San Mateo de Gállego  ·  Santa Cruz de Grío  ·  Santa Cruz de Moncayo  ·  Santa Eulalia de Gállego  ·  Santed  ·  Sediles  ·  Sestrica  ·  Sierra de Luna  ·  Sigüés  ·  Sisamón  ·  Sobradiel  ·  Sos del Rey Católico  ·  Sádaba  ·  Sástago  ·  Tabuenca  ·  Talamantes  ·  Tarazona  ·  Tauste  ·  Terrer  ·  Tierga  ·  Tobed  ·  Torralba de Ribota  ·  Torralba de los Frailes  ·  Torralbilla  ·  Torrehermosa  ·  Torrelapaja  ·  Torrellas  ·  Torres de Berrellén  ·  Torrijo de la Cañada  ·  Tosos  ·  Trasmoz  ·  Trasobares  ·  Uncastillo  ·  Undués de Lerda  ·  Urrea de Jalón  ·  Urriés  ·  Used  ·  Utebo  ·  Val de San Martín  ·  Valdehorna  ·  Valmadrid  ·  Valpalmas  ·  Valtorres  ·  Velilla de Ebro  ·  Velilla de Jiloca  ·  Vera de Moncayo  ·  Vierlas  ·  Villadoz  ·  Villafeliche  ·  Villafranca de Ebro  ·  Villalba de Perejil  ·  Villalengua  ·  Villamayor de Gállego  ·  Villanueva de Gállego  ·  Villanueva de Huerva  ·  Villanueva de Jiloca  ·  Villar de los Navarros  ·  Villarreal de Huerva  ·  Villarroya de la Sierra  ·  Villarroya del Campo  ·  Vistabella  ·  Zaragoza  ·  Zuera |  |


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q496424
* WorldCat
* VIAF: 139545443
* BNF: 12518845m
* código INE: 50067
* GEA: 13410
* GEC: 0013460
* GeoNames: 6362760
* GND: 4085119-9
* LCCN: n79119186
* MusicBrainz: ID
* NKC: ge1151419
* OSM: 346509

 |