Werner Forßmann (dereita) e Franz Meyers (primeiro ministro de Renania do Norte-Westfalia, esquerda) co presidente federal Theodor Heuss, 1959

**Werner Theodor Otto Forßmann**, máis coñecido como **Werner Forßmann** ou **Werner Forssmann**, nado o 29 de agosto de 1904 en Berlín e finado o 1 xuño de 1979 en Schopfheim, Baden-Württemberg, foi un médico alemán, cirurxán, urólogo e cardiólogo que inventou o cateterismo cardíaco. Cando publicou un artigo detallando como se autoexperimentou con esta técnica, o seu xefe e a comunidade médica repudiárono, resultando no seu despedimento. Forßmann permaneceu esquecido durante 27 anos até que, en 1956, foi recoñecido polo mundo científico e galardoado co Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina.

Traxectoria
-----------

### Formación

Werner Forssmann era o fillo único do avogado Julius Forssmann, de orixe finlandesa e da súa esposa Emmy, de solta Hindenberg, prusiana. Os seus pais valoraban unha boa educación e graduouse no *Archanische Gymnasium* de Berlín-Tempelhof.  O pai foi enviado como soldado na Primeira guerra mundial, e morreu en 1916 en Swistelniki, Galicia, cando Werner tiña doce anos. Forßmann creceu entón coa súa nai e a súa avoa Helene Hindenberg, e foi influenciado polo seu tío Walter Hindenberg, que dirixía un consultorio de médico rural.

En 1922 comezou a estudar medicina na Universidade Friedrich Wilhelm de Berlín, a actual Universidade Humboldt. Nese tempo, foi membro da *Akademische Liedertafel Berlin*. 

### Carreira

En 1929 doutorouse en Medicina. A súa tese *Sobre o efecto da alimentación do fígado sobre o hemograma e o nivel de colesterol no soro de persoas sans* baseouse no tratamento exitoso da anemia perniciosa mediante a administración de vitamina B12 en forma de extractos de fígado. Despois de completar o seu doutoramento, Forßmann traballou nunha clínica xinecolóxica en Berlín-Spandau onde lle encomendaron principalmente enfermidades sépticas, febre infantil, eliminación de abortos espontáneos, e o tratamento con diatermia da inflamación vaxinal crónica, que describiu como *a actividade máis aburrida*. Despois de só tres meses, comezou a traballar como médico asistente na Clínica Auguste Victoria, o actual Hospital Werner Forßmann, en Eberswalde. Alí traballou co cirurxián e director da clínica Richard Schneider. Desde o primeiro momento, Schneider confioulle numerosos exames e operacións e deulle unha formación integral en cirurxía.

#### Cateterismo cardiaco

Tamén en 1929, realizou o primeiro cateterismo cardíaco en humanos, documentado por unha imaxe de raios X. Uns anos despois, demostrou que os medios de contraste poden usarse con seguridade no corazón humano. Especialmente nos anos posteriores á Segunda guerra mundial, André Frédéric Cournand e outros médicos asumiron o seu traballo; constitúen a base do diagnóstico cardíaco moderno. 

Forßmann xa se ocupara de diagnósticos cardíacos durante os seus tempos de estudante. Segundo as súas propias declaracións, o seu autoexperimento baseouse no traballo de Claude Bernard, Auguste Chauveau e Étienne-Jules Marey sobre animais domésticos, especialmente cans e cabalos. 

 Auguste Chauveau con asistentes realizando o cateterismo cardíaco dun cabalo
 Bernard publicara unha xilografía no libro de texto *Leçons de Physiologie Operatoire*. Mostrou o cateterismo dun can deitado de costas cun tubo introducido a través dunha xugular externa aberta para poder medir a presión dentro do corazón. Forßmann trasladou este método de exame aos humanos, escollendo o brazo máis accesible como acceso en lugar do pescozo. Investigou a posibilidade dun cateterismo nos cadáveres e, mediante unha autopsia, comprobou que podía penetrar no corazón cun tubo desde o brazo.

##### Procedemento

Algúns aspectos do procedemento son contraditorios segundo a súa autobiografía e os escritos de 1929. Accedía pola vea cefálica esquerda, unha gran vea sanguínea situada na parte exterior do brazo. Empuxou o catéter 65 centímetros no ventrículo dereito e levouno pola vea do brazo superior á vea subclavia e desde alí pola vea braquiocefálica e a vena cava superior (vea cava superior) cara á aurícula dereita. Documentou isto cunha radiografía, para a que entrou na bodega de raios X da clínica co catéter inserido e, coa axuda dunha enfermeira de raios X, tomou unha foto do tubo no ventrículo dereito.

O 5 de novembro, a *Klinische Wochenschrift* publicou o seu artigo, porén, como a súa conferencia da *Sociedade Alemá de Cirurxía* en 1931, atopou pouca resonancia profesional. Forßmann presentou o cateterismo como alternativa ás inxeccións intracardíacas, que se usaban en tratamentos agudos e eran moi arriscadas, pola posíbel lesión do corazón e dos vasos circundantes, co fin de garantir un tratamento farmacolóxico local rápido.

No artigo, tamén relata un caso clínico no que usou a técnica para tratar un paciente con peritonite purulenta, aínda que o paciente faleceu despois dunha breve mellora. Segundo a súa autobiografía, o paciente só foi tratado despois de que Forßmann comprobase a eficacia do catéter en si mesmo.

Na autopsia atopou realmente o catéter no corazón e na vea cava inferior; non puido atopar ningunha lesión nas veas provocada polo catéter. 

Forssmann e Schneider contactaron con varios médicos respectados para as súas futuras carreiras. Entre eles estaban Wilhelm His, famoso polo seu descubrimento de como o corazón transmite os estímulos (feixe de His), e o coñecido cirurxián August Bier. Non obstante, ambos estiveron a piques de retirarse e declinaron.

##### Acusacións de plaxio

Despois de que os seus traballos e publicacións en cardioloxía recibisen críticas e pouco interese, Werner Forssmann dedicouse á cirurxía e á uroloxía.

Ferdinand Sauerbruch, xefe da *Charité*, non lle pagou inicialmente a Forßmann, e informou a Rudolf Nissen. O artigo sobre o autoexperimento apareceu pouco despois da cita no *semanario clínico;* ao mesmo tempo, un diario de Berlín cualificou o intento de sensación. Forßmann foi entón confrontado con acusacións de plaxio por parte de Ernst Unger e Fritz Bleichröder, que uns anos antes investigaran a aplicación de principios activos a través dun catéter en vasos próximos ao corazón (Unger puxo un catéter a Bleichröder). Nun xuízo, no que Bleichröder se queixou de dores no peito, probabelmente tamén tiñan o corazón cateterizado, pero non o documentaron. Neste contexto, Unger escribiu unha carta a Ferdinand Sauerbruch. Este non sabía nada da publicación e despediu a Forßmann dicíndolle: *"Con trucos como este, cualificaste como profesor nun circo e non nunha clínica alemá decente*.  Despois deste despedimento, Forßmann voltou a Eberswalde, onde o seu anterior posto xa quedara vacante de novo.

##### Década dos 50. Concesión do Premio Nobel

Non foi até a década de 1950 cando tivo a oportunidade de ver un hospital infantil de Basilea que utilizaba un moderno cateterismo cardíaco baseado no seu. En 1951, o médico inglés John McMichael invitouno a Londres para traballar nun filme sobre o cateterismo cardíaco. Na viaxe coñeceu a Henry Hallett Dale, tamén Nobel de Medicina. En 1954, Otto Goetze, o presidente da Sociedade Alemá de Cirurxía, pediu a Forßmann que dese unha conferencia sobre a historia do cateterismo cardíaco na reunión anual. Forssmann aceptou. Nese mesmo ano, Forßmann recibiu a Medalla Leibniz da Academia Alemá de Ciencias de Berlín polos seus servizos á cirurxía cardíaca terapéutica. 

Como primeiro cirurxián despois de Theodor Kocher de Berna en 1909, Forßmann recibiu o Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina en 1956 con André Frédéric Cournand e Dickinson Woodruff Richards polos seus *descubrimentos sobre o cateterismo cardíaco e sobre os cambios patolóxicos no sistema circulatorio*. Tras o anuncio do Premio Nobel, Forßmann, que até entón non acadara ningún logro académico a excepción da súa tese, converteuse en profesor honorario na Universidade Johannes Gutenberg de Maguncia, baixo a presión de varios colegas e contra a vontade de Dean Blücher. Os laureados recibiron o Nobel, presentado en Estocolmo. O eloxio correu a cargo de Göran Liljestrand, membro do Comité Nobel, Forssmann deu a súa conferencia sobre o desenvolvemento histórico do cateterismo cardíaco, destacando o traballo de Unger, Bleichröder e Löb, Cournand asumiu a parte teórica do método e Richards a presentación clínica.

### Controversia do nazismo

  

Afiliouse ao Partido Nazi (NSDAP) en 1932. Durante a Segunda guerra mundial serviu como médico militar na Wehrmacht en Danzig, Oslo, Ålesund, Stetcin, Bydgoszcz, participou na fronte oriental na operación Barbarossa como parte da súa unidade e foi feito prisioneiro de guerra. 

As matizacións da súa relación co réxime nazi non son claras e son motivo de debate entre os historiadores. Criticou retrospectivamente o réxime, e el mesmo afirmou que o achegamento ao nazismo puido ser *a procura dunha figura paterna*.

Na década de 1940 realizáronse esterilizacións euxenéticas no seu hospital, das que Forßmann non era responsábel directo, pero que tivo que aprobar. Segundo el mesmo, puido "esquivar" as esterilizacións na súa estancia en Dresde, xa que estas só podían ser realizadas por especialistas cirúrxicos e el era especialista en uroloxía.

Recibiu acusacións de antisemitismo, pero tamén atendeu aos xudeus no hospital militar, en contra do criterio doutros compañeiros seus. Forßmann foi presentado a Karl Gebhardt, o médico persoal de Heinrich Himmler, por Kurt Strauss, o xefe de cirurxía e líder das SS. Gebhardt prometeulle a Forßmann apoio para o seu traballo, que el rexeitou. Un ano despois, Forßmann, segundo o seu propio relato, entrou en enfrontamento con Strauss porque, en contra da prohibición tras os pogromos de novembro de 1938, ingresaba no hospital aos xudeus feridos, tratándoos xunto aos chamados "alemáns arios". 

Especialmente despois da concesión do Premio Nobel, Forßmann falou publicamente e presentou as súas posicións sobre, entre outras cousas, a pena de morte, a eutanasia e o transplante de órganos. Nos anos 60 e 70 xurdiu a discusión sobre a reintroducción da pena de morte en Alemaña, principalmente debido ás actividades de organizacións terroristas como a Fracción do Exército Vermello (RAF). Forssmann rexeitou estritamente a pena de morte.

#### Após a guerra

  

Despois da guerra e do vencemento da súa prohibición profesional polos aliados, traballou coa súa muller como cirurxián rural e despois como urólogo en Bad Kreuznach. 

En recoñecemento ao seu traballo, que aínda non fora realizado polos expertos en 1929, recibiu o Premio Nobel de Medicina en 1956 xunto con André Frédéric Cournand e Dickinson Woodruff Richards *polos seus descubrimentos sobre o cateterismo cardíaco e os cambios patolóxicos no sistema circulatorio*. Desde 1958, Forßmann traballou como médico xefe en cirurxía no Hospital Evanxélico (*Evangelischen Krankenhaus*) de Düsseldorf, onde traballou até a súa xubilación en 1969.

En 1968, o *Frankfurter Allgemeine Zeitung* publicou unha declaración clara de Forssmann contra o transplante de órganos non apareados como reacción ao primeiro transplante de corazón do doutor surafricano Christiaan Barnard. Na súa opinión, o corazón e o fígado en particular non debían ser considerados para os transplantes.

Forßmann morreu o 1 de xuño de 1979 a consecuencia dun infarto de miocardio no hospital municipal de Schopfheim.

  

 Radiografía de cateterismo cardíaco por **Werner Forssmann**, 1929
* 
* 

  

 Ferdinand Sauerbruch (1932)

  

 Willi Felix (ao redor de 1960)

Vida persoal
------------

Despois de que Forßmann deixara a Charité, traballou segundo o consello de Sauerbruch desde xullo de 1932 como médico asistente no hospital municipal de Maguncia.  Alí coñeceu á súa futura esposa Elisabeth Engel, coa que casou en decembro de 1933. Despois da *Machtergreifung*, o hospital foi posto baixo a xestión nazi tras unha disputa entre o xefe de medicina interna e un médico asistente activo nas SA. Dado que as parellas casadas tiñan prohibido traballar no mesmo hospital, Forßmann buscou un novo traballo en Berlín.

Despois de retirarse en 1969, Forßmann escribiu a súa autobiografía, que foi publicada en 1972. Pasou a súa xubilación en Wies-Wambach. Coa súa muller tivo seis fillos: Klaus (1934), Knut (1936), Jörg (1938), Wolf-Georg (1939), Bernd (1940) e Renate (1943). Con excepción de Renate, todos os nenos naceron en Berlín, ela naceu en Schopfheim. O seu fillo Bernd Forßmann é un físico e un dos desenvolvedores da litotricia extracorpórea de ondas de choque utilizada na uroloxía práctica no sistema Dornier. O anatomista Wolf-Georg Forßmann traballou, entre outras cousas, como profesor na Universidade de Heidelberg. A filla Renate Forßmann-Falck é psiquiatra e vive en Richmond.

* 

  

  

  

Forssmann xa non se ocupaba da cardioloxía despois de centrarse na cirurxía e na uroloxía; tamén rematara investigacións científicas neste 

 Certificado de concesión do Nobel a Forssmann. 1956

Importancia do catéter cardíaco dereito para a investigación médica
-------------------------------------------------------------------

 Johann Friedrich Dieffenbach realizou un cateterismo do corazón esquerdo en humanos xa en 1834; Litografía de Joseph Kriehuber, 1840
Johann Friedrich Dieffenbach publicou o primeiro traballo sobre o cateterismo do corazón (esquerdo) xa en 1834. Tentou estimular a actividade cardíaca nun paciente de cólera moribundo estimulando mecanicamente a parede interna do corazón. En 1848/49 Rudolf Virchow mencionou isto nas súas conferencias. Werner Forssmann afirmou que só se enterou deste intento en 1971. 

Aínda que o autoexperimento de Forssmann recibiu pouca atención no momento en que se levou a cabo e supuxo unha importante perda de reputación para Forßmann como cardiólogo, este experimento foi a súa contribución máis importante á investigación médica. Forßmann foi a primeira persoa en documentar como guiou un catéter longo e flexible até o corazón e sobreviviu ileso a ese intento. O autoexperimento e a súa documentación constituíron a base para numerosos desenvolvementos no exame de catéteres cardíacos e na anxiografía da vía do fluxo pulmonar baseada nel. Xa en 1930, o médico Hans Baumann publicou un artigo *sobre a usabilidade dos distintos métodos para determinar o volume por minuto*, no que utilizaba perforar o corazón para determinar o volume por minuto.  O cardiólogo de Florencia Arrigo Montanari, que realizou experimentos sobre cateterización do corazón en animais e cadáveres arredor de 1928, confirmou o mérito de Forssmann en 1930. Foi o primeiro médico en realizar e describir o cateterismo cardíaco en humanos vivos. Montanari considerou que a documentación radiolóxica elixida por Forssmann foi útil e necesaria á hora de realizar esta técnica.  Os resultados de Otto Klein, un médico checo que exerceu en Praga, publicados só uns meses despois do seu autoexperimento seguían sendo menos coñecidos. Determinou a presión arterial cardíaca e a concentración de osíxeno no sangue cardíaco de pacientes pulmonares mediante o método publicado por Forßmann utilizando catéteres cardíacos.    Máis tarde informouse doutros usos do cateterismo cardíaco en España, Cuba e Arxentina. 
miniatura| Catéter cardíaco dereito moderno
Sobre todo, o traballo dos dous premios Nobel André Frédéric Cournand e Dickinson Woodruff Richards, que foron homenaxeados con Forßmann, sobre a medición do gasto cardíaco mediante o catéter cardíaco dereito baseouse nos experimentos de Forßmann, que até entón estaban case esquecidos ao que se referiron ao investigar as súas investigacións no Hospital Bellevue de Nova York. Cournand e Richards trataron os trastornos cardíacos e circulatorios e utilizaron o cateterismo do corazón dereito para o estudo de varias enfermidades. Melloraron o cateterismo e exploraron os seus posibles usos, primeiro en experimentos con cans e chimpancés e máis tarde en humanos. A finais da década de 1930, foron capaces de diagnosticar e tratar defectos cardíacos complicados e até entón descoñecidos. 

Ao redor de 1940 o método entrou na práctica clínica. Estendeuse moi rapidamente polo mundo. Xunto co anxiocardiografía por imaxe, o exame do catéter permitiu un diagnóstico completo do corazón e, en base a iso, a cardioloxía moderna. 

En 1949, Cournand tamén presentou un cateterismo cardíaco dereito para a detección de defectos cardíacos conxénitos. Máis tarde converteuse no primeiro médico en realizar un cateterismo pulmonar mediante un catéter que pasou polo corazón dereito e a arteria pulmonar ata os pulmóns. Os desenvolvementos posteriores nos catéteres cardíacos na década de 1970 levaron ao catéter con balón e á dilatación do balón resultante para ensanchar os vasos sanguíneos patoloxicamente constrinxidos. O cardiólogo Andreas Roland Grüntzig realizouno con éxito por primeira vez en 1977.

Honras
------

Alén do Premio Nobel de Medicina en 1956, xunto con André Frédéric Cournand e Dickinson Woodruff Richards. Tamén recibiu outras honras:

* *Medalla Leibniz* da Academia Alemá de Ciencias de Berlín (1954)
* Cidadanía honorífica da cidade de Bad Kreuznach (1957)
* Gran Cruz Federal do Mérito con Cinta e Estrela (1964)
* Comandante da Orde das Palmas Académicas (1971)
* Doutor honoris causa pola facultade de medicina da Universidade de Humboldt (1977)
* Para o 50 No aniversario da concesión do Premio Nobel en 2006, Deutsche Post emitiu un selo especial de 90 céntimos.
* A Clínica Barnim no lugar de traballo de Forssmann en Eberswalde leva o nome de Hospital Werner Forssmann (1991)
* Premio Werner Forssmann como premio fundacional da Universidade do Ruhr de Bochum
* Tumba de honra en Wies na Selva Negra

Publicacións
------------

Werner Forssmann traballou principalmente como cirurxián práctico e urólogo. Non estivo afiliado a ningunha institución científica durante a maior parte da súa vida. O número de publicacións de Forssmann é pequeno. De especial importancia son as súas primeiras publicacións sobre o cateterismo do corazón dereito e as relacionadas coa cerimonia de entrega do Premio Nobel.

### Publicacións científicas (selección)

* *Ueber die Wirkung der Leberfütterung auf das rote Blutbild und den Cholesterinspiegel im Serum des gesunden Menschen.* Disertación médica, Berlín 1929.
* *Die Sondierung des rechten Herzens.* In: *Klinische Wochenschrift.* Band 8, 1929, S. 2085 ff.
* *Über die Sondierung des rechten Herzens.* In: *Berliner Klinische Wochenschrift*vom 5 de novembro de 1929.
* *Die Schmerzbetäubung bei Eingriffen an den Harnorganen.* 'Zeitschrift für Urologie' 29, 1936; S. 316–28
* *Klinik und Technik der Elektroresektion.* 'Zeitschrift für Urologie' 31, 1937; S. 153–70
* Lectura do Nobel (conferencia en inglés): *The Role of Heart Catheterization and Angiocardiography in the Development of Modern Medicine.*

### Publicacións biográficas

* *Autobiografie*
* *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Droste Verlag, Düsseldorf 1972, ISBN 3-7700-0313-6.
* *Vorstoß ins Herz.* Droste, Düsseldorf 1972.

Véxase tamén
------------

* anxiografía
* catéter
* catéter Hickman
* catérer venoso central

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Werner Forssmann*** |

### Bibliografía

* Werner Forssmann: *Die Sondierung des rechten Herzens.* Klin. Wochenschr. 8 (1929): 2085–2087; übersetzt von J.Schaefer in W.A.Seed: *The introduction of cardiac catheterization.* In: Gilbert Thompson (Hrsg.): *Nobel Prizes that Changed Medicine.* Londres 2012, pp. 69–87.
* Werner Forßmann: *Selbstversuch.* *Erinnerungen eines Chirurgen.* Droste Verlag, Düsseldorf 1972, ISBN 3-7700-0313-6.
* Diana Berry: *Pioneers in cardiology.* *Werner Forssmann – sowing the seeds for selective cardiac catheterization procedures in the twentieth century.* In: *European Heart Journal* 30 (11), 2009, S. 1296–1297. (Volltext)
* Renate Forssmann-Falck: *Werner Forssmann: A Pioneer of Cardiology.* In: *The American Journal of Cardiology* 79, 1. März 1997. (Volltext)
* H.W. Heiss: *Werner Forssmann: A German Problem with the Nobel Prize.* Clinical Cardiology 15 (7), 1992, páx. 547–549. (Volltext)
* Gustavo Martínez Mier, Luis Horacio Toledo-Pereyra: *Werner Theodor Otto Forssmann: Cirujano, Cateterista y Premio Nobel* Cirujano General 22 (3), 2000, S. 257–263. (Volltext)
* *Forßmann, Werner Theodor Otto* In: Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger.* Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1, S. 133.
* Ingrid Graubner: Der Weg zum Herzen (PDF; 129 kB) Artigo en *Humboldt*, der Universitätszeitung der Humboldt-Universität, Jahrgang 48 – 29. Juli 2004, S. 11.
* *Forßmann: Sonde im Herzen.* Der Spiegel 44/1956; Html-Text und vollständiges PDF.
* Manfred Stürzbecher: *Forßmann, Werner Theodor Otto.* In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, páx. 416 f.
* M. C. Truss, C. G. Stief, U. Jonas: *Werner Forssmann.* *Surgeon, urologist and Nobel Prize winner.* In: *World Journal of Urology.* 17, 1999, S. 184–186.

### Ligazóns externas

* Información sobre o Nobel. *Biographical* (en inglés)
* Entrevista con Werner Forßmann, TV da RFA, 1965. (Video, mediateca da ARD)
* Werner Forßmann no catálogo de profesores de Mainz.



1. ↑  A letra -ß é transcrita tamén como -ss.
2. ↑  "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1956". *NobelPrize.org* (en inglés). Consultado o 2023-09-01.
3. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Deutschen Bücherbundes Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, páx. 9.
4. 1 2 3  *Forßmann, Werner Theodor Otto* In: Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger.* Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1, S. 221.
5. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 22.
6. 1 2 3 4 5  Renate Forssmann-Falck: *Werner Forssmann: A Pioneer of Cardiology.* The American Journal of Cardiology 79, 1. März 1997. (Volltext)
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "Startseite". *Stadt Bad Kreuznach* (en alemán). Consultado o 2023-09-01.
8. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 39.
9. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, Páxs. 20 e 70–71.
10. ↑  *100 Jahre Sondershäuser Verband akademisch-musikalischer Verbindungen. 1867–1967. Festschrift des Sondershäuser Verbandes.* Aachen 1967, páx. 105.
11. ↑  SV-Handbuch, Ausgabe 3/2002, páx. 376.
12. ↑  Werner Forßmann: *Ueber die Wirkung der Leberfütterung auf das rote Blutbild und den Cholesterinspiegel im Serum des gesunden Menschen.* Medizinische Dissertation, Berlin 1929. DNB 571918085
13. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 80.
14. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 92–93.
15. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 96.
16. 1 2 3 4  "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1956". *NobelPrize.org* (en inglés). Consultado o 2023-09-01.
17. 1 2  Diana Berry: *Pioneers in cardiology. Werner Forssmann – sowing the seeds for selective cardiac catheterization procedures in the twentieth century.* European Heart Journal 30 (11), 2009, S. 1296–1297. (Volltext)
18. 1 2  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 102–104.
19. 1 2 3 4  Werner Forßmann: *Die Sondierung des Rechten Herzens.* Klinische Wochenschrift 8 (45), 1929, S. 2085–2087.
20. ↑  Eckart Roloff: *Vorstoß in die Lebensadern. Untersuchungen mit dem Herzkatheter. Zur Verleihung des Medizinnobelpreises an Werner Forßmann vor 50 Jahren.* In: Rheinischer Merkur Nr. 49 vom 7. Dezember 2006, S. 31.
21. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 104–105.
22. 1 2  Ramona Braun: *Voyaging in the Vein: Medical Experimentation with Heart Catheters in the Twentieth Century.* Nucleus 26, 2011, S. 132–158.
23. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 106.
24. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 98.
25. 1 2  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 108.
26. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 339 ff.
27. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 343 ff.
28. 1 2 3  Autobiografie von Werner Forßmann auf den Seiten der Nobelstiftung zur Preisverleihung 1956 (englisch). Abgerufen auf nobelprize.org am 16. Februar 2014; erschienen in: Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1942–1962, Elsevier Publishing Company, Amsterdam 1964.
29. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 382 f.
30. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 394 ff.
31. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 241.
32. ↑  Weinstein, Fred (1995-12). "Psychohistory and the crisis of the social sciences". *History & Theory* **34** (4): 299. doi:10.2307/2505404.
33. ↑  Siegel, D (1997-12-15). "Werner Forssmann and the Nazis". *The American journal of cardiology* **80** (12): 1643–1644. ISSN 0002-9149.
34. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 215.
35. ↑  Packy, Lisa-Maria; Krischel, Matthis; Gross, Dominik (2016). "Werner Forssmann - A Nobel Prize Winner and His Political Attitude before and after 1945". *Urologia internationalis* **96** (4): 379–385. ISSN 1423-0399. doi:10.1159/000444648.
36. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 235 ff.
37. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 150.
38. ↑  H.W. Heiss: *Werner Forssmann: A German Problem with the Nobel Prize.* Clinical Cardiology 15 (7), 1992, S. 547–549. (Volltext)
39. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 163–169.
40. ↑  *Teamplay in Beruf und Leben.* Universität Heidelberg 14. Oktober 2013; Abgerufen am 20. August 2014.
41. ↑  Johann Friedrich Dieffenbach: *Physiologisch-chirurgische Beobachtungen bei Cholerakranken*. 1834.
42. ↑  Robert Rössle: *Die Würzburger Vorlesungen Rudolf Virchows*. Virchows Archiv für Pathologische Anatomie und Physiologie und für Klinische Medizin, 1937, 300, S. 4–30.
43. ↑  Werner Forßmann: *Selbstversuch. Erinnerungen eines Chirurgen.* Deutscher Bücherbund Stuttgart 1972, Lizenzausgabe des Droste Verlag, Düsseldorf 1972, S. 106.
44. ↑  Hans Baumann: *Über die Verwertbarkeit der verschiedenen Methoden zur Minutenvolumenbestimmung*. In: *Zeitschrift für Kreislaufforschung* 22, 1930, S. 611–615.
45. ↑  Arrigo Montanari: *Zur Sondierung des Gefäss-Systems.* Klinische Wochenschrift 9 (11), 1930, S. 501.
46. ↑  Otto Klein: *Zur Bestimmung des zirkulatorischen Minutenvolumens beim Menschen nach dem Fickschen Prinzip. (Gewinnung des gemischten venoesen Blutes mittels Herzsondierung).* Münchener Medizinische Wochenschrift 77, 1930, S. 1311–1312.
47. ↑  Shlomo Stern: *A note on the history of cardiology: Dr. Otto Klein, 1881 to 1968.*
Journal of the American College of Cardiology 45 (3), 2005, S. 446–447. doi 10.1016/j.jacc.2004.09.071
48. ↑  Dickinson W. Richards: *Nobel Lecture: The Contributions of Right Heart Catheterization to Physiology and Medicine, with Some Observations on the Physiopathology of Pulmonary Heart Disease.*, erschienen in: Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1942–1962, Elsevier Publishing Company, Amsterdam 1964. Abgerufen auf nobelprize.org am 10. August 2014.
49. ↑  *Richards, Dickinson Woodruff* In: Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger.* Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1, S. 261–262.
50. 1 2  *Cournand, André Frédéric* In: Bernhard Kupfer: *Lexikon der Nobelpreisträger.* Patmos-Verlag, Düsseldorf 2001, ISBN 3-491-72451-1, S. 206–207.