recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Para o artigo sobre o filme véxase* The Polar Express (filme)*.*

***The Polar Express*** é un libro infantil inglés escrito e ilustrado por Chris Van Allsburg, un antigo profesor da Rhode Island School of Design. No ano 2004 foi adaptado para o cinema co título homónimo de *The Polar Express*.

O libro está considerado xeralmente como un clásico de Nadal para lectores novos. Foi louvado polas súas detalladas ilustracións e pola relaxante e tranquila historia. En 1986 gañou a Caldecott Medal de literatura para nenos.

Sinopse
-------

Conta a historia dun rapaz que na Noiteboa está comezando a deixar de crer en Santa Claus. Porén, un tren máxico chamado o Polar Express chega fronte á súa casa e convídao a viaxar ao Polo Norte. En chegando ao Polo Norte, o pícaro é escollido por Santa Claus para recibir o primeiro regalo de Nadal. El escolle un axóuxere brillante e prateado da zorra de Santa e que fai un fermosísimo son. Ao pasaren os anos, a xente do seu contorno dinlle que o axóuxere non funciona xa que non lle escoitan o son, mesmo os pais e a irmá. Mais tamén hai persoas que aínda poden oílo, aqueles que aínda cren verdadeiramente en Santa Claus.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1316325
* ISBN: 978-0-395-38949-2
* ISFDB: 1766655
* LibraryThing: 46538
* OCLC: 12162097
* OL: OL24362575M

 |
Un **símbolo vexilolóxico** é usado polos vexilólogos para indicar certas características das bandeiras, e facilitar a súa clasificación. Os símbolos elixidos son os *símbolos internacionais de identificación de bandeiras*, creados por Whitney Smith. A asemblea xeral da Fédération Internationale des Associations Vexillologiques (FIAV) celebrada en Otava (Canadá) en 1981, recoñeceu este código de información, e recomendou o seu uso a todas as organizacións e individuos que a forman.

Usos
----

Esta reixa foi deseñada pola FIAV para indicar especificamente o uso das bandeiras nacionais. Un punto dentro de cada unha das seis celas  indica o uso da bandeira como bandeira civil, bandeira institucional, bandeira de guerra, pavillón civil, pavillón institucional e/ou pavillón de guerra, que son os seis tipos de usos que pode ter unha bandeira nacional.

|  | Civil | Institucional | Guerra |
| --- | --- | --- | --- |
| Uso terrestre | bandeira civil. | bandeira institucional | bandeira de guerra |
| Uso marítimo | pavillón civil | pavillón institucional | pavillón de guerra (ou naval) |

Así, o símbolo  indica que a bandeira só pode usarse por unidades militares, xa sexan terrestres ou navais, mentres que o símbolo  indica que a bandeira é usada sempre, soamente, en terra.

Propiedades
-----------

Outros símbolos son utilizados para indicar outras características das bandeiras. 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bandeira normal ou bandeira de iure |
|  | Deseño proposto, nunca oficializado |
|  | Deseño reconstruído con base en observacións anteriores |
|  | Vista do reverso da bandeira |
|  | Deseño é unha variante aceptada |
|  | Versión alternativa da bandeira |
|  | Bandeira de facto |
|  | Deseños distintos no anverso e no reverso da bandeira |
|  | Hasta debe estar á dereita do observador |
|  | Bandeira histórica, non oficial na actualidade |

Notas
-----

1. ↑  "FIAV - Código de información de bandeiras" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de setembro de 2007. Consultado o 14 de abril de 2009.
**Tiberios III Apsimaros** (Τιβέριος Γ' ο Αψίμαρος), en galego **Tiberio III Apsimar** (? - 705) foi un emperador bizantino que reinou entre 698 e 705.

Tiberio era realmente un comandante do exército chamado Apsimar, do que algunhas fontes din que era de orixe xermana. Durante o reinado do seu predecesor o emperador Leoncio, que tamén era un antigo militar; encabezou unha revolta da frota que fora derrotada polos árabes en Cartago, foi proclamado emperador polos seus soldados e realizou un asedio contra Constantinopla, onde oficiais leais a el abríronlle as portas da cidade e elevárono ao cargo de emperador.
Mutilou e mandou encerrar nun convento ao anterior emperador, Leoncio.

Apsimar reinou entre 698 e 705 baixo o nome de Tiberio III. Durante o seu reinado, o Imperio Bizantino renunciou a África que se considerou unha provincia perdida, pero loitou contra os árabes no leste onde obtivo algunhas pequenas vitorias e obtivo algunhas derrotas, perdendo distritos fronteirizos de Asia Menor.

En 705, o antigo emperador Xustiniano II, que fora derrocado por Leoncio, escapou do seu exilio en Querson, Crimea. Tiberio tratou de eliminalo, pero fallou e Xustiniano II foi quen de obter o apoio dos búlgaros para intentar recuperar o trono. En 705 Xustiniano cun exército de xinetes búlgaros plantouse nas murallas de Constantinopla, onde foi capaz de infiltrarse con axuda dalgúns partidarios para derrocar a Tiberio III mediante un golpe de estado. Tiberio III foi capturado e executado, xunto co seu predecesor Leoncio.

| Imperio Bizantino |
| --- |
| *Segue a:* Leoncio | **Tiberio III**(698-705) | *Precede a:* Xustiniano II |
| Dinastía dos Heráclidas |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q41637
* WorldCat
* VIAF: 5151594341905350290
* BMT: 140757
* BNF: 17168986h
* BRE: 4191358
* GEC: 0065988
* GND: 1159034702

 |
**Taumako** é a maior das illas Duff. A illa, de 5´7 km de lonxitude, ten unhas costas empinadas e con forte pendente, chegando a alcanzar os 400 metros sobre o nivel do mar. Está composta de lavas basálticas e piroclasticas como o resto das illas do arquipélago.

Historia
--------

O primeiro europeo en visitar as Illas Duff foi a expedición liderada polo explorador español Quirós no ano 1606. Un dos últimos descubrimentos arqueolóxicos contiñan obxectos fabricados con materiais europeos. Entre elas, unha peza de cerámica que ten unha mineraloxía coherente coa cerámica española do período de Quiros. Ademais unha pequena peza de latón ten unha composición química que suxire a mesma derivación (Leach e Davidson 2008: 272).

Os habitantes das illas Duff son polinesios, e a súa linguaxe, o pileni, forma parte da rama das linguas samoanas, dentro das linguas polinesias. Nas illas Duff viven unhas 439 persoas (segundo o censo de 1999). As illas foron colonizadas polos lapitas sobre o ano 900a.C. A estes seguíronlles os colonos melanesios, e finalmente, a mediados de 1400 chegaron os colonos polinesios.

A pesca e a agricultura de subsistencia é o modo de vida tradicional. A illa non ten estradas, aeroporto, teléfonos ou electricidade. O contacto co exterior lógrase mediante radios con batería e o barco de carga que chega á illa ocasionalmente.

Navegación tradicional
----------------------

Estudos realizados por David Henry Lewis e Marianne George puxeron de manifesto que as técnicas tradicionais polinesias de navegación aínda se preservan nestas illas. Os habitantes de Taumako son os construtores dunha das proas, un tipo de embarcación de Oceanía, máis antigas documentadas chamada *Te Puke* e coñecida polos occidentais como *Tepukei*. A partir de 1996 o proxecto Vaka Taumako traballou para perpetuar as tecnicas dos antigos navegantes polinesios do pobo de Taumako.

Notas
-----

1. ↑  Finney e Low, 2006, p. 163.
2. ↑  "Vaka Taumako Project website". Arquivado dende o orixinal o 08 de agosto de 2012. Consultado o 14 de xuño de 2013.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Taumako*** |

### Ligazóns externas

* O proxecto *Vaka Taumako* (en inglés)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q4452750
* GEC: 0516217
* GeoNames: 2102724

 |
Touro nunha corrida
A **tauromaquia** (do grego ταῦρος, touro, e μάχομαι, loitar) é a práctica de lidar touros, tanto a pé como dacabalo.

Historia e características
--------------------------

A súa expresión máis moderna e elaborada é a tourada ou corrida de touros, un espectáculo que naceu en España no século XII e que se practica tamén en Portugal, sur de Francia e en diversos países de Hispanoamérica, como México, Costa Rica, Colombia, Perú, Venezuela, Ecuador, Panamá e Bolivia. É tamén espectáculo de exhibición en China, Filipinas e Estados Unidos. As corridas de touros espertaron vivas polémicas desde os seus mesmos comezos entre partidarios e detractores.

En sentido amplo, a tauromaquia inclúe ademais todo o desenvolvemento previo ao espectáculo como tal, desde a cría do touro á confección da vestimenta dos participantes, ademais do deseño e publicación de carteis e outras manifestacións artísticas ou de carácter publicitario, que varían de acordo aos países e rexións onde a tauromaquia é tradicional.

Corridas de touros ao estilo español no mundo:      Corrida de touros legal.
     Corrida de touros prohibida, que se practicaba tradicionalmente.
 
Nota: Algúns concellos prohibiron as corridas de touros en países e rexións onde é legal.
A tauromaquia nas provincias españolas no século XIX.
A tauromaquia nas provincias españolas no 2012.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Tauromaquia*** |

### Outros artigos

* Corrida de touros
* Praza de touros
* Antitauromaquia

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q184940
* AAT: 300379174
* BNCF: 16304
* BNE: XX526377
* BNF: 119354014
* BRE: 1869639
* EBID: ID
* GEC: 0164585
* GND: 4130211-4
* JSTOR: bullfighting
* LCCN: sh85017959
* MAG: 2775921283
* NDL: 00573159
* Treccani: tauromachia

 |
A curta *Disorder in The Court* (1936)
**The Three Stooges** foi un grupo cómico norteamericano activo entre 1925 e 1970, coñecidos polas numerosas curtas que realizaron ao longo da súa carreira.

Compoñentes
-----------

O conxunto coñeceu varias formacións, o trío orixinal compúñano Moe Howard, Shemp Howard e Larry Fine; Curly Howard substituíu a Shemp cando este marchou en 1932 pero volveu logo de Curly sufrir un accidente vascular cerebral en 1946. Despois da morte de Shemp por un ataque ao corazón en 1955 chegou Joe Besser no seu lugar ata a súa substitución en 1958 por Joe DeRita.

Características
---------------

O grupo baseaba a súa comicidade na violencia física e o xogo verbal, malia que o primeiro que fixeron para a gran pantalla foi unha longametraxe, *Soup to Nuts* en 1930, fixéronse famosos polas súas curtas, en total foron 190, de aproximadamente 16 minutos cada unha, que se estrearon no cine e logo pasaron pola televisión, contribuíndo ao mantemento da súa popularidade en moitos países do mundo.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***The Three Stooges*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q949161
* WorldCat
* VIAF: 141917063
* EBID: ID
* IMDb: nm1947784
* LCCN: n82090177
* MusicBrainz: ID
* NKC: pna2010568174

 |
Gráfica da función {\displaystyle tanh(t)} nos números ℝ.
A **tanxente hiperbólica** é unha función hiperbólica, obtida a partir do cociente entre o seno hiperbólico e o coseno hiperbólico, de forma similar á relación trigonométrica da tanxente.

{\displaystyle tanh(t)={senh(t) \over cosh(t)}}
{\displaystyle tanh(t)={{e^{t}-e^{-t} \over 2} \over {e^{t}+e^{-t} \over 2}}}
Entón a fórmula resulta como:

{\displaystyle \tanh(t)={\frac {\sinh(t)}{\cosh(t)}}={\frac {e^{t}-e^{-t}}{e^{t}+e^{-t}}}={\frac {e^{2t}-1}{e^{2t}+1}}={\frac {1-e^{-2t}}{1+e^{-2t}}}}

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Tanxente hiperbólica*** |

### Outros artigos

* Trigonometría
* Función hiperbólica
* Identidade trigonométrica
* Función sigmoide

### Ligazóns externas

* Tanxente hiperbólica no sitio wolfram.com *(en inglés)*

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre matemáticas é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1274703
* GEC: 0239767

 |
***The Hunger Games*** é unha novela de ciencia ficción escrita pola estadounidense Suzanne Collins que foi publicada en 2008. Está escrita en primeira persoa na voz dunha adolescente de 16 anos, Katniss Everdeen, que vive na nación postapocalíptica de Panem, no que outrora foran os Estados Unidos de América. O Capitolio, unha metrópole moi avanzada, exerce o control político sobre o resto do nación. Os coñecidos como **"Xogos da Fame"** son un evento anual no que un rapaz e unha rapaza de entre 12 e 18 anos de cada un dos doce distritos que rodean o Capitolio son escollidos por lotaría para enfrontarse nunha batalla televisada a morte.

O libro recibiu críticas maioritariamente positivas de críticos e escritores, como os autores Stephen King e Stephenie Meyer. Loouse a súa historia e o desenvolvemento do personaxe principal, malia que algúns críticos atoparon semellanzas entre o libro de Collins e o de Koushun Takami *Battle Royale* (1999). Para escribir *The Hunger Games*, Collins empregou elementos da mitoloxía grega, os combates de gladiadores romanos e os realities de televisión. A novela gañou numerosos premios, incluído o California Young Reader Medal, e foi incluído na listaxe "Best Books of the Year" (mellores libros do ano) polo *Publishers Weekly'* en 2008.

*The Hunger Games* foi publicado o 14 de setembro de 2008 por Scholastic, cunha cuberta deseñada polo ilustrador Tim O'Brien. Após unha tirada inicial de 200.000 exemplares, o libro acadou as 800.000 copias vendidas en febreiro de 2010. Dende a súa publicación, *The Hunger Games* foi traducido a 26 linguas, con dereitos de publicación vendidos en 38 territorios. A novela é a primeira dunha triloxía seguida por *Catching Fire* (2009) e *Mockingjay* (2010). A adaptación cinematográfica, dirixida por Gary Ross e coescrita e coproducida pola propia Collins, estreouse no 2012, e xunco cos outros dous libros formará a tetraloxía: *The Hunger Games (serie de filmes)*.

Notas
-----

1. ↑  "Mockingjay proves the Hunger Games is must-read literature". *io9*. 26 de agosto de 26. Consultado o 12 de febreiro de 2013.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* *Os xogos da fame (filme)*, filme baseado na novela.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q11678
* ISFDB: 872410
* LibraryThing: 4979986
* MusicBrainz: ID
* OL: OL5735363W

 |
***The Hum*** (literalmente en galego, "o zunido", "o zoar") é un fenómeno ou colección de fenómenos que involucra unha serie de sons semellantes ao zoar persistente, de baixa frecuencia e non audíbel para a totalidade das persoas. Os zunidos foron extensamente reportados polos medios de comunicación nacionais de Gran Bretaña e os Estados Unidos. É habitual apelidar o fenómeno do zunido co nome da localidade onde foi escoitado; por exemplo, o *zunido de Bristol* ou o *zunido de Taos* (México).

*The Hum* en Galicia
--------------------

Segundo o sitio web *The World Hum Map and Database*, páxina que rexistra todos os acontecementos de zunidos arredor do mundo, non se rexistraron casos coñecidos de Hum en Galicia. Existe, porén, un caso de zunidos en Navia (Asturias) en 2008. Tamén na cidade lusa do Porto rexistráronse dous casos de hum, ambos en 2014.

Outros casos de zunido na península déronse en cidades coma Madrid, Barcelona ou Cádiz.

### O *zunido de Cádiz*

O 7 de xaneiro de 2014 rexistrouse un episodio de Hum na cidade de Cádiz e as súas inmediacións, incluíndo localidades coma San Fernando, Barbate ou Xerez da Fronteira. O fenómeno foi gravado por varios cidadáns, e definido coma un "son metálico, similar ao dun motor, e que semella escoitarse ao lonxe". O fenómeno foi amplamente documentado pola prensa, en especial a prensa local. Tamén apareceu no programa de radio da Cadena Ser, Milenio 3, e no programa de televisión da cadea de Cuatro, Cuarto Milenio, ambos presentados por Iker Jiménez.

The Hum nos medios
------------------

O zunido de Taos apareceu no show de televisión titulado *Misterios Sin Resolver*. Tamén se mencionou no "Top Ten de Fenómenos Inexplicables" de *LiveScience'*, onde ocupou o décimo posto.

Notas
-----

1. ↑  El Confidencial (ed.). "The Hum: el molesto zumbido de los suburbios que nadie logra explicar.". Consultado o 30 de decembro de 2014.
2. ↑  "The World Hum Map and Database.". Consultado o 30 de decembro de 2014.
3. ↑  Andalucía Información (ed.). "Uno de los testigos de 'The Hum' grabó el misterioso fenómeno de la noche del siete de enero.". Consultado o 30 de decembro de 2014.
4. ↑  Cadizdirecto.com (ed.). ""The Hum" o el gruñido del Taos también se escucha en Cádiz.". Consultado o 30 de decembro de 2014.
5. ↑  "Unsolved Mysteries: Ghosts (2005)". *Amazon.com*. Disc 4, "Mystery Hum".
6. ↑  "Spooky! The Top 10 Unexplained Phenomena". *LiveScience*. 10 January 2007.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Zoar

### Ligazóns externas

* The Hum en Cádiz. Episodio do programa radiofónico Milenio 3, presentado por Iker Jiménez.
As **siglas** son palabras formadas polo conxunto de letras iniciais dunha expresión complexa. Por exemplo: Unión Europea = UE

Tamén se denomina sigla a cada unha das letras que forman a mencionada palabra.

Pódense escribir puntos entre cada letra, pero o máis común é omitilos a menos que se queira salientar o seu carácter de sigla.

Cando a sigla se pronuncia habitualmente soa, denomínase acrónimo e é frecuente escribilo en minúsculas. Por exemplo láser, radar ou sida.

Cando as siglas son as iniciais de varias palabras que están en plural, adóitanse dobrar as letras. Por exemplo:

* Estados Unidos = EE.UU.
* Comisións Obreiras = CC.OO.
* Ferrocarís do Estado FF.CC. do E.

Neste caso pódense usar os espazos no canto de puntos: EE UU. Este tipo de siglas non se soletrean senón que se len igual có nome completo. Outra incorrección común é escribir puntos entre cada letra:

* Recursos humanos = R.R.H.H. RR.HH.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Abreviatura
* acrónimo
* Acrónimo recursivo
* Epónimo
* Homonimia
* Lista de acrónimos en medicina
* Lista de siglas e acrónimos
* Lista de siglas e acrónimos de informática
* Polisemia
* Pseudónimo
* Sinonimia

### Ligazóns externas

* "Relación de siglas e acrónimos máis habituais" (2011). *Criterios para o uso da lingua*. Servizo de Normalización Lingüística - Universidade da Coruña.
* Siglas en inglés, português e español Arquivado 07 de abril de 2022 en Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q918270
* BNCF: 13178
* BNF: 11933268c
* EBID: ID
* JSTOR: initialisms

 |
A **Universidade de Berna** é unha universidade que se atopa na capital de Suíza, Berna, fundada en 1834. Por estar localizada na rexión de lingua alemá do país, o seu nome oficial é *Universität Bern*, aínda que sexa frecuentemente designada polo seu nome francés, *Université de Berne*.

A universidade é regulamentada e financiada polo Cantón de Berna. Entre algúns dos seus exalumnos máis salientables están o teólogo suízo Karl Barth e o filósofo alemán Walter Benjamin.

Reputación
----------

A clasificación mundial de universidades de 2006 do *Times Higher Education Supplement* (THES), suplemento de educación do xornal inglés *The Times*, clasifica a Universidade de Berna como:

* 7ª en Suíza
* 214ª no mundo

Na Clasificación Académica das Universidades do Mundo (ARWU) de 2006, a Universidade de Berna foi, de acordo co sistema de clasificación:

* 6ª en Suíza
* 57ª-80ª na Europa
* 151ª-202ª no mundo

Departamentos
-------------

A universidade ten arredor de 13.000 estudantes, inscritos en oito facultades distintas:

* Teoloxía cristiá: Denominación reformada e antiga denominación católica
* Dereito
* Medicina
* Medicina veterinaria
* Economía e estudos sociais
* Estudos filosófico-históricos
* Estudos filosófico-científicos
* Estudos filosófico-humanísticos

A Facultade Filosófico-Histórica é semellante a un departamento de Artes e Ciencias das universidades norteamericanas, con diplomas (*Hauptfächer*) nunha gran variedade de asuntos. A Facultade Filosófica-Científica restrínxese a ciencias como a Química e a Física. A Facultade Filosófica-Humanística foi fundada en 2005, e ofrece estudos nos campos da Pedagoxía, Educación Física e Psicoloxía. O departamento de Teoloxía Católica Antiga, na Facultade de Teoloxía, é o único lugar no mundo en estudar a teoloxía nesta denominación.

Notas
-----

1. ↑  "Annual Report - University of Bern". unibe.ch. Arquivado dende o orixinal o 14 de outubro de 2017. Consultado o 4 de marzo de 2017.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Páxina oficial *(en alemán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q659080
* WorldCat
* VIAF: 149716026
* BNF: 11984981s
* EBID: ID
* GND: 2023768-6
* Google Maps: 16228531493591121732
* GRID: grid.5734.5
* HDS: 010972
* ISNI: 0000 0001 0726 5157
* LCCN: n80022884
* MAG: 118564535
* NKC: kn20050503055
* NLA: 35111849
* openMLOL: 166583
* QS: ID
* SUDOC: 027909220
* THE: ID
* U-Multirank: ID

 |
Maiúscula e minúscula da letra sigma.
**Sigma** é a décimo oitava letra do alfabeto grego (σῖγμα); equivale ao /s/. Minúscula σ ou ϛ, maiúscula Σ. A primeira das formas minúsculas úsase en posición inicial ou en medio de palabra e a segunda en posición final. Adoita transcribirse como *s*. Provén da letra do alfabeto fenicio *šīn*, que representaba nesa lingua o son /ʃ/. Como signo numérico representaba o douscentos. En maiúscula serve tamén para designar o décimo oitavo canto da Ilíada de Homero e en minúscula o décimo oitavo da Odisea.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Ʃ

| * v
* c
* e
Alfabeto grego |
| --- |
| letras | Alfa - Beta - Gamma - Delta - Epsilon - Dseta - Eta - Theta - Iota - Kappa - Lambda - Mi - Ni - Xi - Ómicron - Pi - Rho - Sigma - Tau - Ípsilon - Fi - Khi - Psi - Omega |
| letras suplementarias | Digamma - Stigma - Heta - San - Qoppa - Sampi - Sho |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q14413
* GEC: 0142450
* MAG: 2908827878

 |
Mapa en relevo do val de Benasque.
Pico Aneto e a cachoeira de Aigualluts.
O **val de Benasque** (en aragonés *Bal de Benás*, en benasqués *Ball de Benás*) é un val pirenaico situado na comarca oscense da Ribagorza, no tramo superior da conca do río Ésera.

Os municipios que forman parte do val son Benasque e Sahún. No primeiro deles encóntrase o lugar de Sarllé (Cerler), no que se acha a estación de esquí Aramón Cerler.

No lugar fálase o que se coñece como o benasqués, unha fala de transición entre o aragonés e o catalán.

No val atópanse os cumios máis altos do Pireneo, destacando o Aneto, de 3.404 metros de altitude, e o Posets. A maioría dos glaciares pirenaicos están no val de Benasque.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Val de Benasque*** |

### Outros artigos

* Val de Estós.
* Val de Vallibierna.

### Ligazóns externas

* Portal de información turística sobre o Val de Benasque
* Páxina do Concello de Benasque

Vista panorámica do macizo da Maladeta e a zona alta do val de Benasque.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3180890
* WorldCat
* VIAF: 234772259
* GEC: 0009007
* GeoNames: 3128295
* LCCN: sh86005302

 |
O **Tout Puissant Mazembe** é un equipo africano de fútbol da cidade congolesa de Lubumbashi, fundado no ano 1939 por monxes beneditinos. Trátase dun dos equipos máis laureados de África, e do único equipo africano que chegou a unha final da Copa Mundial de Clubs da FIFA, en 2010.

O Mazembe xoga os seus encontros no Stade Frederic Kibassa Maliba de Lubumbashi, que ten capacidade para acoller 35.000 persoas.

As cores do equipos son o negro e o branco. A camisola é a raias verticais negras e brancas, os pantalóns son brancos, ó igual que as medias.

Palmarés
--------

### Torneos nacionais

* **Liga congolesa de fútbol (10)**: 1966, 1967, 1969, 1976, 1987, 2000, 2001, 2006, 2007, 2009
* **Copa do Congo (5)**: 1966, 1967, 1976, 1979, 2000

### Torneos internacionais

* **Liga de Campións da CAF (4)**: 1967, 1968, 2009, 2010
* **Recopa de África (1)**: 1980
* **Supercopa da CAF (2)**: 2010, 2011

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Páxina oficial do TP Mazembe *(en francés)*
**The Trashmen** foi unha banda de rock and roll de Minneapolis, Minnesota (USA), formada en 1962. O grupo estaba formado por Tony Andreason, líder do grupo, cantante e principal guitarrista, Dal Winslow, na guitarra e coros, Steve Wahrer na batería e coros, e Bob Reed no baixo. O seu estilo era o surf–rock con moitos elementos do garage típico dos 60.

Traxectoria
-----------

A canción máis coñecida, e a que lles fixo famosos, foi *Surfin’ Bird*, do ano 1963, que chegou ó número catro do Billboard Hot 100 na parte final do ano. A canción era unha combinación de dúas cancións de The Rivingtons, *Papa-Oom-Mow-Mow* e *The Bird's the Word*, e estaba tan claro o medio plaxio que incluso chegaron a incluílos nos discos como compositores. Desta canción fixeron unha versión posterior Los Ramones.

O grupo desfíxose no ano 1967, mais volveu ó escenario nos 80 e estiveron tocando xuntos ata que faleceu o batería en 1989. Seguen tocando xuntos de forma ocasional.

Aínda que a xente quédase coa famosa canción, ben coñecida polo filme de Stanley Kubrick *A chaqueta metálica* (*Full metal jacket*), o disco é excepcional e altamente recomendable para todos aqueles fans dos 60 e da música surf e garage. Recoñécense en seguida versións posteriores. As primeiras 12 cancións forman parte do LP orixinal de 1964, incluíndo tamén catro cancións extras.

Discografía
-----------

* *Surfin' Bird* - 1963 (Garrett)
* *Bird Dance Beat* - 1965 (Garrett)
* *Comic Book Collector* - 1989 (NPR)
* *Live Bird '65–'67* - 1990 (Sundazed)
* *Tube City!: The Best of the Trashmen* - 1992 (Sundazed)
* *The Great Lost Trashmen Album* - 1994 (Sundazed)
* *Bird Call!: The Twin City Stomp of the Trashmen* - 1998 (Sundazed)
* *Teen Trot: Live At Ellsworth, WI, August 22, 1965* - 2009 (Sundazed)
* *Deke Dickerson and the Trashmen: Bringing Back the Trash* - 2014 (Major Label Records)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1536429
* WorldCat
* VIAF: 141792984
* AllMusic: mn0000007729
* Discogs: 254857
* IMDb: nm3174460
* ISNI: 0000 0001 0667 037X
* MusicBrainz: ID
* Songkick: 553770

 |
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Soro.
Un **soro inmunolóxico** ou **antisoro** é un soro sanguíneo que contén anticorpos policlonais, que se utiliza para a inmunidade pasiva de moitas enfermidades.

A transfusión de anticorpos a partir dun supervivente humano anterior é o único tratamento eficaz coñecido, por exemplo, para a infección por Ébola (aínda que, de momento, cunha taxa de pouco éxito).

Os usos máis comúns dun antisoro no ser humano son como antitoxina, usado principalmente contra o tétano, e o soro antiofídico para tratar os envelenamentos.

Como traballa
-------------

Os anticorpos no soro únense ao axente infeccioso ou antíxeno. O sistema inmunitario recoñece os axentes estraños vinculados aos anticorpos e desencadean unha resposta inmune máis forte.

O uso de soros inmunolóxicos é particularmente efectivo contra os axentes patóxenos que son capaces de evadir o sistema inmune no estado non estimulado, pero que non son o suficientemente robustos como para evadir o sistema inmune estimulado. A existencia de anticorpos contra o axente, polo tanto, depende dun primeiro "sobrevivente ao azar" cuxo sistema inmunitario por casualidade descubriu un axente contra o patóxeno, ou unha "especie hospedeira", que é portadora do virus, pero non sofre os seus efectos. Os seguintes lotes de antisoros poden producirse a partir dos doadores iniciais ou dun organismo doador ao que se inoculou co patóxeno e foi curado co antisoro preexistente.

Notas
-----

1. ↑  Mupapa, K.; Massamba, M.; Kibadi, K; Kuvula, K.; Bwaka, A.; Kipasa M.; Colebunders, R. e Muyembe-Tamfum J. J. (1999): "Treatment of Ebola Hemorrhagic Fever with Blood Transfusions from Convalescent Patients". *The Journal of Infectious Diseases* 179 (suppl 1):S 18-23.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q420496
* EBID: ID
* GEC: 0142092
* GND: 4142741-5
* JSTOR: antiserum
* LCCN: sh85064539
* MAG: 91523082
* NDL: 00567588

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* ATC: J06AA
* MeSH: D007106

 |
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Soro.
O **soro sanguíneo** ou **soro hemático** é o compoñente líquido do sangue, resultante da súa coagulación e coa eliminación do coágulo resultante.

É equivalente ao plasma sanguíneo, pero sen as proteínas involucradas na coagulación (fibrinóxeno na súa maior parte).

O soro sanguíneo é útil para a identificación dalgúns analitos (compoñentes —elementos, compostos ou ións— de interese analítico dunha mostra), nos que non se require da intervención dun anticoagulante, xa que este podería interferir no resultado, alterándoo.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Martin, Elizabeth A. ed. (2007): *Concise Medical Dictionary*. Oxford, England: Oxford University Press. 7ª edición. ISBN 0-19-280697-1  Consultado o 03/08/2012.
* Randall, D.; Burggren, W. e French, K. (1998): *Eckert Fisiología animal*. 4ª edición. Madrid: McGraw-Hill, Interamericana. ISBN 84-486-0200-5.

### Outros artigos

* Soro fisiolóxico
* Plasma sanguíneo
* Proteínas sanguíneas

### Ligazóns externas

* O sangue *(en inglés)*.
***The Illustrated London News*** foi unha revista ilustrada inglesa que publicou o seu primeiro número o 14 de maio de 1842, como a primeira revista ilustrada de noticias semanais. Foi fundada por Herbert Ingram.

A primeira edición incluíu imaxes da Primeira guerra anglo-afgá, un choque de trens en Francia, a explosión dun barco de vapor no Canadá e un luxoso vestido de baile no palacio de Buckingham. Foi a primeira revista en publicar unha imaxe copiada manualmente dunha fotografía.

A pesar de que se distribuíron 26 000 copias do primeiro número, houbo unha gran caída de vendas nas seguintes edicións. Con todo Herbert Ingram mostrouse empeñado en lograr que a súa publicación triunfase. Enviou a cada membro do clero do país un número da revista que contiña ilustracións sobre a instauración do arcebispo de Canterbury e, deste xeito, asegurouse un gran número de novos subscritores. A publicación foi posteriormente unha fonte de educación artística informal para o pintor post-impresionista Van Gogh.

A revista publicouse semanalmente até 1971, cando empezou a facelo mensualmente. Desde 1989 o fixo de xeito bimestral e desde 1994 en forma bianual, até a súa desaparición en 2003.

Notas
-----

1. ↑  "The History of Magazines". Magazines.com. Arquivado dende o orixinal o 27 de agosto de 2016. Consultado o 16 de setembro de 2016.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***The Illustrated London News Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q856192
* WorldCat
* VIAF: 128325409
* BIBSYS: 90887728
* BNF: 13543194f
* CiNii: DA02287472
* EBID: ID
* GND: 4544537-0
* HathiTrust: 000520935
* ISSN: 0019-2422
* LCCN: no2010150594
* NDL: 00772710
* NKC: ko2004233320
* NLA: 36555008
* NPG: mp121858
* OCLC: 1752679
* PTBNP: 1573789

 |
**Tiziana Domínguez González**, nada en Ourense o 16 de novembro de 1985 é unha deseñadora de moda e artista. Actualmente[*cando?*] é a directora creativa da firma Adolfo Domínguez S.A. sendo a menor das tres fillas do deseñador que dá nome á compañía e Elena González. Tiziana forma parte da terceira xeración da empresa, fundada no ano 1973 a partir da xastrería que rexentaba o seu avó. Está casada con Juan Verde, Subsecretario Adxunto para Europa e Eurasia do departamento de Comercio de USA.

Traxectoria
-----------

Comeza a formación no estranxeiro con sete anos, estuda en Gran Bretaña, Austria e Francia, anos nos que aprende inglés, alemán e francés. Tras finalizar o bacharelato en Gran Bretaña cursa o Foundation in Art & Design na Leeds College of Art completado con cursos impartidos polo Central Saint Martins College of Art and Design e o Hampstead School of Art. Máis tarde trasladouse a Vermont (EUA), onde se licenciou en Económicas polo Middlebury College.

Deseño
------

Dende o seu posto na Dirección Creativa, Tiziana Domínguez deseña, xunto ao seu pai, as colección da firma. Introduciu materiais ecolóxicos en todas as coleccións e aposta pola moda sostíbel. No ano 2011 presenta a súa primeira liña 100% ecolóxica *Green Me*, pezas de roupa de deseño confeccionadas con tecidos orgánicos e reciclados de última xeración.

Pintura e escultura
-------------------

En maio de 2011 presenta a súa primeira exposición de pintura, ‘Ants, horses & other relatives’. Unha obra figurativa, expresionista, con moita cor, onde mestura óleo con area, café, serríaduras, plantas, insector e outras materias.

A súa pintura inspírase nos animais e na natureza, reflectindo a súa preocupación polo medio ambiente. Frecuentemente as súas obras inspiran os estampados das coleccións presentadas en Cibeles e as súas esculturas as xoias da firma.

Ética profesional
-----------------

En 2009 fundou o departamento de Responsabilidad Social Corporativa (RSC) de Adolfo Domínguez S.A. Este departamento publicou a Política de Benestar Animal (2010), documento no que rechaza o uso de peles exóticas, así como a práctica de actividades violentas ou de maltrato de animais, como a extracción de plumas a aves vivas ou o mulesing.

Só emprega coiro en bolsos e complementos sempre que este conte con certificados que aseguren que procede de animais criados para a alimentación.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Páxina oficial de Adolfo Domínguez
* Moda:entre a ética e a estética
* Green Me en Fabrics for Freedom Arquivado 22 de marzo de 2012 en Wayback Machine.
* Ants, Horses & other relatives

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q7810530
* Europeana: ID

 |
O **Sorteo Extraordinario do Neno** (en castelán: *Sorteo Extraordinario del Niño*), tamén coñecido como **Sorteo** ou **Lotaría do Neno**, é un dos sorteos de lotaría máis populares que se celebra en España. Lévase a cabo cada 6 de xaneiro, coincidindo coa festividade dos Reis Magos, e ten lugar, xeralmente, no salón de sorteos de Loterías y Apuestas del Estado, en Madrid. O primeiro premio recibe o nome de "O Gordo" (aínda que de forma menos popular que no Sorteo de Nadal) e ten un valor de 2 millóns de euros ao billete (200.000 euros por décimo). O período de venda deste sorteo esténdese dende comezos de novembro ata o día previo ao sorteo. É tradición cambiar os décimos premiados co reintegro da Lotaría de Nadal por novos décimos para "o Neno".

O primeiro premio en Galicia
----------------------------

| Ano | Número | Vendido en |
| --- | --- | --- |
| 2016 | 22.654 | Ribas de Sil, Quiroga, Pontecesures e A Coruña |
| 2014 | 76.254 | Monforte de Lemos (íntegro) |
| 2007 | 92.034 | Ferrol |
| 1987 | 04.675 | Ourense e Mondoñedo |
| 1986 | 37.220 | Vigo |
| 1976 | 72.246 | Vilagarcía de Arousa (íntegro) |
| 1955 | 45.551 | Lugo |

Notas
-----

1. ↑  La Voz de Galicia, ed. (6 de xaneiro de 2016). "O primeiro premio da Lotaría do Neno, o 22654, vendido na Coruña, Lugo e Pontevedra". Consultado o 5 de xaneiro de 2017.
2. ↑  La Voz de Galicia, ed. (6 de xaneiro de 2014). "O premio gordo da Lotaría do Neno cae íntegro en Monforte". Arquivado dende o orixinal o 23 de xaneiro de 2014. Consultado o 22 de decembro de 2014.
3. ↑  "O Neno deixa en Ferrol o maior premio da historia da cidade". 7 de xaneiro de 2007. Consultado o 26 de abril de 2021.

Véxase tamén
------------

* Sorteo Extraordinario de Nadal
Tlos
**Tlos** foi unha cidade de Licia mencionada por Artemidoro, que di que foi unha das seis cidades que formaron a confederación Licia. Estrabón di que estaba situada na vía que ía a Cibirra. Os licios denominábana Talawa ou Tlawa.

Unhas ruínas do val do Xanthos, na beira oriental, a uns 40 km ao sueste de Fethiye e 65 km ao norte de Kalkan, foron identificadas como as da cidade e parecen ser construcións romanas, que substituíron a edificacións anteriores. Entre os restos é salientábel o teatro, e edificios con grandes columnas.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* *(en alemán)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1325973
* DARE: 21463
* GeoNames: 8224666
* LCCN: sh2018000041
* Pleiades: 639147
* Trismegistos: 2440

 |

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre historia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
**Vairë** é un personaxe ficticio do *legendarium* de J. R. R. Tolkien, que aparece na súa obra O Silmarillion. É unha dos Valar, os seres anxelicais que custodian e gobernan Arda (o mundo no universo de Tolkien). O seu nome quere dicir *Tecelá* en Quenya.

Vairë é a esposa de Mandos, e a encargada de tecer todos os acontecementos que tiveron lugar desde o comezo dos tempos en forma de redes, que cobren as Estancias de Mandos, en Valinor. Malia ter este destacado papel, Vairë apenas intervén na historia que se conta n'O Silmarillion: Tolkien só a menciona no Valaquenta, onde ofrece unha breve descrición.

Noutras versións do legendarium
-------------------------------

Nalgúns dos escritos máis temperáns de Tolkien aparece unha  **Vairë** diferente. En *The Book of Lost Tales*, era unha Elfa de Tol Eressëa. Ela e máis o seu esposo Lindo cóntanlle ao mariñeiro humano Ælfwine/Eriol as historias que máis tarde se converterían no Quenta Silmarillion.

| * v
* c
* e
Os Ainur do *legendarium* de J. R. R. Tolkien |
| --- |
| 
* Ainulindalë
* Valaquenta

 |
| Señores dos Valar | 
* Aulë
* Irmo (Lórien)
* Manwë
* Námo (Mandos)
* Oromë
* Tulkas
* Ulmo

 |
| Raíñas dos Valar (Valier) | 
* Estë
* Nessa
* Nienna
* Vairë
* Vána
* Varda
* Yavanna

 |
| O Inimigo | 
* Melkor (Morgoth)

 |
| Maiar | 
* Alatar e Pallando
* Arien
* Balrog
* Eönwë
* Gandalf (Olórin)
* Gothmog
* Ilmarë
* Istari
* Melian
* Ossë
* Radagast (Aiwendil)
* Salmar
* Saruman (Curumo)
* Sauron
* Tilion
* Uinen

 |
**Son de Sol** é un grupo musical español de flamenco-pop formado por tres irmás (Sole, Esperanza e Lola) de Écija, Sevilla. Foron as elixidas para representar a España no Festival da Canción de Eurovisión de 2005.

Eurovisión
----------

No concurso de preselección nacional, retransmitido por TVE entre o 4 e 5 de marzo de 2005, a súa canción *Brujería* conseguiu o 24,2% da votación do público, colocándoas por encima das favoritas, Las Supremas de Móstoles, cunha marxe de só un 2,4%. A canción foi producida por Manuel Ruiz (máis coñecido como Queco), que foi responsable do famoso *Aserejé* de Las Ketchup, e por José Luis de Carlos, habitual de Las Grecas, Isabel Pantoja ou Manzanita nas décadas dos setenta e oitenta.

Debido a que España é un dos principais contribuidores financeiros do Festival da Canción de Eurovisión, a canción de "Son de Sol" foi unha das catorce con pase directo á gran final, que tivo lugar o 21 de maio en Kíiv (Ucraína), e que competiron contra as outras dez cancións da semifinal. Quedaron en vixésima primeira posición, por enriba do Reino Unido, Francia e Alemaña.

Carreira musical
----------------

Despois de que lanzasen varios discos antes de que se desen a coñecer a nivel nacional grazas a eurovisión, na primavera de 2005 publican *Brujería*, sendo disco de ouro despois do verán. En 2008 lanzan o seu cuarto disco e segundo a nivel nacional, titulado *Directo a ti*.

Discografía
-----------

* *De fiesta por sevillanas* (1999)
* *Callejuela* (2002)
* *Brujería* (2005) #95 ESP
* *Directo a ti* (2008)

Notas
-----

1. ↑  *los 40* (7 de marzo de 2005). "El trío sevillano Son de Sol representará a España en Eurovisión" [O trío sevillano Son de Sol representará a España en Eurovisión] (en español). Arquivado dende o orixinal o 29 de xuño de 2012. Consultado o 29 de xuño de 2009.
2. ↑  *ADN* (23 de xuño de 2008). "Son de Sol: Temos moita confianza en último disco porque é todos gustos" (en español). Consultado o 27 de outubro de 2009. [*Ligazón morta*]

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Sitio web de Son de Sol Arquivado 18 de maio de 2018 en Wayback Machine.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor:***Para llenarme de ti*Ramón** | **España no Festival de Eurovisión**2005 | Sucesor:***Un Blodymary*Las Ketchup** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2300295
* Discogs: 913692
* Europeana: ID
* ISNI: 0000 0004 7185 8709
* MusicBrainz: ID

 |
Unidade de tratamento de aire de 5 **TR**.
A **tonelada de refrixeración (TRF)** é a unidade nominal empregada nalgúns países, especialmente de Norteamérica, para referirse á capacidade de extracción de carga térmica (arrefriamento) dos equipos frigoríficos e de aire acondicionado. Pode definirse como a cantidade de calor latente absorbida pola fusión dunha tonelada de xeo sólido puro en 24 horas. Nos equipos, isto equivalería a unha potencia capaz de extraer 12.000 BTUs por hora, o que no Sistema Internacional de Unidades (SI) equivale a 3.517 W (3,517 kW).

Se partimos de que para converter unha libra de xeo nunha libra de auga líquida se precisan 144 BTU's, e de que unha tonelada equivale a 2.000 libras, ao multiplicar 144 por 2.000, temos que durante o proceso absorberanse 288.000 BTUs do ambiente (Ver Transmisión de calor). Para os efectos de converter esta valor nunha medida nominal, considerouse un período de 24 horas, polo que ao dividir os 288.000 BTUs polas 24 horas, o resultado é: 288.000/24 = 12.000 BTU/h.

Non obstante, aínda ser unha unidade chamada a desaparecer coa adopción global do SI, actualmente séguese empregando de maneira convencional. O cambio estase dando de forma gradual, pois os fabricantes e enxeñeiros agora especifican a capacidade dos equipos tanto en BTU/h como en Watts, mentres que algúns xa só o fan en Watts.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3332689
* MAG: 174253337

 |
**Tiwol Chan Mat** ou **Tiwohl Chan Mat**, nado en 648 e finado en 680, foi un membro da nobreza maia do *ajawlel* ou señorío de B'aakal, cuxa sede principal era Lakam Ha', no presente coñecida como a zona arqueolóxica de Palenque, no estado mexicano de Chiapas. É tamén referido como **Batz' Chan Mat**.

Traxectoria
-----------

Foi fillo do ahau K'inich Janaab' Pakal ou Pakal "o Grande" e Tz'akbu Ajaw. Os seus irmáns foron K'inich Kan Bahlam II e K'inich K'an Joy Chitam II. Casou con Ix Kinuuw Mat, quen, do mesmo xeito que a súa nai, era orixinaria de Ux Che' K'uh, polo que se cre que o matrimonio foi concertado para reforzar os vínculos coa familia real, xa que esta poboación fora atacada por B'ahlam Ajaw, señor de Tortuguero, quen se escindiu da dinastía real de B'aakal tralas mortes de Aj Ne' Ohl Mat e Pakal "o Vello" e a derrota inflixida por K'uhul Kaan Ajawel, señor de Kaan, cuxa sede era Calakmul.

De acordo á conta longa do calendario maia, o 9.14.10.4.2 9 ik 5 kayab, equivalente ó 13 de setembro de 678, foi pai de K'inich Ahkal Mo' Naab III, quen anos máis tarde gobernaría o señorío de B'aakal. Tiwol Chan Mat morreu dous anos, tres meses e días despois, na data 9.12.8.9.18 7 etz'nab 6 muwan, equivalente ó 23 de decembro de 680, cando Pakal "o Grande" aínda vivía.

O seu retrato atópase tallado no taboleiro dos escravos onde, nunha escena imaxinaria, el e a súa esposa realizan a entronización do seu fillo Ahkal Mo' Naab III. É probable que tamén sexa pai de Upakal K'inich Janaab' Pakal.

Notas
-----

1. ↑  Grube, 2006; 457
2. ↑  Bernal, 2011; 290
3. ↑  Skidmore, 2008; 80
4. ↑  Stuart, 2010; 152
5. ↑  Skidmore, 2008; 82
6. ↑  Skidmore, 2008; 83

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Bernal Romero, Guillermo (2011). *El señorío de Palenque durante la Era de K'inich Janaahb' Pakal y K'inich Kan B'ahlam (615-702 d.C.)* (PDF). Universidade Nacional Autónoma de México, Histomesoamericana. Consultado o 27 de decembro de 2012.
* Grube, Nikolai (2006). *Los mayas*. China: Könemann. ISBN 978-3-8331-1959-0.  `|data-acceso=` require `|url=` (Axuda)
* Skidmore, Joel (2008). "The Rulers of Palenque. A Beginner's Guide" (PDF). Mesoweb Publications. Consultado o 16 de decembro de 2012.
* Stuart, David (2010). *Comentarios sobre las inscripciones del Templo XIX de Palenque* (PDF) (Precolumbia Mesoweb Press ed.). Estados Unidos: The Pre-Columbian Art Research Institute. Consultado o 10 de xaneiro de 2013.

* Portal:Pobos indíxenas de América
| Toupa europea |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
| Pouco preocupante (LC)Pouco preocupante |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Clase: | Mammalia |
| Orde: | Soricomorpha |
| Familia: | Talpidae |
| Xénero: | *Talpa* |
| Especie: | ***T. europaea*** |

 |
| Nome binomial |
| '**Talpa europaea'**Linnaeus, 1758 |
| Distribución de Talpa europaeaDistribución de *Talpa europaea*Distribución de *Talpa europaea* |

A **toupa europea** (*Talpa europaea*) é un membro da familia *Talpidae*, mamíferos da orde *Insectivora* de vida subterránea, escavando pequenas galerías no chan. Hai toupas en América do Norte, Europa e Asia. A toupa que habita en Galicia é a Toupa ibérica (Talpa occidentalis).

Descrición
----------

Poden acadar unha lonxitude de 12–16 cm, do fociño ó nacemento do rabo. As femias son máis grandes cós machos. Teñen o corpo cilíndrico e alongado, sen pescozo diferenciado, e cuberto de pelo de cor gris escura. Os ollos son pequenos e, de feito, as toupas son case cegas. As orellas non son visibles. Teñen pelos no fociño e no pequeno rabo, que son órganos sensibles ou táctiles.

As súas patas curtas presentan unhas anchas mans, provistas de unllas fortes que usan para furar as terras, prados e xardíns, escavando galerías que poden chegar a medir 100 m. Cando chegan á superficie deixan montonciños de terra sobre a herba. Os niños construídos no subsolo están feito con herbas, pallas e follas e, ás veces, teñen pequenas despensas de vermes ós que lles morden a cabeza para telos inmobilizados pero vivos.

Aliméntanse de insectos e pequenos animais invertebrados como miñocas, larvas de escaravellos, arañas, lesmas e vermes que viven coma elas debaixo da terra.

Habitan as terras de labor e as fragas pero gústanlles sobre todo os prados. Teñen dúas camadas ó ano con varias crias de cada vez. Reprodúcense a partir do primeiro ano de vida.

Clasificación
-------------

Como dixemos, as toupas pertencen á familia *Talpidae*, que abrangue tres subfamilias:

* *Desmaninae* (ratas almiscreiras)
* *Talpinae* (toupas verdadeiras)
* *Uropsilinae* (musarañas)

Galería de imaxes
-----------------

* GaleríasGalerías
* AlimentaciónAlimentación
* ToupeiraToupeira
* EsqueletoEsqueleto

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q209067
* EBID: ID
* MAG: 2776785083
* NKC: ph115019

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Talpa\_europaea
* BioLib: 20535
* Dyntaxa: 205980
* EOL: 1178988
* EPPO: TALPEU
* FE: 305516
* FE-New: ID
* Fossilworks: 104182
* GBIF: 7872906
* iNaturalist: 46970
* IRMNG: 11093710
* ITIS: 633852
* IUCN: 41481
* MSW: 13700730
* NBN: NBNSYS0000005079
* NCBI: 9375
* Soortenregister: 139082
* TAXREF: 60249

 |