Clitemnestra e Existo, dispostos a matar a Agamenón (pintura de Pierre Narcisse Guérin, Museo do Louvre)
Na mitoloxía grega, **Clitemnestra** ou **Clitemestra** (en grego, Κλυταιμήστρα) foi unha raíña mítica de Micenas, filla de Tindáreo e Leda, nai de Electra e Orestes (entre outros fillos) e esposa do heroe Agamenón, a quen asasinou axudada polo seu amante, Existo. Finalmente, morreu asasinada polo seu fillo Orestes, en vinganza polo asasinato do pai.

Nacemento
---------

Leda foi seducida por Zeus en forma de cisne , mais a mesma noite na que xaceu co deus tamén o fixo co seu esposo Tindáreo, rei de Esparta. Como resultado, puxo dous ovos, dun dos cales naceron Cástor e Clitemnestra, que eran fillos de Tindáreo, e do outro, Helena (a famosa Helena de Troia) e Pólux, que eran fillos de Zeus. Por isto Clitemnestra figura como irmá xemelga de Helena. Ademais, outras irmás de Clitemnestra eran Timandra e Filónoe.

Voda con Agamenón
-----------------

Casou en primeiras nupcias con Tántalo, fillo de Broteas ou, segundo outras fontes, de Tiestes. Tántalo e Agamenón, rei de Micenas, enfrontáronse en guerra e este matou a aquel ; outros autores din Agamenón asasinou a Tántalo e ó seu fillo acabado de nacer. En todo caso, casou á forza con Clitemnestra e foi perseguido polos irmáns desta, os Dióscuros, ata que se viu obrigado a suplicar o perdón do seu sogro Tindáreo, perdón que efectivamente obtivo, ata o punto de que Tindáreo acabou abdicando no seu favor o trono de Micenas.

Como esposa de Agamenón, tivo catro fillos: Electra (ou Laódice), Ifixenia (ou Ifianasa) , Orestes e Crisótemis, e fíxose cargo de Hermíone, filla de Menelao (o seu cuñado) cando este parteu á guerra de Troia. Porén, nalgunhas tradicións dise que Ifixenia era en realidade filla da súa irmá Helena e de Teseo, mais que foi criada por Clitemnestra.

Sacrificio de Ifixenia
----------------------

Paris, fillo de Príamo, rei de Troia, raptou a Helena, esposa de Menelao, dando lugar así á Guerra de Troia, e Agamenón e Menelao partiron contra esta cidade para rescatar a Helena.

Cando a frota aquea  estaba reunida no porto de Áulide disposta a partir a loitar contra Troia, Agamenón matou unha das cervas sagradas da deusa Ártemis e esta, como castigo, provocou a ausencia de ventos favorables, o que impediu que a frota grega puidese levantar áncoras. 

O adiviño Calcante foi interrogado para saber como aplacar á deusa, e a resposta foi que había que sacrificar á filla máis fermosa de Agamenón en nome da deusa Ártemis, para que esta os deixase partir. Nun principio, o rei negouse, mais presionado polo seu irmán Menelao e por Odiseo, aceptouno e enviou unha mensaxe a Clitemnestra para que enviase á súa filla Ifixenia dende Micenas (ou Argos) até Áulide, co pretexto de casala con Aquiles. Aínda así, Agamenón tratou de impedir o sacrificio enviando secretamente outra carta a Clitemnestra na que lle dicía que non enviase á filla, mais esta carta foi interceptada e non chegou ó seu destino; tamén se di que Agamenón mandou a Odiseo a traer a Ifixenia a Áulide, á vez que enviou esa carta advertindo a Clitemnestra de que non obedecera ó que lle dixese Odiseo, pero Menelao interceptou a carta e Clitemnestra nunca soubo a verdade. Sen ver ningunha outra solución, Agamenón consentiu facer o sacrificio. 

Nalgunhas versións, Clitemnestra acompañou a súa filla nesa viaxe. Segundo conta a versión máis coñecida, recollida por Eurípides , Apolodoro  ou Hixino , cando Ifixenia chegou no tivo outra que aceptar resignada o sacrificio, pero a deusa apiadouse da moza no último momento e puxo no seu canto unha cerva. Logo levou a Ifixenia a Táuride, onde a converteu na súa sacerdotisa. Segundo conta Hesíodo, Ártemis salvou a vida de Ifixenia e converteuna na deusa Hécate.

Porén, existen variacións sobre o tema : segundo as versións de Sófocles  e de Esquilo , o sacrificio remata sen intervención da deusa e Ifixenia morre degolada. Xustifican así que Clitemnestra, en vinganza pola morte da súa filla, mate a Agamenón ao volver da Guerra de Troia.

En todo caso, Clitemnestra regresa a Argos, onde se supón que comeza a preparar a vinganza contra o seu home.

Vinganza
--------

Sacrificio de Ifixenia, nun fresco de Pompeia. Agamenón é o personaxe de costas e cuberto cun veo, o que reflicte que non aceptou de bo grao o sacrificio da súa fillaCando Agamenón marchou cara Troia, puxo a Clitemnestra baixo a vixilancia dun aedo  chamado Demódoco para que a aconsellara e, de paso, mantelo informado a el de calquera infidelidade, mais Existo, curmán de Agamenón, abandonouno nunha illa deserta, onde Demódoco morreu. Así conseguiu seducir a Clitemnestra e convertela na súa amante. Clitemnestra fora predisposta a cometer adulterio debido a que Nauplio percorrera Grecia para difundir novas a diversas raíñas de que os seus maridos estaban a tomar concubinas durante a guerra de Troia , como vinganza porque os gregos mataran ó seu fillo Palamedes  Tamén tivo que influír nela o desexo de vingarse contra o seu marido (por matar á filla Ifixenia) ou os celos, pois sabía que Agamenón tomara como concubina a Criseida, unha princesa e adiviña troiana coa que xa tiña dous fillos xemelgos, Teledanmo e Pélope.

Rematada a guerra, cando Agamenón regresou a Micenas, Clitemnestra e o seu amante Existo asasinárono, mentres saía do baño e intentaba vestirse cunha túnica que carecía de aberturas para os brazos e a cabeza (porque ela cosera anteriormente estas aberturas ). Logo asasinaron a Casandra , que Agamenón trouxera canda si. 

Tamén aquí hai diferentes versións. Nuns casos (nas versións máis antigas da lenda) é Existo o que organiza e leva a cabo persoalmente o asasinato de Agamenón, sen participación de Clitemnestra. Pero serán os poetas tráxicos os que dean a versión máis coñecida, segundo a cal ela é cómplice e executora directa do asasinato do seu home, mesmo se di que lle cortou a cabeza cun machado. Existo tamén matou os dous fillos de Agamenón con Casandra.

Algúns mitógrafos engaden que Clitemnestra continuou a vinganza sobre os seus fillos habidos con Agamenón. Mandou pechar na cadea á súa filla Electra ou ben casouna cun labrego humilde de Micenas, para que, cando tiver fillos, estes non puidese reclamar o trono. E intentou matar a Orestes, nese momento con dez anos de idade, pero non o conseguiu porque ben Electra, segundo unhas fontes, ben a súa ama de cría, segundo outras , agochárono lonxe de Micenas.

Desde este momento, Clitemnestra e Existo reinaron en Micenas e tiveron unha filla, Erígone, e un fillo, Aletes. Pero varios anos máis tarde morreron a mans de Orestes, que vingou así a morte do seu pai; así mesmo, Orestes matou a Helena, unha das fillas de ambos.

Tumba de Clitemnestra, fóra das murallas de Micenas.Orestes, por haber cometido parricidio, foi perseguido polas Erinias ata que a deusa Atenea fixo que fora xulgado polo tribunal do Areópago, que o absolveu ó considerar que actuou así seguindo as ordes do deus Apolo a través do Oráculo de Delfos. A lenda engade que a medio irmá Erígone se suicidou.

Tumba de Clitemnestra
---------------------

Existe a tradición de que Agamenón e Clitemnestra están enterrados en Amidas, onde tamén hai unha estatua en honor a Casandra. Pero tamén se asegura que a tumba de Clitemnestra, como a de Existo, está situada en Micenas, nun lugar fóra do recinto das murallas.

A comezos do século XX descubriuse fóra das murallas de Micenas unha tumba de cúpula que fora datada no século XIII a. C. e que máis tarde foi chamada «tumba de Clitemnestra». Esta tumba atópase ao sueste do chamado círculo de tumbas B.

Notas
-----

1. ↑  A forma «Clitemnestra», que se impuxo no uso, é en realidade unha deformación serodia de época bizantina, debida a unha falsa conexión etimolóxica co verbo «μναoμαι»: «lamentar». (*Orestíada*; edición na Loeb Classical Library de Alan Sommerstein, introdución, 2008).
2. ↑  Ela transformouse en cisne ou ganso para escapar de Zeus, sen éxito.
3. ↑  O matrimonio e a descendencia de Tindáreo e Leda estaba maldito por Afrodita. Resulta que Tindáreo esquecera inadvertidamente a Afrodita ó facer un sacrificio ós deuses e esta, ofendida, xurou que as súas fillas, Clitemnestra, Timandra e Helena, serían coñecidas polas súas sonadas relacións adúlteras (Graves, px. 683).
4. ↑  Grimal, s.v. *Clitemnestra*.
5. ↑  *Biblioteca mitológica* III, 10, 6 e 7: "*De Tindáreo e Leda naceu Timandra, a quen desposou Equemo, e Clitemnestra, que casou con Agamenón, e ademais delas, Filónoe, á que Ártemis fixo inmortal*" (Pseudo-Apolodoro III, 10, 6). 

	* III, 10, 4 - 7: texto francés.
		+ III, 10, 6 e 7: texto inglés, con índice electrónico, no Proxecto Perseus; ed. de 1921 de James Frazer na Loeb Classical Library. Na parte superior dereita atópanse os rótulos activos "*focus*" (para cambiar ao texto grego) e "*load*" (para o texto bilingüe).
			- 6; 7.
				* III, 10, 6 e 7: texto grego en Wikisource.
6. ↑  EURÍPIDES: *Ifixenia en Áulide* 50.

	* Texto español Arquivado 20 de agosto de 2014 en Wayback Machine. no sitio Arquivado 04 de agosto de 2009 en Wayback Machine. InterClassica, da Universidade de Murcia; tradución de Germán Gómez de la Mata.
		+ Texto inglés, con índice electrónico, no Proxecto Perseus Na parte superior derita atópanse os rótulos activos "*focus*" - para cambiar ao texto grego de 1913 de Gilbert Murray (1866 - 1957) - e "*load*" - para o texto bilingüe -.
7. ↑  Grimal, s.v. *Agamenón*.
8. ↑  Segundo Grimal, foron varios os fillos asasinados.
9. ↑  Para Graves (px. 450), son unha mesma persoa, pero para Grimal (s.v. *Agamenón*) son persoas diferentes.
10. ↑  *Biblioteca mitológica*: *Epítome* II, 16.

	* II, 10 - 16: texto francés.
		+ II, 16: texto inglés no Proxecto Perseus, coas características sinaladas antes.
			- II, 16: texto grego en Wikisource.
11. ↑  Pausanias: *Descripción de Grecia* II, 22, 6.

	* II: texto español.
		+ II, 22, 6: texto inglés, con índice electrónico, no Proxecto Perseus; trad. de 1918 de W.H.S. Jones *et al.* publicada na Loeb Classical Library. Na parte superior dereita atópanse os rótulos activos "*focus*" (para cambiar ao texto grego) e "*load*" (para o texto bilingüe).
			- II, 22, 6: texto grego en Wikisource.
12. ↑  O termo *aqueo* aplícase á antiga rexión grega de Acaia (ó norte do Peloponeso) ou ós seus habitantes e, por extensión, a toda a antiga Grecia ou ós seus habitantes. Neste caso, refírese ó exército formado polos antigos reinos gregos fronte a Troia e ós reinos que a apoiaban.
13. ↑  Eurípides: *Ifixenia en Áulide*.
14. ↑  Apolodoro: *Biblioteca mitológica. Epítome*, III. 21.
15. ↑  Hixino: *Fábulas mitológicas*. Alianza editorial, 2009, fábula 98.
16. ↑  Cómpre notar aquí o paralelismo co episodio bíblico de Isaac e Xacob.
17. ↑  Pseudo-Apolodoro: *Epítomes* III, 21 e 22.

	* III: texto francés: 19 - 21; 22 - 27.
III: 21; 22.

	* III, 21 e 22: texto grego en Wikisource.
18. ↑  Hixino: *Fábulas* (*Fabulae*). 

	* 98: *Ifixenia* (*Iphigenia*).
		+ Texto inglés no sitio Theoi.
			- Texto latino no sitio da *Bibliotheca Augustana* (Augsburgo).
			- Ed. de 1872 en Internet Archive: texto latino en facsímile electrónico.
19. ↑   *Ifixenia en Áulide*.
20. ↑  Véxase o artigo adicado a Ifixenia.
21. ↑  Resulta frecuente que mitógrafos e traxediógrafos introduzan variantes máis ou menos substanciais sobre os diferentes mitos que narran.
22. ↑  Sófocles: *Tragedias* (*Electra*, px. 387.
23. ↑  Esquilo: *Tragedias completas*:*La Orestía I. Agamenón*, px. 245.
24. ↑  Sófocles: *Electra*.
25. ↑  "Poeta da antiga Grecia que cantaba ou recitaba as fazañas dos deuses e dos heroes, xeralmente acompañado da lira" (DRAG, consultado o 2.01.2024).
26. ↑  Graves, px. 451.
27. ↑  *Odisea* III, 270.

	* 253 e ss.: texto español en Wikisource.
		+ 250 e ss.: texto grego en Wikisource.
28. ↑  "*Nauplio ... percorreu por mar as rexións gregas e predispuxo ás mulleres dos helenos a cometer adulterio: a Clitemnestra con Existo, a Egialea con Cometes, fillo de Esténelo, e a Meda, a esposa de Idomeneo, por obra de Leuco*" (Pseudo-Apolodoro: *Epítomes* VI, 9). Esta información fixo que algunhas se suicidaran e outras, como Clitemnestra, acabaron enganando ós seus maridos.
29. ↑  Palamedes descubriu que Odiseo mentía cando se fixo o tolo para non ir á guerra de Troia, o que provocou a inimizade deste. Xa ante Troia, Ulises agochou ouro na tenda de Palamedes e fixo crer ós gregos que ese ouro era un premio de Príamo por traizoalos, o que supuxo a súa condena a morte por lapidación, algo que o seu pai Nauplio nunca perdonou, polo que abandonou o exército grego.
30. ↑  *Epítome* VI, 9.

	* VI, 5 - 11: texto francés.
		+ VI, 9: texto inglés, coas características sinaladas antes.
			- VI, 9: texto grego en Wikisource.
31. ↑  "*Agamenón, á súa volta a Micenas, acompañado de Casandra, é asasinado por Existo e Clitemnestra: esta dálle unha túnica sen orificios nin para os brazos nin para a cabeza e, mentres a viste, é sacrificado*" (Pseudo-Apolodoro: *Epítomes* VI, 23).
32. ↑  Casandra, adiviña á que ninguén cría, non quixo entrar no palacio porque tiña visións de sangue e morte.
33. ↑  "*A miña nai e o que comparte o seu leito, Existo, como leñadores a unha árbore, abríronlle a cabeza cun machado asasino*" (Sófocles: *Traxedias*: *Electra*, px. 372).
34. ↑  Conta a tradición que esta muller acostou ó seu propio fillo na cama de Orestes para que Existo o matara en lugar deste.
35. ↑  Este tempo concrétase en sete (Grimal px. 111) ou oito anos (Graves px. 458), o que non parece crible porque, segundo as traxedias clásicas, Electra non recoñece ó seu irmán cando este regresa do seu exilio. Outros autores aumentan este prazo ata os 20 anos (Graves, px. 458).
36. ↑  *Epítome* VI, 23 - 25.

	* VI, 23 - 25: texto francés.
		+ VI: texto inglés, coas características indicadas antes.
			- 23; 24; 25.
				* VI, 23 - 25: texto grego en Wikisource.
37. ↑  *Descripción de Grecia* II, 16, 6.

	* II: texto español.
		+ II, 16, 6: texto inglés no Proxecto Perseus, coas características indicadas antes.
38. ↑  SPAZARI, Elisavet; PETROPOLU; Kelli: *Corinto - Micenas - Nauplión - Tirinto - Epidauro*.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Esquilo: *Tragedias completas*. Ed. Cátedra, 1ª ed. 1983, 19ª ed. 2021.
* Graves, Robert: *Los mitos griegos*. Ed. Gredos, 2019, especialmente px. 450-455.
* Grimal, Pierre: *Diccionario de mitología griega y romana*. Ed. Paidós, 1ª ed. 1981, 7ª impresión 2017.
* Hixino: *Fábulas mitológicas*. Alianza editorial, 2009.
* Pseudo-Apolodoro: *Biblioteca mitológica*. Alianza editorial 3ª ed. 2016.
* Sófocles: *Tragedias (Áyax. Las Traquinias. Antígona. Edipo rey. Electra. Filoctetes. Edipo en Colono)*. Ed. Gredos, 1ª ed. 1981, 1ª reimpr. 2023.

### Ligazóns externas

* *Ifigenia de Eurípides, joya de la Tragedia griega*, conferencia de Eva Tobalina, profesora de Historia antiga, en Raíces de Europa, 21 abril 2023 (en Youtube).

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q131157
* WorldCat
* VIAF: 10645956
* BIBSYS: 1535375976454
* BMT: 57631
* BRE: 2074069
* CANTIC: a19523026
* CERL: cnp00544102
* EBID: ID
* GEC: 0018265
* GND: 118983504
* LCCN: no2014083797
* SUDOC: 028008677

 |