Extensión das linguas otomangueanas
As **linguas otomangueanas** constitúen unha extensa familia lingüística que abrangue varios grupos de linguas amerindias faladas entre o centro de México e Nicaragua, aínda que só sobreviven as linguas otomangueanas que se falan no territorio mexicano. O maior número de falantes desta familia atópase no estado de Oaxaca, os falantes de zapoteco e de mixteco suman xuntos cerca de 1,5 millóns de persoas (case a terceira parte da poboación oaxaqueña). O número total de falantes de todas as variedades xuntas supera os dous millóns.

No Altiplano, as linguas oto-pameanas pertencentes a esta familia contan cunha importante presenza en estados como Hidalgo, Querétaro, México, San Luis Potosí, Tlaxcala, Puebla e Guanajuato, onde existen importantes comunidades falantes de otomí e mazahua, así como pequenos núcleos que conservan outros idiomas desta rama, incluídos o chichimeca, tlahuica, matlatzinca e pame.

Varias linguas otomangueanas encóntranse en perigo de extinción, entre elas, as últimas catro mencionadas no parágrafo anterior. Como exemplo, o ixcateco e o matlatzinca contan cunhas poucas centenas de falantes. Grupos completos, como o mangueano, xa desapareceron.

Historia
--------

A familia lingüística otomangueana está presente no sur de México desde polo menos o ano 2000 a. C. aínda que probablemente esta presenza se estenda varios milenios máis atrás no pasado. Empregando o controvertido método glotocronolóxico, propúxose que a data aproximada de ruptura do protootomangueano ocorreu arredor do ano 4400 a. C. Suxeriuse que a *urheimat* otomangueana é o val de Tehuacán (sueste de Puebla), polo que puido estar relacionada con algunhas da culturas neolíticas máis antigas de Mesoamérica.

Aínda que a respecto da localización da *urheimat* otomangueana hai algunha controversia, parece existir consenso sobre que a cultura de Tehuacán, que se desenvolveu entre o 5000 e 2300 a. C. é expresión arqueolóxica de pobos de fala otomangueana. A análise do vocabulario asociado á agricultura tamén é indicadora de que os pobos que falaron o protootomangueano tiveron unha participación relevante na domesticación do millo e outros cultivos, xunto cos falantes de protomixezoque e protomaia.

A longa historia da familia otomangueana deu como resultado unha notable diverxencia lingüística entre os grupos que a compoñen. Terrence Kaufman compara o nivel de diferenciación que existe entre as ramas do tronco otomangueano co que se observa entre os principais grupos das linguas indoeuropeas. Ademais, propón que as linguas otomangueanas poden ser a orixe de varios trazos lingüísticos que se presentan nos idiomas da área lingüística mesoamericana.

Clasificación
-------------

### Historia dos estudos sobre as linguas otomangueanas

A familia otomangueana está composta de sete ramas: amuzga, chinanteca, mixteca, otopame, popoloca, tlapaneca e zapoteca. A elaboración da descrición desta familia foi un gran logro da lingüística comparativa e histórica. A agrupación destas sete ramas en grupos que engloben varias ramas, incluíndo o intento representado no cadro de abaixo, non conta con moito acordo. De feito, varios autores presentaron reconstrucións intermedias baseadas en 2 ou 3 ramas, pero non está claro por exemplo que existira un proto-otomangueano oriental fronte a un proto-otomangueano occidental. A reconstrución do sistema fonolóxico do proto-otomangueano a partir das sete familias e sen tratar de reconstruír todos os grupos intermedios foi realizada por Rensh (1966).

Localización das linguas otomangueanas que se falan na actualidade.
No século XIX, Manuel Orozco y Berra (1864) propuxera o parentesco das linguas zapotecas e as linguas mixtecas, incluíndo nesta proposta o cuicateco, o chocho e o amuzgo. Este mesmo autor encontrou un parentesco entre o otomí e o mazahua. Pouco despois, Pimentel (1865, 1874) engadiu ás anteriores o mazateca, o popoloca, o chatino e o chinanteco ao zapoteco-mixteco e relacionou o pame co otomí-mazahua. Daniel Brinton (1891) suxeriu que o chichimeca-jonaz e o pame estaban relacionados co otomí-mazahua. Así, a principios de século XX, recoñecéranse dous grupos relacionados, o grupo otopame e o grupo zapoteco-mixteco-amuzgo-popoloca.

A principios do século XX, Lehman (1920) engadiu o grupo chiapaneco-mangue e reorganizou os parentescos internos do otomangueano oriental. Jacques Soustelle (1935) estudou sistematicamente o grupo otopame así como o agrupamento interno. En 1926, Schmidt relacionou tentativamente o chiapaneco-mangue e o oto-pame e acuñou o termo otomí-mangue para a familia. 
Mais foi Sapir (1929) o primeiro autor que relacionou definitivamente o oto-pame-chiapaneco e o mixteco-zapoteco-amuzgo-popoloca, nunha forma equiparable ao moderno agrupamento, excepto polo feito de que o traballo de Suárez (1977) sobre o tlapaneco (me'phaa) e o subtiaba probou que estas linguas estaban relacionadas co resto do otomangueano máis que coas linguas hokanas como Sapir propuxera. Swadesh incluíu o huave como lingua otomangueana, que actualmente se considera illada.

A partir de 1950 empezou o traballo reconstrutivo. O proto-otopame foi reconstruído por Doris Bartholomew, o proto-zapoteco por Morris Swadesh e o proto-chiapaneco-mangue por Fernández de Miranda e Roberto Weitlaner. A primeira proposta para o proto-otomangueano reconstruído é de Longacre (1957), e foi posteriormente revisado por el mesmo e Rensch.

### Clasificación interna


|  |
| --- |
| **Clasificación das linguas otomangueanas** |
| **Familia** | **Grupos** | **Lingua** | **Territorio** |
| **Linguas otomangueanas** | **Otomangueano occidental** | **Oto-pame-chinantecano** | **Oto-pameano** | Otomí | Centro de México |
| Mazahua | Estado de México |
| Matlatzinca |
| Tlahuica |
| Pame |
| Jonaz | Guanajuato, San Luis Potosí |
| **Chinantecano** | Chinanteco | Oaxaca e Veracruz |
| **Tlapaneco - mangueano** | **Tlapanecano** | Tlapaneco | Guerrero |
| Sutiaba **(†)** | Honduras |
| **Mangueano** | Chiapaneco **(†)** | Chiapas |
| Mangue **(†)** | Nicaragua |
| Chorotega **(†)** | Costa Rica |
| **Otomangueano oriental** | **Popoloca-Zapotecano** | **Popolocano** | Mazateca | Oaxaca e Veracruz |
| Ixcateco | Oaxaca |
| Chocho | Oaxaca |
| Popoloca | Puebla |
| **Zapotecano** | Zapoteco | Oaxaca |
| Chatino | Oaxaca |
| Papabuco | Oaxaca |
| Solteco | Oaxaca |
| **Amuzgo - mixtecano** | **Amuzgo** | Amuzgo | Oaxaca e Guerrero |
| **Mixtecano** | Mixteco | La Mixteca |
| Cuicateco | Cañada de Cuicatlán |
| Triqui | Oaxaca |

Características comúns
----------------------

Todas as linguas otomangueanas son tonais, e en moitas delas a nasalización ten un papel fonémico. Morfoloxicamente, o nome é relativamente simple, sendo o verbo a parte máis complexa da oración.

### Fonoloxía

O sistema fonolóxico do proto-otomangueano tal como foi reconstruído por Rensch é relativamente simple. Constaría de 9 consoantes, 4 vogais e 4 tons. O seguinte cadro resume os fonemas do proto-otomangueano:

|  | **alveolar** | **palatal** | **velar** | **lab-vel** | **glotal** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **oclusiva** | \*t |  | \*k | \*kʷ | \*ʔ |
| **fricativa** | \*s |  |  |  | \*h |
| **sonorante** | \*n | \*y |  | \*w |  |
| vogal pechada |  | \*i |  | \*u |  |
| vogal aberta |  | \*e | \*a |  |  |
|

É de destacar a ausencia de consoantes labiais. En moitas ramas o fonema derivado /\*p/ deriva do labiovelar /\*kʷ/. Tamén convén notar a ausencia de oposición entre fonemas xordos e sonoros, que foi desenvolvida secundariamente noutras linguas otomangueanas (ás veces a partir de secuencias de nasal + oclusiva, ás veces doutras fontes). A seguinte táboa resume algúns dos cambios fonéticos principais que caracterizan as diferentes pólas do otomangueano:

| proto-otomangueano | proto-mixtecano | Amuzgo | proto-popolocano | proto-zapotecano | Proto--mangueano | Proto-otopameano | Proto-chinanteco |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| \*\*t | \*t |  |  | \*t, \*h | \*t |  |  |
| \*\*k | \*k | \*k | \*k | \*k | \*k, \*č | \*k | \*k |
| \*\*kʷ |  | \*kʷ |  | \*p, \*kʷ | \*p | \*p | \*kʷ |
| \*\*s | \*θ |  |  | \*tʲ | \*s | \*s |  |
| \*\*n |  |  | \*n | \*n | \*n |  |  |
| \*\*y | \*y |  |  |  | \*y | \*iH- |  |
| \*\*w | \*w |  | \*w |  | \*w | \*uH- | \*w |
| \*\*nt | \*ⁿd | nt | \*nt | \*č | \*ⁿd | \*t | \*z |
| \*\*nk | \*ⁿg | nk | \*nk |  | \*ⁿg | \*k | \*g |
| \*\*nkʷ | \*ⁿgʷ | nkʷ |  |  | \*ⁿb | \*p | \*gʷ |
| \*\*ns | \*ⁿgʷ | c | \*c | \*č | \*ⁿd | \*c | \*z |
| \*\*nn |  | nn | \*m |  | \*m |  | \*m |
| \*\*ny | \*l |  | \*l | \*L | \*i | \*i | \*ni |
| \*\*nw | \*m | m | \*m | \*kʷ | \*m | \*m | \*m |
|

### Morfoloxía

As linguas otomangueanas non teñen inflexión no nome, aínda que admiten prefixos posesivos e clíticos para indicar o plural. Nalgunhas linguas a forma dos pronomes distingue entre persoa, animal ou cousa; isto pode considerarse unha distinción de xénero gramatical semanticamente determinado.

Existen poucos sufixos derivativos, sendo a composición o procedemento morfolóxico máis común para formar novas palabras.

En canto ao aliñamento morfosintáctico non existe coherencia ao largo da familia. Algunhas linguas mostran un tipo ergativo-absolutivo (o chinanteco e o tlapaneco), outras un tipo activo-inactivo (o chocho, o matlatzinca e probablemente o chiapaneco) e outras non mostran evidencia clara (mixteco, zapoteco) Non existe casos de claros de aliñamento nominativo-acusativo.

### Sintaxe

Sintacticamente, a maioría das linguas otomangueanas teñen a orde básica de frases VSO. Nun bo número delas, o modificador segue ao modificado e o complemento sintáctico vai detrás do núcleo que o require.

### Léxico comparado

Diversos autores construíron listas de cognados dalgúns centenares de termos. Mais moitas desas listas, aínda que conteñen algunhas correspondencias regulares, están cheas de irregularidades, aumentos prefixados e sufixados que fan que as correspondencias sexan bastante inexactas. Polo que no estado actual, as linguas otomangueanas deben ser consideradas como unha macrofamilia tentativa. Os numerais seguintes mostran a diverxencia do léxico:

| GLOSA | OM oriental | OM occidental | PROTO-OM |
| --- | --- | --- | --- |
| PROTO-MIXTECO | PROTO-AMUZGO | PROTO-POPOLOCANO | PROTO-ZAPOTECANO | PROTO-MANGUE | PROTO-OTOPAME | PROTO-CHINANTECO | PROTO-TLAPANECANO |
| 1 | ĩĩ | \*kwi | \*hnku |  | \*ti-kéʔ | \*-ʔná | \*kãu | \*-mba1 |  |
| 2 | \*u-wi | \*we | \*yu-hu | \*tukw | \*hau- | \*yo-hũ | \*tũ | \*-hma3 | \*-hyu |
| 3 | \*u-ni | \*ndye | \*ni-he | \*tsna- | \*ha- | \*ʔyũ | \*ʔn~~i~~ | \*-tsu4 | \*ʔni- |
| 4 | \*kumi | ñeke | \*ñũhũ | \*takw- | \*a-hwa | \*k~~i~~-hũ | \*kyũ | \*-ko3 |  |
| 5 | \*ʔũ | \*ʔon | \*ñũ-ʔũ | \*kayuʔ | \*hau-mu-he | \*kĭtʔa | \*ʔŋya | \*wi2tsu3 |  |
| 6 | \*iñu | \*yon | \*ʃhãu (?) | \*skwa | \*ha-mba- | \*ʔná-ʔtó | \*hŋyu | \*ma2hu2 |  |
| 7 | \*u-kyaʔ (?) | \*ntykeʔ | \*yãtu | \*kati | \*ndi- | \*yo-tó | \*gya(u) |  | \*kya(tV) |
| 8 | \*u-ña | \*ñe | \*ʃnĩ | \*snu | \*sa-hu | \*hñã-tó | \*hŋya | \*(h)ña- | \*hña (?) |
| 9 | ĩ `ĩ ` | \*ñhe | \*ña(hã) | \*kaʔ | \*-li | \*k~~í~~-tó | \*ŋyu |  |  |
| 10 | \*kyi | \*ki | \*te | \*tii | \*hee-nda |  | \*gya | \*gu3wa3 |

Entre os cognados amplamente estendidos está *\*rini* 'sangue, carne crúa' (otomí *ng~~i~~* 'carne', matlatzinca *ríní* 'carne', chatino tnẽ21 'sangue', zapoteco *rini* 'sangue', mixteco *ñ~~i~~ñ~~i~~* 'sangue').

Notas
-----

1. ↑  "Entrada otomangueano en Digalego". Arquivado dende o orixinal o 15 de outubro de 2017. Consultado o 15 de outubro de 2017.
2. ↑  Kaufman & Justeson, 2009.
3. 1 2  Campbell (1997, p.159)
4. ↑  Bellwood, 2005: 235-239.
5. ↑  Kaufman & Justeson 2009:227
6. ↑  Rensch, 1966, capítulo 2
7. ↑  Suaréz, Jorge, 1977, El Tlapaneco como lengua Otomangue, (ms) DF. UNAM, Mexico.
8. ↑  Rensch, 1966
9. ↑  Zapoteco \*t, Chatino \*h
10. ↑  T. Kaufman, "Oto-Mangean Languages", en *Concise Encyclopedia of Languages of the World*, ISBN 978-0-08-087774-7
11. ↑  "Oto-Manguean numerals (Eugene Chan)". Arquivado dende o orixinal o 05 de febreiro de 2012. Consultado o 15 de maio de 2012.
12. ↑  Otomanguean numerals (Metaverse)

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Linguas de México

### Bibliografía

* Belwood, Peter (2005). Blackwell, ed. *The first farmers: the origin of agricultural societies*.
* Campbell, Lyle (1997). Oxford University Press, ed. *American Indian languages: the historical linguistics of Native America*.
* Rensch, Calvin R. (1966). Indiana Universtiy Research Center for Language Sciences, ed. *Comparative Otomanguean phonology (Language Science Monograph Series)*.
* Suárez, Jorge (1977). UNAM, México, D. F. ed. *El Tlapaneco como lengua Otomangue*.

### Ligazóns externas

* Oto-manguean numerals

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q33669
* AAT: 300389037
* BNF: 11979466h
* BRE: 2698415
* EBID: ID
* GEC: 0128614
* Glottolog: otom1299
* GND: 4204694-4
* LCCN: sh85096063

 |