Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Baiona (homónimos).

**Baiona** é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Vigo. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2015 tiña 12.072 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é baionés. Limita cos concellos de Oia, Nigrán, Gondomar e Tomiño, e mais co océano Atlántico.

Etimoloxía
----------

A orixe do topónimo *Baiona* foi, historicamente, froito de innumerábeis controversias. Fernando Cabeza Quiles e Gonzalo Navaza, investigadores na onomástica e na toponimia, afirman que o topónimo é copia ou traslado da Baiona vasca no ano 1202 por iniciativa do rei Afonso VIII, o cal, cando lle concedeu unha carta de foro a esta vila galega, cambioulle o seu antigo nome de *Irizán* (latinizado en *Erizana)* polo actual de *Baiona*. A escolla real puido ter intencións de prestixio e propiciatorias, xa que, o porto da Baiona francesa era moi importante e próspero na Idade Media.

Porén, outros estudos[*quen?*] parecen relacionar a orixe deste co próximo río Baíña.[] O seu primeiro elemento "*bai*" derivaría do indoeuropeo "*ibai*" que significa *veiga* ou *río*. O segundo elemento "*onna*" procede do celta e significa *fonte* ou *río*, ou ben pode tratarse dun sufixo prerromano aumentativo. Así pois, para estes estudos, o topónimo de Baiona sería unha voz híbrida e tautolóxica.[]

Xeografía
---------

Limita cos concellos de Nigrán, Gondomar e Oia. Diferéncianse dúas zonas, o interior, que se ergue até altitudes que superan os 600 m no Alto da Groba e no alto da Gabiñeira e a costa, bañada polo océano Atlántico e con outeiros que permiten enxergar a ría e as Illas Cíes. A parte norte desta é rochosa e nela atópanse illotes como Illa Carral, Illa Negra ou Illas Polbeiras; na parte sur hai sobre todo praias.

Os ríos son todos pequenos, destacando o río da Groba, que, nun tramo, serve de límite con Gondomar e o río Miñor, que desauga na baía de Baiona. As temperaturas son suaves.


Praias| Nome | Localización | Parroquia | 2022 | Imaxe |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Praia da Ladeira | 42°6′49.71″N 8°49′40.83″O﻿ / ﻿42.1138083, -8.8280083 | Santa Cristina da Ramallosa |  |  |
| Praia de Santa Marta | 42°6′52.29″N 8°50′18.70″O﻿ / ﻿42.1145250, -8.8385278 | Baíña |  |  |
| Praia da Ribeira | 42°7′16.90″N 8°50′57.30″O﻿ / ﻿42.1213611, -8.8492500 | Baiona |  |  |
| Praia da Barbeira | 42°7′23.85″N 8°50′54.19″O﻿ / ﻿42.1232917, -8.8483861 | Baiona |  |  |
| Praia dos Frades | 42°7′32.68″N 8°51′6.63″O﻿ / ﻿42.1257444, -8.8518417 | Baiona |  |  |
| Praia da Cuncheira | 42°7′20.79″N 8°51′6.35″O﻿ / ﻿42.1224417, -8.8517639 | Baiona |  |  |

Historia
--------

### Fundación e Idade Antiga

Segundo a lenda, a vila de Baiona foi fundada no ano 140 a.C. por Diomedes de Etolia, fillo do fundador de Tui. Este deulle o nome de Abobriga.

Nesta época, os romanos dominaban a Península Ibérica e decidiron expulsar ós cartaxineses. Para combater as protestas, o cónsul Flavio Serviliano chegou ao recinto fortificado de Erizana, que era como entón se chamaba Baiona. Tamén no 60 a.C. Xulio César e as súas tropas amarraron en Erizana para atacar ós herminios que estaban refuxiados nas Illas Cíes.

O rei visigodo Recaredo, conquistouna e anexionouna ó seu reino.

### Idade Media

Afonso VIII, por Oliveira, en Baiona.
Entre os anos 730 e 750, é dominada polos árabes. Pérdena grazas a Afonso I de Asturias, aínda que no 997 volve caer en mans árabes pola súa importancia xeográfica, por culpa do rei Almanzor.

O 7 de maio de 1201 o Afonso VIII de León e Galicia asina en Faro (hoxe A Coruña), concedéndolle a Carta Póboa, na que se permite o troco de nome do primitivo núcleo Erizana a Baiona. Ademais concedeulle privilexios e foros ós habitantes, deixando de estar baixo ó Mosteiro de Santa María de Oia.

No 1331, foi atacada polo almirante portugués Pezaña e no 1370, Fernando I de Portugal fixa a súa residencia na fortaleza de Monterreal.

Logo de pasar por uns momentos de desfeita polas guerras e disputas, en 1425 Xoán II de Castela outorgoulle ao porto o privilexio, compartido coa Coruña, de carga e descarga de mercadorías procedentes do exterior.

En 1474, foi asaltada por Pedro Madruga, Pedro Álvarez de Soutomaior, e constrúe unha torre na fortaleza de Monterreal. E en 1475, o rei Afonso V de Portugal, xunto cos baioneses, réndese ante ós Reis Católicos.

O 1 de marzo de 1493 a carabela Pinta, capitaneada por Martín Alonso Pinzón e pilotada por Cristóbal García Sarmiento, logo de extraviarse no medio do Atlántico, tocou porto por primeira vez aquí ao regreso da primeira viaxe de Colón; sendo así, o primeiro lugar de Europa en ter a noticia da chegada da expedición de Colón de volta do que crían que eran as Indias.

### Idade Moderna

No 1497, os Reis Católicos concedéronlle ós 650 habitantes da vila a exención de servir na Armada de Castela, a licenza de emprender pola súa conta a guerra en corso e o dereito de vivir na fortaleza de Monterreal, para protexerse das invasións estranxeiras. Amais concedéronlle a Baiona os títulos de Nobre e de Leal Vila.

No século XVI, Baiona tomou importancia sendo cabeza de Partido. Os habitantes deixaron de vivir na fortaleza. No ano 1553, 56 navíos franceses atracaron no porto e no 1540, unha peste minguou a poboación. No ano 1585 o corsario inglés Francis Drake atracou na península de Santa Marta coa intención de tomar á península de Monterreal, mais os miñoranos (liderados por Pedro Sarmiento de Acuña, o Conde de Gondomar), acabaron coa súa intención.

O rei Filipe II, mercou o feudo do Val Miñor, e concedeulle os privilexios de exención para servir na Armada Real, a creación dunha Cátedra de Gramática e a armada de 1.000 soldados, para acabar cos piratas.

Nos século XVII e XVIII, Baiona converteuse no principal porto da costa sur galega e a costa norte portuguesa. Todo isto traía beneficios, pero tamén prexuízos como: porto onde se cre que amarraron os galeóns da batalla de Rande ou ser tomada polo mariscal francés Soult. Ademais, os baioneses axudaron na Reconquista de Vigo.

*Crónicas históricas de la villa de Bayona* por Herminio Ramos, Madrid 1925.
### Idade Contemporánea

En 1823 deixou de ser a cabeza do Val Miñor, e constituíuse como tal o municipio de Baiona. En 1859 o Estado acabou coa fortaleza militar, abríndose unha poxa pública na que a adquiriu José Elduayen, marqués do pazo da Mercé. En 1880 Manuel Misa e Bertemati doou un edificio que pasou a funcionar como escola. O seu irmán, Ventura Misa, fundou en Xerez da Fronteira as adegas do viño de Xerez.

En 1910 colocouse a primeira pedra da Virxe da Rocha, e o 14 de setembro de 1930 inaugurouse a obra deseñada polo arquitecto Antonio Palacios. En 1936, logo do golpe de estado, foron fusilados nove miñoráns en Baredo. En 1943 a casa consistorial instaurouse na casa da Correa.

En 1966 inaugurouse o Parador Nacional de Baiona, despois de mercarlle o Ministerio de Información e Turismo o castelo de Monterreal ós herdeiros de Brediñana.

Símbolos
--------

Escudo de Baiona, no mercado de Sabarís.
O escudo municipal foi aprobado mediante o Decreto 65/2005 de 31 de marzo e publicado no DOG (Diario Oficial de Galicia) o 15 de abril de 2005. O boi fai referencia á Monte do Boi e a carabela representa *La Pinta*, o buque que arribou en Baiona coa nova do Descubrimento de América. Os escudos máis antigos atopados áchanse na capela de Santa Liberata, construída no ano 1695.

A bandeira municipal está composta por catro triángulos, os superiores e inferiores son azuis e os dereitos e esquerdos, vermellos. Data desde 1591, grazas a unha carta de Filipe II ó marqués de Cerralbo. O seu uso caeu a mediados do século XIX. Volveu ondear no concello en 1981.

Demografía
----------

O 25 % da poboación vive na capital, Baiona.

| Censo total 2021 | 12.286 habitantes |
| --- | --- |
| Menores de 15 anos | 1.500 (12.21 %) |
| Entre 15 e 64 anos | 8.071 (65.69 %) |
| Maiores de 64 anos | 2.715 (22.10 %) |


|  |
| --- |
| **Evolución da poboación de Baiona**   Fontes: INE e IGE. |
| **1900** | **1930** | **1950** | **1981** | **2004** | **2009** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** | **2017** | **2018** | **2019** | **2020** | **2021** | **2022** |
| 4.423 | 5.596 | 6.420 | 9.702 | 11.337 | 12.154 | 12.258 | 12.063 | 12.035 | 12.233 | 12.072 | 12.119 | 12.169 | 12.134 | 12.122 | 12.129 | 12.286 | {{{18}}} |
| *(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)* |

Economía
--------

A economía de Baiona está orientada cara ao turismo, destacando o Parador Nacional de Baiona, así como o comercio retallista. A agricultura é de autoconsumo, se ben tamén se venden localmente os produtos da horta. Hai pesca de baixura e marisqueo.

As empresas son do sector da alimentación, os transformados metálicos e a madeira e destacou a construción.

Patrimonio
----------

Cruceiro da Santísima Trindade.
* Virxe da Rocha
* Fortaleza de Monte do Boi ou de Monterreal
* Cruceiro da Santísima Trindade
* Réplica da Carabela "La Pinta"
* Ex-Colexiata de Santa María de Baiona
* Faro de cabo Silleiro
* Casa da Navegación
* Capela de Santa Liberata

Festas municipais
-----------------

### Baiona

* Virxe da Anunciada
* Virxe do Carme
* Santa Liberata
* San Xoán
* A Arribada
* Romaría de San Cosme e San Damián
* Romaría da Virxe da Rocha

### Baíña

* Santa Mariña
* Santa Marta (O Burgo)

### Baredo

* Virxe da Cela
* Virxe do Carme
* San Roque

### Belesar

* San Lourenzo
* San Xoán (A Granxa)

### Santa Cristina da Ramallosa

* Santa Cristina

Deporte
-------

A vila conta cun porto deportivo. O Erizana Club de Fútbol fundouse en 1950.

Vilas e cidades irmandadas
--------------------------

* España Palos de la Frontera
* España Santa Fe
* Francia Pornic
* Cuba  Holguín
* Portugal Vila do Bispo

Premios e recoñecementos
------------------------

* Quality Coast Gold Award 2013
* Sustainable Destinations Global "Top 100" 2014 []
* Vilas Mariñeiras [*cando?*]

Galería de imaxes
-----------------

*Artigo principal**:* Galería de imaxes de Baiona.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Cabo Silleiro. |
| Cabo Silleiro.  |

|  |
| --- |
| Casa do concello. |
| Casa do concello.  |

|  |
| --- |
| Porto de Baiona. |
| Porto de Baiona.  |

|  |
| --- |
| Castelo de Monterreal. |
| Castelo de Monterreal.  |

 |

Parroquias de Baiona
--------------------

| Galicia | Provincia de Pontevedra | Parroquias de Baiona |  |
| --- | --- |
| Baíña (Santa Mariña) | Baredo (Santa María) | Baiona (Santa María de Fóra) | Baiona (Santa María) | Belesar (San Lourenzo) | Santa Cristina da Ramallosa (Santa Cristina) |

Lugares de Baiona
-----------------

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baiona vexa: Lugares de Baiona.

Notas
-----

1. ↑  Costas González, Xosé-Henrique (2016). *Os xentilicios de Galicia e dos outros territorios de lingua galega* (PDF). Vigo: Universidade de Vigo. p. 41. ISBN 978-84-8158-706-7.
2. ↑  "Nós Diario". *hemeroteca.nosdiario.gal*. Consultado o 2023-04-15.
3. ↑  "Fundación Europea de Educación Ambiental". Arquivado dende o orixinal o 28 de agosto de 2016. Consultado o 28 de agosto de 2016.
4. ↑  Concello de Baiona - Concellería de Turismo. "Historia de Baiona". Consultado o 08/11/2014.
5. ↑  Decreto 65/2005, do 31 de marzo, polo que se aproba o escudo do Concello de Baiona (Pontevedra)
6. ↑  Concello de Baiona. "Calidade". Arquivado dende o orixinal o 27 de xuño de 2018. Consultado o 26 de xuño de 2018.
7. ↑  "Sistema Integral de calidad turística en destino (SICTED)". *www.turismodebaiona.com*. Arquivado dende o orixinal o 26 de xuño de 2018. Consultado o 2018-06-26.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Baiona Modificar a ligazón no Wikidata*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galifontes posúe textos orixinais acerca de:  ***Baiona*** |

### Bibliografía

* Alvarado, J. (1997). "Fueros cartas pueblas inéditas de Galicia" (PDF). *Anuario de historia del derecho español* (en castelán e latín) (67): 141–152. ISSN 0304-4319.
* Bermejo; Pallares; Pérez; Portela; Vázquez; Villares (1980). *Historia de Galiza*. Alhambra. p. 115. ISBN 84-205-0758-X.
* Fernández Rodríguez, Begoña (decembro 2013) «La creación de una identidad patrimonial. Baiona y el descubrimiento de América» en *Revista Electrónica de Patrimonio Histórico* 13, UGR.
* López Otero, Beatriz e Soraluce Blond, José Ramón (2013). *Monterreal de Baiona. Transformaciones de un monumento*Arquivado 04 de marzo de 2016 en Wayback Machine. 55,63 MB ISBN 978-84-9749-579-0.
* Mosquera, Javier; Franco, Fernando (2002). *Guía cidadá de Vigo y su área metropolitana* (en castelán). Fundación Caixa Galicia, *Faro de Vigo*.
* Portela Silva, Ermelindo (1976). *La región del obispado de Tuy en los siglos XII a XV. Una sociedad en la expansión y en la crisis*. pp. 175–177.
* ——————; Pallares Méndez, Carmen (1991). *Galicia na época Medieval. Proxecto Galicia, Historia* **II**. A Coruña: Hércules de Ediciones. p. 351.
* Ramos González, Herminio (1925). *Crónicas históricas de la villa de Bayona* (en castelán). Madrid: Tipografía Artística.
* Santiago y Gómez, José de e Nogueira, Ulpiano (1902). *Bayona antigua y moderna*, Imprenta del Asilo de Huérfanos del Sagrado Corazón de Jesús. Madrid.
* Vedas Núñez, José-Pedro (2005). *Aquella Baiona de los años 40 y 50*. ISBN 84-8198-613-5

### Outros artigos

* Eleccións municipais en Baiona

| * v
* c
* e
Concellos da comarca de Vigo |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
BaionaBaiona
 | 
Fornelos de MontesFornelos de Montes
 | 
GondomarGondomar
 | 
MosMos
 | 
NigránNigrán
 | 
Pazos de BorbénPazos de Borbén
 | 
O PorriñoO Porriño
 | 
RedondelaRedondela
 | 
Salceda de CaselasSalceda de Caselas
 | 
SoutomaiorSoutomaior
 | 
VigoVigo
 |

 | Comarca de Vigo |

| * v
* c
* e
Galicia Galicia  ·  Concellos da provincia de Pontevedra |
| --- |
| 
* Agolada
* Arbo
* Baiona
* Barro
* Bueu
* Caldas de Reis
* Cambados
* Campo Lameiro
* Cangas
* A Cañiza
* Catoira
* Cerdedo-Cotobade
* Covelo
* Crecente
* Cuntis
* Dozón
* A Estrada
* Forcarei
* Fornelos de Montes
* Gondomar
* O Grove
* A Guarda
* A Illa de Arousa
* Lalín
* A Lama
* Marín
* Meaño
* Meis
* Moaña
* Mondariz
* Mondariz-Balneario
* Moraña
* Mos
* As Neves
* Nigrán
* Oia
* Pazos de Borbén
* Poio
* Ponte Caldelas
* Ponteareas
* Pontecesures
* Pontevedra
* O Porriño
* Portas
* Redondela
* Ribadumia
* Rodeiro
* O Rosal
* Salceda de Caselas
* Salvaterra de Miño
* Sanxenxo
* Silleda
* Soutomaior
* Tomiño
* Tui
* Valga
* Vigo
* Vila de Cruces
* Vilaboa
* Vilagarcía de Arousa
* Vilanova de Arousa

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q748867
* WorldCat
* VIAF: 159609137
* código INE: 36003
* GEC: 0263822
* GeoNames: 6360207
* GND: 4456863-0
* LCCN: n96006078
* OSM: 346566
* TGN: 1061822

 |