A **historia de Turín** comeza no século III antes da nosa era, cando aparece citada coma lugar do principal asentamento do pobo celta-ligur dos taurinos, chamado daquela **Taurasia** ou Taurinia. En concreto, as crónicas de Polibio narran o asedio e conquista polas tropas de Aníbal no 218 a. C. no seu camiño cara a Roma. Aínda que non se atoparon probas arqueolóxicas, suponse a súa localización na faixa de terra entre o Dora Riparia e o Po, na súa confluencia ao leste do centro histórico actual .

Estatua de bronce de Xulio César, fundador de *Julia Augusta Taurinorum*.

Augusta Taurinorum
------------------

Restos do Teatro Romano.
Foi no século I a. C. cando a romanización progresiva do norte da península itálica levou a Xulio César a fundar un campamento (*castrum*) no lugar da antiga Taurasia (58 a. C.), que pouco despois se constitúe como colonia romana (*Julia Taurinorum*). Porén, será no tempo de Augusto cando unha segunda colonia, **Julia Augusta Taurinorum** (28 a. C.), representará a fundación definitiva da cidade no seu soar histórico.

De planta cuadrangular reticulada segundo dous eixos ortogonais (*decumanus* e *cardo maximus*), característica do urbanismo romano, estaba rodeada dunha muralla con catro portas e 2,9 km de perímetro (45 Ha). Ata a caída do Imperio Romano, permaneceu coma unha pequena cidade provincial .

Época altomedieval
------------------

No último cuarto do século IV a vila fora designada diocese e Máximo, o seu primeiro bispo, fundou a primitiva catedral (basílica paleocristiá do Salvatore) no nordeste do recinto amurallado, onde seica se atopaba un templo pagán a carón do Teatro Romano. Entre finais do século seguinte e a metade do século VI completouse un complexo episcopal de tres basílicas xemelgas a carón das paleocristiás de San Giovanni e Sta. María.

En poder dos longobardos coma ducado, no 591 o duque Agilulfo foi elixido o seu rei. Un pazo (corte ducal) atopábase nos edificios da maxistratura romana, no lado norte do foro. Tamén semella probable que nesta época comezara a transformación dalgunhas estruturas urbanas do período anterior, como as portas da muralla, en edificios fortificados.

No poder dos francos a partir do século VIII, converteuse en verdadeiro centro rexional no 950 coma capital da marca carolinxia. A Porta Decumana occidental (de Susa ou Segusina) foi acondicionada coma castelo residencial dos marqueses e crese que a Porta Palatina, no norte da cidade, deveu en castelo tamén neste tempo (século XI). Ao longo destes séculos da Alta Idade Media, o tecido ortogonal romano foise "corrompendo" arredor da praza do mercado que sucedeu ao antigo foro .

Casa de Savoia
--------------

A cidade confórmase a partir do século XI como resultado de tres poderes: o antigo bispal, o emerxente comunal e o aristocrático (a casa de Savoia, que se fai co seu dominio a finais do século XIII). O complexo episcopal é substituído por unha nova catedral, cunha praza diante unida por unha rúa diagonal ao espazo central de mercado (Praza d'Erbe), que estaba a carón do edificio do concello comunal, e ao pazo-castelo dos nobres na romana Porta Pretoria. Estas tres construcións configuran o triángulo urbano que reflicte o equilibrio de poderes.

No comezo do século XVI, os xa duques de Savoia reforzan a defensa da cidade con bastións renacentistas nas esquinas do cuadrángulo urbano e no castelo ducal. Aínda así, en 1536, Turín cae en mans dos franceses, que completan a defensa facendo unha nova cortina (muralla) situada diante da muralla romana, unindo así os bastións, e liberan espazo derrubando os arrabaldes que estaban ao seu lado.

A construción da capital ducal
------------------------------

Cando Turín é liberada da ocupación en 1563, o duque Emanuele Filiberto I convértea en capital de Savoia pola súa posición menos vulnerable fronte a ameaza francesa. Con todo, decide reforzala aínda máis coa erección dunha gran cidadela pentagonal na esquina suroeste, que era a máis desprotexida ao non estar resgardada polos ríos.

Piazza Castello despois da regularización de Vitozzi (ao fondo o Pazo Real).
Máis tarde, inicia a construción dunha residencia cortesá axeitada, o Pazo Real, localizada detrás do catedral e ao norte do vello castelo medieval. Ante o grande aumento de poboación, que se dobrara en número e xa enchera o espazo intramurallas gañado co derrubamento dos arrabaldes, quixo tamén ampliar a cidade. Con todo, esta última empresa soamente puido ser levada a cabo polos seus sucesores xa ben entrado o século XVII.

As ampliacións barrocas de Turín
--------------------------------

Co modelo de Roma e París, na capital do Piemonte vaise levar a cabo unha singular síntese urbana das forzas relixiosas (a contrarreforma) e laicas (a cidade aristocrática e burguesa) que acada a estrutura urbanística máis sistemática e homoxénea da época barroca. O precedente na vila antiga da rede ortogonal romana marcará a pauta a seguir no trazado.

Vista de Turín dende o leste trala primeira ampliación (ao S).
Planta en perspectiva de Turín despois da segunda ampliación (Vía Po destacada).
Baixo o mandato de Carlo Emanuele I, Ascanio Vitozzi deseña o proxecto de regularización do grande espazo da Piazza Castello entre este e o Pazo Real coma novo centro urbano, foco ademais das futuras expansións.

No lado sur da Piazza Castello, a Via Nuova (actual Via Roma), coa súa uniformidade de fachadas, vai servir de conexión cunha nova praza, a Piazza San Carlo, un tipo de praza real parisiense ca particularidade da simetría das igrexas xemelgas que enmarcan a saída sur. O eixo directriz será outra gran rúa de fachadas uniformes e porticadas, Via Po, de trazo diagonal dende a Piazza Castello (que duplica a súa área, deixando o castelo illado no centro) e que termina nunha exedra de recepción na cidade. O conxunto da ampliación ten coma centro secundario unha nova praza real, a Piazza Carlo Emanuele II ou Piazza Carlina, e acaba rodeándose todo cunha nova muralla de baluartes que permiten a extensión dos xardíns reais.

Vista de Piazza Castello: Palazzo Madama á dereita, o novo Pazo Real ao fondo, cúpulas de San Lourenzo á esquerda e da Sindone apenas sobre os tellados do Pazo Real.
A cidade enriquécese con igrexas e pazos de entre os que destacan aqueles que forman parte da obra dun dos mellores arquitectos da época: Guarino Guarini. Entre o *duomo* (catedral) e o Pazo Real erixe a Capela da *Sacra Sindone* (relicario da Saba Santa traído polos duques en 1578 e foco de peregrinación do catolicismo da contrarreforma). Ao seu carón, na esquina noroeste da Piazza Castelo, constrúe tamén a igrexa de San Lourenzo. No eido civil, encárgase de construír o magnífico Palazzo Carignano na rúa paralela á Via Nuova.

Outro grande arquitecto, Filippo Juvarra, vai ser o encargado da terceira e última ampliación barroca de Turín (agora xa capital do reino de Sicilia), feita no primeiro terzo do século XVIII. Desta vez, a actuación centraríase na parte occidental da cidade. Co mesmo espírito cás anteriores, constrúe unha nova praza real coma centro, Praza Savoia, e unha entrada en exedra na cidade (*Quartieri Militari* en Porta Susina). Ao tempo, reestrutura o centro antigo (hoxe Via Garibaldi e Via Milán, coa porta norte tamén en exedra e cruzándose na refeita Piazza Palazzo di Cittá, antiga Praza d'Erbe) e erixe o Pazo Madama (nova fachada e grande escaleira do antigo castelo). Nos arredores da capital, Juvarra leva a cabo a construción da Basílica de Superga e o Pazo de caza de Stupinigi. Ademais, na área suburbana, toda unha serie de vilas cortesás e igrexas puntúan o territorio uníndose ao centro do poder por eixos rectilíneos (Rivoli, Venaria Reale, Castelo do Valentino). É xa nesta época cando Turín adopta a súa célebre forma de améndoa rodeada de bastións.

Século XIX
----------

Durante a ocupación napoleónica comeza o derrubo do sistema defensivo e a substitución das antigas portas por grandes prazas. Nun estilo continuador do que deviría un símbolo da cidade, a uniformidade de fachadas con pórticos, tamén crearon os franceses bulevares de ronda arredor do casco urbano.

Ponte e Praza Vittorio; ao fondo a Mole Antonelliana aínda sen o remate.
Trala restauración dos Savoia en 1814, comezaron a superarse algúns dos límites da cidade. Polo sur, creouse o Borgo Nuovo entre Porta Nuova e o Po, unha zona residencial da alta burguesía. Polo oeste, cunha nova praza de entrada, Piazza Statuto, urbanizouse a zona arredor da cidadela, que remataría desaparecendo.

No reinado de Carlo Alberto de Savoia (1831-49) a cidade comeza un período de crecemento sostido acompañando unha inicial industrialización (130.000 habitantes en 1849). É a época en que Turín se converte en capital efémera do Reino de Italia (1861-1864) e se leva cabo un intento de modernización. No Plan de Agrandamento de 1852 prevese o saneamento da área situada enriba de Via Po coa urbanización da Vanchiglia entre o Dora e o Po, onde se erixe unha nova icona para a cidade: a impoñente Mole Antonelliana (A. Antonelli, 1873.

Tras perder a capitalidade da nación, a cidade tivo que reconducir o seu futuro coma centro industrial (dende 1880 material ferroviario e en 1898 a *Fabbrica Italiana Automobili Torino* Fiat), comezando así unha dicotomía entre a antiga vila aristocrática e burguesa e os novos suburbios de factorías e clases traballadoras. As clases podentes ocupan a aba dos outeiros na beira dereita do Po, con novas pontes que o atravesan. Un parque de ribeira, o primeiro gran parque urbano, créase na ourela esquerda, onde estaba a residencia palaciana do Castelo do Valentino .

No vello *castrum* romano ábrense dúas rúas diagonais para hixienizar o tecido degradado (tamén para evitar as barricadas dos movementos obreiros): a Via Pietro Micca (1885) e a Via IV de Marzo, que se superpuña ao trazado medieval entre a catedral e a Praza do Concello.

Factoría Lingotto dende o aire (1928)

Século XX
---------

No Parque do Valentino organizouse a Exposición Internacional de 1911, onde Turín reafirmou a súa vocación de gran núcleo industrial. Precisamente, ao sur do parque, foise desenvolvendo dende os anos da Primeira Guerra Mundial a histórica factoría principal de Fiat: Lingotto.

A cidade expándese, segundo o Plano Regulador de 1906, cara á chaira do oeste con solo industrial, barrios de vivenda popular planificada, grandes servizos colectivos e infraestruturas viarias que van rematar, na segunda metade do século, na Turín metropolitana. Unha grande inmigración do *mezzogiorno* italiano leva a poboación da cidade a superar o millón de habitantes (só a nova planta de Fiat, Mirafiori, inaugurada por Mussolini en 1939, empregaba 50.000 traballadores).

A crise industrial sufrida dende os anos oitenta feriu especialmente a Turín, que tenta manter a súa puxanza con iniciativas coma os Xogos Olímpicos de Inverno de 2006 e a actual construción do metro.

Notas
-----

1. ↑  "*Recreación hipotética de Taurasia*". Arquivado dende o orixinal o 03 de marzo de 2012. Consultado o 30 de maio de 2012.
2. ↑  *Planta (entre o Dora —enriba— e o Po —embaixo—) e información sobre Augusta Taurinorum; Museo Torino*
3. ↑  *Recreación a vista de paxaro de Augusta Taurinorum (dende o nordeste); Francesco Corni*  Arquivado 30 de maio de 2020 en Wayback Machine.
4. ↑  *Planta da posición do complexo episcopal paleocristián na esquina nordeste da cidade romana, embaixo do teatro; Museo Torino*
5. ↑  "Copia arquivada". Arquivado dende o orixinal o 06 de marzo de 2016. Consultado o 30 de maio de 2012.
6. ↑  *Planta esquemática da cidade altomedieval*
7. ↑  "*A Porta Pretoria co corpo de garda ata a época franca*". Arquivado dende o orixinal o 01 de abril de 2015. Consultado o 30 de maio de 2012.
8. ↑  "*A Porta Pretoria coma Castelo dos Acaia-Savoia en 1297*". Arquivado dende o orixinal o 01 de abril de 2015. Consultado o 30 de maio de 2012.
9. ↑  "*O Castelo de Turín xa coas catro torres do século XV*". Arquivado dende o orixinal o 15 de marzo de 2015. Consultado o 30 de maio de 2012.
10. ↑  *Planta esquemática de Turín ao final do medievo*
11. ↑  *Mapa de Turín no século XV cos arrabaldes fora de murallas (reconstrución conxectural do s.XIX); Museo Torino*
12. ↑  *Recreación de Turín cos bastións defensivos do comezo do XVI; F.Corni*  Arquivado 04 de marzo de 2014 en Wayback Machine.
13. ↑  *Mapa de Turín coa Cidadela (N á dereita), 1577*
14. ↑  *Planta do complexo do Pazo Real e xardíns arredor do Duomo, e a galería de comunicación co Castelo; Museo Torino*
15. ↑  *Vista da época do conxunto do Pazo Real e xardíns dende o nordeste; en segundo termo, o Duomo; ao fondo, a Piazza Castello*
16. ↑  *Vista de época da Piazza San Carlo cara ó norte: a uniformidade de fachadas continúa en Via Nuova e Piazza Castello co Pazo Real ao fondo*
17. ↑  *O centro da primeira área de Turín trala segunda ampliación(leste); F.Corni*  Arquivado 30 de maio de 2020 en Wayback Machine.
18. ↑  *Perspectiva da época (dende o N) da nova Piazza Castello ampliada coma inicio da ampliación leste a través da Via Po*
19. ↑  *Vista da Via Po dende a exedra de entrada na cidade*
20. ↑  *Vista da cúpula da capela da Sindone*
21. ↑  *Vista da fachada do Palazzo Carignano (ao fondo entrevese a Piazza Castello)*  Arquivado 05 de marzo de 2016 en Wayback Machine.
22. ↑  *Planta de Turín (1762, sen as defensas; N embaixo): á dereita a ampliación de Juvarra coa exedra na porta Susina (outra tamén na porta Norte)*
23. ↑  *A exedra de Juvara na Porta Susina: máis aló ábrese a Piazza Savoia e ao fondo o centro da cidade*
24. ↑  *A sistematización barroca do territorio turinés*
25. ↑  *Mapa de Turín, 1839 coas novas prazas nas antigas portas da urbe (nótense os eixos creados por Juvarra para a cidade vella: o da antiga decumanus, Dora Grossa despois Garibaldi; e o norte-sur dende a Praza da República, hoxe Via Milano. Crúzanse a carón da tamén remodelada Praza do Concello, Palazzo di Cittá, antiga da Herba)*
26. ↑  *Mapa de Turín, 1852*
27. ↑  *Mapa de Turín (1860-70) coa Cidadela a desaparecer*
28. ↑  *Mapa de Turín, 1878*
29. ↑  "*A Mole Antonelliana, 167m de altura; Museo Torino*". Arquivado dende o orixinal o 06 de marzo de 2016. Consultado o 30 de maio de 2012.
30. ↑  *Planta de Turín, 1896*
31. ↑  *Mapa de Turín, 1915 (abaixo, en escuro, a área industrial de Lingotto).*
32. ↑  *Plan Regulador de Turín, 1987-1995; Museo Torino: no extremo sur (esquerda) o eixo remata en Stupinigi de Juvarra e antes, en lila, o complexo de Fiat-Mirafiori.*