|  |  |
| --- | --- |
|  | Este artigo amosa escritos chineses. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros. |

O **Río Amarelo**, tamén coñecido coma **Huang He**, é o segundo río máis longo da China, só superado polo río Yangtzé, e o sexto da Terra. Mide 5.464 km, e ocupa unha conca de 752.000 km².

É de grande importancia para a economía chinesa pois o seu val ten terras fértiles, bos pastos e importantes xacementos minerais.

Foi nese río onde a civilización chinesa comezou. O nome Río Amarelo foi dado por causa do luor amarelo que lle dá.

Curso alto do Río Amarelo

Etimoloxía
----------

A primeira literatura chinesa refírese ao río Amarelo simplemente como 河 (en chinés antigo: *\*C.gˤaj*), unha personaxe que chegou a significar simplemente «río» no uso moderno. A primeira aparición do nome 黄河 (en chinés antigo: *\*N-kʷˤaŋ C.gˤaj*; chinés medio: *Hwang Ha*) atópase no Libro de Han escrito durante a dinastía Han Occidental (206 a. C. - 9 d. C.). O adexectivo "amarelo" describe a cor perenne da auga turbia no curso inferior do río, que é debido ao loess que leva augas abaixo. Outra historia conta que o dragón K'au-fu intentou atravesar o ceo montado nun dos dez soles, ao mediodía o dragón caeu no primeiro río que viu e bebeu ata a última pinga, quedando só un longo leito de barro amarelo.

Un dos nomes máis antigos en mongol era o de *río Negro*, xa que corre claro antes da súa entrada na meseta de Loes, mais o nome actual do río entre os habitantes de Mongolia Interior é *Ȟatan Gol* (Хатан гол}}, "río Raíña"). En Mongolia, chámaselle simplemente *Šar Mörön* (Шар мөрөн, "río Amarelo").

En Qinghai, o nome tibetano do río é «río do Pavo Real» (*(en tibetano)*; *(en chinés)*).

Historia
--------

### Inicio da Civilización Chinesa

Os primeiros chineses probábelmente emigraron do sur, do val do Río Mekong para o norte, establecéndose nas terras fértiles das proximidades do Río Amarelo. Nesta terra irrigada, os antigos chineses cultivaron paínzo, hortalizas e froitas nativas, sobre todo ao longo dos cursos alto e medio do río. No sector baixo do Río Amarelo, cultivábase arroz. Durante o terceiro milenio antes de Cristo, o excedente de produción favoreceu o establecemento de vilas permanentes, como Banpo e Erlitou, e logo a mediados daquel milenio había case que un continuo poboamento ao longo do río, asentando as bases da civilización.

### Tempos antigos

O río Amarelo, como se representa nun mapa ilustrado da dinastía Qing (seccións).
Mapa de principios do século XIX que representa o curso do río Amarelo (en azul na parte superior do mapa).
Algúns mapas históricos do período das Primaveras e Outonos e da dinastía Qin reflicten que o río Amarelo nesas épocas discorría considerablemente ao norte do seu curso actual. Eses mapas mostran que despois de que o río superase a cidade de Luoyang, fluía ao longo da fronteira entre as actuais provincias de Shanxi e Henan, e logo continuaba pola fronteira entre as de Hebei e Shandong, para desembocar finalmente na baía de Bohai, preto da actual Tianjin. Outra desembocadura do río seguía esencialmente o curso actual.

O río deixou eses cursos no ano 602 a. C. e cambiou completamente ao sur da península de Shandong. A sabotaxe de diques, canles e encoros, e as inundacións deliberadas provocadas polos estados rivais, convertéronse nunha táctica militar habitual durante o período dos Reinos combatentes. Hai acreditadas unha grande inundación no ano 11 a. C. —á que se lle atribúe a caída da dinastía Xin, de curta duración— e outra no ano 70 d. C. cando o río volveu ao norte de Shandong, en esencia, ao curso actual.

### Idade Media

En 923, Tuan Ning, un xeneral Liang desesperado, volveu romper os diques, inundando uns 2600 km² de terras nun intento fracasado de protexer a capital Liang da dinastía Tang tardía. Unha proposta semellante do enxeñeiro Song Li Chun para inundar as partes baixas do río e protexer así as chairas centrais dos Khitai foi revogada en 1020: o Tratado de Shanyuan entre os dous estados prohibira expresamente aos Song establecer novos fosos ou cambiar o curso do río.

As rupturas producíronse a pesar de todo: unha en 1034, en Henglong, dividiu o curso en tres e inundou repetidamente as rexións do norte de Dezhou e de Bozhou (Song). Os Song traballaron inutilmente —con máis de 35 000 empregados, 100 000 recrutas e 220 000 toneladas de madeira e bambú nun só ano— durante cinco anos intentando restablecer o curso anterior antes de abandonar o proxecto en 1041. O río, entón máis lento, causou unha fenda en Shanghu que ocasionou que a saída principal fose cara ao norte cara a Tianjin en 1048 e que en 1194 bloquease a desembocadura do río Huai. A acumulación de depósitos de limo foi tal que mesmo despois de que o río Amarelo cambiase máis adiante o seu curso, o Huai xa non foi capaz de fluír ao longo do seu único leito histórico.

Produción hidroeléctrica
------------------------

Central Hidroeléctrica de Liujiaxia.
Na actualidade existen 16 centrais hidroeléctricas ao longo do río Amarelo, ordenadas a continuación segundo o ano no que comezaron a funcionar.

* Presa de Sanmenxia (1960), de 106 m de altura.
* Central hidroeléctrica de Sanshenggong (1966).
* Central hidroeléctrica da garganta de Qingtong (1968) (Qingtongxia City, Ningxia).
* Presa de Liujiaxia (1974) (condado de Yongjing, Gansu).
* Presa de Yanguoxia (1975) (condado de Yongjing, Gansu).
* Central hidroeléctrica de Tianqiao (1977).
* Presa de Bapanxia (1980) (Distrito de Xigu, Gansu).
* Presa de Longyangxia (1992) (condado de Gonghe, Qinghai), cunha altura de 178 m.
* Presa de Lijiaxia (1997) (condado de Jainca, Qinghai), cunha altura de 165 m.
* Central hidroeléctrica da garganta de Da (1998);
* Central hidroeléctrica da garganta de Li (1999);
* Presa de Wanjiazhai (1999);
* Presa de Xiaolangdi (2001) (Jiyuan, Henan), de 154 m de altura.
* Presa de Gonboxia (2006), (condado de Longhua, Qinghai), cunha altura de 132 m.
* Presa de Laxiwa (2010) (condado de Guide, Qinghai), cunha altura de 250 m.
* Presa de Jishixia (2010), (condado de Longhua, Qinghai), cunha altura de 101 m.

Segundo se informou no ano 2000, as sete maiores centrais (Longyangxia, Lijiaxia, Liujiaxia, Yanguoxia, Bapanxia, ​​Daxia e Qinglongxia) xa tiñan en funcionamento unha capacidade instalada total de 5.618 MW.

Notas
-----

1. ↑  Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia. Geol.lsu.edu (2000-02-28). Retrieved on 2013-02-04.
2. 1 2  Baxter, Wm. H. & Sagart, Laurent. *Baxter–Sagart Old Chinese Reconstruction*, p. 41. 2011. Consultado o 11 de outubro de 2011.
3. ↑  Parker, Edward H. *China: Her History, Diplomacy, and Commerce, from the Earliest Times to the Present Day*, p. 11. Dutton (Nova York), 1917.
4. ↑  Geonames.de Arquivado 16 de xullo de 2016 en Wayback Machine.. "geonames.de: Huang He Arquivado 05 de marzo de 2018 en Wayback Machine.".
5. 1 2  Gernet, Jacques. *Le monde chinois*, p. 59. Map "4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)". (en francés)  
English version: 

> 
> 
> 
> 
>
6. ↑  Véxase por exemplo en: «Qin Dynasty Map» Arquivado 05 de xaneiro de 2015 en Archive.is.
7. 1 2 3  Tregear, T.R. *A Geography of China*, p. 218. 1965.
8. ↑  Allaby, Michael & Garrat, Richard. *Facts on File Dangerous Weather Series: Floods*, p. 142. Infobase Pub. 2003. ISBN 0-8160-5282-4. Consultado o 15 de outubro de 2011.
9. 1 2 3  Elvin, Mark & Liu Cuirong (eds.) *Studies in Environment and History:* *Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History*, pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. ISBN 0-521-56381-X. Consultado o 15-10-2011.
10. ↑  Grousset, Rene. *The Rise and Splendour of the Chinese Empire*, p. 303. University of California Press, 1959.
11. ↑  Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission *(en* *inglés)* Arquivado 12 de maio de 2013 en Wayback Machine. People's Daily, 14 decembro de 2000

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Río Amarelo*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q7355
* WorldCat
* VIAF: 244966404
* BLBNB: 000144080
* BNE: XX5266045
* BRE: 4671942
* EBID: ID
* GEC: 0033106
* GeoNames: 1807482
* GND: 4025968-7
* LCCN: sh85149104
* NDL: 00630711
* NKC: ge890612
* OSM: 171843

 |

---

|  |  |
| --- | --- |
| Este artigo tan só é un bosquexo |  *Este artigo sobre xeografía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---