**Dolores Cacuango Quilo**, nada en Cayambe o 26 de outubro de 1881 e finada en Yanahayco o 23 de abril de 1972, foi unha activista ecuatoriana pioneira no campo da loita polos dereitos dos indíxenas e labregos no seu país, tamén coñecida como **Mamá Dulu**. Fundou en 1944 a Federación Ecuatoriana de Indios (FEI) coa axuda do Partido Comunista de Ecuador e en 1946 xunto a Luisa Gómez de la Torre a primeira escola bilingüe (quechua-español). É unha das referentes máis coñecidas da esquerda ecuatoriana e unha das referentes do feminismo ecuatoriano a principios do século XX xunto a Tránsito Amaguaña.

Traxectoria
-----------

Dolores Cacuango naceu no latifundio de San Pablo Urcu preto de Cayambe (provincia de Pichincha) en 1881. Os seus pais, Andrea Quilo e Juan Cacuango, foron indios *gañanes*, nome que recibían as persoas que traballaban en facendas sen soldo. Creceu no campo xunto aos seus pais, sen asistir á escola debido á falla de recursos económicos. Nunca aprendeu a ler nin a escribir, o que resultou un factor motivante para mellorar o acceso á educación da comunidade indíxena. Aprendeu a falar castelán na cidade de Quito, lugar onde traballou como empregada doméstica a moi curta idade.

Unha das influencias na vida política de Cacuango foi Juan Albamocho, un indíxena que solía disfrazarse de mendigo e pedir caridade, sentaba ao pé dos despachos dos avogados e escoitaba o que conversaban. Unha tarde, Albamocho regresou á súa comunidade en Cayambe e exclamou berrando "Si houbo lei para os indíxenas". Dende entón, a comunidade indíxena desexaba coñecer os seus dereitos, para poder defenderse dos continuos maltratos dos tenentes políticos e dos curas parroquiais.

A súa primeira acción que a situou no liderado indíxena foi a principios de 1926 cando Dolores tiña xa 44 anos. Foi no contexto dunha rebelión popular en Cayambe dirixida polo indio Jesús Gualavisí e impulsada polo Sindicato de Traballadores Campesiños de Juan Montalvo. Dolores formaba parte dun grupo de mulleres que promoveron folgas en distintas facendas da zona. Destacou pola súa capacidade de condución e os seus discursos pronunciados en quechua e en castelán.​

En 1927 casou con Luis Catucuamba, foron vivir a Yanahuayco, próximo a Cayambe. Traballaron na agricultura e tiveron nove fillos; oito deles morreron a curta idade por doenzas intestinais causadas pola falta de hixiene e salubridade da zona. O único fillo que sobreviviu foi Luis Catucuamba. En 1946 chegou a ser educador de indíxenas na súa vila natal, pois a súa nai quixo que axudase o seu pobo.

Os últimos anos de Cacuango foron penosos. Perdeu forzas, sufriu paraplexía, perdeu peso, estaba cansa e deixou de visitar as comunidades e organizacións. Faleceu en 1971 con 89 anos. No momento do seu pasamento acompañábana o seu esposo, o seu fillo, a súa nora e a súa amiga María Luisa.

Activismo
---------

Dolores Cacuango foi unha activa impulsora da fundación de escolas bilingües en colaboración con Luisa Gómez de la Torre; fundou en 1946 a primeira escola bilingüe (quechua-español).

No ámbito político, en 1944 participou na creación da primeira organización indíxena en Ecuador que se denominou Federación Ecuatoriana de Indígenas (FEI) auspiciada polo Partido Comunista del Ecuador; aquí ocupou a secretaría xeral.

Ademais, liderou a apertura de escolas sindicais en Cayambe e, xunto a Rosa Lema, foi unha das mulleres de orixe indíxena máis recoñecidas no seu país a finais da década de 1940.

A Reforma Agraria foi ditada en outubro de 1973 co obxectivo de facer algunhas reformas no réxime de posesión e usufruto da terra, para deter a ofensiva dos campesiños rebeldes e precautelar a produtividade das facendas. Esta procuraba a integración nacional, transformación das condicións de vida do campesiñado, redistribución do ingreso agrícola e organización dun novo sistema social de empresa de mercado. A reforma agraria marcou o inicio dun proceso de "territorialización" sobre un importante espazo rural situado no Cantón Cayambe, provincia de Pichincha. Dolores Cacuango dentro deste proceso foi unha figura clave que liderou a varios mozos indíxenas na rebelión contra o poder dos facendados e dos seus administradores e mordomos.

Dolores Cacuango vivía nunha pequena aldea preto de Cayambe, o que a motivou a participar liderando varias rebelións en Cayambe para protexer os dereitos indíxenas. A causa disto chegárona a coñecer como *La Loca Dolores Cacuango* ("A tola Dolores Cacuango"), xa que a temían pola súa capacidade de liderado e o seu carisma que atraía grandes grupos indíxenas en Cayambe.

Nas súas incursións polas comunidades ía sempre acompañada polos indios de experiencia política e por mozos que formaba no liderado. En 1964 o plan de axuda Alianza para o Progreso durante a presidencia de Galo Plaza buscaba a instauración da reforma agraria; esta buscaba un cambio para que as leis que a mesma propuña sexan respectadas polos facendados e pola oligarquía. Dolores apoiou este plan liderando unha marcha en Quito con case dez mil indios de Cayambe, na que se dirixiu a todos os ecuatorianos ao dar un discurso no Teatro Universitario, xa que buscaba xustiza para os indíxenas con esta nova restauración da reforma agraria.

Homenaxe
--------

A especie de avespa *Aleiodes cacuangoi* recibiu o seu nome por ela.

Notas
-----

1. 1 2  Sociedad Nipo Ecuatoriana (ed.). "Dolores Cacuango". Consultado o 22 de agosto de 2013.
2. ↑  Murriagui, Alfonso (25 de marzo de 2010). "Dolores Cacuango, pionera en la lucha por los derechos indígenas". *Voltaire.net*. Consultado o 22 de agosto de 2013.
3. ↑  Rodas Morales, Raque (2005). *Dolores Cacuango, gran líder del pueblo indio*. Banco Central del Ecuador. p. 179. ISBN 978-997-872-410-1.
4. ↑  "Protagonismo de las mujeres indígenas en el Ecuador". *El Tiempo* (en castelán). 6 de setembro de 2018. Arquivado dende o orixinal o 13 de febreiro de 2019. Consultado o 13 de febreiro de 2019.
5. 1 2  Kersffeld, Daniel (19 de febreiro de 2014). "Dolores Cacuango, líder irrepetible". *El Telégrafo* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 25 de xullo de 2018. Consultado o 12 de agosto de 2018.
6. ↑  "Dolores Cacuango - EcuRed". *www.ecured.cu* (en castelán). Consultado o 21 de novembro de 2017.
7. ↑  Lucas, Kintto (1997). *Mujeres del siglo XX*. Editorial Abya Yala. p. 153. ISBN 978-997-804-291-5.
8. ↑  Chuji, Mónica (2008). "Los medios de comunicación indígenas al servicio de los derechos humanos y colectivos —el caso de Ecuador—". En Berraondo, Mikel. *Pueblos indígenas y derechos humanos*. Universidade de Deusto. p. 692. ISBN 978-849-830-548-7.
9. 1 2  Prieto, Mercedes (2008). "Rosa Lema y la misión cultural ecuatoriana indígena a Estados Unidos: turismo, artesanías y desarrollo". En de la Torre, Carlos; Salgado, Mireya. *Galo Plaza y su época*. Flacso-Sede Ecuador. p. 191. ISBN 978-997-867-154-2.
10. ↑  Albó, Xavier (2008). *Movimientos y poder indígena en Bolivia, Ecuador y Perú*. CIPCA. p. 294. ISBN 978-999-543-509-7.
11. ↑  Tuaza C. Luis Alberto (2010). "Concepciones del Estado y demandas de las organizaciones campesinas e indígenas (1940-1960)". En Burbano de Lara, Felipe. *Transiciones y rupturas: El Ecuador en la segunda mitad del siglo XX*. Flacso-Sede Ecuador. p. 562. ISBN 978-997-867-263-1.
12. ↑  Shimbori, E. M; Shaw, S. R (2014). "Twenty-four new species of Aleiodes Wesmael from the eastern Andes of Ecuador with associated biological information (Hymenoptera, Braconidae, Rogadinae)". *ZooKeys* (405): 1–81. PMC 4023268. PMID 24843275. doi:10.3897/zookeys.405.7402.

* Portal:Muller
* Portal:Feminismo

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3034278
* WorldCat
* VIAF: 9179457
* FAST: 1810694
* ISNI: 0000 0000 3731 4397
* LCCN: n99045508

 |