Castañolas
As **castañola** ou **castañeta** é un idiófono, composto de dúas pezas atadas entre si, empregado en diversas culturas musicais con distintas variacións en canto a forma, tamaño, e materiais.

Historia
--------

Instrumentos semellantes a castañola atópanse en moitas culturas antigas. Cítase con frecuencia como orixe a *crusmata* ibérica, un instrumento formado por dúas cunchas ou dúas pezas de madeira que se facían soar baténdoas cos dedos e a palma da man.. As súas características (tamaño e facilidade de interpretación) fixeron que se espallase incluso ata na música culta. Durante o renacemento e posteriormente as castañolas aparecen cítaas na literatura asociándoas á música das clases baixas.

Características
---------------

As castañolas compóñense dun par de pezas cóncavas de madeira dura (buxo, uz, teixo, nogueira, ébano ou semellante) ou máis modernamente de granadillo, pau santo, o materiais sintéticos. Na parte superior ten dúas extensións furadas, chamadas "orellas". Polos furos pásase unha baraza (na antigüidade fabricada con tendóns de porco ou de cabalo), por onde se introducen un ou máis dedos, deixando a dúas pezas da castañola frouxas. O instrumento tócase repenicando cos dedos nel, ou axitando as mans. O son producido e oco e seco. Normalmente tócanse cunha castañola en cada man, sendo unha delas de ton máis alto ca outra, recibindo o nome de "femia" e "macho" respectivamente.

Dentro do ámbito da música culta adóitase a suxeitalas nun mango de madeira, facilitando a interpretación, pero modificando en parte o seu son.

Uso popular
-----------

Grupo Köçek na celebración da circuncisión dos fillo do Sultán Ahmed en 1720
O seu uso dentro da música popular española está moi estendido, e pódense atopar en toda a xeografía, onde reciben diversos nomes. Tócanse tradicionalmente en Valencia (onde se chaman *postizas*), Andalucía, Asturias, Cataluña (*esclafidors*), León, Cantabria, Galicia, Aragón (*jotaneos* ou *pulgaretes*), País Vasco (*Krisket*), nas Illas Baleares e nas Illas Canarias (*Chácaras*).

As castañolas adoitan a ser tocadas polos bailadores, remarcando os pases de baile con elas. É habitual, por exemplo, que acompañen o baile da xota, onde se empregan cando se bailan danzas non puramente flamencas como sevillanas e fandangos.

O xeito de tocalas tamén varía segundo as zonas; en Aragón ou en Galicia cólganse dos dedos medio e índice e tócanse cun golpe seco ou axitando as mans. En Andalucía pendúranse do polgar, e se golpean con toda a man ou repenicando cos catro dedos restantes, producindo unha gran variedade de ritmos.

Con todo, non é un instrumento exclusivo da cultura peninsular. Amais de España e Portugal, atópase na música árabe, na Roma Antiga, en Italia e en Latinoamérica. No Imperio otomán os *köçeks* non só bailaban, senón que tamén tocaban instrumentos de percusión, especialmente un tipo de castañolas coñecidos como *çarpare*, que posteriormente foron substituídos por címbalos de metal chamados *zills*.

Uso na música culta
-------------------

Durante o barroco, as castañolas tamén foron empregadas principalmente na danza. Compositores como Jean-Baptiste Lully as incluíron nas súas pezas, ben fosen de inspiración española (*Ballet des Nations*), exipcia (*Persée*, *Phaëton*), etíope (*Persée*, *Phaëton*), o mitolóxica (*Atys*). Foron tamén empregadas en danzas de temática menos amable, como en personaxes de demos (*Alceste*) ou evocando pesadelos (*Atys*). A súa asociación coas danzas africanas aparece no ballet *Flore* (1669) de Lully; "...les Africains inventeurs des danses de Castagnettes entrent d’un air plus gai..."

As castañolas foron empregadas evocando atmosferas españolas na ópera *Carmen* de Georges Bizet ou na obra orquestral de Emmanuel Chabrier titulada *España*. Pódense atopar na "Danza dos sete veos" da ópera *Salome* de Richard Strauss e na ópera *Tannhäuser* de Richard Wagner. Unha variación pouco común son as que aparecen na obra *Les Choëphores* de Darius Milhaud, onde as castañolas están feitas de metal. Outras obras como o *Capricho Español* de e Rimsky-Korsakov, a *Rapsodia española* de Maurice Ravel, o *Concerto for Two Pianos and Orchestra in D minor* de Francis Poulenc e a obra *Tangollen* de Karl Jenkins.

Como instrumento acompañante, raramente ten papel solista. Como excepción pódense mencionar o *Concertino for Castanets and Orchestra Three Anecdotes* de Leonardo Balada, o *Conciertino für Kastagnetten und Orchester* do compositor alemán Helmut M. Timpelan, en cooperación co virtuoso José de Udaeta e a *Tocatta festiva for castanets* de Allan Stephenson. Sonia Amelio tamén interpreta arranxos solistas.

As castañolas en Galicia
------------------------

Fabricadas polos zoqueiros ou polos propios bailadores, áchanse castañetas baixo variadas morfoloxías por toda a xeografía galega. Malia que é posíbel que tamén fosen empregadas ocasionalmente na música instrumental, o seu uso tradicional en Galicia foi o acompañamento de danzas e bailes soltos. Os bailadores úsanas como reforzo rítmico da peza, realizando toques simples (un golpe) ou compostos (repenique) ao compás da melodía. Nas castañolas galegas diferenciase entre a que se porta na man esquerda (macho), que emite un son máis grave, e a da dereita (femia), máis aguda e que nalgúns bailes "repenica" en solitario. É habitual que esta última leve unha marca na parte superior para distinguila a simple vista.

Imaxes
------

* Castañolas cántabrasCastañolas cántabras
* Chácaras canariasChácaras canarias
* Ilustración do século XVII representando o mes de abril (Códice Barberini, Biblioteca Vaticana)Ilustración do século XVII representando o mes de abril (Códice Barberini, Biblioteca Vaticana)
* Castañola, segundo debuxo noruegués de 1910.Castañola, segundo debuxo noruegués de 1910.
* Un dos xeitos de collelas.Un dos xeitos de collelas.
* Karkeb ou garagab, un instrumento semellantes as castañolas, que se usa en Marrocos e Alxeria*Karkeb* ou *garagab*, un instrumento semellantes as castañolas, que se usa en Marrocos e Alxeria

Notas
-----

1. ↑  Albán Laxe, Calixto (2003). *O saber do pobo. Enciclopedia do traxe, danza e música tradicionais*. *Vigo. Xerais*. ISBN 84-8302-235-4.
2. 1 2  "Palillos, tejoletas y castañuelas (A. Payno, Luis)". Construcción de instrumentos tradicionales. Arquivado dende o orixinal o 21 de xuño de 2010. Consultado o 9 de xuño de 2010.  *(en castelán)*
3. ↑  López Ruiz, Luis (2007). *Guia del Flamenco*. *Ediciones Akal*. ISBN 978-84-460-2670-9.
4. ↑  Carpintero Arias, Pablo. "Os Instrumentos Musicais na Tradición Galega » Castañetas, castañolas". Consultado o 2021-10-29.
5. ↑  Quintas Suárez, Moisés. "Entrechocados (Castañolas)". *instrumentosgalegos.gal*. Consultado o 2021-10-29.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Castañola Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Tarrañola

### Ligazóns externas

* Danza Reis de Castañolas de Fozara (vídeo).
* Danza de castañolas de Riofrío (vídeo).

| * v
* c
* e
Música, canto e baile tradicional de Galicia |
| --- |
| Música | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Agrupacións | Bandas populares · Bandas de gaitas · Coros galegos · Cuarteto de gaita e clarinete · Cuarteto tradicional · Charanga · Dúo tradicional · Folión · Gaiteiro · Pandeireteiras · Rancho de Reis · Requintas · Treboadas · Trío tradicional | Gaiteiro nas Cantigas de Santa María (século XIII) |
| Pezas | Alalá · Alborada · Ruada · Marcha · Pandeirada |
| Instrumentos | 

|  |  |
| --- | --- |
| Vento | Asubío · Chifro · Frauta · Frauta de pan · Frautín · Gaita galega · Gaita de barquín · Ocarina · Pínfano · Pito galego · Requinta · Rosca |
| Percusión | Birimbao · Bombo · Bombo de treboada · Caixa · Carraca · Castañolas · Charrasco · Chocas · Ferreñas · Ferriños · Pandeira · Pandeiro · Pandeireta · Pitos · Tambor · Tambor de entroido · Tarabela · Tarrañolas · Vinco |
| Popularizados | Acordeón · Clarinete · Rabel · Violín · Zanfona |
| Utensilios | Botella · Caldeiro · Campá · Culleres · Cunchas · Gadaña · Latas · Morteiro · Pota · Prancha · Sacho · Sella · Tixola · Zocas |

 |

 |
| Cantares | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Alalás | Alalá | Perfecto Feijoo vestido de zanfoñeiro |
| Infantís | Arrolo · Arronrón · Xogo |
| Narrativos | Cantar de cego · Canto enumerativo · Romance · Parrafeo |
| Relixiosos | Cantar de Nadal · Canto de Reis · Aguinaldo · Aninovos · Manueles · Xaneiras · Despedida · Panxoliña · Vilancico · Cantar de pasión · Cantar de Pascua · Canto de romeiros |
| de Festas | Cantar de camiño · Cantar de ramboia · Pandeirada · Cantar de Entroido · Cantar dos maios · Canto de San Xoán · Enchoiada · Loias · Regueifa |
| de Traballo | Agradecemento · Aña · Cantar das arrincadas · Cantar de colleita · Cantar de espadelada · Cantar de fiada · Cantos das labradas · Cantar de arada · Canto de sachada · Cantar de malla · Cantar de muiñada · Cantar de sega (seitura) · Cantar de arrieiro · Cantar de canteiro · Panadeira |

 |
| Baile | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Soltos | Carballesa · Fandango · Maneo · Muiñeira · Muiñeira vella · Rabela · Regueifa · Vira · Xota | Muiñeira de Dionisio Fierros. |
| Agarrados | Charrasquiño · Chiqui-Chiqui · Esparabán · Mazurca · Muiñeira corrida · Pasodobre · Polca · Rumba · Valse |
| De festas etraballos | Baile da aña · Bailes da colleita · Baile das labradas · Baile do magosto · Baile dos maios · Baile de San Xoán · Danza do pan · Danza do romance do rei portugués · Danza dos vellos · Danza de vésperas · Entroiada · Danza do abellón · Danza do garotiño · Danza das penlas ·  · Farsa de Carril · Farsa de damas e galáns · Farsa de mouros e cristiáns · Farsa de xigantes e cabezudos · Danza do feno · Danza do ramo · Danzas de aninovo · Danza de Nadal · Danza da morte |

 |
| Danza | Danza de arcos · Danza de castañolas · Danza de cintas · Danza de espadas · Danza de paus · Danza de Reis |
| Glosario | Aturuxo · Ferreña · Fiada · Fiadeiro · Foliada · Guía · Labradas · Paseo · Penla · Polavila · Punto · Recolla · Regueifa (pan de voda) · Ruada · Ruada · Serán · Volta |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q183932
* AAT: 300041917
* BRE: 2051038
* EBID: ID
* GEA: 3341
* GEC: 0224796
* GND: 4131227-2
* JSTOR: castanets
* MIMO: 2423
* MusicBrainz: ID

 |