A xema (vitelo) dun ovo de galiña
O **vitelo**, **deuteroplasma** ou **plasma xerminativo** é a parte do protoplasma do cigoto que contén substancias nutritivas, tales como lípidos, glícidos, proteínas, vitaminas, e minerais. 

O vitelo provén na súa maioría do óvulo, e serve para a nutrición do embrión, polo menos nas súas fases iniciais.

As proteínas funcionan en parte como alimento por si mesmas e, en parte, para a regulación do almacenamento e subministración dos outros nutrientes. Por exemplo, nalgunhas especies a cantidade de xema nun ovo afecta aos procesos de desenvolvemento que seguen á fecundación.

O vitelo non é un material de células vivas, como o citoplasma, senón un material en gran parte pasivo, é dicir, un deuteroplasma (elementos inactivos do protoplasma, principalmente o material nutritivo que contén o saco vitelino), de aí o sinónimo deuteroplasma. O material alimentario e as estruturas de control asociadas fornécense durante a ooxénese. Parte do material almacénase máis ou menos na forma en que o corpo materno o subministrou, en parte como procesado por tecidos non xerminais no ovo, mentres que parte do procesamento biosintético na súa forma final acontece no propio ovocito.

Diferenzas entre as especies
----------------------------

Algúns tipos de ovos non conteñen vitelo, por exemplo, porque se producen en situacións nas que a subministración de alimentos é suficiente (como no corpo do hospedador dun parasito) ou porque o embrión se desenvolve no corpo da nai, que subministra o alimento, normalmente a través da placenta. Dise que os sistemas reprodutivos nos que o corpo da nai subministra directamente o alimento ao embrión son **matrotróficos**, e que aqueles nos que o embrión é subministrado polo vitelo son **lecitotróficos**. En moitas especies, como todas as aves, e na maioría dos réptiles e insectos, o vitelo adopta a forma dun órgano especial de almacenamento construído no tracto reprodutivo da nai. En moitos outros animais, especialmente especies moi pequenas, como algúns peixes e invertebrados, o material do vitelo non se encontraa nun órgano especial, senón no interior do ovo.

A cantidade de vitelo está relacionada coa historia evolutiva das especies. Así, os pequenos animais que producen grandes cantidades de ovos para aseguraren a súa supervivencia presentan ovos oligolecitos ou mesolecitos, polo que o embrión debe desenvolverse rapidamente antes de esgotar as súas reservas nutritivas. As aves e os réptiles necesitan ovos polilecitos para aseguraren a nutrición de embrións complexos que se desenvolven fóra da nai. Os mamíferos producen ovos pequenos desprovistos case de vitelo, debido ao desenvolvemento da placentación, a pesar da súa orixe evolutiva a partir de especies de ovos polilecitos. Porén, durante a gastrulación dos mamíferos séguese un esquema moi similar ao dos ovos polilecitos a pesar de ser máis complexo.

Clasificación dos ovos segundo o vitelo
---------------------------------------

### Pola cantidade de vitelo

* *Oligolecitos* ou *microlecitos*: pouca cantidade.
* *Mesolecitos* ou *heterolecitos*: cantidade media.
* *Polilecitos* ou *megalecitos*: gran cantidade.

### Pola distribución do vitelo

* *Isolecito*: uniformemente distribuído.
* *Telolecito*: concentrado nun polo (polo vexetal), mentres que no outro extremo se encontra o polo animal, que constitúe o disco embrionario.
* *Centrolecito*: concentrado no centro.

Vitelo nas aves
---------------

Nas aves o vitelo está formado por dous compoñentes:

* O *vitelo amarelo*, que é o maior dos dous compoñentes.
* O *vitelo branco*, que forma unha parte central bulbosa (*látebra*) prolongándose nun colo que se expande baixo o disco embrionario, formando o chamado *núcleo de Pander*.

Notas
-----

1. ↑  vitelo, 2ª acep. no *Dicionario da RAG*.
2. ↑  Garrido, Carlos (1977): *Dicionário terminológico quadrilíngue de zoologia dos invertebrados*. A Corunha: Associaçom Galega da Língua. ISBN 84-87305-12-1, p. 336.
3. ↑  MOSBY (2010): *Diccionario Mosby Pocket de Medicina, Enfermería y Ciencias de la Salud*. 6ª ed. Ámsterdam, Países Baixos: Elsevier Mosby. ISBN 978-84-8086-682-8.
4. ↑  Barnes, R. S. K. *et al*. 2001, p. 347..

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Barnes, R. S. K. *et al*. (2001): *The Invertebrates: A Synthesis*. Hoboken, Nova Jersey, USA: Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-632-04761-1.
* García Monterde, José e Francisco Gil Cano (2006): *Embriología Veterinaria. Un enfoque dinámico del desarrollo animal*. Córdoba: Universidad de Córdoba. ISBN 978-950-555-409-6.

### Outros artigos

* Xema (ovo)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q181409
* AAT: 300011803
* GEC: 0151001
* JSTOR: egg-yolk
* LCCN: sh2005020321
* MAG: 2781321622

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D004530
* UNII: 4IPS17B70T

 |