O **lituano** (*lietuvių kalba*) é unha lingua báltica con 4 millóns de falantes e a lingua oficial de Lituania.

Historia
--------

Primeiro libro en lituano *Catecismo* de Martynas Mažvydas, 1547.
Algúns lingüistas pensan que o lituano é a lingua que máis trazos conserva do antigo indoeuropeo. As linguas bálticas orientais afastáronse das occidentais entre os séculos V e VII. A diferenciación entre o lituano e o letón deuse a partir do século IX; entre estes dous existiron dialectos de transición ata, cando menos, o século XIV e, posibelmente, o XVII. A ocupación da bacía do Daugava por parte da orde militar alemá dos Irmáns da Espada entre os séculos XIII e XIV (coincidindo co territorio da Lituania actual), contribuíu ao desenvolvemento autónomo desta lingua.

O texto máis antigo existente é unha tradución de himnos de entre 1503 e 1525. Publicáronse libros a partir de 1547, mais o nivel de alfabetización dos lituanos foi moi baixo até o século XVIII e non había moitos títulos. En 1864, após o Erguemento de Xaneiro, Mikhail Muravyov, Gobernador Xeral Ruso de Lituania, prohibiu a utilización do lituano na educación e na imprenta e mesmo prohibiu a utilización do alfabeto latino. Algúns libros continuaron a ser imprimidos en Prusia Oriental e os Estados Unidos. Introducidos no país por traficantes de libros, contribuíron a soster o sentimento nacionalista até que se levantou a prohibición en 1904. Jonas Jablonskis (1860-1930) contribuíu moito á formación do padrón lingüístico lituano. As convñencións do lituano escrito foran evolucionando durante o século XIX, mais Jablonskis, na introdución á súa *Lietuviškos kalbos gramatika* foi o primeiro en formular e expor os principios esenciais, baseados no dialecto alto-lituano occidental. O lituano foi a lingua oficial de Lituania desde 1918. Durante a ocupación soviética utilizouse oficialmente xunto co ruso, a cal, ao ser a lingua oficial da Unión Soviética, tiña primacía sobre o lituano.

Clasificación
-------------

O lituano é unha das dúas linguas bálticas existentes, xunto co letonio. No século XIX desapareceu o prusiano antigo.

Distribución xeográfica
-----------------------

Territorio de lingua lituana no século XVI
O lituano fálase fundamentalmente en Lituania (3 millóns, 80% da poboación). Fálao tamén o grupo étnico lituano que vive en Belarús, Letonia, Polonia e no óblast de Kaliningrado (Rusia) e por emigrantes noutras partes de Rusia e noutros países de América e Europa, até chegar aos 4 millóns.

### Situación oficial

O lituano é a lingua oficial de Lituania.

### Dialectos

O lituano ten dous dialectos principais: aukštaitiano (*Aukštaičių*, lituano das terras altas) e samogitiano (samogitiano, *Žemaičių/Žemaitiu*, lituano das terras baixas) .

A norma padrón baséase no aukštaitiano occidental. Os dous dialectos no son completamente intelixíbeis entre si.

Sons
----

### Vogais

O lituano conta con doce vogais escritas. Ademais das letras latinas utilízase o acento ogonek (coñecido como "caudata") para indicar vogais longas, reliquia histórica de cando estas vogais estaban izadas (como as vogais ogonek no polonés contemporáneo), e antes aínda, de cando precedían un son 'n'.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Maiúscula | A | Ą | E | Ę | Ė | I | Į | Y | O | U | Ų | Ū |
| Minúscula | a | ą | e | ę | ė | i | į | y | o | u | ų | ū |
| IPA | ɐɐˑ | ɐˑ | ææˑ | æˑ | eˑ | i | iˑ | iˑ | oˑo | u | uˑ | uˑ |

### Consoantes

O lituano utiliza 20 caracteres consonánticos tomados do alfabeto latino. Ademais, o dígrafo "Ch" representa unha velar fricativa (/x/); a pronuncia dos demais dígrafos pódese deducir dos seus compoñentes.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Maiúscula | B | C | Č | D | F | G | H | J | K | L | M | N | P | R | S | Š | T | V | Z | Ž |
| Minúscula | b | c | č | d | f | g | h | j | k | l | m | n | p | r | s | š | t | v | z | ž |
| IPA | b | ts | ʧ | d | f | ɡ | ɣ | j | k | l | m | n | p | r | s | ʃ | t | ʋ | z | ʒ |

### Fonoloxía

#### Consoantes

|   | labiais | dentais | alveo-dentais | alveolares | alveo-palatais | velares |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| plosivas | xordas | p | t |   |   |   | k |
| sonoras | b | d |   |   |   | ɡ |
| fricativas | xordas | f |   | s |   | ʃ | x |
| sonoras |   |   | z |   | ʒ | ɣ |
| africadas | xordas |   |   | ʦ |   | ʧ |   |
| sonoras |   |   | ʣ |   | ʤ |   |
| nasais | m |   |   | n |   |   |
| líquidas | laterais |   |   |   | l |   |   |
| glides | ʋ |   |   |   |   | j |
| rhotic trill |   |   |   | r |   |   |

Cada consoante, excepto /j/, ten dúas formas: palatalizada e non palatalizada (/bʲ/}}] - /b/,/dʲ/ - /d/, /gʲ/ - /g/ etc.).

As consoantes [f x ɣ] e as súas versións palatalizadas só se atopan en empréstimos.

#### Vogais

O sistema vocálico lituano pódese organizar de dous xeitos. O esquema tradicional distingue entre vogais longas e curtas e ten seis vogais longas e cinco curtas:

|   | Frontal | Central | Posterior |
| --- | --- | --- | --- |
| Longa | curta | Longa | Curta |
| Fechada | iˑ | i |   | uˑ | u |
| Media | eˑ |   |   | oˑ | o |
| Media-aberta | ɛˑ | ɛ |   |   |   |
| Aberta |   |   | ɐˑ |   | ɑ |

Porén, tamén se ten proposto distinguilas entre tensas e laxas, co que quedaría o seguinte (como terminoloxía mantense a anterior):

|   | Anterior | Posterior |
| --- | --- | --- |
| Longa | Curta | Longa | Curta |
| Fechada | iˑ | ɪ | uˑ | ʊ |
| Media | eˑ |   | oˑ | ɔ |
| Aberta | æˑ | a | ɐˑ | ʌ |

Gramática
---------

O lituano é unha lingua moi flexiva, na que as relacións entre as partes da oración e as súas funcións na oración se expresan mediante numerosas flexións.

Existen dous xéneros gramaticais, feminino e masculino. Algunhas formas, especialmente adxectivos atributivos, derivan dun xénero neutro histórico.

O acento léxico é libre e móbil e caracterízase tamén polo acento tonal.

Ten cinco declinacións nominais e tres adxectivais e tres conxugacións verbais. Todos os verbos teñen presente, pasado, pasado iterativo e futuro no indicativo, subxuntivo (ou condicional) e imperativo (ambos os dous sen distinción de tempos) e infinitivo. Estas formas, fora do infinitivo, conxúganse e teñen dúas persoas en singular e dúas en plurarl e a terceira persoa común ao plural e ao singular. O lituano ten o sistema de participios máis rico de todas as linguas indo-europeas, xa que ten participios derivados de todos os tempos con formas activas e pasivas distintas e varias formas de xerundio.

Os substantivos e outras palabras declinábeis teñen cinco casos: nominativo, xenitivo, dativo, acusativo, instrumental, locativo e vocativo. En textos antigos úsanse tres variedades adicionais do locativo: ilativo, adesivo e alativo. Os máis comúns son o ilativo, aínda en uso, especialmente na fala, e o alativo, que sobrevive na lingua padrón en certos usos idiomáticos. O adesivo está practicamente desaparecido.

A efectos prácticos, estas declinacións permiten unha maior liberdade de palabras. "Ven un coche" pódese dicir "atvažiuoja automobilis" ou "automobilis atvažiuoja".

A primeira gramática prescriptiva do lituano foi escrita en latín por Daniel Klein e publicada en Königsberg en 1653. O primeiro *Compendio de lingua lituana* publicouno en 1856/57 August Schleicher, profesor da Universidade de Praga.

Os dous libros fundamentais acerca da gramática lituana hoxe en día son *Introdución a lituano moderno*, en inglés, de Leonardas Dambriūnas, Antanas Klimas e William R. Schmalstieg e *A gramática da lingua lituana*, en ruso, de Vytautas Ambrazas.

Vocabulario
-----------

### Empréstimo léxicos

O vocabulario básico do lituano non conta con moitos empréstimos. Algunhas palabras, coñecidas como *senieji skoliniai* ("empréstimos vellos") proveñen dos veciños próximos (eslavos e xermanos). Normalmente, cando os eslavos ou os xermanos introducían un concepto ou obxecto novo, os lituanos utilizaban a mesma palabra para ese concepto ou obxecto cos axustes mínimos para adaptala ao sistema fonolóxico. Son palabras como *stiklas* ("cristal", do eslavo *steklo*), *muilas* ("xabrón", do eslavo *mylo*), *gatvė* ("rúa", do xermánico *gatwo") ou* spinta *(moble para gardar cousas, lacena, armario, andel etc. do alemán* Spind*).*

No século XX incorporáronse basantes internacionalismos, como *ekonomija*, *schema*, *kosmosas*. Outros son híbridos, isto é, unha raiz é internacional e a outra lituana, como *šviesoforas* ("semáforo", literalmente "porta-luz").

Existe un compromiso entre a aceptación de palabras novas e a invención. No uso científico resulta máis doado simplemente aceptar a palabra en cuestión, axeitando simplemente a pronuncia, o que fai que nos contextos técnicos o 70% do vocabulario sexan empréstimos. Para o uso cuotidiano prefírese crear palabras novas.

### Vocabulario indo-europeo

Considérase que o lituano é unha das linguas indo-europeas contemporáneas máis conservadoras. Certas palabras son moi semellantes ás correspondentes en sánscrito; por exemplo, *sūnus* ("fillo") e *avis* ("ovella") son idénticas e outros pares diferéncianse moi pouco: *dūmas* e *dhumas* ("fume"), *antras* e *antaras* ("segundo") e *vilkas* e *vrkas* ("lobo"). Porén, a morfoloxía verbal lituana mostra moitas innovacións.

Outras coinciden co latín, como os pares seguintes (o primeiro en latín, o segundo en lituano): *rota — ratas* ("roda"), *senex — senis* (un "vello"), *vir — vyras* ("hom3"), *anguis — angis* ("serpe" en latín, unha especie en lituano), *linum — linas* ("liño"), *aro — ariu* ("eu aro"), *iungo — jungiu* ("eu xungo"), *duo — du* ("dous"), *tres — trys* ("tres"), *septem — septyni* ("sete"), *gentes — gentys* ("tribos"), *mensis — mėnesis* ("mes"), *dentes — dantys* ("dentes"), *noctes — naktys* ("noites"), *sedemus — sėdime* ("estou sentado") etc. Nisto coincide con outras linguas indo-europeas.

O lituano mostra numerosas afinidades léxicas e gramaticais coas linguas bálticas e eslavas.

Sistema de escrita
------------------

Como moitas das linguas indo-europeas, o lituano emprega unha forma modificada do alfabeto romano. Consta de 32 letras. A orde alfabética ten unha regra sorprendente: "Y" colócase entre "Į" (I ogonek) e "J", xa que "Y" realmente representa un /iˑ/ prolongado.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | Ą | B | C | Č | D | E | Ę | Ė | F | G | H | I | Į | Y | J | K | L | M | N | O | P | R | S | Š | T | U | Ų | Ū | V | Z | Ž |
| a | ą | b | c | č | d | e | ę | ė | f | g | h | i | į | y | j | k | l | m | n | o | p | r | s | š | t | u | ų | ū | v | z | ž |

Os acentos agudo, grave, til e macron empréganse para marcar o acento e a duración vocálica. Porén, normalmetne non se escriben, excepto nos dicionarios, gramáticas e nos casos de ambigüidade. Utilízanse ademais os dígrafos seguintes, que se colocan como secuencia de dúas letras na ordenación alfabética.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ch | Dz | Dž |
| ch | dz | dž |

Exemplos
--------

* Lituano: Lietuviškai ("lietuvishkai", [lĭet**u**viʃkaĭ])

(lingua) lietuvių
(nacionalidae) lietuvis (masculino), lietuvė (feminino) ("lĭet**u**vis", lĭet**u**vē)
* Olá (informal): labas ("lahbas", [l**ā**bas])
* Adeus (informal): iki! ("iki'", [ik**i**])
* Por favor: prašau ("prashau", [praʃa**ŭ**])
* Grazas: ačiū ("ahchjooh", [**ā**tʃiū])
* Ese/Esa: tas (masculino), ta (feminino) ("tas, ta")
* Canto (custa)?: kiek kainuoja? ("kjek kainuoja", [kĭek kain**ǔo**ja])
* Si: taip ([ta**ĭ**p])
* Non: ne ("ne")
* Perdón: atsiprašau ("Atsiprashau", [atsipraʃa**ŭ**])
* Non entendo: nesuprantu ([nesuprant**u**])
* Fala inglés?: (ar) kalbate angliškai? ([/ar/ k**a**lbate āngliʃkaĭ ?])
* Onde está ...?: Kur yra? ([k**u**r īr**a**?])

Notas
-----

1. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *lituano*.
3. ↑  "Copia arquivada". Arquivado dende o orixinal o 05 de marzo de 2011. Consultado o 27 de decembro de 2006.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua lituana*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en lituano

### Ligazóns externas

* O lituano no Ethnologue
* Pages and Forums on the Lithuanian History Arquivado 22 de setembro de 2020 en Wayback Machine.
* Diacritics Project — All you need to design a font with correct accents
* Academic Dictionary of Lithuanian
* The Historical Grammar of Lithuanian language
* Lithuanian English Dictionary from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition
* Online Searchable Dictionary - searchable
* Lithuanan and Slovenian language with Japanese translation
* 2005 analysis of Indo-European lingustic relationships

| * v
* c
* e
Linguas bálticas |
| --- |
| 
* *Curoniano*
* *Galindano*
* Latgalián
* Letón
* Lituano
* *Prusiano antigo*
* Samoxiciano
* *Seloniano*
* *Zemigalliano*
* *Sudoviano*

 |
| *Cursiva* sinala lingua morta |


| * v
* c
* e
Linguas oficiais da Unión Europea |
| --- |
|  | 
* Alemán
* Búlgaro
* Castelán
* Checo
* Croata
* Dinamarqués
* Eslovaco
* Esloveno
* Estoniano
* Inglés
* Finés
* Francés
* Grego
* Húngaro
* Irlandés
* Italiano
* Letón
* Lituano
* Maltés
* Neerlandés
* Polaco
* Portugués
* Romanés
* Sueco

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q9083
* AAT: 300388723
* BNCF: 93
* BNF: 12227618m
* BRE: 2147669
* EBID: ID
* Ethnologue: lit
* FAST: 1000363
* Glottolog: lith1251
* GND: 4133373-1
* LCCN: sh85077647
* Linguasphere: 54-AAA-a
* MAG: 502338164
* NDL: 00569566
* NKC: ph122412
* WALS: lit

 |