A **batalla de Boyacá** foi a confrontación bélica da guerra de independencia de América do Sur que garantiu o éxito da Campaña Libertadora de Nova Granada. Tivo lugar o día 7 de agosto de 1819 no cruzamento do río Teatinos, en inmediacións de Tunja. A batalla saldouse coa rendición en masa da división realista, e foi a culminación de 77 días de campaña iniciada dende Venezuela polo Libertador Simón Bolívar para independizar o Vicerreinado de Nova Granada.

Antecedentes
------------

Comezou por unha loita territorial entre o exército realista e o exército libertador, o realista tratando de conquistar territorios e o libertador tratando de impedilo.

### Os exércitos

**As tropas republicanas estaban conformadas do seguinte xeito**:

* Número de combatentes: 2850
* Xefe de batalla

Xeneral Simón Bolívar.
* División de vangarda: Xeneral Francisco de Paula Santander.
* División de retagarda: Xeneral José Antonio Anzoátegui.
* Xefe do estado maior: Xeneral Carlos Soublette.
* Procedencias dos soldados: na súa maioría de Venezuela e Colombia (granadinos).

**As tropas realistas estaban conformadas do seguinte xeito**:

* Número de combatentes: 2670 (Infantaría 2300; Cabalaría 350; Artillaría 20).
* Xefe ao mando:

Brigadier José María Barreiro.

* Xefe do estado maior: Sebastián Díaz.
* Vangarda ao mando do coronel Francisco Jiménez.
* Terceira división do exército expedicionario de costa firme. A procedencia dos soldados é de tropas americanas na súa totalidade, orixinarias de Venezuela e Colombia (granadinos), agás o estado maior que é orixinario de España.

Desenvolvemento
---------------

Francisco de Paula Santander. Óleo sobre tea de Martín Tovar y Tovar
Ponte de Boyacá. Monumento e ponte construída no lugar da batalla, substituíndo á ponte orixinal.
Monumento a Simón Bolívar, ponte de Boyacá, Colombia.
O sábado 7 de agosto na mañá, o exército realista desde Motavita iniciou o seu desprazamento cara a Santafé de Bogotá. O seu obxectivo era chegar á capital para unir as súas forzas coas do vicerrei Sámano e organizar unha fronte militar contra Bolívar e o exército libertador. Escolleron a vía pola ponte de Boyacá no Camiño Real, con dirección á capital do vicerreinado. Advertido deste movemento, Bolívar ordenou a marcha do seu exército, tamén cara á ponte de Boyacá, disposto a tomalo para impedir a Barreiro o seu desprazamento cara á capital neogranadina.

As dúas forzas atopáronse no campo de Boyacá. O exército libertador estaba conformado por 2.850 combatentes ao mando do xeneral Simón Bolívar. A vangarda patriota estaba comandada polo xeneral Francisco de Paula Santander e a retagarda, polo xeneral José Antonio Anzoátegui. O xeneral Carlos Soublette era o xefe do estado maior.

As tropas patriotas estaban compostas por granadinos e venezolanos. Os seus integrantes eran crioulos, mestizos, mulatos, zambos, negros e indíxenas, xeralmente xentes pobres, escasas de alimentos e mal vestidos, considerados polas autoridades realista como insurxentes. O exército tivo moito apoio popular dos granadinos, e en especial dos campesiños de Tunja.

Pola súa banda, o exército realista estaba conformado integramente por tropas americanas, uns 2.670 soldados, dos cales 2.300 eran de infantaría, 350 de cabalaría e 20 de artillaría. Este pertencía á terceira división do Exército Expedicionario creado en Nova Granada. O seu comandante era o brigadier José María Barreiro; o xefe do estado maior, o coronel Sebastián Díaz, e a vangarda estaba ao mando do coronel Francisco Jiménez.

Desde o alto de San Lázaro en Tunja, o Libertador e o estado maior observaron os movementos do exército realista. Ás 10 da mañá ordenaron impedir o paso pola ponte de Boyacá, no cal conflúen os dous camiños: o de Samacá, utilizado polos realistas desde Motavita e o Camiño Real, utilizado polos patriotas.

Ás 2 da tarde a descuberta do exército patriota, encomendada ao capitán Andrés Ibarra cos seus xinetes, descendeu da grande abertura do Tobal e chegou até a Casa de Teza e os seus arredores, onde se enfrontou á vangarda realista que estaba en pleno xantar. O xeneral Francisco de Paula Santander iniciou coa vangarda o combate, e puxo en retroceso á vangarda realista até a ponte de Boyacá, onde estaba forte na beira oposta do río Teatinos.

Nese intre chegou ao campo de Boyacá o groso da división de Barreiro polo camiño de Samacá e enfrontouse á retagarda patriota comandada polo xeneral José Antonio Anzoátegui. Neses momentos chegou á Casa de Teza o Libertador Bolívar, quen se situou nun outeiro equidistante entre a ponte e a casa. Así di o coronel Antonio Obando nos seus Apuntamentos para a historia: "O xeneral Bolívar coa nosa retagarda seguiu o movemento de Barreiro e formouse unha fronte á beira oposta do río". Ás 3 da tarde a acción militar era intensa en dous combates simultáneos: as dúas vangardas nos arredores da ponte e o groso dos exércitos na chaira cara ao camiño de Samacá. As forzas patriotas tiñan unidade e facilidade nas comunicacións; en cambio, as realistas estaban incomunicadas e separadas polo Teatinos e a vangarda patriota.

Os soldados patriotas meteron presión con heroísmo contra as forzas de Barreiro. A infantaría patriota fixo un movemento rápido e envolvente. Pola súa banda, o coronel Juan José Rondón cos seus lanceiros de Llano Arriba recibiu a orde de atacar polo centro ao exército realista. Os lanceiros de Rondón arremeteron con ímpeto á infantaría realista que, incapaz de resistir, retrocedeu en desorde. Un escuadrón da cabalaría realista fuxiu polo camiño de Samacá sen presentar resistencia. Así mesmo, os patriotas aniquilaron ao Batallón 2 de Dragóns do exército español.

Mapa do campo de batalla.
Simultaneamente, Santander ordenou aos guías de Casanare, guiados por José María Ruiz, pasar ao regato Teatinos para volver por detrás á vangarda realista. Os patriotas rubiron polos escarpados lugares cheos de matogueiras e presentáronse de improviso para envolver por detrás á vangarda realista comandada polo coronel Francisco Jiménez. Dous escuadróns de realistas enfrontáronse aos llaneros, pero foron derrotados. O xeneral Santander aproveitou o desconcerto do inimigo para lanzar sobre a ponte de Boyacá aos batallóns Cazadores e Primeiro de Liña, comandados polos tenentes coroneis Joaquín París Ricaurte e Antonio Obando. A vangarda patriota pasou á beira dereita do río Teatinos ou Boyacá e tomouse a ponte, o obxectivo do combate.

O xeneral Barreiro mantívose á defensiva. Tratou de refacer a súa infantaría noutra altura, pero a rapidez das tropas patriotas pechoulles o paso, polo cal a retagarda realista, cercada por todas partes, decidiu renderse. Así mesmo rendeuse a vangarda realista ante a forza militar da patriota, co seu comandante Santander, considerado o 'Heroe de Boyacá'. Os xefes españois e a división realista case ao completo, uns 1.600 soldados de tropa americana, foron feitos prisioneiros.

A batalla rematou ás 4 da tarde do 7 de agosto de 1819. Apenas morreron máis de 100 realistas, entre eles o coronel Juan Tolrá e o comandante Salazar, e 150 quedaron feridos. Dos patriotas morreron 13 soldados, entre eles o capelán da vangarda, frei Ignacio Díaz, e 53 quedaron feridos.

Con este enfrontamento culminou a Campaña Libertadora de 1819, realizada no seu curto período de 77 días, desde o 23 de maio, cando Simón Bolívar expuxo o plan na aldea do Setenta ante os xefes do exército patriota, seguindo un itinerario militar desde os chairos de Casanare, a cordilleira de Ándelos e as terras da antiga providencia de Tunja, o cal culminou na ponte de Boyacá.

Notas
-----

1. 1 2  Vergara y Vergara & Gaitán, 1866: 146-147. Los realistas eran 2500 infantes y 400 jinetes.
2. 1 2  Ocampo, 2006: 130-132
3. 1 2  Semprún, 1998: 309.
4. 1 2  Thibaud, 2003
5. ↑  Núñez, 2001: 18.
6. 1 2  Tucker, 2009: 1136

* Portal:Colombia

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1150410
* EBID: ID
* GEC: 0011921
* LCCN: sh85016197

 |