*Este artigo trata sobre a manufactura, para as plantas véxase o artigo: **Plantas do tabaco**, e **Nicotiana rustica**, e en particular para a Nicotiana tabacum véxase* ***Tabaco (planta).***

Cigarro puro.
O **tabaco** é a manufactura en diferentes presentacións (picado, en po e, particularmente, en cigarros), das follas secas da planta do tabaco (*Nicotiana tabacum L.*); considérase hoxe en día unha droga legal. O seu consumo está moi estendido por todo o mundo. É unha herba perenne, robusta, de 50 a 120 cm de altura, pegañenta ó tacto. Ten follas grandes e sésiles, e flores verde amarelentas. É unha planta oriúnda de América tropical. O tabaco moderno deriva case na súa maioría da *Nicotiana tabacum*. O compoñente máis característico do tabaco é a nicotina, un alcaloide que se encontra nas follas en proporcions variables (dende menos do 1 % ata o 12 %).

Historia
--------

Tanto a *Nicotiana rustica* como a *Nicotiana tabacum* son orixinarias de América, e alí as coñeceu o home hai aproximadamente 18.000 anos.

Expertos en xenética vexetal determinaron que o centro da orixe do tabaco, o lugar onde se cultivou por primeira vez, sitúase na zona andina entre Perú e Ecuador. Os primeiros cultivos deberon ter lugar entre cinco mil e tres mil anos a.C. Posteriormente o consumo estendeuse cara ó norte. Cando os europeos chegaron a América, o consumo estaba estendido por todo o continente.

Fumar (inhalar o fume do tabaco) era unha das moitas variedades de consumo en América do Sur. Amais de fumarse, o tabaco aspirábase polo nariz, mastigábase, comíase, bebíase, untábase sobre o corpo, empregábase en gotas nos ollos e usábase en enemas. Utilizábase en ritos soprándoo sobre o rostro de guerreiros antes da loita, esparexíase en campos antes de sementar, ofrecíase ós deuses, derramábase sobre as mulleres antes dunha relación sexual, e tanto homes como mulleres utilizabano como narcótico

Usado polos maias para celebracións rituais e relixiosas, foi descuberto polos occidentais en 1492.

A variedade maia coñecida como Cikar (fumar), estendeuse por todo o continente grazas ó comercio. Rodrigo de Jerez e Luis de la Torre, compañeiros de Cristovo Colón, foron os primeiros occidentais en coñecer a súa existencia. Rodrigo, á súa volta a España, foi encarcerado pola Inquisición acusado de bruxería, xa que *só o diabo podía dar a un home o poder de sacar fume pola boca*.

A primeira obra escrita en que se relata a forma nativa de aspirar o fume proveniente de rolos de follas acendidas é *Apoloxética historia das Indias* de Bartolomé de las Casas (1527). Posteriormente Gonzalo de Oviedo e Velázquez, na *Historia Xeral das Indias*, describen a planta e os seus usos (1535).

A súa extensión polo continente europeo foi grazas ó embaixador francés en Portugal Jean Nicot 1530 - 1600, que deu nome á nicotina. Este introduciuno na súa forma aspirada (rapé) e popularizouna ó, supostamente, «curar» a Catarina de Medici (esposa de Henrique II dunhas xaquecas, polo que se lle denominou *herba da raíña*, *Catalinaria Nuduca* e *herba do embaixador*.

Durante o século XX, numerosos estudos médicos foron demostrando os prexuízos do tabaco, e negando a súa posible utilidade terapéutica. Por outro lado, o seu consumo pasou de ser maioritariamente masculino a un maior equilibrio entre sexos.

Formas de consumo
-----------------

Hai moitas formas de consumo, aínda que a principal sexa a de aspirar o seu fume, tamén se pode mascar e antigamente se aspiraba en po.

Para fumar, o tabaco picado envólvese nunha folla de tabaco (puro ou cigarro), en papel (pito) ou cunha pipa.

No mundo árabe é habitual o tabaco en pipa de auga. Aromatizado con froitas (pexego, mazá) ou outras plantas aromáticas.

Tabaquismo
----------

*pavas* ou *cabichas* de cigarros.

*Artigo principal**:* Tabaquismo.
Ten un alto poder aditivo debido principalmente ó seu compoñente activo, a nicotina, que actúa sobre o sistema nervioso central. O fumador sofre unha manifesta dependencia física e psicolóxica que xera un importante síndrome de abstinencia, denominado tabaquismo.

O tabaco é responsable de multitude de enfermidades respiratorias, cardiovasculares, distintos tipos de cancro, e é moi prexudicial durante o embarazo.

Amais, non só prexudica os fumadores, senón tamén os que respiran o mesmo aire, (fumadores pasivos), inda que non sexan eles mesmos fumadores.

O tabaquismo é a principal causa de morbimortalidade a principios do século XXI.

### Epidemioloxía

Segundo a OMS existen no mundo máis de 1.100 millóns de fumadores (2002), o que representa aproximadamente un terzo da poboación maior de 15 anos. Por sexos o 47 % dos homes e un 11 % das mulleres neste rango de idade consomen unha media de 14 cigarros/día, o que supón un total de 5,827 billóns de cigarros ó ano. O 74 % de tódolos cigarros consómense en países de baixo-medio nivel de ingresos (Banco Mundial). Tanto para homes como para mulleres, o segmento de idade na que fuma maior proporción é o comprendido entre 30 e 49 anos.

As maiores prevalencias mundiais encóntranse en Vietnam, Corea e República Dominicana en homes (73, 68 e 66 %, respectivamente), mentres que Dinamarca e Noruega preséntana na poboación feminina (37 e 36 % respectivamente). Polo seu elevado volume poboacional, China, India e a Federación Rusa son as que agrupan a maior parte de fumadores do mundo.

Na Unión Europea existe unha redución progresiva do consumo e mantense a maior prevalencia en homes que en mulleres, excepto en Suecia, onde o consumo é algo maior en mulleres (22 % homes, 24 % mulleres). A maior proporción de fumadores áchase nos países mediterráneos.

A prevalencia en España tamén evidencia unha redución progresiva. Segundo a *Enquisa Nacional de Saúde 2011-2012* entre españois maiores de 15 anos, a porcentaxe dos que recoñecían fumar a diario baixou do 32,06% en 1993 (44,0% homes e 20,8% mulleres), a un 28,12% en 2003 (34,2% e 22,4% respectivamente) e a un 23,95% en 2012 (27,9% e 20,2% respectivamente). Concretando a 2012, o 64,5% das mulleres e o 41,9% dos homes admitiron que nunca fumaran; e o 26,8% dos homes e o 12,7% das mulleres confesábanse exfumadores.

En Galicia, a Dirección Xeral de Saúde Pública estudou a prevalencia á exposición ó fume de tabaco en 2007, dous anos despois da entrada en vixencia da Lei 28/2005 fronte ó tabaquismo. Algúns dos resultados deste estudo son os seguintes:

* O 63,8 % dos galegos non fumadores e o 87,7 % dos fumadores declaran estar expostos ó fume do tabaco de xeito diario ou frecuente, no seu traballo, no fogar ou nas actividades de lecer.
* No tramo de idade entre 16 e 24 anos, as porcentaxes son o 91 e o 96,9 %, respectivamente.
* En 2005, o 95,2 % dos galegos (fumadores e non fumadores) declarábanse expostos ó fume do tabaco. En 2007, esta porcentaxe reduciuse ó 70,6 %.
* A redución só é significativa no ámbito laboral, no que as porcentaxes baixaron desde o 41,4 % en 2005 ata o 13,8 en 2007, se ben tamén houbo un claro descenso no fogar (desde o 24 ó 16,3 %) e nas actividades de lecer (desde o 25,7 ó 16,9 %).

Loita contra o consumo
----------------------

Actualmente, a Organización Mundial da Saúde e moitos gobernos loitan contra o tabaquismo por medio da concienciación da poboación (Día Mundial Sen Tabaco, publicidade etc.), e a prohibición de fumar en lugares públicos ou cerrados.

Contra a industria tabaqueira loitan tamén numerosas asociacións, gañándose importantes xuízos en Estados Unidos, por prácticas como agregar nicotina extra ó tabaco natural. Amais, criticouse duramente a estas empresas por dirixir a súa publicidade cara a nenos e adolescentes, utilizar intensamente publicidade enganosa, como no caso dos cigarros light, e patrocinar numerosos estudos supostamente científicos que demostrarían efectos beneficiosos do tabaco, que logo resultarían non ser válidos.

Tabaco e saúde
--------------

|  |
| --- |
|  |
|
| Carcinóxenos humanos coñecidos |
| Benceno |
| 2-Naftilamina |
| 4-Aminobifenil |
| Níquel |
| Polonio |
|
| Carcinóxenos humanos probables |
| Formaldehido |
| Hidrazida |
| Benzopireno |
| Anilina |
| Cadmio |
|
| Substancias tóxicas |
| Monóxido de carbono |
| Acroleína |
| Amonio |
| Óxidos de nitróxeno |
|
| Tabaco e cáncer de pulmón |
|  |
| Principais compoñentes de fase departículas do fume do tabaco |
| *Compoñente*  | *Concentración* |
| Alcatrán | 1-40 mgr |
| Nicotina | 1-2,5 mgr |
| Fenol | 20-150 mcgr |
| CAMECOL | 130-280 mcgr |
| Pireno | 50-200 mcgr |
| Benzo pireno | 20-40 mcgr |

O fume do tabaco componse dunha corrente primaria ou principal, que é a que inhala directamente o fumador, e unha corrente secundaria, xerada mediante a combustión espontánea do cigarro. Identificáronse máis de 4.000 substancias nocivas no fume do pito, dos cales polos menos 60 son probables carcinóxenos humanos, como os 4-aminobifenolé, benceno, níquel, outras substancias tóxicas son monóxido de carbono, dióxido de carbono, nitrosamidas, amoníaco, e outras están como partículas en suspensión (alcatrán e nicotina).

### Tabaco e cancro

A primeira evidencia que se ten da súa relación foi suxerida en 1761 por John Hill, que describiu o desenvolvemento de pólipos larínxeos nos fumadores de rapé; dous dos casos que describiu presentaban transformación maligna; esta asociación foi acreditada en multitude de ocasións dende esa época.

En 1941 os traballos de Yamagawa e Ichikawa, demostran por primeira vez a natureza carcinóxena de diferentes hidrocarburos do fume de cigarros.

Posteriormente en 1950 e 1952 os traballos de Doll e Hill publicados en BMJ e usando metodoloxía do tipo estudo caso-control xa suxiren que o tabaco é a principal causa de cancro de pulmón.

O tabaco relacionouse con diferentes cancros: cancro de pulmón, larinxe, orofarinxe, esófago, estómago, páncreas, fígado, colón, recto, ril, vexiga, mama, aparato xenital e linfático.

No fume do tabaco hai numerosos compostos químicos canceríxenos que proveñen da combustión, como o benceno, o benzopireno, o óxido nítrico, os derivados fenólicos e nitrosaminas, amais de ser unha fonte importante da nicotina, que se considera un fármaco psicoadictivo.

### Tabaco e patoloxía vascular

As enfermidades do aparato circulatorio constitúen a primeira causa de morte na sociedade occidental. Os dous compoñentes máis importantes son as enfermidades cerebrovasculares e a enfermidade isquémica do corazón ou enfermidade coronaria.

Está demostrado que a mortalidade por enfermidades vasculares aumenta nos fumadores. O tabaco multiplica por catro a probabilidade de padecer unha enfermidade coronaria ou cerebrovascular.

Entre as múltiples substancias do fume do pito, as que presentan un maior efecto adverso son a nicotina e o monóxido de carbono (CO).

### Tabaco e enfermidade respiratoria non tumoral

*Véxase tamén**:* Doenza pulmonar obstrutiva crónica.

*Véxase tamén**:* Síndrome de apnea-hipopnea durante o sono.
### Tabaco e patoloxía dermatolóxica

Fundamentalmente cun efecto de avellentamento precoz e aparición de engurras faciais (*rostro de fumador*)

### Tabaco e enfermidade dental e periodontal

Dependencia física da nicotina
------------------------------

* *Dependencia moderada-intensa*: consumo de máis de 20 pitos ó día, fuman o primeiro pito na primeira media hora despois de levantarse.
* *Dependencia leve*: consumo de menos de 20 cigarros ó día, fuman o primeiro pito despois de media hora de levantarse

Lexislación internacional
-------------------------

A Organización Mundial da Saúde (OMS) é o organismo internacional que abandeira e estimula o cambio de actitudes de moitos gobernos á vez que trata de crear un convenio marco que subscriban os gobernos e se comprometan a desenvolver accións máis decididas na prevención e control do tabaquismo. O Banco Mundial nun informe redactado e publicado en 1999, tamén se incorporou ás políticas internacionais de prevención.

As medidas iniciais da OMS, baseáronse en:

* Elaboración de informes científicos por comités de expertos
* O desenvolvemento dos programas *Tabaco e Saúde* (1988 - 1995 ; 1996 - 2000.
* A adopción de resolucións, a última adoptada en 1996, insta a elaborar un *Convenio Marco para a Loita Antitabáquica* (CMLA), e de uso como instrumento xurídico internacional
	+ O *convenio marco para o control do tabaco* é un tratado antitabaco promovido pola Organización Mundial do Comercio (OMC) que entrou en vixencia o 27 de febreiro de 2005, tras anos de oposición e intentos de negociación da industria tabaqueira.
	+ Países europeos ratificaron o tratado, entre eles Alemaña, Francia, o Reino Unido e España.
	+ Tamén o ratificaron Australia, o Xapón, a India e o Canadá.

Nun prazo de cinco anos, estas nacións deberán prohibir a publicidade, a promoción e o patrocinio do consumo de tabaco.

Lexislación europea
-------------------

### Lexislación española

En xaneiro de 2003 o Consello Interterritorial do Sistema Nacional de Saúde aprobou o Plan Nacional de Prevención e Control do Tabaquismo para o período 2003-2007

Galería de imaxes
-----------------

* Borralleiro e cigarroBorralleiro e cigarro
* Filtros para facer pitosFiltros para facer pitos

Notas
-----

1. ↑  "A exposición ao fume ambiental de tabaco en Galicia dous anos despois da Lei 28/2005", en *Boletín Epidemiolóxico de Galicia*, vol. XXI, nº 3, 2008.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Tabaco*** |

### Outros artigos

* Plantas do tabaco
* Planta máis cultivada do tabaco (*Nicotiana tabacum*)
* Cigarro
* Lei antitabaco en España
* Lei antitabaco 28/2005
* Lei antitabaco 42/2010
* O tabaco na cultura popular galega

### Ligazóns externas

* TabacoPedia (Universidade de Sidney) *(en inglés)*
* Documento OMS sobre tabaco-saúde
* Informe "Tobacco Smoke and Involuntary Smoking" da IARC (Axencia Internacional para a Investigación do Cáncer) *(en inglés)*
* Resumo en español do informe da IARC resumido por GreenFacts. *(en castelán)*
* Enquisa Nacional de Saúde 2011-2012[*Ligazón morta*] (Ministerio de Sanidade, 14.03.2013) *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q44106
* EBID: ID
* JSTOR: tobacco-products
* NKC: ph126411

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D062789
* MeSH: J01.637.767.844

 |