A ***tortura de Dirce*** ou a ***morte de Dirce**,* (en italiano ***Supplizio di Dirce***) máis coñecida como ***Touro Farnesio*** ou ***Touro de Farnesio*** (en italiano ***Toro Farnese***), é a copia romana dun famoso grupo escultórico helenístico, en mármore, conservada no Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles. É a maior escultura única xamais recuperada da antigüidade.

Historia
--------

O grupo foi atopado nas Termas de Caracalla en Roma en 1546, durante as escavacións encargadas por Alessandro Farnese (Papa Paulo III) co fin de recuperar antigas esculturas para adornar a súa residencia no Palazzo Farnese. A diferenza do Hércules Farnese e do Hércules latino, procedentes da mesma escavación do Touro Farnese e que foron retratados varias veces en períodos posteriores, a única referencia ao grupo *Supplizio* débese a un gravado de 1595 de Étienne Dupérac que representa as ruínas das Termas de Caracalla.

Despois de rexeitar as tentativas de compra de Luís XIV en 1665, a escultura, xunto co resto da colección de antigüidades Farnese, foi herdada primeiro por Carlos III de Borbón, fillo de Isabel de Farnesio, o último descendente da familia Farnese, e despois trasladada a Nápoles para testamento de Fernando IV de Borbón en 1788, cando se completou o traslado da colección á capital do reino.

O conxunto escultórico foi moi probabelmente utilizado como fonte na vila real da cidade até 1826, cando foi trasladado ao Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles onde ficou definitivamente situado.

Atribución
----------

A data e o autor da obra son incertos. Inicialmente atribuíuselle aos artistas de Rodas, Apolonio de Tralle e o seu irmán Taurisco, grazas aos escritos de Plinio o Vello. De feito, afirma que a escultura foi encargada a finais do século II a.C. e foi tomada dun só bloque de mármore. Posteriormente o grupo estatuario grego foi trasladado a Roma desde Rodas como parte da incrible colección de esculturas e obras de arte de Asinio Pollione, un político romano que viviu no período de transición entre a república e o principado.

Porén, estudos máis recentes comprobaron que o Touro Farnesio non é a escultura descrita por Plinio, senón unha copia romana que se remonta ao século III d.C. e esculpida especificamente para as Termas de Caracalla. Ademais, os pequenos mechóns de pelo do touro e os pregos afiados das roupas de Antíope e a capa de Dirce levan a obra ao período severiano (século III d.C.).

Descrición
----------

O complexo de mármore ten uns 3,70 m de altura. Tomouse dun só bloque cunha base de 2,95 × 3,00 m do peso de 24 toneladas.

O tema representa a tortura de Dirce, cos fillos de Antíope (Anfione e Zeto) que, ansiosos por vingar os insultos á súa nai, ataron á súa madrastra Dirce a un touro salvaxe. O mesmo tema tamén aparece representado nun fresco da casa dos Vettii en Pompeia.

Na escena aparecen outros personaxes secundarios, engadidos nos anos 1500 ou 1700: un can, un neno e unha segunda figura feminina, esta última quizais representando a Antíope.

* Detalle do touroDetalle do touro
* Detalle de DirceDetalle de Dirce
* Detalle de AntíopeDetalle de Antíope

Notas
-----

1. ↑  "TORO FARNESE in "Enciclopedia dell' Arte Antica"". *www.treccani.it* (en italiano). Consultado o 2022-05-05.
2. ↑  Lanciani, Rudolpho, *Forma Urbis Romae*, 1893-1901, vol. II, 201, fig. 129.
3. ↑  Plinio, *Naturalis Historia*, vol. 36, p.33-34.
4. ↑  Marvin, Miranda, *"Freestanding Sculpture in the Baths of Caracalla,* American Journal of Archaeology, Vol. 87, No 3, Xul. 1983, p. 380.
5. ↑  Haskell, Francis; Penny, Nicholas; *Taste and the Antique; The Lure of Classical Sculpture,* 1500-1900, 165, n. 31, 1994.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Touro Farnesio Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Licia Vlad Borrelli, *Toro Farnese*, na *Enciclopedia dell'Arte Antica*, Istituto dell'Enciclopedia italiana Treccani, 1966.

### Outros artigos

* Alexandre Farnesio
* Escultura da Roma antiga
* Escultura da Grecia antiga
* Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles
* Arte severiano

### Ligazóns externas

* *Census of Antique Works of Art and Architecture Known in the Renaissance,* CensusID 156193

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q581804
* WorldCat
* VIAF: 296019003
* BNF: 15909310q
* EBID: ID
* LCCN: n2013003891

 |