O **ban** era un título nobiliario en Croacia, atribuído ao gobernador do territorio do Reino de Croacia, que se chamaba banato. Tiñan poderes militares e civís. En 1625, o ban croata pasou a formar parte da Cámara de Magnates de Hungría. O cargo foi abolido en 1918. O título tamén se usa en certas áreas de Hungría e Bosnia. O termo ***Banato*** designaba en principio a unha provincia fronteiriza gobernada por un **ban**.

En Zagreb, atópase o Palacio do Ban, un edificio neobarroco que agora é a sede do goberno da República de Croacia. O seu bombardeo do 7 de outubro de 1991 supuxo un punto de inflexión na desintegración de Iugoslavia.

Etimoloxía
----------

A palabra protoeslava tardía *\*banъ* considérase que non é de orixe léxica eslava nativa e xeralmente arguméntase que pode ser un préstamo dunha lingua túrquica, pero tal derivación é moi criticada polos historiadores modernos que máis ben argumentan a orixe de Europa occidental.A orixe do título entre os croatas medievais descoñéces e é difícil determinar a fonte exacta e reconstruír a forma primitiva da palabra turca da que se deriva.

Segundo a teoría dominante explícase xeralmente como unha derivación do nome persoal do gobernante Ávaro de Panonia, Bayan, que é unha derivación da raíz proto-turca *\*bāj-* "rico, riqueza"; adoita considerarse un préstamo do iraniano *baía* (do protoiraní *\* baga-* "deus; señor"). 

Dentro da teoría altaica, a palabra turca deriva das proto-altaicas *\*bēǯu* "numerosa, grande". O título *ban* tamén foi derivado do nome Bojan, e tamén se propuxo o iraniano; o dicionario persa-inglés de  E. H. Palmer, onde se menciona que o sufixo nominal *bàn* ou *vàn* deriva do verbo (que significa "gardar, xestionar"), compoñendo *bâgh-ban* (xardineiro), *der -bân* (gardador de portas), *nigah-bàn* (garda de rexistros), *raz-bàn* (garda de viñedos), *galah-bàn* (pastor), *kad-bánú* (señora; *shahbanu*) así como o verbo *baná* (construír), *báni ; banná* (construtor).; o título *ba(n)daka* (secuaz, servo leal, vasalo real), un epíteto de alto rango na Inscrición de Behistun usado polo rei aqueménida Darío I para os seus xenerais e sátrapas, palabra que tamén podería derivar de *shahr-bān* (garda da cidade), do antigo persa *xšaθrapā(van)*, rexistrado como *xšaçapāvan* (𐎧𐏁𐏂𐎱𐎠𐎺𐎠, protector da provincia).

Bans
----

* Conde Josip Jelačić (1801-1859), ban de 1848 a 1859

Notas
-----

1. 1 2  "ban". *L'Enciclopèdia.cat*. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.
2. ↑  "Croàcia". *L'Enciclopèdia.cat*. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.
3. ↑  Scherer, Anton (1989). *Bane und Banate: zur Etymologie d. Namens ; staatsrechtl. Stellung d. kroat. Bans (Banus) vom 10. Jh. bis 1941 ; andere Banate (in Ungarn u. Bosnien) ; Ableitungen in Volks- u. Gelehrtensprachen ; d. Name in d. Toponymik (auch d. Mondes) und im kroatischen, polnischen und rumänischen Geldwesen* (en alemán). Graz: Donauschwäbisches Bibliographisches Archiv. p. 15.
4. ↑  NYT (1991-10-08). "Yugoslav Planes Attack Croatian Presidential Palace". *The New York Times* (en inglés). ISSN 0362-4331.
5. ↑  Živković 2012, pp. 144, 145.
6. ↑  Ančić 2013, p. 178.
7. ↑  Matasović 2008, p. 55: *U većini je slučajeva vrlo teško utvrditi točan izvor i rekonstruirati praobilk takvih turkijskih riječi iz kojih su nastali npr. stsl. kniga, byserь, hrv. bán, hmềlj, hrền itd."* (Na maioría dos casos, é moi difícil determinar a fonte exacta e reconstruír a forma orixinal de tales palabras turcas, por exemplo: kniga, byserь, hrv. bán, hmềlj, hrền itd, etc.)
8. ↑  Starostin, Dybo & Mudrak 2003, p. 340.
9. ↑  Sakač 1939, pp. 391–394.
10. ↑  Marčinko 2000, p. 29.
11. ↑  Palmer, Edward Henry; Le Strange, G. (1883). *A concise dictionary, English-Persian; together with a simplified grammar of the Persian language.* Londres: Trübner & co.
12. ↑  Herrenschmidt, Clarisse (15 de decembro de 1988). "Banda". *Encyclopædia Iranica*. Consultado o 29 de abril de 2015.
13. ↑  "Persian Loanwords and Names in Greek – Encyclopaedia Iranica". *web.archive.org*. 2017-05-17. Archived from the original on 17 de maio de 2017. Consultado o 2022-03-05.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Banato
* Banato de Temesvar
* Banato romanés
* Banato serbio
* Banato, Bačka e Baranja
* Banato húngaro

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q577017
* EBID: ID
* GEC: 0082977
* GND: 4320292-5

 |