|  |  |
| --- | --- |
|  | Este artigo amosa letras cirílicas. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros. |

Un falante de chukchi, gravado en Romanía.
A **lingua chukchi** (лыгъоравэтлъэн йилыйил, łygˀoravetłˀɛn jilǝjil), tamén *luoravetlana*, *chukcha* é unha das linguas paleosiberianas faladas polos chukchis no punto máis extremo de Siberia, en especial no *Okrug Autónomo* de Chukotka.

Falantes
--------

Conforme o Censo ruso de 2002, cerca de 7.700 (outras  estimativas indican hoxe 10.400) dos 15.700 *Chukchis* falan *Chukchi*. O coñecemento da lingua *Chukchi* vén caendo e a maioría dos *Chukchis* falan ruso e apenas 500 din non falar *ruso*. O chukchi relaciónase co koryak, e a metade dos *chukchis* entenden esa lingua. A lingua, xunto co *koryak*, o kerek, o alutor, o itelmen, forma parte das Linguas chukotko-kamchatkanas.

No "Libro vermello das Linguas en Extinción (Red Book of Endangered Languages) da UNESCO o *chukchi* está listado como unha lingua en proceso de extinción.

Uso do idioma
-------------

Moitos dos chukchis aínda usan a lingua como primeiro medio de comunicación, tanto na familia, como nas actividades de pastoreo, crianza de renos e tamén nalgunhas actividades de negocios. O *chukchi* é tamén usado nos "Media", Radio e Televisión. Porén, o ruso vén aumentando nas actividades administrativas, sendo tamén unha lingua franca nos territorios veciños habitados por *non-chukchis*, como koryak e iacut. Case todos os *chukchis* falan ruso, con maior ou menor fluencia e dominio. Na educación, o *chukchi* é a lingua primeira, na escola elemental, porén, a educación secundaria é en "ruso" mentres que o "chukchi" é só unha materia.

Un escritor chukchi, "Yuri Rytkheu" (1930-2008) adquiriu moita reputación tanto en Rusia como en Europa Occidental, coa maioría dos seus libros escritos en *ruso*, non en *chukchi*.

Influencias externas
--------------------

Non hai aínda un estudo definitivo sobre influencias externas no *chukchi*. Aínda está indefinida a real relación da lingua coas Linguas esquimó-aleutianas. As pescudas son difíciles por mor da falta de suficientes rexistros escritos. A influencia por contacto coa Lingua rusa está a medrar e consiste no uso de palabras rusas e algunha presión na sintaxe superficial. Esta última pódese observar na comunicación escrita, porén, non na conversa cotiá.

Ortografía
----------

No inicio do século XX, *Vladimir Bogoraz*, un revolucionario ruso exiliado en Chukotka, descubriu mostras de escrita pictográfica feitas por *Tenevil*, un criador de renos. A escrita de *Tenevil* era da súa invención e nunca foi usada fóra do seu grupo familiar. 
Ata 1931 non había unha ortografía oficial, aínda que houbo diversas tentativas no século XIX para escribir de textos relixiosos. O Chukchi escribíase orixinalmente no alfabeto latino, porén, en 1930 cambiouse ao alfabeto cirílico. A primeira gramática foi escrita en 1922 por Vladimir Bogoraz. Bogoraz escribiu tamén un estudo etnográfico sobre a lingua. Porén, desde aquela poucos libros e xornais foron escritos en *chukchi*, A lingua pódese escoitar no radio e na televisión preto dunha hora por día.

Alfabeto Latino para chukchi:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ā ā | B b | C c | D d | Е е | Ē ē | Ә ә |
| Ә̄ ә̄ | F f | G g | H h | I i | Ī ī | J j | K k |
| L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o | Ō ō | P p | Q q |
| R r | S s | T t | U u | Ū ū | V v | W w | Z z |
| Ь ь |

Este é o *alfabeto Latino* de 24 letras, sen X, sen Y. As 5 vogais preséntanse *con* e *sen* *Macron* (Ā). Engándense as letras Ә, Ә̄, e o sinal gráfico Ь.

En 1937, os Chukchis e outros pobos da URSS foron forzados a usar o alfabeto cirílico, que no inicio era simplemente o usado polos rusos, coa adición das letras antigas **К’ к’** e **Н’ н’**. Nos anos 50, porén, empezaron a ser usadas as letras **Ӄ ӄ** e **Ӈ ӈ**, principalmente para fins educativos. Aínda que na prensa só se usaban as letras tradicionais. Na fin dos anos 80, a letra **Ԓ ԓ** (Л con "gancho")substituíu o **Л**, para evitar confusión de pronuncia, ata entón con ese **Л** ruso.

O alfabeto "Chukoto" agora é como segue:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Ԓ ԓ (Л л) | М м | Н н |
| Ӈ ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф |
| Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я | ' |

Trátase do Alfabeto cirílico aumentado coas letras Ӄ ӄ, Ԓ ԓ, Ӈ ӈ e do Diacrítico '.
As letras Б, Д, Ж, З, Ф, Х, Ц, Ш, Щ son usadas sómente en palabras de orixe *rusa*.

Oito combinacións de letras son moi usadas: Йи, Че, Чь, Ле, Лё, Ль, Ль, Лю

Notas
-----

1. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
2. ↑  Definición de chukchi no *Dicionario de Galego* de Ir Indo e a Xunta de Galicia.
3. ↑   "Omniglot"

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vexa a proba da Wikipedia en  ***Lingua chukchi*** |

### Bibliografía

* Comrie, B. 1981. *The languages of the Soviet Union*, Cambridge University Press (Cambridge Language Surveys). ISBN 0-521-23230-9 (tapa dura) e ISBN 0-521-29877-6 (tapa branda)
* Nedjalkov, V. P. 1976. "Diathesen und Satzstruktur im Tschuktschischen". En *Studia Gramatika* 13, Berlin (G.D.R) (en alemán)
* Skorik, P. Ja. 1961. *Grammatika čukotskogo jazyka: Fonetika i morfologija imennyx častej reči* (2 Volumes). Leningrad: Nauka.
* Bogoras, W. 1922. "Chukchee". In *Handbook of American Indian languages* II, e. F. Boas, Washington, D.C.

### Ligazóns externas

* Ethnologue
* Chukotoho - Homepage Arquivado 25 de outubro de 2005 en Wayback Machine.
* Omniglot - escrita Chukoto
* Endangered Languages of Siberia - The Chukchi language
* Russio -Chukchi - Livro de frase Arquivado 02 de novembro de 2007 en Wayback Machine.
* Population by mother tongue and districts in 50 Governorates of the European Russia in 1897

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q33170
* AAT: 300388157
* BRE: 4688720
* EBID: ID
* ELCat: 1730
* Ethnologue: ckt
* Glottolog: chuk1273
* GND: 4120368-9
* NDL: 00573910
* WALS: chk

 |