**Turín** (en italiano: *Torino*, en piemontés: *Turin*) é unha cidade do norte de Italia, capital da rexión do Piemonte, situada na beira do río Po e rodeada polos Alpes. Como residencia oficial da Casa de Savoia, foi a antiga capital do Ducado de Savoia entre 1562 e 1718, posteriormente capital de facto do Reino de Sardeña entre 1720 e 1861, finalmente foi a primeira capital de Italia entre 1861 e 1865. Cunha poboación de 909.205 habitantes (2009), na actualidade Turín é un importante centro cultural, industrial e comercial.

Historia
--------

*Artigo principal**:* Historia urbana de Turín.
Na antigüidade a zona estivo habitada polo pobo dos *Taurinos*, unha tribo celta-ligur que ocupaba o val superior do río Po. Segundo Polibio a súa capital recibía o nome de *Taurasia*. A orixe etimolóxica dese nome provén da raíz indíxena *Tauro* (outeiro). Polibio escribiu que no ano 218 a.C. os taurinos foron atacados por Aníbal, que conquistou *Taurasia* tras 3 días de asedio.

No ano 27 a.C. estableceuse un campamento romano chamado *Castra Taurinorum*, que máis adiante sería a colonia de *Iulia Augusta Taurinorum*. Os romanos identificaron o nome orixinal do pobo coa palabra latina *Tauro* (boi), animal que pasou a ser o símbolo da localidade até hoxe. O trazado urbano do antigo campamento romano aínda se conserva no centro da actual cidade de Turín. No ano 69 a cidade quedou destruída polo lume durante as loitas entre os exércitos do emperador Otón e os de Vitelio.

Trala caída do Imperio Romano, a cidade pasou polas mans dos ostrogodos e dos longobardos. En 773 foi conquistada por Carlomagno e pasou a ser un condado franco. En 941 creouse a Marca de Turín, un feudo baixo a administración conxunta do Sacro Imperio Romano Xermánico e do antigo Reino de Italia. Durante os séculos XII e XIII foi unha cidade libre, até que en 1280 pasou ás mans de Savoia.

En 1559, trala Paz de Cateau-Cambrésis, Francia renunciou ás súas aspiracións de facerse con territorios italianos, devolveu Savoia e Piemonte á Casa de Savoia, e a capital do Ducado de Savoia pasou de Chambéry a Turín. Dende entón comezou a medrar na cidade unha arquitectura monumental composta por residencias reais e grandes templos relixiosos. A comezos do século XVIII a cidade foi asediada polo exército francés durante a Guerra de Sucesión española. O asedio rematou coa vitoria local sobre os atacantes. Non obstante, entre 1798 e 1814 os Duques de Savoia estiveron expulsados de Turín polos franceses post revolucionarios, e recluidos no seu Reino de Sardeña.

No século XIX Turín converteuse no motor que impulsou a unidade italiana, e máis adiante foi a primeira capital de Italia baixo o reinado de Vítor Manuel II, precisamente membro da Casa de Savoia. A capitalidade italiana de Turín durou entre 1861 e 1865, pasando despois a Florencia (1865-1871), e finalmente a Roma (1871-hoxe).

Monumentos
----------

Mole Antonelliana.
* O Palacio Real de Turín (*Palazzo Reale*) situado na Praza do Castelo (*Piazza Castello*), no centro da cidade, foi a residencia oficial da Casa de Savoia dende o século XVI. Foi declarado Patrimonio da Humanidade en 1997.
* A Mole Antonelliana é o monumento arquitectónico máis representativo da cidade. Foi deseñada no século XIX para ser unha sinagoga, pero finalmente edificouse como homenaxe a Vítor Manuel II.
* A Catedral de Turín (*Duomo di Torino*) construída a finais do século XV, é famosa por acoller a Capela da Saba Santa.
* O Palacio Madama (*Palazzo Madama*) é un complexo arquitectónico de diversas épocas, que foi residencia da Casa de Savoia.
* A Basílica de María Auxiliadora (*Santuario di Maria Ausiliatrice*) foi construída por Xoán Bosco a finais do século XIX. É a igrexa nai da congregación salesiana.
* A Basílica de Superga foi edificada no século XVIII no alto do outeiro de Superga, e acolle os restos de varios príncipes e reis da Casa de Savoia. En 1949 un avión esnafrouse a carón dela morrendo tódolos membros do Torino FC.
* O Palacio Carignano (*Palazzo Carignano*), actual Museo do Rexurdimento (*Museo del Risorgimento*), foi unha residencia da Casa de Savoia, e a sede do primeiro Parlamento italiano en 1861.
* O Castelo de Valentino (*Castello del Valentino*) foi unha das residencias da Casa de Savoia, e actual sede da Facultade de Arquitectura da Politécnica de Turín.
* A Porta Palatina é unha construción do século I a.C, que formaba parte das murallas romanas da cidade.

Economía
--------

Turín é un centro industrial de primeira orde dentro de Italia. Varias das empresas máis grandes e salientables do país naceron nesta cidade, comezando por Fiat, e seguindo por Lancia, Kappa, Martini & Rossi, Olivetti, Telecom Italia, RAI, Iveco etc. Alfa Romeo tamén ten a súa sede en Turín. A cidade tamén acolle ó grupo bancario Intesa Sanpaolo, considerado o segundo do país en termos de capitalización bolsista.

A industria turística tamén é moi salientable na cidade. O número de turistas que visitan Turín cada ano achégase ós 5'3 millóns (2008). Algúns dos atractivos da cidade para os visitantes son os museos, como o Museo Nacional do Cinema que está na Mole Antonelliana, ou o importante Museo Exipcio de Turín.

Factoría de Fiat en 1928, edificio Lingotto.
### Fiat

A empresa FIAT (acrónimo de ***F**abbrica **I**taliana **A**utomobili **T**orino*) foi fundada o 11 de xullo de 1899 para producir vehículos, e actualmente é o grupo industrial máis grande e importante do país.

O Lingotto, situado na propia cidade de Turín, foi no seu día a maior fábrica de coches do mundo. A fábrica tiña 5 andares. As pezas entraban por abaixo, e a medida que se ían transformando nun coche, avanzaban en espiral polo interior do edificio cara a arriba, rematando no último andar cando xa estaba rematado. No canto dun tellado, na súa parte máis alta o edificio ten un circuíto oval de probas con curvas peraltadas, de xeito que no seu día os coches rematados xa eran postos a proba no propio edificio. Nos anos 80 o edificio deixou de traballar como fábrica e foi reformado. Actualmente acolle salas de concertos, salas de cinema, tendas, un hotel e un centro de exposicións. O circuíto aínda existe no tellado do edificio.

Demografía
----------

Turín ten unha poboación aproximada de 909.000 habitantes (2009), o que significa que medrou dende o censo de 2001 (865.263 hab). A razón deste crecemento é a inmigración. Turín acolle a uns 128.000 inmigrantes estranxeiros, dos cales uns 52.000 son romaneses e 20.000 son marroquís. Este recente crecemento na poboación da cidade freou a caída que se levaba producindo dende 1971, cando a poboación de Turín acadou a súa máxima cantidade, 1.167.968 habitantes.

Calcúlase que a poboación da Área metropolitana de Turín é duns 2'2 millóns de habitantes.

Deportes
--------

### Fútbol

O 15 de marzo de 1898 fundouse en Turín a actual Federación Italiana de Fútbol. A cidade ten dous clubs de fútbol de gran tradición:

* Juventus FC — (30 Scudettos) - Na Serie A. Vixente campión.
* Torino FC Torino FC -——- (7 Scudettos) - Na Serie A.

En 1933 inaugurouse en Turín o Stadio Comunale (co nome *Stadio Benito Mussolini*) por mor da celebración do Mundial de Fútbol Italia 1934, cunha capacidade para 40.000 persoas. O estadio acolleu un encontro de oitavos de final e un máis de cuartos de final. Ámbolos dous equipos fixeron dese novo e moderno recinto o seu fogar durante décadas, até que en 1990 foi inaugurado o novo Stadio delle Alpi con motivo do Mundial de Fútbol Italia 1990, cunha capacidade para 67.411 persoas. Nesa ocasión a cidade acolleu tres encontros da fase de grupos, un máis de oitavos de final e outro de semifinais. Tanto Juventus FC como Torino FC mudáronse ó novo coliseo turinés, pero por pouco tempo. Co gallo da celebración dos Xogos Olímpicos de Inverno de 2006 foi remodelado o Stadio Comunale, de xeito que ámbolos dous equipos volveron ó seu antigo fogar. Non obstante, a Juventus FC chegou a un acordo para derrubar o Stadio delle Alpi e construír no seu sitio un novo estadio de fútbol, que se estreou en 2011 co nome Juventus Stadium, de xeito que dende ese ano cada club ten o seu propio fogar por separado.

Torino 2006.
### Xogos Olímpicos de Inverno

Os Xogos Olímpicos de Inverno do ano 2006 tiveron lugar en Turín entre o 10 e o 26 de febreiro, despois de ser elixida en 1999 polo COI. Este evento no que participaron 2633 deportistas supuxo a remodelación das infraextructuras da cidade (metro, estradas, recintos deportivos, instalacións hoteleiras etc). O Stadio Comunale foi remodelado e modernizado, e mesmo rebautizado como Stadio Olimpico de Torino. Ademais foi construído o Palasport Olimpico, un gran pavillón con capacidade para 18.000 persoas deseñado para acoller as probas de hóckey sobre xeo.

### Ciclismo

A celebración de probas ciclistas ten moita tradición en Turín. Entre 1876 e 2007 disputábase cada ano a clásica Milano-Torino. Dende 1906 vense disputando tamén o Giro do Piemonte polo mes de outubro, proba dun día e 199 quilómetros. É moi habitual que Turín acolla algunha das chegadas ou saídas do Giro de Italia, sendo 2005, 2009 e 2011 os últimos anos nos que houbo unha chegada de etapa na cidade.

Galería de imaxes
-----------------

* Turín en 1674.Turín en 1674.
* Turín actual.Turín actual.
* Palacio Real de Turín.Palacio Real de Turín.
* Catedral de Turín.Catedral de Turín.
* Palacio Madama.Palacio Madama.
* María Auxiliadora.María Auxiliadora.
* Basílica de Superga.Basílica de Superga.
* Palacio Carignano.Palacio Carignano.
* Castelo de Valentino.Castelo de Valentino.
* Porta Palatina.Porta Palatina.

Notas
-----

1. 1 2  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *turinés*.
2. ↑  López Martínez, María Cruz (2005). *Gran dicionario século 21 da lingua galega*. Editorial Galaxia. p. 1446. ISBN 9788482893419.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Turín*** |

### Ligazóns externas

* Turin - Wikivoyage (en)
* Páxina web da cidade de Turín *(en italiano)*
* Turín turístico Arquivado 10 de febreiro de 2012 en Wayback Machine. *(en italiano)*

| * v
* c
* e
Comunas da provincia de Turín |
| --- |
| 
* Agliè
* Airasca
* Ala di Stura
* Albiano d'Ivrea
* Alice Superiore
* Almese
* Alpette
* Alpignano
* Andezeno
* Andrate
* Angrogna
* Arignano
* Avigliana
* Azeglio
* Bairo
* Balangero
* Baldissero Canavese
* Baldissero Torinese
* Balme
* Banchette
* Barbania
* Bardonecchia
* Barone Canavese
* Beinasco
* Bibiana
* Bobbio Pellice
* Bollengo
* Borgaro Torinese
* Borgiallo
* Borgofranco d'Ivrea
* Borgomasino
* Borgone Susa
* Bosconero
* Brandizzo
* Bricherasio
* Brosso
* Brozolo
* Bruino
* Brusasco
* Bruzolo
* Buriasco
* Burolo
* Busano
* Bussoleno
* Buttigliera Alta
* Cafasse
* Caluso
* Cambiano
* Campiglione-Fenile
* Candia Canavese
* Candiolo
* Canischio
* Cantalupa
* Cantoira
* Caprie
* Caravino
* Carema
* Carignano
* Carmagnola
* Casalborgone
* Cascinette d'Ivrea
* Caselette
* Caselle Torinese
* Castagneto Po
* Castagnole Piemonte
* Castellamonte
* Castelnuovo Nigra
* Castiglione Torinese
* Cavagnolo
* Cavour
* Cercenasco
* Ceres
* Ceresole Reale
* Cesana Torinese
* Chialamberto
* Chianocco
* Chiaverano
* Chieri
* Chiesanuova
* Chiomonte
* Chiusa di San Michele
* Chivasso
* Ciconio
* Cintano
* Cinzano
* Ciriè
* Claviere
* Coassolo Torinese
* Coazze
* Collegno
* Colleretto Castelnuovo
* Colleretto Giacosa
* Condove
* Corio
* Cossano Canavese
* Cuceglio
* Cumiana
* Cuorgnè
* Druento
* Exilles
* Favria
* Feletto
* Fenestrelle
* Fiano
* Fiorano Canavese
* Foglizzo
* Forno Canavese
* Frassinetto
* Front
* Frossasco
* Garzigliana
* Gassino Torinese
* Germagnano
* Giaglione
* Giaveno
* Givoletto
* Gravere
* Groscavallo
* Grosso
* Grugliasco
* Ingria
* Inverso Pinasca
* Isolabella
* Issiglio
* Ivrea
* La Cassa
* La Loggia
* Lanzo Torinese
* Lauriano
* Leini
* Lemie
* Lessolo
* Levone
* Locana
* Lombardore
* Lombriasco
* Loranzè
* Lugnacco
* Luserna San Giovanni
* Lusernetta
* Lusigliè
* Macello
* Maglione
* Mappano
* Marentino
* Massello
* Mathi
* Mattie
* Mazzè
* Meana di Susa
* Mercenasco
* Meugliano
* Mezzenile
* Mombello di Torino
* Mompantero
* Monastero di Lanzo
* Moncalieri
* Moncenisio
* Montaldo Torinese
* Montalenghe
* Montalto Dora
* Montanaro
* Monteu da Po
* Moriondo Torinese
* Nichelino
* Noasca
* Nole
* Nomaglio
* None
* Novalesa
* Oglianico
* Orbassano
* Orio Canavese
* Osasco
* Osasio
* Oulx
* Ozegna
* Palazzo Canavese
* Pancalieri
* Parella
* Pavarolo
* Pavone Canavese
* Pecco
* Pecetto Torinese
* Perosa Argentina
* Perosa Canavese
* Perrero
* Pertusio
* Pessinetto
* Pianezza
* Pinasca
* Pinerolo
* Pino Torinese
* Piobesi Torinese
* Piossasco
* Piscina
* Piverone
* Poirino
* Pomaretto
* Pont-Canavese
* Porte
* Pragelato
* Prali
* Pralormo
* Pramollo
* Prarostino
* Prascorsano
* Pratiglione
* Quagliuzzo
* Quassolo
* Quincinetto
* Reano
* Ribordone
* Riva presso Chieri
* Rivalba
* Rivalta di Torino
* Rivara
* Rivarolo Canavese
* Rivarossa
* Rivoli
* Robassomero
* Rocca Canavese
* Roletto
* Romano Canavese
* Ronco Canavese
* Rondissone
* Rorà
* Rosta
* Roure
* Rubiana
* Rueglio
* Salassa
* Salbertrand
* Salerano Canavese
* Salza di Pinerolo
* Samone
* San Benigno Canavese
* San Carlo Canavese
* San Colombano Belmonte
* San Didero
* San Francesco al Campo
* San Germano Chisone
* San Gillio
* San Giorgio Canavese
* San Giorio di Susa
* San Giusto Canavese
* San Martino Canavese
* San Maurizio Canavese
* San Mauro Torinese
* San Pietro Val Lemina
* San Ponso
* San Raffaele Cimena
* San Sebastiano da Po
* San Secondo di Pinerolo
* Sangano
* Sant'Ambrogio di Torino
* Sant'Antonino di Susa
* Santena
* Sauze d'Oulx
* Sauze di Cesana
* Scalenghe
* Scarmagno
* Sciolze
* Sestriere
* Settimo Rottaro
* Settimo Torinese
* Settimo Vittone
* Sparone
* Strambinello
* Strambino
* Susa
* Tavagnasco
* Turín
* Torrazza Piemonte
* Torre Canavese
* Torre Pellice
* Trana
* Trausella
* Traversella
* Traves
* Trofarello
* Usseaux
* Usseglio
* Vaie
* Val della Torre
* Valgioie
* Vallo Torinese
* Valperga
* Valprato Soana
* Varisella
* Vauda Canavese
* Venaria Reale
* Venaus
* Verolengo
* Verrua Savoia
* Vestignè
* Vialfrè
* Vico Canavese
* Vidracco
* Vigone
* Villafranca Piemonte
* Villanova Canavese
* Villar Dora
* Villar Focchiardo
* Villar Pellice
* Villar Perosa
* Villarbasse
* Villareggia
* Villastellone
* Vinovo
* Virle Piemonte
* Vische
* Vistrorio
* Viù
* Volpiano
* Volvera

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q495
* WorldCat
* VIAF: 35144782953960297898
* BLBNB: 000071500
* BNE: XX453061
* BNF: 11865663p
* BRE: 4209963
* EBID: ID
* FAST: 1205152
* GEC: 0066500
* GeoNames: 3165525
* GND: 4061245-4
* ISNI: 0000 0001 2170 3379
* LCCN: n2002109460
* MusicBrainz: ID
* NDL: 00711385
* NKC: ge137817
* OSM: 43992
* SUDOC: 168026481
* TGN: 7005688
* Treccani: torino
* Sports Reference: comune-della-citta-di-torino-1

 |