A **batalla de Legnano** tivo lugar o 29 de maio de 1176, nos arredores da cidade de Legnano, na actual provincia de Milán, rexión histórica da Lombardía, Italia. Tivo unha repercusión crucial na guerra que mantiña o Sacro Imperio Romano Xermánico, dirixido por Frederico Barbarroxa, contra as comunas do norte de Italia, que depuxeran as súas rivalidades para unirse na Liga lombarda baixo a dirección do Papa Alexandre III.

Este enfrontamento non era propiamente unha guerra entre Alemaña e Italia, posto que non existían como tales nacións e había alemáns e italianos interesados na vitoria de cada uns dos bandos. Máis ben debe entenderse como parte do prolongado conflito interno entre güelfos e xibelinos, e do aínda máis antigo existente entre os dous poderes universais: Pontificado e Imperio.

O Emperador tentou o emprego da forza para someter ás comunas, e foi vencido polas tropas lombardas, que fixeron bo uso da topografía do terreo e das súas picas contra un exército composto case exclusivamente de cabalaría.

Preludio
--------

Á morte de Conrado III foi elixido Emperador o seu sobriño Frederico I Barbarroxa que se propuxo volver dar á coroa imperial a autoridade antiga do tempo de Otón I. Empezou actuando en Alemaña onde devolveu Baviera a Enrique o León, tralo que se enfrontou ás disputas internas, fixo vasalos seus aos príncipes de Polonia e Bohemia e recobrou os dereitos imperiais sobre Borgoña. Por último reafirmou a súa autoridade entregando ducados aos seus fillos e parentes.

Máis dificultades atopou en Italia onde debeu realizar seis expedicións. As cidades lombardas, a cuxa cabeza se atopaba Milán, posuían un importante sentimento de liberdade e dispuñan dunha milicia cidadá belicosa disposta a defender a súa independencia. Con este desexo formaron unha liga a semellanza das ligas gregas.

Na primeira expedición de Frederico, o Emperador chamou aos príncipes e cidades de Italia a prestarlle vasalaxe e ao ver a rebeldía milanesa tentou atemorizala destruíndo algunhas cidades menores antes de coroarse en Pavia coa coroa lombarda e en Roma coa Imperial, gañada tras entregar ao Papa Hadrián IV a Arnoldo de Brescia que predicaba unha volta da Igrexa á súa sinxeleza apostólica, contra os bens temporais e a riqueza do clero. Á chegada do emperador os romanos iniciaron unha revolta pero foi sufocada polo Emperador coa axuda do Papa.

Frederico volveu a Alemaña, (non sen estar a piques de perecer no camiño de volta por un ataque de soldados de Verona no que foi salvado pola coraxe do alférez imperial Oton Witelsbach) e os milaneses atacaron a cidades adictas ao Emperador (como Lodi).

Frederico Barbarroxa e Enrique o León loitando contra os rebeldes romanos obra de Friedrich Franz e Johannes Christian Riepenhausen
Sabedor diso, Frederico volveu a Italia e tras proclamarse soberano sobre príncipes e cidades como Milán, comezou unha encarnizada guerra.

En maio de 1161 trala chegada de novos reforzos procedentes de Alemaña, Frederico achegouse a Milán dando un rodeo. Tras un encontro a pé de muro, no que os milaneses levaron a peor parte, as tropas imperiais cercaron a cidade. Os milaneses pasaron fame. O 1 de marzo de 1162 acordáronse os termos da rendición que supuxo a entrega dos cónsules e de 400 cabaleiros en calidade de reféns, a destrución das igrexas e murallas, o cegamento dos fosos da cidade e a dispersión dos seus veciños en catro aldeas. Igual sorte tiveron Crema, Brescia e Piacenza entre outras. Aterradas por este exemplo as restantes cidades lombardas recoñeceron a Frederico como Emperador.

Porén este éxito non foi abondo para Frederico e pretendeu exercer sobre Roma un poder similar ao de Otón I e disputar ao rei Guillerme de Sicilia o protectorado sobre a Cidade Eterna. Cando o monarca falece en 1166 pareceu presentarse a oportunidade polo que se puxo en guerra co Papa que até entón fora aliado seu. Frederico reuniu un concilio e elixiu un antipapa. O Papa Alexandre III declarou ilexítimo o concilio e excomungou a Frederico atraendo ás cidades lombardas a unha nova liga que uniu ademais a Venecia, Verona, Vicenza, Padua, Treviso, Ferrara, Brescia, Bérgamo, Cremona, Piacenza, Parina, Módena, Boloña e outras moitas cidades.

Alexandre III bendí ao dogo Ziani que marcha a loitar contra Frederico I Barbarroxa obra de Paolo Fiammingo
Frederico logrou entrar en Roma e derrotar aos coaligados na batalla de Tusculo obrigando a Alexandre a fuxir a Francia pero o Emperador tivo que abandonar Italia debido a unha gran epidemia que estaba a facer estragos en Alemaña e que causou a morte a moitos cabaleiros fieis ao Emperador. Ao retirarse en desorde, perdeu a súa equipaxe mentres cruzaba o río Po. O 1 de decembro de 1167 formouse a Liga Lombarda e Frederico retirouse alén dos Alpes.

Os lombardos aproveitaron esta retirada e pasaron á ofensiva. Edificaron unha nova cidade chamada Alessandria en honra do Pontífice. Os asuntos en Alemaña impediron a Frederico realizar unha nova expedición para restablecer a súa autoridade durante un tempo pero ao fin fíxoo acompañado de Cristiano, arcebispo de Maguncia.

En setembro de 1174 fixo de Alessandria o branco dos seus ataques. Despois de pasar o inverno ante a cidade, os homes de Frederico escavaron un túnel baixo as murallas e atacaron o Sábado Santo. Nunha feroz batalla, o asalto foi rexeitado. Tralo ataque tivo que retirarse a Pavia ao producirse a chegada de reforzos lombardos (13 de abril de 1175).

O 16 de abril de 1175, Frederico reuniuse con representantes da Liga Lombarda no castelo de Montebello para discutir a paz. Estas conversacións resultaron infrutuosas e ambas partes saíron decididos a continuar as hostilidades.

TraLo fracaso das negociacións, Frederico sabía que a batalla era inminente e pediu o apoio de Enrique o León quen rexeitou axudar a Frederico (aínda que o Emperador rogoullo de xeonllos preto do lago de Como) e o rei tivo que reunir forzas principalmente italianas recrutadas entre os inimigos da Liga.

Tras tantas decepcións Frederico recibiu ao fin unha boa noticia. A comezos de 1176 o Emperador recibiu reforzos alemáns de Suabia e Renania. Tratábase dunha forza de 2.000 soldados dirixidos por Philip, arcebispo de Colonia; Conrad, bispo electo de Worms e Berthold, duque de Zähtingen.
O groso das tropas imperiais atopábanse en Pavia e o Emperador atopábase en Como polo que debía rodear Milán sen levantar sospeitas.

Porén os milaneses adiviñaron as intencións de Frederico e propuxéronse interceptalo.

Forzas dos exércitos
--------------------

O 29 de maio os dous exércitos atopáronse nos arredores de Legnano a 24 km. ao norte de Milán.

O exército imperial estaba formado por 1.000 cabaleiros e 1.000 infantes. Como complemento ás forzas alemás reuníronse 1.000 homes da rexión de Como.

A batalla de Legnano obra de Amos Cassioli
Alertados da presenza de Frederico, os líderes da Liga Lombarda reuniran 3.500 homes para bloquear a ruta do emperador a Pavia. Constaban estas forzas de 1.450 cabaleiros e 2.050 de infantaría, tamén se incluía un carro de guerra coñecido como Carroccio (Carro arrastrado por bois onde as cidades-estado italianas portaban o seu estandarte. Gornecida por sacerdotes e soldados, situábase no centro do exército, como punto de mando e reunión de tropa. O Carroccio representaba a identidade comunal da cidade estado e por iso infundía moral)

Entre a cabalaría lombarda atopábase unha unidade de elite coñecida como a "Compañía da Morte" dirixida por Albert de Giussan. Compúñase de 900 homes de armas que vestían un traxe escuro co que cubrían a armadura co símbolo dunha caveira, levaban pequenos escudos puntiagudos e longas lanzas. Esta compañía estaba formada por homes escollidos que loitaban en grandes cabalos e xuraban que ninguén fuxiría do campo de batalla por temor á morte e non permitirían que ninguén traizoase á cidade de Milán fuxindo.

A batalla
---------

A batalla comezou cun ataque da vangarda lombarda a cargo de 700 xinetes que ao facer un recoñecemento do terreo atopáronse con 300 xinetes imperiais. As tropas imperiais foron sorprendidas e fuxiron pero o Emperador reaccionou con rapidez e un contraataque imperial crebou a resistencia lombarda.
A batalla comezara fortuitamente e ningún dos dous bandos tiña un plan preestablecido. Os anais de Colonia din que o Emperador consideraba indigno da súa maxestade imperial dar as costas aos seus inimigos polo que seguiu adiante e atacou o Carroccio milanés.

Tan impetuoso foi o ataque imperial que levou por diante a selecta garda do Carroccio. Entón as tropas alemás chegaron até onde estaba situada a Compañía da Morte, dirixida por Albert de Giussan, á que atacaron con desesperación. Este contraataque posibilitou á infantaría lombarda reorganizarse.

O ímpeto da carga de cabalaría xa se desvanecera e os cabalos alemáns detivéronse incapaces de penetrar entre as picas da infantaría lombarda.

O carroccio milanés na batalla de Legnano obra de Amos Cassioli
A resistencia da infantaría lombarda permitiu que a súa cabalaría, derrotada pero non destruída, se reagrupara e regresase ao campo de batalla atacando o flanco da cabalaría imperial.
Os xinetes imperiais, fatigados e atacados por dous flancos, tentaron regresar ás súas posicións pero fixérono sen ningunha organización.

No medio do caos, o estandarte imperial foi capturado, morto o seu portador dun frechazo e Frederico Barbarroxa esborrallouse baixo o seu cabalo morto. A falsa noticia da morte de Emperador sementou o pánico entre as tropas imperiais que fuxiron en desbandada e o seu campamento foi abandonado aos vencedores.

Os lombardos perseguiron aos imperiais e moitos foron cazados no río Tesino. O botín conseguido pola Liga Lombarda foi inmenso.
Pero Frederico non morrera. Tras varios días desaparecido, presentouse en Pavia só. Pero o rumor da súa morte prevaleceu durante moitos días, a emperatriz Beatriz I, condesa de Borgoña, que permanecera en Como, abandonouse á desesperación, e os vencedores buscaron incesantemente o corpo no medio das moreas de mortos.

Consecuencias
-------------

A derrota convenceu a Frederico Barbarroxa da necesidade dunha paz.

Nunha conferencia celebrada en Venecia, facendo de mediador o arcebispo de Maguncia entre o Emperador, o Papa e os deputados das cidades, asinouse unha suspensión de hostilidades de seis anos, baixo as mesmas condicións que serviron máis tarde de base á paz de Constanza (1183). Alexandre foi recoñecido Papa lexítimo, o protectorado de Roma pasou do Emperador ao Papa; e Frederico foi absolto da excomuñón. Os bispos e abades nomeados por Frederico e o anti-papa, continuaron na posesión dos seus beneficios. As regalías debían pertencer en diante, unha parte ao Emperador, outra ás cidades; os cidadáns e funcionarios debían facer xuramento ao Emperador e as tropas imperiais debían ser mantidas polas cidades ao seu paso por elas: a alta xustiza sería exercida en nome do Emperador por xuíces superiores. Con isto restableceuse a paz en Italia, celebrándose solemnemente ante a Basílica de San Marcos (en Venecia), a reconciliación entre as cabezas espiritual e temporal. Pero concertando o Emperador o casamento do seu fillo máis vello, Henrique de Hohenstaufen, con Constanza, filla de Roxerio II e herdeira de Nápoles e Sicilia co que estes Estados, até entón feudatarios de San Pedro pasaron á casa dos Hohenstaufen, quedou viva a semente de novas e sanguentas guerras entre o Emperador e o Papa.

Frederico I non esqueceu a falta de axuda por parte de Enrique o León e aproveitou a hostilidade doutros príncipes alemáns cara a Enrique para xulgalo por insubordinación por un xurado de bispos e príncipes en 1180. Quitou a Enrique das súas terras e declarouno proscrito. Acto seguido invadiu Saxonia polo que Enrique tivo que exiliarse a Normandía onde permaneceu tres anos co seu sogro Henrique II de Inglaterra ata que se lle permitiu regresar a Alemaña en 1185.

Importancia da batalla na posteridade
-------------------------------------

Convertida nun precedente da Unificación de Italia no século XIX, Verdi elixiuna como tema para unha das súas óperas (*La battaglia di Legnano*).

Na actualidade, esta batalla adoita ser utilizada como símbolo das reivindicacións políticas da Liga Norte, un partido rexional italiano.

Notas
-----

1. ↑  Peter N. Stearns, William Leonard Langer; 2001. *The Encyclopedia of World History*, pp. 208
2. 1 2  *Magill's Guide to Military History'*
3. ↑  Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media, px.150
4. ↑  Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media, px.150-151
5. ↑  Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media, px.151
6. ↑  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 57
7. 1 2 3  Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media, px.152
8. 1 2  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 58
9. 1 2 3  Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media, px.153
10. ↑  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 59
11. ↑  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 59
12. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.105
13. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.105
14. ↑  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 177
15. ↑  Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media, px. 59
16. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.105
17. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.106
18. ↑  The history of Italy: from the fall of the Western empire to the...
19. ↑  Die Geschichte des Mittelalters: 6 Bücher, Volume 1, px. 384
20. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.106
21. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.106
22. ↑  Técnicas bélicas del mundo medieval, px.106
23. ↑  Die Geschichte des Mittelalters: 6 Bücher, Volume 1, px. 384
24. ↑  Storia diplomatica della lega Lombardo con XXV documenti inediti, px. 280
25. ↑  The history of Italy: from the fall of the Western empire to the...

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Frederico I Barbarroxa

### Bibliografía

* Nicholas Hooper, Matthew Bennett. Atlas ilustrado la guerra en la Edad Media: 768-1492. Ediciones AKAL, 2001
* George Procter. The history of Italy: from the fall of the Western empire to the commencement of the wars of the French revolution, Volume 1. Ed. G. B. Whittaker, 1825. En inglés
* Cesare Vignati. Storia diplomatica della lega Lombardo con XXV documenti inediti. Ed. Piet. Agnelli, 1867. En italiano
* Johann Friedrich Christoph Kortüm.Die Geschichte des Mittelalters: 6 Bücher, Volume 1.Ed. Jenni, 1836. En alemán
* Georg Weber.Compendio de la Historia Universal: Historia de la Edad Media. Imp. de Díaz y Compañía, 1853. En castelán
* Bennet, M.-Bradbury, J.-De Vries, K.-Dickie, I.-Jestice, P.G. Técnicas Bélicas del Mundo Medieval. Editorial Libsa. Ano 2007. ISBN 978-84-662-1373-1

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q283364
* BNCF: 29688
* BNF: 166083792
* EBID: ID
* GND: 4167138-7
* LCCN: sh85075865

 |