**Juan de Mariana**, coñecido como o **padre Mariana**, nado en Talavera de la Reina en 1536 e finado en Toledo o 16 de febreiro de 1624, foi un xesuíta, teólogo e historiador español. Xunto con Baltasar Gracián constitúe un exemplo representativo dos escritores da Compañía de Xesús no Século de Ouro.

Traxectoria
-----------

Fillo natural do deán da colexiata de Talavera, Juan Martín, e de Bernardina Rodríguez, foi bautizado por iso na Pueblanueva o 2 de abril de 1536. Ao longo da súa vida houbo de soportar moitas afrontas a causa da súa humilde extracción.

Estudou Artes e Teoloxía en Alcalá de Henares, nunha atmosfera saturada de Humanismo. Alí tivo como mestre de noviciado a San Francisco de Borja. Profesou na Compañía de Xesús en 1554 en Simancas.

Acabou a súa formación sacerdotal no colexio xesuíta de Roma onde, a partir de 1561, foi un dos seus profesores, contando entre os seus alumnos ao futuro cardeal Belarmino, que sería protector de Francisco Suárez. Logo foi enviado como profesor a Palermo, en Sicilia, e despois a París, onde recibiu o grao de doutor e permaneceu cinco anos ensinando teoloxía sobre todo na Saint Barthélemy. Máis tarde estivo un tempo en Flandres.

Monumento a Juan de Mariana, na praza homónima en Talavera de la Reina.
Tras caer enfermo a regresou a Toledo en 1574 onde, semirretirado, consagrouse á redacción dos seus libros. En 1578 recibiu a encarga de informar sobre a presunta heterodoxia da *Biblia políglota*, cuxa edición dirixía en Antuerpen Benito Arias Montano, en particular na versión siríaca do Novo Testamento; o seu informe, que lle levou dous anos de estudo, foi favorábel. Isto valeulle tal reputación que, desde entón, se lle encomendaron outros traballos parecidos e igual de delicados, como a supervisión do *Manual para a administración dos sacramentos*, a reelaboración das *Actas* dos Concilios diocesanos de Toledo de 1582 e a redacción do *Índice expurgatorio* de 1584.

Mentres realizaba estas encargas e unha edición das *Obras* do polígrafo visigodo Isidoro de Sevilla, púxose a redactar unha monumental *Historia de España* en trinta libros, que comezou a aparecer en Toledo en 1592 co título de *Historiae de rebus Hispaniae Libri XXX*, cuxa edición ampliada se editou en Maguncia en 1605. No entanto imprimiuse en Toledo a súa propia tradución ao castelán co título *Historia general de España* (1601). A obra abarca até a morte de Fernando o Católico porque, segundo as súas palabras, 

> 
> 
> *"no me atreví a pasar más adelante y relatar las cosas más modernas, por no lastimar a algunos si decía la verdad, ni faltar al deber si la disimulaba"*.
> 
> 

A morte sorprendeuno cando traballaba nuns *Escolios ao Antigo e Novo Testamento*, obra de exéxesis bíblica que se fundaba no texto da *Vulgata*.

Obra
----

O padre Juan de Mariana.
Juan de Mariana (retrato de Francisco Javier de Santiago Palomares)
A independencia de xuízo dos seus escritos e o seu hipercriticismo ocasionáronlle graves desgustos co poderes civil e eclesiástico, aínda que só foi molestado en dúas ocasións.

En primeiro lugar foi pola súa *De rege et regis institutione* (Toledo, 1599), solemnemente queimado en 1610, por subversivo, polo parlamento de París tras o asasinato de Henrique IV de Francia e que escribiu a petición do preceptor de Filipe III de España, García Loaysa y Girón; segundo os seus acusadores, esta obra daba lexitimidade ao tiranicidio, porque a súa doutrina foi relacionada co anterior asasinato de Henrique III de Francia por frei Xacobe Clemente en 1589, aínda que Ravaillac, o asasino do rei francés Henrique IV declarou que non coñecía o libro.

Este tratado, escrito co fin de contravir o naturalismo político de Maquiavelo, como fixera catro anos antes Pedro de Rivadeneyra no seu *Princeps christianus adversus Nicholaus Machiavelum* (1595), expón en primeiro lugar como ten que ser unha monarquía, e os deberes do rei, que ten que subordinarse como calquera vasalo á lei moral e ao Estado, e despois expón a educación do príncipe cristián seguindo de cerca as teorías de Erasmo de Rotterdam no seu *Enchiridion*. Propón como máximo valor dun monarca a virtude cardinal da prudencia, no seu sentido aristotélico e sobre todo debe impedir que os impostos asfixien ás clases produtoras do país. Inspirándose en San Tomé de Aquino xustifica como este a revolución e a execución dun rei polo pobo se é un tirano.

A segunda molestia que sufriu foi cando estivo encarcerado durante un ano e medio en Madrid, en 1607, por orde do mesmo Filipe III e do seu valido o Duque de Lerma a causa do libro *De monetae mutatione*, cuarto dos seus *Tractatus septem* (Colonia, 1609), que foi denunciado polas alusións aos ministros que modificaran o peso da moeda.

O contido deste libro é o seguinte:

I. *De adventu Jacobi apostoli in Hispania* (Da vinda do apóstolo Santiago a España).
II. *Pro editione Vulgatae* (Sobre a edición da Vulgata).
III. *De spectaculis* (Sobre os espectáculos).
IV. *De monetae mutatione* (Acerca da alteración da moeda).
V. *De die mortis Christi* (O día da morte de Cristo).
VI. *De annis arabum* (Sobre os anos dos árabes).
VII. *De morte et inmortalitate* (Da morte e a inmortalidade).
Como pode verse, fóra da historia, os seus intereses ían desde a cronoloxía á filoloxía, a economía ou a moral.

Menor importancia tiveron as friccións coa súa orde. Así, o seu *Discurso de las cosas de la Compañía* supúxolle a animadversión das xerarquías desta.

Home moi ocupado, fixo unha edición de santo Isidoro de Sevilla, e traballou ademais en obras de filoloxía oriental e como predicador, censor de exexeses, colaborador do *Índice* e consultor da Inquisición.

A súa obra principal son as *Historiae de rebus Hispaniae libri XX* (Toleti, typis P. Roderici, 1592). Unha edición posterior máis avanzada do propio recompilador é *De rebus Hispaniae libri XXX*, que se publicou en Maguncia en 1605. Durante este tempo o autor vertera a edición latina ao castelán, e esta apareceu completa en Toledo en 1601, contendo os trinta libros da edición latina. A obra esténdese desde a máis remota antigüidade até a época dos Reis Católicos.

Juan de Mariana foi un historiador obsesionado coa verdade e que apurou a crítica dos cronicóns anteriores até onde era posíbel no seu tempo. Aínda que escribe no latín moderno internacional da época, a raíz do seu pensamento é *patriótica*, pois pretende expoñer a grandeza do seu país narrando conxuntamente os feitos de todos os reinos hispánicos, pero en torno á súa nación, Castela.

A obra estableceu o modelo de prosa historiográfica española para os séculos seguintes, salientando vigorosamente todo o que pode cativar e atraer a atención do lector; coida especialmente as descricións dos lugares onde acaecen os feitos e o patetismo nas arengas e epístolas, así como as consideracións sobre as veleidades da fortuna, tomando por modelos a Tito Livio, Tácito e Tucídides. En España foi unha obra moitas veces reimpresa e durante cerca de dous séculos foi a obra histórica máis lida na Península. No resto de Europa a obra foi lida sobre todo en Alemaña e bastante menos noutros países. Foi traducida ao inglés en 1699 por John Stevens.

Ademais das obras mencionadas, da súa correspondencia e das súas notas á edición das obras de san Isidoro e dos seus informes como consultor do Santo Oficio, consérvanse dez tomos de manuscritos. Nas súas *Scholia in Vetus ac Novum Testamentum* (Antuerpen e París, 1620) están as súas versificacións en dísticos latinos de varios libros sagrados: *Proverbios*, *Eclesiastés* e *Cantar dos cantares*.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Juan de Mariana*** |

### Bibliografía

* Cirot, Georges (1905): *Etudes sur l'Historiographie Espagnole. Mariana historien.* Bordeaux: G. Gonnonilhou.
* Braun, Harald E. (2007): *Juan de Mariana and Early Modern Spanish Political Thought.* Farnham, Surrey (UK): Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-3962-6.
* Guy, Alain (1985): *Historia de la Filosofía Española*. Barcelona: Anthropos. ISBN 84-85887-87-5.
* Zanotto, Paolo (2004): *Liberalismo e tradizione cattolica. Osservazioni critiche su Juan de Mariana (1535-1624)* *Roma-Grand Rapids (USA)-Soveria Mannelli (CZ), Acton Institute-Rubbettino Editore (Quaderni dell'Istituto Acton, nº 16).*

### Outros artigos

* Instituto Juan de Mariana

### Ligazóns externas

* Google Books: numerosos tomos completos da *Historia General de España* e as súas adicións e continuacións posteriores
* Scholasticon. Entrada *Juan de Mariana* Arquivado 29 de setembro de 2015 en Wayback Machine. *(en francés)* Consultada o 30/4/2012.
* Retrato de Juan de Mariana cun epítome sobre a súa vida incluído no libro *Retratos de Españoles ilustres*, publicado o ano 1791. *(en castelán)*
* Instituto "Juan de Mariana". Pequena biografía de Juan de Mariana. *(en castelán)* Consultada o 30/4/2012.
* Artigo da Enciclopedia Católica sobre Juan de Mariana *(en castelán)* Consultada o 30/4/2012.
* Grandes economistas: Juan de Mariana *(en castelán)* Consultada o 30/4/2012.
* Instituto Acton Argentina. El padre Juan de Mariana, por Lucas Beltrán (Estudo introdutorio ao *Tratado y discurso de la moneda de vellón* del P. Juan de Mariana. Instituto de Estudios Fiscales, Madrid, 1987. Publicado orixinalmente en *La Ilustración Liberal*, nº 11, xuño 2002. *(en castelán)* Consultada o 30/4/2012.
* Juan de Mariana y los escolásticos españoles, por Jesús Huerta de Soto. Versión española do artigo "Juan de Mariana and the Spanish Scholastics", publicado como capítulo I do libro *Fifteen Great Austrian Economists*, Randall G. Holcombe (ed.), Ludwig von Mises Institute, Auburn, Alabama, 1999, pp. 1–11. *(en castelán)* Consultada o 30/4/2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q939889
* WorldCat
* VIAF: 89794074
* Auñamendi: 92253
* BAV: ADV10915176
* BIBSYS: 2006796
* BLBNB: 000177938
* BMT: 169248
* BNE: XX1120693
* BNF: 121049571
* BRE: 2185593
* BVMC: 328
* CANTIC: a10461322
* CERL: cnp00400095
* CiNii: DA06797040
* DBE: juan-de-mariana
* DeutscheBio: 11878188X
* EBID: ID
* FAST: 1898568
* GEC: 0040294
* GND: 11878188X
* ICCU: BVEV024301
* ISNI: 0000 0001 2143 0948
* LCCN: n81099091
* NKC: js20020118006
* NLA: 35803986
* NLG: 141458
* NTA: 074177265
* OL: OL4280657A
* openMLOL: 99765
* PTBNP: 81631
* SELIBR: 317803
* SNAC: w6h14c2s
* SUDOC: 029417422
* Treccani: juan-de-mariana

 |