Denomínase **metátese** ao metaplasmo fonolóxico (ou fonético) que consiste no cambio de lugar de fonemas (ou sons) dentro da palabra, atraídos ou repelidos por outros.

Tipos
-----

Distínguense os seguintes tipos de metáteses:

* Segundo o número de sons implicados:
	+ *metátese recíproca*: Cando dous sons intercambian o seu lugar (*parabola* > *palabra*).
	+ *metátese sinxela* ou simple: Se só un o son cambia de posto no seo da palabra (*integrar* > *entregar*, *crepare* > *quebrar*).
* Segundo a distancia entre as posicións inicial e final:
	+ *metátese de contacto*: Os sons que metatizan están contiguos (*Area > \*aria > aira > eira*).
	+ *metátese a distancia*: Oposto do anterior (*ruga* > *engurra*).

Metáteses no galego
-------------------

O fonema máis susceptible de padecer metátese en galego é o da consoante vibrante, que no desprazamento pode pasar de múltiple [r] a simple [ɾ], ou viceversa.

O verbo *entregar* provén de INTEGRĀRE. Igualmente, de *íntegro* (palabra da cal deriva *enteiro*), proceden *entrego* e *antergo*, adxectivos aplicados a unha persoa adulta, no sentido de que ten desenvolvidas as súas capacidades físicas e psíquicas. *Antergo* foi trocando o matiz de plenitude polo de idade avanzada, achegándose semánticamente a *ancián* e modernamente vense empregando con bastante frecuencia como sinónimo de *devanceiro*, quizais por paronomasia coa palabra *antigo*.

A preposición *sobre* procede do latino SUPER, que tamén deu en galego a forma sen metátese *sobor*, non normativa.

A palabra *prebe*, sinónima de *mollo* ou *salsa* de calquera tipo, provén de PIPER (pemento; en catalán *pebre*), pois orixinalmente designaba como sinécdoque o líquido dos guisos, nos que o pemento é un ingrediente fundamental.

*Perto* é unha variante dialectal moi espallada do adverbio *preto*, e é a forma exclusiva do portugués. Ao igual que *aperta* e *apertar* é resultado da metátase no latino APPRETTARE < APPECTORĀRE. Outro caso de metátese de contacto é *britar*, un verbo antigo que deu *birtar* e o moderno *birta*, substantivo que mantén a noción de 'romper'.

No campo léxico da fauna hai metátese en aiga (< aguia), caranguexo (cang(a)rexo < cancer+exo) e melro (< merlo). Pola súa banda, crocodilo (< CROCODĪLUS) dise *cocodrilo* en castelán, *cocodril* en catalán e occitano, *coccodrillo* en italiano e *cocodrillu* en sardo; e morcego (< MUR CAECULŪS) en castelán é *murciélago*.

### Vulgarismos

O topónimo Proba é a realización metatética da forma parella Pobra; ambas son derivados regresivos do verbo *\*pobrar* (poboar), do latino POPULĀRE. É o mesmo proceso que se deu no vulgarismo probe < pobre < PAUPER, tamén con sonorización da consoante oclusiva.

As metáteses son frecuentes no galego popularizante en que escribiron os autores do Rexurdimento. Son reflexo da fala real naquela altura, e non diferencialismos deliberados, termos como *frol* ou *cadavre*. Algúns deles mantiveron a súa vixencia en canto non se consolidou a lingua estándar (cicais < quizais) e outros perduran na actualidade con distintos graos de corrección segundo o dicionario consultado, como *chata* (tacha < TACCA) ou *treba* (tebra < TE(NE)BRA), que, grafado con uve, é a forma estándar en portugués e que en galego deu orixe a trebón e treboada.

Outras formas mantéñense na fala dialectal con significados específicos, como *freba* (de febra), que designa a carne do lombo do porco que se consome fresca, pouco logo de feita a mata.

### Antroponimia popular

A metátese é característica dalgúns nomes anosados ou familiares como Madanela (de Madalena < Magdalena), Ádega (de Águeda), Outelo (de Eleuterio), Trega (< Tegra < Tecla), Trocado (< Torcuato < Torquatus) ou Calros (por Carlos).

Notas
-----

1. ↑  "*Antergo* en RAG". Arquivado dende o orixinal o 22 de maio de 2019. Consultado o 23 de marzo de 2021.
2. ↑  "Galego Correcto: Perto e Preto" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 29 de novembro de 2020. Consultado o 2021-03-23.
3. ↑  "Universo Cantigas". *www.universocantigas.gal*. Consultado o 2021-03-23.
4. ↑  "birta". *DIGALEGO*. Consultado o 2021-03-23.
5. ↑  "chata". *DIGALEGO*. Consultado o 2021-03-23.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vexa a entrada do Galizionario acerca de  ***metátese*** |

| * v
* c
* e
Metaplasmos e figuras de dicción |
| --- |
| Aumento | Prótese - Epéntese - Anaptixe - Paragoxe |
| Acurtamento ou Elisión | Aférese - Síncope - Apócope |
| Transposición | Metátese |
| Amálgama | Contracción - Sinérese - Haploloxía - Sandhi - Sandhi tonal |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q191090
* GND: 4169657-8
* JSTOR: metathesis
* MAG: 153914509

 |