Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Botafumeiro (homónimos).
O botafumeiro en acción
O **botafumeiro** é o incensario (en latín "turibulum") de gran tamaño que se atopa na catedral de Santiago de Compostela. Por extensión, é frecuente chamarlle botafumeiro a calquera incensario.

Descrición
----------

O botafumeiro na Biblioteca da Catedral.
O botafumeiro é un grande incensario, o maior do mundo, feito de latón bañado en prata, que pesa 62 kg baleiro e mide 1,50 m de altura e 59 cm de diámetro na parte máis ancha. Orixinalmente pesaba 60 kg, pero en 2006 engadíuselle un baño de prata que fixo aumentar a súa masa ata os 62 kg actuais .

A corda que o suspende, atada do ciborio da catedral, é, desde o 2007, dun material sintético, mide 65 metros, ten 5 cm de diámetro e pesa 90 kg; foi doada por unha fábrica de cabos e redes de Alacant para substituír a anterior, de 2004, doazón de Pescanova. Anteriormente as cordas facíanse de cánabo ou de esparto.

O Museo da Catedral posúe un segundo botafumeiro que é réplica do anterior, todo en prata, e que foi unha doazón da irmandade de Alféreces Provisionais en 1971. En 1985, con ocasión da cesión do botafumeiro para a exposición "Mil años del Camino de Santiago", dentro da mostra Europalia 85 celebrada en Gante (Bélxica), este segundo substituíu o orixinal. Aínda existe unha terceira copia, propiedade particular dun ourive compostelán que o expón no seu negocio.

Funcionamento
-------------

Botafumeiro.
Habitualmente, o botafumeiro consérvase na biblioteca capitular do Museo da Catedral, pero en determinadas ocasións utilízase dentro da catedral: días sinalados do calendario litúrxico (25 días ó ano, como mínimo), visitas altas dignidades ou cando os grupos de peregrinos pagan a taxa establecida polo cabido.

O botafumeiro énchese primeiro cuns 40 kg de carbón e incenso, co que supera cheo, e ao inicio dos seus movementos, os 100 kg de peso. Logo átase con fortes nós a unha corda longa suxeita ao teito do edificio, no cruceiro, e desprázase cun mecanismo de poleas pola nave da igrexa. Para iso, un grupo de oito homes, denominados tiraboleiros, (os que manexan o turibulum, en latín incensario) empúrrano primeiro para poñelo en movemento, e logo turran do outro cabo da corda, para, cun mecanismo de randeeira, irlle dando velocidade. A mecánica deste proceso aproveita o principio de que o movemento pendular depende, ademais da masa e da altura, do radio de xiro (é dicir, da corda da que está suspendido). Por iso, cando os tiraboleiros tiran dos cabos no momento en que o botafumeiro está máis próximo ó chan, o que fan é acurtar o radio de xiro, co que o péndulo gaña en velocidade

O movemento do botafumeiro pode acadar os 68 km/h no seu desprazamento polo transepto da catedral, dende a porta da Acibechería ata a porta de Praterías, describindo un arco de 65 metros e con alturas máximas de 21 metros (un ángulo de 82º). Para chegar a esa máxima altura cómpren 18 percorridos completos, e aproximadamente 80 segundos de esforzo.

Historia
--------

Botafumeiro.
A tradición sinala que o uso do incensario na catedral de Santiago comezou co obxectivo perfumar o templo e retirar o mal olor que deixaban os peregrinos, cansos, sucios e moitos deles enfermos , pero semella máis probable que nacese coa función litúrxica e cerimonial que é propio a estes útiles polo poder evocador do incenso, común en moitas relixións e ritos durante os momentos de oración cando se procesionan as reliquias.

A primeira mención ó botafumeiro da catedral é unha anotación datada no século XIV, escrita na marxe no Libro III do Códice Calixtino, folio CLXII, no que se lle chama *Magno turibulo argenteum*: 

> 
> 
> "*nunc decoratur cum capite beati Jacobi Alphei mire magnitudinis in testis argenti deaurati cum multis et magnis lapidious pretiosis in testis et maxime cum magno turibulo argenteo, a sumitate ecclesiae et funjbus suspensum per rotas currendo a portale septentrionali usque a portale meridiano pleno carbonis incenssus cum ture feriendo in utraque parte sumitatis ecclesiae, estante antistite in pontificalis cum tota procesione ut supra..*"
> Xesús Carro García, 1933
> 

Hai rexistros da súa existencia nun inventario de 1426, citado por López Ferreiro: "*iten huun ençensario grande, que anda enas preçoçoos entre o coro et o altar*", e nunha crónica do viaxeiro Xerónimo Münzer que visita Santiago entre 1494 e 1495: "*...y de la altísima bóveda del crucero cuelga un enorme incensario, que oscila en el sentido de los brazos de aquel*".

En 1400 o rei Lois XI de Francia dooulle á catedral de Santiago unha cantidade de diñeiro para substituír o incensario medieval, labor que non se realizou ata 1554.

Sistema de poleas na cúpula da Catedral
O 24 de maio de 1602, o cabido acorda substituír as trabes das que penduraban as poleas por unha estrutura metálica, que foi construída en Biscaia, en 1604, baixo deseño de Juan Bautista Celma. A proposta do arcebispo Juan de Sanclemente especificaba que:

> 
> 
> "*lo mucho que conuenía que las Rejas de la capilla mayor y las del choro se dorasen, y el Çimborio se limpiase, dorase y asease y juntamente se quitasen las bigas del ynçensario y hiziese algun jngenio como estuviese mas galán y vistoso*"
> Xesús Carro García, 1933
> 

Trala caída do botafumeiro en 1622 non hai datos nos arquivos da Catedral sobre se se restaurou ou se fixo un novo, pero unha nota de 1673 recolle o pago de 164 reais "*por una guindaleta nueba para el Yncensario, que pesó 48 libras, e rraçon de tres Reales y quartillo y ocho de porte desde Pontevedra a Santiago*", e outra de 1729 pola que se pagan 360 reais "*por estañar y componer el encensario grande*".

O incensario, feito enteiramente en prata, roubárono as tropas de Napoleón en abril de 1809. Non se sabe de certo pero parece ser que se substituíu por outro de ferro, e en 1812 consta un pago de 120 reais "*al calderero por la composición del Incensario grande*", e en 1846 outra nota recolle o feito de "*componer el incensario grande*".

En 1852, o xornalista compostelán Neira de Mosquera publica un interesante artigo no *Semanario Pintoresco Español*, no que dá noticia dun novo incensario "*de latón plateado, así como el antiguo era de hierro*". Este novo botafumeiro, de 1851, foi creado polo ourive compostelán Xosé Losada. Carro García non atopou nada nos arquivos da catedral sobre o encargo, entrega ou valor deste novo incensario, aínda que si algúns pagos relacionados co *incensario grande* en 1850 e 1852, e engade: 

> 
> 
> "*E sendo iste Botafumeiro, por decil-o ansí, d'onte, ou sexa de meiados do século XIX, non pode documentarse suficientemente. Non comprendemol-a falla de tal documentazón no Arquivo da nosa Catedral Compostelán*"
> 
> 

A última reparación realizouse sobre o botafumeiro en 2006 cando un obradoiro madrileño lle deu un novo baño en prata, duns 20 micrómetros, que porén fixo aumentar o peso da peza en 2 kg.

Accidentes
----------

Producíronse diversos accidentes ó longo da historia. Un dos máis sonados sucedeu durante a visita en 1499 da princesa Catarina de Aragón, filla dos Reis Católicos, cando ía embarcarse na Coruña para contraer matrimonio con Príncipe de Gales. Parece ser que o botafumeiro se desprendeu e saíu despedido a través da porta de Praterías, sen que ninguén resultase ferido.

> 
> 
> "*...y assi andaba, que casi llegaba de la vna puerta del Crucero a la otra, y andando assi se le quebraron las cadenas en que andaba colgado, y si como tiraran vna bombarda salio sin derramar vna sola asqua por la puerta de la Iglesia, donde se hizo pedazos, y se vertió toda la lumbre que en él estaba sin hazer mal a ninguna persona*"
> Xesús Carro García, 1933
> 

Suponse que axiña fixeran outro novo incensario, porque co inventario de 1529 volve recollerse "*yten el ynçensario grande que corre a las procesiones solempnes*".

De novo, o 23 de maio de 1622, en ocasión dunha misa solemne na que se sacou en procesión o *Lignum crucis* , rompeu a corda e o botafumeiro caeu en vertical, atravesando o entarimado que se instalara para as festas do Corpus. A crónica engade que: 

> 
> 
> "*Túuose esto por evidente milagro del Santo Apóstol, porque a qualquiera parte que desviara, por poco que fuera, era cosa ymposible que dejara de matar, y herir muchas personas, por hauer grande concurso de gente, y lo que más admira es, que cayendo a los pies de los tiradores, que están siempre perpendicularmente debajo de la rueda, y siendo cuatro, a ninguno tocó ni en el pelo de la ropa. Mirabilis Deus in Santis suis*"
> Xesús Carro García, 1933
> 

As cordas ou outros elementos de seguridade fallaron máis veces, coma en 1925 e o 26 de xullo de 1937, pero nunca se produciron feridos.

Galería de imaxes
-----------------

*Artigo principal**:* Galería de imaxes do botafumeiro.
* O botafumeiro en acción.O botafumeiro en acción.
* 
*

Notas
-----

1. ↑
2. ↑  "A nova corda para o botafumeiro agarda na catedral a súa instalación", en *La Voz de Galicia*, 17.06.2007; e "A maroma do botafumeiro está colocada para voar o domingo", en *La Voz de Galicia*, 5.07.2007.
3. ↑  Para esta exposición tamén se cederon tres cadeiras do coro pétreo do mestre Mateu, que reconstruíran os profesores Ramón Yzquierdo Perrín e Ramón Otero Túñez.
4. ↑  Téñase en conta que, ata a creación a finais do século XV do Hospital Real polos Reis Católicos, os peregrinos utilizaban a propia catedral, aberta día e noite, como albergue.
5. ↑  Coco Barajas, Abraham. "Neira de Mosquera se inventó el mito del botafumeiro" *ABC*, 27/4/2015 *(en castelán)*.
6. ↑  Carro García parece dubidar deste roubo: "*Nós non poidemos atopar a máis pequena nova. E no nos expricamos como tal peza non ven na "Razón individual de las alhajas de plata que se entregan al Gobierno de las necesidades públicas", nin tampouco n-un priego tiduado "Relación de las alhajas o oro y plata y otras preciosidades, que de orden del Gobierno intruso Francés se han sacado dela Santa Yglesia de Santiago"*", aínda que admite o feito de *desapareceu para sempre*.
7. ↑  A reliquia do *Lignum Crucis* perdeuse no incendio do retablo da capela das Reliquias en 1921, aínda que o relicario si se salvou.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Botafumeiro*** |

### Outros artigos

* Catedral de Santiago de Compostela
* Incenso

### Bibliografía

* Carro García, Xesús: "O botafumeiro da Catedral compostelán", en *Nós* nº 109, 15 de xaneiro de 1933, 6-10.
* Juan R. Sanmartín: "O Botafumeiro: Parametric pumping in the Middle Ages", en American Journal of Physics, Volume 52, Issue 10, outubro de 1984, pp. 937–945.
* "Una copia en plata sustituye desde ayer al Botafumeiro", en *La Voz de Galicia*, 29.08.1985.
* "Los secretos del botafumeiro", en *La Voz de Galicia*, 28.07.2002.
* Yzquierdo Peiró, Ramón (2011): *Museo Catedral de Santiago*. ISBN 978-84-939061-2-2.

### Ligazóns externas

* Páxina web oficial da catedral
* Simulación do movemento do botafumeiro Arquivado 23 de maio de 2011 en Wayback Machine.

| * v
* c
* e
Catedral de Santiago de Compostela |
| --- |
| Capelas | 
* Capela de Mondragón
* Panteón Real da Catedral de Santiago‎

 |
| Fachadas | 
* Fachada da Acibecharía
* Fachada do Obradoiro
* Fachada do Paraíso
* Fachada das Pratarías

 |
| Portas | 
* Porta Santa
* Pórtico da Gloria

 |
| Personalidades | 
* Apóstolo Santiago
* Domingo de Andrade
* Fernando de Casas Novoa
* Diego Xelmírez
* Mestre Estevo
* Mestre Mateu
* José de la Peña de Toro
* Bispo Teodomiro
* José Vega y Verdugo

 |
| Outros | 
* Ano Santo Xacobeo
* Arquidiocese de Santiago de Compostela
* Arquivo-Biblioteca da Catedral de Santiago de Compostela
* Botafumeiro
* Camiño de Santiago
* Códice Calixtino
* Coro pétreo do mestre Mateu
* Museo Catedralicio de Santiago de Compostela
* Tombos da Catedral de Santiago de Compostela

 |


| * v
* c
* e
Artigos sobre a cidade de Santiago de Compostela |
| --- |
| Edificios | 

|  |  |
| --- | --- |
| Institucionais | 
* Parlamento de Galicia
	+ Pazo do Hórreo
* Pazo de Raxoi
* Pazo de San Caetano
* Residencia oficial de Monte Pío
* Pazo de Amarante

 |
| Relixiosos | 
* Catedral de Santiago de Compostela
* Mosteiro de San Martiño Pinario
* Convento de San Francisco do Val de Deus
* Convento de San Paio de Antealtares
* Colexiata de Santa María a Real do Sar
* Capela de Ánimas
* Igrexa de San Fiz de Solovio
* Igrexa de San Froitoso
* Convento de Santo Agostiño
* Convento de San Domingos de Bonaval
* Convento das Orfas
* Convento de Belvis
* Seminario Menor
* Igrexa de Salomé
* Convento de Santa Clara
* Igrexa de San Roque
* Igrexa de San Froitoso
* Outros edificios relixiosos

 |
| Teatros | 
* Auditorio de Galicia
* Teatro Principal
* Auditorio Abanca
* Salón Teatro

 |
| Museos | 
* Museo do Pobo Galego
* Centro Galego de Arte Contemporánea
* Casa da Troia
* Museo da Catedral
* Museo Pedagóxico de Galicia
* Museo das Peregrinacións e de Santiago

 |
| Outros | 
* Cidade da Cultura
* Hostal dos Reis Católicos
* Hospital de San Roque
* Biblioteca Ánxel Casal
* Colexio de San Clemente
* Casa da Parra
* Casa da Conga
* Pazo de San Lourenzo de Trasouto
* Casa do Cabido
* Colexio de San Xerome
* Pazo de Vaamonde
* Pazo do Espiño
* Colexio de Santiago Alfeo
* Pazo de Xelmírez
* Pazo de Fondevila

 |

 |  |
| Parques | 
* Alameda de Santiago de Compostela
* Paseo da Alameda
* Paseo da Ferradura
* Carballeira de Santa Susana
* Carballeira de San Lourenzo
* Granxa do Xesto
* Parque da Música
* Parque das Galeras
* Parque do Paxonal
* Parque de San Domingos de Bonaval

 |
| Centros comerciais | 
* Área Central
* Centro Comercial Compostela
* Centro Comercial As Cancelas

 |
| Rueiro | 
* Praza do Obradoiro
* Praza da Quintana
* Rúa da Acibechería
* Rúa das Galeras
* Rúa Entrerríos
* Praza do Seminario de Estudos Galegos
* Rúa de San Francisco
* Rúa de San Roque
* Rúa do Franco
* Rúa do Vilar
* Praza do Toural
* Praza de Cervantes
* Praza de Mazarelos

 |
| Transporte | 
* Aeroporto de Santiago de Compostela
* Estación de Santiago de Compostela
* Transportes Urbanos de Santiago

 |
| Medios de comunicación | 
* CRTVG
* El Correo Gallego
* Nós Televisión
* Santiago TV

 |
| Deportes | 

|  |  |
| --- | --- |
| Clubs deportivos | 
* SD Compostelafútbol
* Obradoiro CABbaloncesto
* Santiago Futsalfútbol sala
* Arteal TMtenis de mesa
* Santiago RCrugby
* CW Santiagowáter-polo
* HC Raxoihóckey a patíns
* Black Ravensfútbol americano

 |
| Recintos deportivos | 
* Estadio Municipal Verónica Boquete de San Lázaro
* Multiusos Fontes do Sar
* Campo de Santa Isabel
* Pavillón de Santa Isabel
* Estadio Universitario
* Pavillón Universitario
* Campo das Cancelas
* Real Aero Club de Santiago

 |

 |
| Outros recintos | 
* Monte do Gozo
* Recinto Feiral de Amio
* Mercado de Abastos

 |
| Centros de saúde | 
* Complexo Hospitalario Universitario de Santiago de Compostela
* Hospital HM Rosaleda
* Hospital Nosa Señora da Espezanza
* Hospital Psiquiátrico de Conxo
* Hospital Médico-Cirúrxico de Conxo
* Hospital Gil Casares

 |
| Empresas locais | 
* FINSA
* Televés
* Blu:Sens
* Uro
* Castrosua

 |
| Restos arqueolóxicos | 
* Castriño de Conxo
* Castelo da Rocha Forte
* Muralla de Santiago de Compostela
* Arco de Mazarelos
* Porta do Camiño

 |
| Accidentes xeográficos | 
* Monte Pedroso
* Río Sar
* Río Sarela
* Río Corgo

 |
| Educación | 
* Universidade de Santiago de Compostela
* Edificio Docente Roberto Novoa Santos
* Facultade de Medicina e Odontoloxía
* Facultade de Dereito
* Facultade de Medicina
* Facultade de Química
* Facultade de Xeografía e Historia
* Facultade de Farmacia
* Facultade de Filosofía
* Facultade de Matemáticas
* Instituto Xelmírez

 |
| Outros | 
* Camiño de Santiago
* Historia de Santiago de Compostela
* Cidade vella de Santiago de Compostela
* Cemiterio de Boisaca
* Panteón de Galegos Ilustres
* Panteón Real da Catedral de Santiago
* Cineuropa

 |
| **Portal:Santiago de Compostela** |