**Coma Berenices** ou **Cabeleira de Berenice** é unha constelación situada preto e ó oeste de Leo.

Mitoloxía
---------

Berenice era a muller do rei de Exipto Ptolomeo III Everxetes (O Benfeitor), da dinastía tolemaica. Cando Tolomeo subiu ó trono, a súa primeira misión consistiu en ir a Siria para loitar contra o rei Seleuco II e vinga-lo asasinato da súa irmá e do seu sobriño (que era o herdeiro ó trono desta rexión de Asia). Combateu longamente e acadou moitas vitorias, pero na súa ausencia, a súa esposa Berenice languidecía e estaba chea de medos pola vida do seu esposo. No seu sen vivir, un día foi o templo de Afrodita e alí xurou ante a deusa que sacrificaría para ela a súa fermosa cabeleira (que era a admiración de todos cantos a coñecían), no caso de que Ptolomeo regresara vivo e vencedor. Así foi, e ese mesmo día, o día do seu regreso, Berenice cumpriu a súa promesa.

Pero pola noite alguén foi ata o templo e roubou a cabeleira. Os rumores apuntaban a que o fixera un sacerdote do templo de Serapis, deus exipcio, indignado polo feito de que a raíña fixera un sacrificio a unha deidade grega. A desesperación de Berenice e o furor de Ptolomeo ante o feito do roubo foron grandes, pero ante eles chegou o astrónomo Conón de Samos para calmalos. A súa ciencia era moi venerada; escribira sete libros sobre astronomía e todo o mundo coñecida a súa grande amizade co famoso Arquimedes de Siracusa. Conón mostrou ós reis unha agrupación de estrelas, e contoulles que esa agrupación acababa de aparecer no firmamento e que sen dúbida tratábase da cabeleira de Berenice, que fora transportada alí pola deusa Afrodita, a quen se lle tiña ofrecido. Despois, o sabio Conón debuxou unha larga melena de estrelas no globo celeste do Museo de Alexandría.

O poeta e gramático grego, Calímaco de Cirene, que fora bibliotecario durante moitos anos, inmortalizou á raíña Berenice e a súa magnífica melena nunha elexía. Aquí vai un dos seus fragmentos:

*Estaba eu acabada de cortar e as miñas irmás choraban por min cando, de pronto, cun rápido bater de ás, o doce sopro do céfiro lévame a través das nubes do éter e deposítame no venerable seo da divina noite Cypris. E ó fin de que eu, a fermosa melena de Berenice, aparecese fixada no ceo brillando para os humanos no medio de innumerables astros, Cypris colocoume, como nova estrela, no antigo coro dos astros.*
Imaxe das constelacións de Boötes e Coma Berenices.

Observación
-----------

A pesar dos seus 386 graos cadrados, a Cabeleira de Berenice (Coma Berenices) é unha constelación pouco vistosa a simple vista. As constelacións veciñas son: ó oeste o León (Leo); ó norte, Os Cans de Caza ou Lebreles (Canes Venatici); ó leste o Pastor (Boötes) e ó sur, a Virxe (Virgo), as cales servirán de referencia para a súa localización, ou ben para atopa-la rexión comprendida entre α Canun Venaticorum (α dos Canns de Caza ou Cor Caroli), β Leonis (Denébola), ε Virginis (Vindemiatrix ou Almuredin) e α Bootis (Arturo). A Cabeleira de Berenice está situada entre 11h55m e 13h35m de ascensión recta e entre +14º e +34º de declinación. Unha vez localizada esta rexión do firmamento, hai que tratar de recoñece-lo triángulo isóscele formado por tres das máis brillantes estrelas, aínda que só sexan de cuarta magnitude: α ou 42 Com, β ou 43 Com e γ ou 15 Com. Coma temos mencionado anteriormente, a constelación non contén ningún obxecto vistoso, a pesar da forza do mito e a alusión histórica de Eratóstenes, non foi ata o ano 1602, cando o gran Tycho Brahe lle concedeu un lugar no ceo. A mellor forma de poder aprecia-los seus escasos atractivos, é observándoa cuns prismáticos de gran campo adaptados para a visión nocturna ou cun telescopio de coma mínimo 14 cm de abertura e oculares de pequenos aumentos.

De agora en adiante as cantidades que figuran entre parénteses (1254+1655) referense as catro primeiras cifras das horas e minutos de ascensión recta e as restantes a graos e minutos de declinación. O signo + por estar situada no hemisferio norte. Todas estas cantidades refírense a **X2000.0**.

**Aglomeración Estelar da Cabeleira** ou Cúmulo Estelar de Coma. Este cúmulo aberto é moi extenso, sobre uns 5º de diámetro que non ten un nome especial en ningún catálogo. Ás veces é recoñecido polo nome de "Mel 111" en alusión á lista de 250 cúmulos abertos, que recompilou en 1915 Philibert Jacques Melotte (1880-1961). Esta agrupación comprende máis de 40 estrelas bastante febles, varias delas observables a simple vista que teñen unha magnitude 5 e que son coñecidas coma 12 Com (4m75), 13 Com (5m17), 14 Com (4m93), 16 Com (4m99) e 21 Com (5m45). O cúmulo dista da Terra a uns 255 anos luz, sendo un dos máis próximos a nós despois dos da Ursa Major e as Hyades. Tratase ó mesmo tempo dunha corrente de estrelas, que se move con respecto ó Sol cunha velocidade duns 8 km/s en dirección á constelación da Vela. Este atópase entre as estrelas α Canum Venaticorun (Cor Caroli) e β Leonis (Denébola). Os espectros das estrelas que compoñen o cúmulo van dende a clase A ata os tipos K e M. Cun telescopio, á parte do cúmulo citado, pódese percibir un elevado número de galaxias das máis luminosas das que poboan practicamente toda a constelación, especialmente no ángulo sur occidental e tamén na veciña constelación de Virgo.

Parte da constelación de Coma Berenices, fotografiada dende Badaxoz en 1964
A 24m ó sur da estrela **31 Com**, é dicir en α=12h51s e δ=+27º07' proxectase o Polo Norte da Galaxia, e ó redor dese punto tódalas fontes exteriores a ela, parecen xirar en sentido contrario á rotación efectiva de noso sistema sideral e que como sabemos, pola posición do Sol, realiza un xiro completo en aproximadamente 250 millóns de anos, é o chamado "ano cósmico". Neste punto a mirada está centrada lonxe da Vía Láctea, a interferencia debida ó gas e o po da nosa galaxia é practicamente nulo, o que fai que sexan visibles moitas galaxias.

Estrelas principais
-------------------

**β Com ou 43 Com** (1312+2753) A estrela máis luminosa da constelación é de 4,25 de magnitude, tipo espectral G0V e está a 8,3 parsec de distancia do Sol, afastándose de nós a razón de 6 km/s.

**α Com, 42 Com ou Diadem** (1310+1732) A segunda estrela máis luminosa cunha magnitude e de 4,32, aínda que en realidade é unha estrela tripla, onde as compoñentes A e B son de 5,05 e 5,08 magnitudes e están tan preto unha da outra que con instrumentos pequenos é imposible separalas, son de clase espectral F5 e xira unha ó redor da outra en 25,87 anos. A compoñente C está a 110" da principal A, cunha magnitude 10,1.

**15 Com ou γ Com** (1227+2816), estrela de tipo espectral K1 e de 4,35 magnitude, de cor amarela-alaranxada que se atopa a 35 parsec de distancia e afastándose a razón de 4 km/s. Ademais, podemos atopar 35 estrelas que brillan con magnitudes comprendidas entre a 4,74 de 11 Com ata a 6,56 de 28 Com. Coma Berenices conta con algunhas estrelas dobres que se poden ver doadamente.

**2 Com** (1004+2128) Dobre de magnitudes 5,9 e 7,4 separadas 3"7 de cores amarela e verde intenso e cun ángulo de posición de 237º. É un par de extraordinaria beleza, que necesita para a súa observación empregar oculares de forte aumento. Dista 56 parsecs e afástase a razón de 5 km/s.

**11 Com** (1221+1748) é difícil de separar con instrumentos pequenos, xa que as súas compoñentes son de 4,7 e 12,7 magnitudes e separadas entre si 9"1. Ambas son de clase K0.

**12 Com** (1223+2551) é un sistema triplo, as compoñentes AB son de magnitudes 4,8 e 11,8 separadas 35" de cores branca e amarela, para podelas separar necesítanse telescopios de máis dun 1 dm de abertura. A compoñente C é de 8,3 de magnitude e cor branca, separada 65"2 da compoñente A. O conxunto está a 27 parsecs de distancia e afastándose a razón de 1 km/s.

**17 Com** (1229+2555) é outro sistema triplo cunha compoñentes AB que están separadas por 145"2, de cor branca ambas e magnitudes 5,3 e 6,6 que se poden separar con prismáticos. A compoñente C está moi próxima á B, tan só 1"8 de distancia e 14,6 magnitude. Distan 22 parsecs, que se reducen a razón de 3 km/s.

**24 Com** (1235+1823) é un sistema moi atractivo, composto por dúas estrelas separadas 20"3 e de magnitudes 5,2 e 6,7, clase espectral K0 e A3, cor alaranxada e azul respectivamente, que se poden separar cuns prismáticos un pouco potentes. A menos luminosa é a súa vez unha binaria espectroscópica cun período de 7d3366; os tres astros atópanse a unha distancia de 110 parsecs que se incrementan a razón de 4,1 km/s.

**Σ1685** (1252+1910) é un par branco amarelo-verdoso de magnitudes 7,3 e 7,9 separadas 16"0 e un ángulo de posición 202º. É doado de separar cuns prismáticos algo potentes.

**32** e **33 Com** (1252+1704) sistema visible con prismáticos; son dúas estrelas de 6,3 e 6,7 magnitudes, tipo espectrales F5 e F8, unha vermella e a outra amarelo-verdoso separadas 95"2. En realidade este sistema é triplo, xa que a 897"2 atópase unha terceira de magnitude 8,7 situada nun ángulo de posición de 262º da principal.

### Estrelas Binarias Visuais

Temos á xa citada **α Com ou 42 Com** (1310+1731) cun período de 25,87 anos. En 1827 efectuouse a primeira medición e H. Haffner publicou os seus elementos en *Astronomische Nachrichten* no 1948. É un par moi pechado e só visible para grandes instrumentos.

**Σ 1639** (1224+2535) é outro par binario de magnitudes 6,76 e 7,79 e cun período moi longo de 678 anos. Ramón María Aller publicou os seus elementos no 1951 en *Urania*, realizándose a primeira medición no 1836, e a terceira que citamos é **35 Com ou Σ 1687** (1253+2114) de magnitudes 5,06 e 7,23 o que nós fai vela cunha magnitude combinada de 4,92; tamén é un par de longo período, 510 anos. A primeira medición realizouse no 1829 e W. D. Heintz no 1973 publicou en *Astronomical Journal* os seus elementos.

### Estrelas Variables

As estrelas variables son escasas en Coma Berenices e ademais que estean ó alcance de instrumentos pequenos, podemos considerar a **R Com** (1204+1849), no seu máximo acada a magnitude 7,1 e no seu mínimo 14,6 cun longo período de 362d82 e aquí estriba o seu inconveniente para observala, ademais da súa elevada magnitude no mínimo, É unha variable tipo Mira. **FS Com** (1306+2237) é do tipo *RRCrB* ou semirregular, cun período de 58 días, flutuando a súa magnitude entre 5,3 e 6,1. **AI Com** (1231+2434) é unha variable pulsante de período 5d0633 pasando de 5,23 a 5,40 magnitudes e por último **UU Com ou 21 Com** (1231+2434), outra púlsante de período de 2d1953 e unha oscilación luminosa de 5,41 a 5,46. Estas dúas últimas están ó alcance duns prismáticos, pero é moi difícil segui-la súa oscilación luminosa.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Efemérides de α Com |
| --- |
| Ano | ang. posición | Distancia |
| 2004 | 191º36 | 0"31 |
| 2006 | 191º46 | 0"47 |
| 2008 | 191º52 | 0"58 |
| 2010 | 191º56 | 0"63 |

 | 

| Efemérides de Σ 1639 Com |
| --- |
| Ano | ang. posición | Distancia |
| 2004 | 322º74 | 1"70 |
| 2006 | 322º56 | 1"72 |
| 2008 | 322º38 | 1"74 |
| 2010 | 322º21 | 1"75 |

 | 

| Efemérides de 35 Com |
| --- |
| Ano | ang. posición | Distancia |
| 2004 | 185º36 | 1"18 |
| 2006 | 187º01 | 1"17 |
| 2008 | 188º64 | 1"20 |
| 2010 | 190º23 | 1"21 |

 |

Obxectos Notables do espazo profundo
------------------------------------

### Galaxias

Son visibles un longo número de galaxias en Coma Berenices, incluíndo sete obxectos de Messier.

#### Cúmulo de Galaxias de Virgo

*Artigo principal**:* Cúmulo de Virgo.
Coma Berenices contén unha porción do norte do Cúmulo de Virgo (tamén coñecido coma o Cúmulo Coma-Virgo ), o cal esta a uns 60 millóns de anos luz.

M100 (NGC 4321) (1223+1549) galaxia espiral tipo Sc de magnitude 9,37 e unhas dimensións de 6,9 x 6,2' de arco. O núcleo é pequeno e brillante e con dous brazos ben definidos. Descuberta por Méchain xunto con M99 e M98, é a espiral máis grande do Cúmulo de Virgo e o seu diámetro real pode ser maior que 100.000 anos luz, calcúlase que se atopa a uns 40 millóns de anos luz. Porén esta distancia, ó igual que M99, non coincide co corremento ó vermello das súas franxas espectrais. A súa velocidade radial é de +1543 km/s.

M85 (NGC 4382) é unha galaxia elíptica normal de magnitude 9,22 e unhas dimensións de 7,1 x 5,2' de arco. Só con grandes telescopios e en fotografías se poden percibir algúns indicios de brazos en espiral. Dista de nós 45 millóns de anos luz. A súa masa e dimensións son parecidas ás da nosa propia galaxia.
M98 (NGC 4192) galaxia espiral tipo Sb, descuberta por Pierre-François André Méchain (1744-1805) en 1781. De magnitude 10,13 e unhas dimensións de 9,5 x 3,2' de arco. Presentase case de perfil, co cal parece moi alongada. Dista uns 35 millóns de anos luz e pode que o seu diámetro real non sexa inferior ós 80.000 anos luz. Atópase nun grupo con NGC 4186 e Holmberg 348c. En 1976 apareceu unha supernova.

M99 (NGC 4254), (1219+1425) descuberta tamén por Méchain, é do tipo Sc, ó redor de 1,5º o sueste de M98 e cunhas dimensións de 5,4 x 4,8' de arco e magnitude 9,84. Presentase case de cara e é chamada o Cubo da Roda, dista uns 50 millóns de anos luz. O diámetro real sería duns 50.000 anos luz. O corremento ó vermello é o maior entre os membros do cúmulo de Virgo. A súa velocidade radial é de +2324 km/s.

M88 (NGC 4501) é unha galaxia espiral de varios brazos, vese uns 30° inclinada respecto ó seu canto.

M91 (NGC 4548)(1235+1430), galaxia tipo SBb de dimensións 5,4 x 4,4' de arco e magnitude 10,19. Forma parella con NGC 4394.

#### Cúmulo de Galaxias de Coma

*Artigo principal**:* Cúmulo de Coma.
O cúmulo de galaxias de Coma está no norte do cúmulo de Virgo. Está situada ó redor de 230 a 300 millóns de anos luz de distancia. O cúmulo é bastante longo, contén máis de 1.000 grandes galaxias e posiblemente por riba de 30,000 das pequenas. Un pescuda de Fritz Zwicky no 1957 identificou 29,951 galaxias na área que ten un brillo superior a 19 de magnitude. Onde algúns deses obxectos por riba de 19 de magnitude poden ser obxectos distantes de fondo, o número total de galaxias no cúmulo podería ser bastante longo.

Debido á gran distancia á que está o cúmulo, a maioría das galaxias só son visibles con telescopios de grande alcance. Os membros máis brillantes son NGC 4889 e NGC 4874, ambos obxectos de magnitude 13, o resto dos membros son de magnitudes de 15 ou superiores. NGC 4889 é unha galaxia elíptica xigante.

#### Outras Galaxias

M64, A Galaxia de Ollo Negro
M64 (NGC 4826) (1257+2141), descubriuna Bode en 1779 cunha magnitude 8,51 e unha dimensións de 9,3 x 5,4' de arco, é unha espiral tipo Sb. É clásica a súa disposición elipsoidal, cun suave descenso luminoso do centro cara ós bordos, pero que observada cun grande aumento e especialmente en fotografías, revelan estas unha notable cantidade de materia escura na súa zona sur, sobre o bordo do núcleo central, coma se un gran cataclismo cósmico se tivera producido alí ou algún fenómeno de desintegración; non hai que esquecer que M64 é unha potente radiofonte. Esta banda escura é a causa do seu tétrico nome de Ollo Negro que lle foi dado a esta galaxia. Atópase a uns 44 millóns de anos luz.

NGC 4565 (1236+2559) é unha espiral tipo SbI de 9,56 de magnitude e unhas dimensións de 16,2 x 2,8' de arco, velocidade radial +1.122 km/s e dista uns 7 millóns de anos luz. Vémola exactamente de canto ou mellor dito cunha inclinación de 4º con respecto á nosa liña de visión. En fotografías realizadas con grandes telescopios, podemos facernos unha idea de como máis ou menos se debe ve-la nosa galaxia dende o espazo exterior.

### Quásar

Quásar PG1247+26° é o quásar máis brillante visible en Coma Berenices. Tamén dicir que, W Com coma foi orixinalmente coñecida e identificada coma estrela variable, e coma tal déuselle unha designación de estrela variable, pero máis tarde descubriuse que era un obxecto BL Lacertae. Normalmente a súa magnitude rolda os 16.5, pero pode acadar unha magnitude 12.

### Cúmulos Globulares

M53 (NGC 5024) é un cúmulo globular descuberto por Bode en 1775 e independentemente por Charles Messier en febreiro de 1777. O seu brillo e de 7,7 de magnitude, facendo posible a súa observación con binoculares. Está a unha distancia de 65,000 anos luz e a súa luminosidade total é ó redor de 200,000 veces a do Sol. 
A só 1° está NGC 5053, un cúmulo globular pouco denso cun núcleo de estrelas aínda un pouco menos denso. a súa luminosidade é ó redor de 16,000 soles, o cal é unha das menores luminosidades de entre calquera cúmulo globular. Foi descuberto por Sir William Herschel en 1784. É dunha magnitude aproximada de 9,9. NGC 4147 é un cúmulo globular un pouco máis feble (magnitude 10,2) cun tamaño aparente moito menor.

Notas
-----

1. ↑  Cambados Márquez, Xoaquín Evaristo. "Algunhas notas referentes ó nome galego estándar das constelacións" (PDF). Consultado o 12 de outubro de 2016.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Coma Berenices Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* Star Tales – Coma Berenices *(en inglés)*

| * v
* c
* e
As 88 constelacións modernas |
| --- |
| 
* Acuario
* Andrómeda
* Apus
* Aquila
* Ara
* Aries
* Auriga
* Boötes
* Caelum
* Camelopardalis
* Cáncer
* Canes Venatici
* Canis Major
* Canis Minor
* Capricornus
* Carina
* Cassiopeia
* Centaurus
* Cepheus
* Cetus
* Chamaeleon
* Circinus
* Columba
* Coma Berenices
* Corona Australis
* Corona Borealis
* Corvus
* Crater
* Crux
* Cygnus
* Delphinus
* Dorado
* Draco
* Equuleus
* Eridanus
* Fornax
* Grus
* Hércules
* Horologium
* Hydra
* Hydrus
* Indus
* Lacerta
* Leo Minor
* Leo
* Lepus
* Libra
* Lupus
* Lynx
* Lyra
* Máquina Pneumática
* Mensa
* Microscopium
* Monoceros
* Musca
* Norma
* Octans
* Ophiuchus
* Orión
* Pavo
* Pegasus
* Perseus
* Phoenix
* Pictor
* Pisces
* Piscis Austrinus
* Puppis
* Pyxis
* Reticulum
* Sagitta
* Saxitario
* Scorpius
* Sculptor
* Scutum
* Serpens
* Sextans
* Taurus
* Telescopium
* Triangulum Australe
* Triangulum
* Tucana
* Ursa Major
* Ursa Minor
* Vela
* Virgo
* Volans
* Vulpecula
* Xémini

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q9285
* BRE: 1927419
* EBID: ID
* GEC: 0013121

 |