Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Cartelle (homónimos).

**Cartelle** é un concello da provincia de Ourense, pertencente á Comarca da Terra de Celanova. Segundo o padrón municipal en 2014 tiña 2 944 habitantes (3 641 en 2003).

Demografía
----------

|  |  |
| --- | --- |
| **Censo total** | 2 944 (2014) |
| **Menores de 15 anos** | 145 (4,92 %) |
| **Entre 15 e 64 anos** | 1.474 (50,07 %) |
| **Maiores de 65 anos** | 1.325 (45,01 %) |


|  |
| --- |
| **Evolución da poboación de Cartelle**   Fontes: INE e IGE. |
| **1900** | **1930** | **1950** | **1981** | **2004** | **2009** | **2011** | **2012** | **2013** | **2014** | **2015** | **2016** | **2017** | **2018** | **2019** | **2020** | **2021** | **2022** |
| 7.136 | 7.485 | 8.756 | 5.512 | 3.565 | 3.387 | 3.299 | 3.163 | 3.037 | 2.944 | 2.852 | 2.757 | 2.683 | 2.643 | 2.642 | 2.589 | 2.570 | {{{18}}} |
| *(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)* |

Xeografía
---------

O concello, de 93,94km², abrangue 12 parroquias. Está situado na cunca do río Arnoia, afluente do Miño. Está comunicado con Ourense e Celanova a través da estrada N-540. A capital está na aldea de Outomuro.

O territorio é unha superficie de erosión desenvolvida entre as máximas alturas, situadas no extremo noroeste, Coto de Novelle de 718 metros e ó nordés sitúase o Alto do Castro con 635 metros. Ao sur, o Val do río Arnoia é a unidade xeográfica fundamental cara ao que aflúen numerosos emisarios.

Trátase dun terreo escarpado e alterable, polo que os procesos de erosión evidéncianse na paisaxe; a abundancia de cursos de auga compleméntase cunhas multiplicidades de lombas e suaves montículos distribuídos por todo o territorio.

Climatoloxía
------------

En Cartelle, os veráns son curtos, cálidos e maiormente despexados e os invernos son fríos, mollados e parcialmente nubrados. Durante o transcurso do ano, a temperatura xeralmente varía de 4 °C a 28 °C e de cando en cando baixa a menos de -1 °C ou sobe a máis de 34 °C.

Historia
--------

### Idade Media

Durante o feudalismo e o antigo réxime estivo baixo influencia do mosteiro de Celanova. O castelo de Sande foi doado no século XII, concretamente no 1141, ao mosteiro por Afonso VII, sendo esta a primeira mención de Cartelle e o abade do mosteiro acumulou os títulos de conde de Bande, marqués da Torre de Sande e capelán da Casa Real. Os monxes estimularon o cultivo do viñedo. En 1165 xorde de novo unha referencia documental a esta fortaleza con motivo da ofensiva emprendida por Afonso Henriques contra varias zonas do sur de Galicia.

Outra nova ó respecto data de 1218, ano no que o abade de Celanova establece un litixio contra Pedro Fernández, segundo a denuncia, presentada perante o monarca Afonso IX, o señor lesionaba continuamente os intereses do mosteiro ó exercer usurpación de bens e administrar xustiza sobre os vasalos pertencentes ós coutos do mosteiro.

### Idade Moderna

Durante o Antigo Réxime, as parroquias que integran o concello actual estaban divididas entre o poder eclesiástico e o señorial. Baixo os primeiros estaban o couto de Cartelle e as xurisdicións de Sabucedo dos Montes e Sande. Entre os segundos cómpre destacalo couto de Couxil e Couxeliño, rexido polo conde de Troncoso, e a xurisdición de Espiñoso, baixo a autoridade do conde de Monterrei. 

### Idade Contemporánea

Coa Constitución de 1812 creáronse as corporacións de Anfeoz, Cartelle, Espiñoso, Sabucedo e Sande que substituíron a administración señorial. Coa reforma de 1835 naceu o municipio que, en 1860, incorporou as parroquias de Espiñoso e Penela (pertencentes inicialmente a Vilanova dos Infantes). Este territorio estivo dende 1820 case sempre incluído no partido xudicial de Celanova; só entre 1965 e 1988 pertenceu ó de Ourense pola desaparición momentánea do primeiro.

No lugar de Muntián naceu en 1897 María Aurea Rodríguez Rodríguez, a que é considerada como a pioneira entre as intérpretes da gaita en Galicia ao ser a primeira muller documentada neste sentido e que ademais liderou o grupo de gaitas *Os Maravillas de Cartelle*.

Patrimonio
----------

### Patrimonio relixioso

**A igrexa de Santa Baia de Anfeoz** é barroca, cun grande campanario e pertencente no seu momento ao mosteiro de Celanova. Fíxoa en 1782 o mestre Baltasar Suárez. Portada con elaborado deseño barroco de pilastras, nichos con forma de vieira e frontón triangular. Capela maior con bóveda de crucería, aínda que do século XVIII. Atrio con muro de crucería que se enriquece cun peto de ánimas e dous cruceiros. Non falta un reloxo de sol. Retablo maior de 1807 do escultor José Fernández Prieto. No seu muro hai un peto de ánimas do mesmo estilo e que data do ano 1839. Neste peto de ánimas hai unha inscrición nas que as ánimas lembra o que somos, o que foron, o que son e o que serán nun futuro

**A igrexa das Marabillas**, barroca, é de gran sinxeleza. A fachada principal atópase enmarcada en pilastras encostadas, sendo estas o único elemento ornamental. Sobre a porta sitúase un sinxelo frontón, lixeiramente insinuado nas súas volutas, en cuxo centro atopamos un nicho coa imaxe da Virxe. Na parte central elévase o campanario, de dous corpos e con contrafortes para alixeirar o seu peso, cuxo pulo vertical contribúe a dinamizar a fachada. O seu interior destaca pola sinxeleza. No retablo maior sitúase a imaxe da Virxe vestida de dama.

**Igrexa de Sabucedo dos Montes****.** Foi construída entre 1895 e 1924. Segundo moitos autores, a obra, abovedada constitúe un exemplo de estilo neogótico. No seu interior destaca o retablo maior. Formaría coas igrexas do Santo Ángel no Couto e de Santiago das Caldas un terceto senlleiro pola súa localización e calidade. A revista viguesa *Vida Gallega*, dedicoulle un artigo anónimo a finais de 1916 na que fai unha descrición da igrexa:

> 
> 
> «La nueva y hermosa parroquial de Sabucedo de Montes será bendecida muy pronto, acaso en este mes. Es uno de los mejores templos orensanos. Mide 40 metros de largo, por 12 de ancho y 27 de alto. Es de estilo ojival y costó más de sesenta mil duros [300.000 de las antiguas pesetas]. Hará imperecedero en su país natal el nombre de aquel preclaro sacerdote que instado varias veces a ello no quiso ser obispo (…)»
> 
> 

**Igrexa de San Miguel de Espiñoso****.** É unha igrexa barroca construída en 1749 e ampliada en 1780. O seu corpo aparece cuberto cunha estrutura de cemento que substitúe a antiga cuberta de madeira. A capela maior presenta unha bóveda de crucería estrelada. A fachada finaliza cunha espadana e co escudo de armas dos Zúñigas e Biedmas. A decoración vexetal e a flor de lis nas partes inferiores dos capiteis estilizados das pilastras que flanquean a porta de entrada adscriben tipoloxicamente esta fachada ao Mestre Serapio. No seu interior conserva un retablo maior neoclásico así como dous retablos laterais, un neogótico con relevos do século XVIII e outro do século XIX e XX.

**Igrexa de San Salvador de Sande****.** Edificio dunha soa nave, dividida en catro tramos separados por arcos de medio punto con contrafortes exteriores e capela maior individualizada e con acceso a través dun arco de medio punto. Ata a súa recente reconstrución, a nave estaba cuberta por un interesante artesanado. Na actualidade loce parte do mesmo. Ao exterior, no cara norte ábrese unha porta lateral moi decorada. A fachada, que presenta torre dun só corpo con balaustrada que permite o acceso ao templo por unha porta entre pilastras, remarcada con molduras en liña crebada. O tímpano, recto no seu parte superior aparece seguido por unha xanela que ilumina a sancristía. No seu interior destaca o retablo maior, de Castro Canseco do primeiro cuarto do século XVIII.

**Igrexa de Santa María de Cartelle**. Datada no século XVIII, a igrexa de Santa María de Cartelle é de planta basilical con tres naves e outras tantas portas na fachada principal. No seu interior destaca un interesante retablo barroco. Posúe unha torre de planta cadrada con balaustrada de pedra e rematada en cupulín dun barroco culto. Nela a esfera do reloxo de Murua Vitoria. Atrio con cruces e pilastras barrocas. O retablo maior atribuíble a Castro Canseco con relevo da Coroación da Virxe. Outros retablos neoclásicos e neogóticos con imaxes de diversos estilos entre as que destacan a Inmaculada e San Antonio de Padua. Cruz procesional seguindo o modelo ourensán de tantas de fins do século XVIII e primeiras décadas do XIX, esta do prateiro Menéndez e datada en 1831. A igrexa pertenceu aos templarios, e estivo baixo a xurisdición de Quiroga (Lugo).

**Igrexa de Santa María de Mundil**, foi construída entre os anos 1788 e 1791 e é o lugar onde foi soterrado o Padre Feijóo. Destaca a fachada barroca, dunha soa torre que se alza á dereita da fachada principal. A torre divídese en tres corpos, separados por balaustradas. A fachada principal posúe un curioso frontón, cuxas formas curvas contribúen á ornamentación do edificio. 

**Igrexa de Santiago de Penela**. Amorno de cronoloxía indefinida, con fachada finalizada en espadana. O seu interior con cobertura de madeira. Destaca o retablo maior, de finais do século XVIII, barroco. Os retablos laterais se embuten dúas pequenas imaxes de San Pedro (un no lateral dereito e outro no esquerdo) que destacan pola súa talla; ambas son obra barroca da segunda metade do século XVII.

**Igrexa de Santa María de Vilar de Vacas.** Construída no século XVIII, xa que en 1718 se funda unha Capelanía nesta freguesía de advocación á nosa Señora da Compaixón. Posteriormente o templo foi reconstruído no século XIX. Ao exterior, é unha construción simple finalizada en espadana. No seu interior, cuberto totalmente de madeira destaca o retablo maior, obra barroca da segunda metade do século XVIII.

**Igrexa de Santa María de Couxil.** É unha Igrexa do século XVIII con cuberta de madeira e unha fachada simple con espadana de dous corpos. Ao exterior da igrexa, e cara ao final ao lado dereito, despois da sancristía destaca unha ara romana con inscricións incrustadas na edificación

### Arquitectura

A **ponte romana de Freixo** (Penela) está declarada monumento histórico-artístico dende 1984, ao ano seguinte foi incluída no "Inventario de Pontes Históricas de Galicia", e puido ser un dos ramais secundarios da Vía Nova do itinerario de Antonino. É ademais, xunto coa do río Bibei, a única enteiramente romana que se conserva en Galicia. As características construtivas da ponte son as seguintes: uns 57 metros de lonxitude e 8 de altura máxima, catro bóvedas de medio punto coas seguintes luces: 4,73 m. 7,78 m. 7,70 m. e 4,74 m. e a utilización do denominado *opus quadratum*, de perpiaños (bloques de pedra) graníticos simétricos. Os seus piares ciméntanse directamente sobre o chan de lousa e posúen tallamares triangulares augas arriba. O seu cadeirado varía segundo a parte na que se sitúa, sendo moi uniforme en canto ás súas medidas e disposición nos estribos e no piar central. Nos intermedios utilízanse perpiaños de maiores dimensións e colocación máis aleatoria.

A **Ponte Nova** sobre o Arnoia é dos séculos XVI e XVII.

A torre de Sande é unha fortaleza medieval próxima xa ás terras do Ribeiro, declarada Ben de Interese Cultural no ano 1949. Foi doada ao mosteiro de Celanova por Afonso VII, alcumado O Emperador, en 1141. Próxima a ela está a Casa de Outeiro, do século XVIII. A Torre sufriu un prolongado proceso de deterioración que nos últimos anos ameaza de xeito importante con virse abaixo. De feito a Torre de Sande ten a día de hoxe a triste honra de ser, non só o único BIC do Concello, senón de figurar tamén na Listaxe Vermella do Patrimonio de Hispania Nostra.

### Patrimonio natural

**Área recreativa de Ponte Nova**. Enclave de gran beleza natural e paisaxística onde as augas do río Arnoia limitan os concellos de Cartelle e Ramirás.

#### Sendeirismo

Entre as rutas de sendeirismo do concello, destacan, entre outras: 

* Ruta do río Gato.

* Sinalizada: Si.
* Distancia: 6 Km. 700 m.
* Circular: Si.
* Dificultade: Alta.

O río Gato discorre por Cartelle por un estreito e profundo canón antes da súa confluencia co río Arnoia. En todo o seu percorrido poderemos ver varias mostras de muíños de auga dispostos sobre a súa beira. Pero hai un lugar que nos chamará a atención, a este lugar accédese pola senda do Río Gato e tan só é accesible a pé. Despois de atravesar o estreito carreiro coñecido como "Mal Paso", descenderemos ata a beira do Gato. Nesta baixada xa poderemos apreciar numerosos socalcos abandonados e sen uso, froito dunha grande actividade outrora nas plantacións de viño e millo.

Hai que ter en conta que este lugar está completamente apartado da civilización e o seu acceso é dificultoso. Un dos motivos deste agocho era a ruta de contrabandistas que por este punto pasaba e que se dirixía a Portugal. É probable que os usuarios destes muíños tivesen case todo o necesario para pasar longas tempadas neste lugar e así permanecer sen ser vistos. No río veremos dous muíños chamados de Hermenegildo e Dous Herdeiros. Xunto aos muíños existe unha gran pedra que cruza o río e que era utilizada para o paso cara a O Montouto.

Uns metros máis arriba poderemos deleitarnos coa Fervenza do Río Gato que cando o río leva auga convértese nun bo espectáculo.

* Ruta do Santo.

* Sinalizada: Si.
* Distancia: 4 Km.
* Circular: Non.

Nesta contorna de auga, pedra e terra transcorre a Ruta do Santo, que seguindo a marxe dereita do río Arnoia desemboca na capela dedicada a San Bartolomeu, onde se celebra unha romaría cada 24 de agosto.

A zona da ermida está rodeada de carballos centenarios que forman unha fermosa carballeira.

Os motivos pintados nesta natureza son diversos. Desde cervos a tigres a ollos que observan ou esferas que todo o envolven, a intervención artística de Pepe Álvarez, o pintor de Cartelle que encheu de cor a área recreativa da Pontenova hai máis de dez anos -con pintura ecolóxica e con consentimento do Concello de Cartelle- engade intensidade a unha contorna perfilada pola paz vexetal e o arrolo permanente da auga. Unha exposición ao aire libre que segue o que foi un antigo itinerario de pescadores e penetra -partindo da extremo da área recreativa, onde hai unha zona de baño e numerosas mesas á sombra dunha gran carballeira- nunha paisaxe no que carballos, castiñeiros, abeleiras e bidueiros vanse reflectindo nas augas do Arnoia e saen ao encontro do camiñante, ademais de pezas de etnografía en forma de pontes e muíños. Entre densos arboredos chégase á zona da Barca, onde hai un pequeno embarcadoiro e unha zona de baño. A capela, punto final do traxecto, está situada no que foi un antigo castro envolto por un fermoso contorno.

Economía
--------

O concello viviu un forte retroceso demográfico na segunda metade do século XX debido especialmente á vaga migratoria que sufriu Galicia, a meirande parte dos emigrantes tiveron como destino os países do sur de América como Venezuela e Arxentina. Cabe destacar a figura de Castor Velo Cobelas, nado en Cartelle, e que chegou a ser Vicepresidente das mocidades galeguistas en Ourense, residiu en Vigo e exiliouse en Venezuela por mor da Guerra Civil. 

Na actualidade, a sangría aminorou, e moita xente vai a diario traballar a Ourense no sector servizos.

Cartelle é un dos concellos da comarca con maior superficie de concentración parcelaria, o que permitiu a creación de explotacións gandeiras de maior tamaño e máis evolucionadas. Existen varias empresas da construción e aproveitamento de recursos forestais. Hai moito terreo de monte comunal.

Festas e tradicións
-------------------

A festa das Marabillas é un dos principais actos marianos da provincia, unha imaxe da Virxe, acompañada de arcos florais, sae do santuario en procesión, feito que se remonta a 1646 e realízanse, ó mesmo tempo, a ofrenda e a poxa de produtos locais do campo.

Na parroquia de Sande destaca o seu Entroido, e máis concretamente o disfrace das *Bonitas**.* Esta vestimenta caracterízase pola súa vestimenta coidada, camisa branca, gravata encarnada, pantalón branco de algodón e envoltos en panos de seda. Dise que este entroido procede dos anos posteriores á guerra de Filipinas, de 1898, de onde se terían traído, ou imitado, precisamente a estética dos panos ou mantóns. Tamén levan polainas negras de coiro, cascabeis e na man unha vara de vimbio coa que impoñen a súa autoridade. 

Dende hai uns anos a Asociación de Veciños recuperou tamén as personaxes do *oso* e da *vaca*.

Cartelle na cultura popular
---------------------------

"Arre, burro, pra Sande, que anque o viño é pequeno, a medida é grande"

Galería de imaxes
-----------------

*Artigo principal**:* Galería de imaxes de Cartelle.
* Ponte romana de Freixo, en Penela.Ponte romana de Freixo, en Penela.
* Torre de Sande.Torre de Sande.
* Porta de acceso da Torre de SandePorta de acceso da Torre de Sande

Parroquias
----------

| Galicia | Provincia de Ourense | Parroquias de Cartelle |  |
| --- | --- |
| Anfeoz (Santa Baia) | Cartelle (Santa María) | Couxil (Santa María) | Espiñoso (San Miguel) | As Marabillas (Nosa Sra. das Marabillas) | O Mundil (Santa María) | Penela (Santiago) | Sabucedo de Montes (San Pedro) | San Tomé (Santa María) | Sande (San Salvador) | As Seixadas (San Xoán) | Vilar de Vacas (Santa María) |

Lugares de Cartelle
-------------------

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Cartelle vexa: Lugares de Cartelle.

Notas
-----

1. ↑  Véxase no Galizionario.
2. ↑  Instituto Nacional de Estadística, ed. (27 de decembro de 2019). "Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero". Consultado o 2 de xuño de 2020. *(en castelán)*.
3. 1 2  Instituto Galego de Estatística. (2023) "Cartelle".*Información municipal. Sociedade e poboación*. Xunta de Galicia.
4. ↑  Nomenclátor de Galicia. Busca directa. Xunta de Galicia
5. ↑  Goberno de España, Ministerio del Interior (ed.). "Elecciones 2023" (en castelán). Consultado o 20 de xuño de 2023.
6. ↑  "El PSdeG gobernará sobre 1,2 millones de gallegos, el PP a 667.000, y el BNG a 360.000". *La Voz de Galicia* (en castelán). Consultado o 20 de xuño de 2023.
7. ↑  Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Arquivado dende o orixinal o 5 de decembro de 2019. Consultado o 14 de outubro de 2014. Fonte: IGE. Datos dispoñibles nas Táboas Dinámicas de Google
8. 1 2 3 4 5 6  *Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada*. Tomo VIII. El Progreso. 2005. pp. 82–83. ISBN 84-87804-10-1.
9. ↑  Bará, Milagros. "María Aurea Rodríguez Rodríguez". *Consello da Cultura Galega - Álbum de Galicia*. Consultado o 17/12/2022.
10. 1 2 3  "Concello de Cartelle". Consultado o 14/08/2020.
11. 1 2  González García, Miguel Ángel (31/07/2022). "Miradas al Patrimonio de Ourense". *Faro de Vigo*. Consultado o 05/09/2022.
12. ↑  Vaqueiro, Víctor (1998). *Guía da Galiza máxica, mítica e lendaria*. Ed. Galaxia. p. 110. ISBN 84-8288-205-8.
13. ↑  Vaqueiro, Víctor (2003). *Guía da Galicia máxica, mítica e lendaria*. Galaxia. pp. 110 – 111. ISBN 84-8288-205-8.
14. ↑  "Iglesia y Santuario das Marabillas". *Galicia Máxica*. 03/03/2016. Consultado o 14/08/2020.
15. ↑  Fernández, Laura (12/12/2018). "La catedral de Sabucedo". *La Región*. Consultado o 16/08/2020.
16. ↑  De los Ríos Conde, Alexander (12/12/2018). "Sabucedo de Montes (Cartelle), la mejor iglesia neogótica en el Ourense rural". *Sabucedo de Montes*. Consultado o 14/08/2020.
17. ↑  Limia de Gardón, Xabier (8/10/2018). "O sobranceiro neogótico de Sabucedo de Montes". *La Región*. Arte et alia. Consultado o 08/08/2021.
18. ↑  "Vida Gallega. Ilustración Regional" (76). 15/10/1916.  `|data-acceso=` require `|url=` (Axuda)
19. ↑  "Historia, patrimonio y recursos turísticos de Cartelle". *Mancomunidad de las Tierras de Celanova*. Consultado o 14/08/2020.
20. ↑  "Iglesia de San Salvador de Sande". *Galicia Máxica*. 3/3/2016. Consultado o 14/08/2020.
21. ↑  García Iglesias, José Manuel (1998). *Galicia hacia la modernidad; concreción de nuevos ámbitos en lo urbano y en lo rural, 1750-1900*. Fundación Caixa Galicia. p. 250. ISBN 9788489231580.
22. ↑  Cegarra, Basilio (1999). *Guía e rutas de arte: Ourense*. Tomo V. Ed. Galaxia. p. 95. ISBN 978-84-8288-328-1.
23. ↑  De los Ríos Conde, Alexander (2016). "Ponte Freixo. Pura ingeniería romana entre Celanova y Cartelle". Consultado o 08/03/2021.
24. ↑  "O único BIC do concello de Cartelle a en serio risco de derrubarse". *Historia de Galicia*. Consultado o 17/12/2022.
25. ↑  "Ruta Río Gato". Consultado o 15/08/2020.
26. ↑  "Pontenova en Ourense". *Faro de Vigo*. Consultado o 15/08/2020.
27. ↑  Campos Álvarez, Xosé Ramón (2006). *El exilio gallego en Venezuela y su papel en el asociacionismo (1940-1960)*. Minius: Revista do Departamento de Historia, Arte e Xeografía. pp. 7–32. ISSN 1131-5989.
28. ↑  Mouzo Riobó, Íñigo (11/02/2018). "Os outros entroidos de Galicia". *Historia de Galicia*. Consultado o 14/08/2020.
29. ↑  "Las bonitas de Sande se alían para divulgar sus tradiciones". *La Región*. 18/02/2020. Consultado o 14/08/2020.
30. ↑  Bande Rodríguez, Enrique (1982). *Grial. Revista Galega de Cultura*. Vol. 76. Ed. Galaxia. pp. 221–227.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cartelle Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Eleccións municipais en Cartelle

| * v
* c
* e
Concellos da comarca da Terra de Celanova |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
A BolaA Bola
 | 
CartelleCartelle
 | 
CelanovaCelanova
 | 
GomesendeGomesende
 | 
A MercaA Merca
 | 
PadrendaPadrenda
 | 
PontedevaPontedeva
 | 
Quintela de LeiradoQuintela de Leirado
 | 
RamirásRamirás
 | 
VereaVerea
 |

 | Terra de Celanova |

| * v
* c
* e
Galicia Galicia  ·  Concellos da provincia de Ourense |
| --- |
| 
* Allariz
* Amoeiro
* A Arnoia
* Avión
* Baltar
* Bande
* Baños de Molgas
* Barbadás
* O Barco de Valdeorras
* Beade
* Beariz
* Os Blancos
* Boborás
* A Bola
* O Bolo
* Calvos de Randín
* Carballeda de Avia
* Carballeda de Valdeorras
* O Carballiño
* Cartelle
* Castrelo de Miño
* Castrelo do Val
* Castro Caldelas
* Celanova
* Cenlle
* Chandrexa de Queixa
* Coles
* Cortegada
* Cualedro
* Entrimo
* Esgos
* Gomesende
* A Gudiña
* O Irixo
* Larouco
* Laza
* Leiro
* Lobeira
* Lobios
* Maceda
* Manzaneda
* Maside
* Melón
* A Merca
* A Mezquita
* Montederramo
* Monterrei
* Muíños
* Nogueira de Ramuín
* Oímbra
* Ourense
* Paderne de Allariz
* Padrenda
* Parada de Sil
* O Pereiro de Aguiar
* A Peroxa
* Petín
* Piñor
* A Pobra de Trives
* Pontedeva
* Porqueira
* Punxín
* Quintela de Leirado
* Rairiz de Veiga
* Ramirás
* Ribadavia
* Riós
* A Rúa
* Rubiá
* San Amaro
* San Cibrao das Viñas
* San Cristovo de Cea
* San Xoán de Río
* Sandiás
* Sarreaus
* Taboadela
* A Teixeira
* Toén
* Trasmiras
* A Veiga
* Verea
* Verín
* Viana do Bolo
* Vilamarín
* Vilamartín de Valdeorras
* Vilar de Barrio
* Vilar de Santos
* Vilardevós
* Vilariño de Conso
* Xinzo de Limia
* Xunqueira de Ambía
* Xunqueira de Espadanedo

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1606020
* WorldCat
* VIAF: 316736060
* código INE: 32020
* GEC: 0264663
* GeoNames: 6359838
* OSM: 343981

 |