Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Clístenes.

**Clístenes de Atenas** (en grego Κλεισθένης/*Kleisthénēs*) foi un político de Atenas do século VI a. C. que emprendeu reformas sociais e políticas que darían na democracia ateniense.

Traxectoria
-----------

Foi fillo de Megacles, un Alcmeónida, e de Agaristé, a filla do tirano de Sición, Clístenes de quen tomou o nome.

Cóntase que ao prometer que a súa familia participaría na reconstrución do santuario de Delfos, convenceu á Pitia para que dixese a todos os espartiatas que viñeran consultar que antes de nada debían derrocar a tiranía dos Pisistrátidas en Atenas.

Cando o rei de Esparta Cleómenes I botou ao tirano Hipias (510) e os exiliados volveron a Atenas, Iságoras e a aristocracia tentaron establecer unha oligarquía coa axuda de Cleómenes. Clístenes converteuse daquela en defensor dos grupos máis populares que se viran benecifiados polos pisistrátidas (os chamados *diakrioi*). De seguido propúxose facer votar unhas reformas políticas determinantes para a democracia ateniense pois puxo en práctica a igualdade de dereitos ante a lei, ou *isonomía*.

As intencións reformistas de Clístenes contaron coa oposición de Isagoras, que era arconte no ano 508 a. C. Esparta invadiu Atenas para responder á petición de axuda de Iságoras, quen pretendía así consolidar o seu poder. Previamente, o seu rival Clistenes marchara da Ática pero os membros da Bulé rexeitaron as intencións de Iságoras e houbo un levantamento contra el e as tropas espartanas. Estes acabaron por ser sitiados na acrópole, onde foron derrotados. Estes feitos acabaron por consagrar a Clistenes, elixido arconte, e validaron os seus proxectos.

Cando morreu fixéronselle funerais públicos no Cerámico.

Obra política
-------------

### Nova repartición dos cidadáns

Clístenes eliminou os últimos vestixios da organización política baseada nos grupos familiares, e en particular sobre as catro tribos xónicas divididas en terzos, para substituílos por un novo sistema baseado na repartición xeográfica. Ata Clístenes, estas comunidades baseadas en sistemas de parentesco eran a base da organización política, militar e relixiosa. A orixe destas retrotráense a propia orixe das *polis* e estaban controladas por unha familia aristocrática que mantiña relacións clientelares e dominación sobre o resto da tribo.

Clístenes para debilitar o poder da aristocracia reorganizou as estruturas da cidade dividindo o territorio da Ática, incluída Atenas, nun centenar de *demos*. Estas eran pequenas comunidades estaban integradas por un número de cidadáns e cada unha tiña unha asemblea, un dixerente, o *demarco*, e os seus propios cultos. Deste xeito, cada ateniense quedou inscrito nun *demos*, e pasaron a denominarse co nome do mesmo en substitución do patronímico de orixe aristocrática. 

Clístenes reagrupou deseguida todos os *demos* en dez novas tribos, de tal maneira que ningunha tribo tivese un territorio dun só posuidor ou non representase un poder local. Grazas a esta repartición, grupos de persoas vidos das diferentes partes da Ática víronse obrigados a funcionar en común. A reforma tiña un duplo obxectivo: dunha banda, romper as relacións de dependencia coa aristocracia e debilitar as súas redes de poder, doutra, fomentar a unidade da cidade.

Ademais, Clístenes concedeu a cidadanía a un importante número de metecos (estranxeiros) e de libertos (escravos liberados); así, estímase que nesta época Atenas contaba con case 30 000 cidadáns.

### Reorganización institucional

Unha vez feita a reforma da estrutura en tribos e *demos,* Clístenes dotou a Atenas dunha nova estrutura política. Coa finalidade de neutralizar o Areópago, institución controlada pola aristocracia, creou o Consello dos Cincocentos ou *Bulé.* Este era un órgano representativo e executivo encargado de preparar os proxectos que presentar á *Ekklesía* (asemblea) e aseguraba a execución das decisións da mesma. A *Bulé* estaba integrada por 50 homes de cada unha das dez tribos, e eran escollidos ao chou entre os maiores de 30 anos, sen distinción de orixe. Estes grupos de cincuenta cidadáns formaban cada un á súa vez un comité executivo da Bulé: os prítanes, ocupando cada grupo as funcións durante unha décima parte do ano.

Ademais, atribúse a Clístenes un aumento no número de arcontes (maxistrados supremos) ata os dez, un por cada tribo. Con todo, foi conservador nun punto: parece que conservou os límites fixados por Solón para a elixibilidade para as maxistraturas superiores, quedando restrinxidas para as clases con maior patrimonio (*pentacosiomedimnos* e *hippeis*). 

Aínda que a información sobre o seu funcionamento da *Ekklesía* (asemblea cidadá) antes de Tucídedes é moi fragmentario, semella que as reformas de Clístenes permitiron aumentar as competencias asignadas por Solón (nomeamento dos arcontes e supervisión da súa xestión) ata someter o Areópago e a *Bulé* á súa autoridade. 

A nivel militar, tamén se lle considera o responsable da institucionalización de dez estrategos (comandantes), un por cada tribo. 

### Introdución do ostracismo

Outra das medidas atribuídas a Clístenes é o sistema mediante o cal se desterraba da cidade a algunha persoa percibida como un perigo para a seguridade da *polis*. Tras unha valoración de se era necesario exercerlo, convocábase unha sesión da asemblea na ágora presidida polos arcontes e na que os cidadáns escribían o nome da ameaza nun cacho de cerámica ou *óstrakon*. Se alguén recibía 6 000 votos debía marchar da cidade en dez días durante un período de dez anos. Mediante o ostracismo pretendíase evitar a posibilidade de que o Estado volvese caer en tiranías e actuaba como unha medida de control sobre as elites sociais e políticas atenienses. Aristóteles sitúa a súa introdución no ano 510 a. C. cando se aplicou a Hiparco de Colarxes, parente dos Pisistrátidas; aínda que outras fontes consideran se aplicou por primeira vez no 487 a. C.

Notas
-----

1. ↑  Cohen, Robert; Glotz, Gustave (1986). "Chapitre XI. Athènes et les conquêtes démocratiques (de Solon à Clisthènes)". *Histoire grecque. Tome 1*. Presses Universitaires de France. p. 468. ISBN 9782130395874.
2. 1 2  Gómez Espelosín, Javier (2001). *Historia de Grecia Antigua*. Akal. p. 122. ISBN 84-460-1428-9.
3. ↑  Fox, Robin Lane (2007). *El mundo clásico. La epopeya de Grecia y Roma*. Crítica. p. 135. ISBN 978-84-8432-898-8.
4. ↑  Roussel, Denis (1976). *Tribu et cité. Etudes sur les groupes sociaux dans les cités grecques aux époques archaïque et classique*. Les Belles Lettres. ISBN 978-2-251-60193-9.
5. ↑  Baurain, Claude (1997). *Les Grecs et la Mediterranée orientale*. Nouvelle Clio. ISBN 9782130479932.
6. ↑  Gómez Espelosín, Javier (2001). *Historia de Grecia Antigua*. Akal. p. 123. ISBN 84-460-1428-9.
7. ↑  Cohen, Robert; Glotz, Gustave (1986). *Histoire grecque. Tome 1*. Presses Universitaires de France. p. 476. ISBN 9782130395874.
8. ↑  Grimberg, Carl; Svanström, Ragnar (1980). *Historia Universal Daimon*. Ediciones Daimon. p. 145. ISBN 84-231-05-82-2.
9. ↑  "Faire l'histoire - L'ostrakon, un tesson d'argile pour voter l'exil - Regarder le documentaire complet". *ARTE* (en francés). Consultado o 2022-05-16.
10. ↑  "Aristotle, Athenian Constitution, chapter 22". *www.perseus.tufts.edu*. Consultado o 2022-04-17.
11. ↑  "Philochorus: translation of fragments (1)". *www.attalus.org*. Consultado o 2022-04-17.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Lévêque, P. (1983) *Clístenes l'Athénien: Essai sur la représentation de l'espace et du temps dans la pensée politique grecque de la fin du VIe siècle à la mort de Platon*, Macula, coll. «Deucalion», (ASIN 2865890066);
* Mossé, C. (1971) *Histoire d'unha démocratie: Athènes des origines à la conquête macédonienne*, Seuil, coll. «Points Histoire», (ISBN 2-02-000646-4).
* Fernández Uriel, P. (2011). *Historia Antigua Universal II. El mundo griego.* Universidad Nacional de Educación a Distancia, Madrid.
* Gómez Espelosín, J. (2001). *Historia de Grecia Antigua*. Akal Textos. Madrid.
* Cohen, Robert; Glotz, Gustave (1986). "Chapitre XI. Athènes et les conquêtes démocratiques (de Solon à Clisthènes)". *Histoire grecque. Tome 1*. Presses Universitaires de France. Páxinas: 467-479

### Outros artigos

* Guerras médicas.
* Isonomía.
* Ostracismo.

### Ligazóns externas

* As reformas de Clístenes[*Ligazón morta*] *(en francés)*
* Claude Mossé, *Cidade e cidadanía en Atenas* *(en francés)*
* citoyen /textes.htm Texto que acompaña á conferencia anterior *(en francés)*

| * v
* c
* e
Democracia ateniense |
| --- |
| Nove arcontes | Arconte epónimo · Arconte rei · Arconte polemarco · Arcontes tesmótetas (6) |  |
| Outros cargos | Estratego · Prítane · Epístata |
| Organismos e procedementos | Areópago · Bulé · Ecclesía · Ostracismo |
| Tribunais e xuíces | Heliea · Dietetas · Loxistas · Paredros · Tamías |
| Períodos non democráticos | Tiranía dos Pisistrátidas (-561 a -555 e -549 a -510) · Bulé dos Catrocentos (-411) · Trinta tiranos (-404 a -403) |
| Reformadores | Solón · Clístenes · Efialtes · Pericles · Teramenes |
| Reformas | Reforma de Solón · Reforma de Clístenes |
| Subdivisións administrativas | Tribo · Demos (Demarcos) |
| Política exterior | Liga delio-ática (Helenotamías) · Segunda liga delio-ática |
| Outro | Cidadanía na Grecia antiga |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q207634
* WorldCat
* VIAF: 263637028
* BAV: ADV10100480
* BNE: XX4701417
* BNF: 126517987
* BRE: 2074059
* EBID: ID
* FAST: 1812826
* GEC: 0018261
* GND: 118563084
* ISNI: 0000 0003 8202 6994
* LAC: 0053F0713F
* LCCN: n83015011
* NLA: 63540902
* NTA: 152289720
* SELIBR: 182842
* SUDOC: 050598481
* Treccani: clistene

 |