Medhelanon celta
----------------

Máis aló do mito e a lenda, semella que cara ao 600 aC os ínsubros de Golasecca, pobo celta que habitaba ao pé dos Alpes, fundaron na chaira onde se cruzaban as rutas entre o norte da cadea montañosa e o Mediterráneo coas que seguían o val do río Po, un santuario no centro (*medhelan*), lugar sacro de reunión nas festividades célticas. Seica unha elipse arredor da actual Praza da Scala (ao norte do Duomo), orientada segundo eixos astronómicos, podería ser o límite arborado do santuario (*nemeton*) .

Restos arqueolóxicos posteriores indican (IV século a.C.) xa un poboamento ao suroeste do santuario (arredor da actual biblioteca Ambrosiana) que vai gañando importancia a medida que os centros dos ínsubros ao pé dos Alpes (Golasecca, Como) a perden .

No século III aC o santuario transformouse en *oppidum* ao protexerse cun muro gálico. Un templo dedicado a Grande Nai Belisama (despois Minerva romana) podería situarse na zona da actual Praza do Duomo. O conxunto urbano xa exercía un papel central na rede comercial dos ínsubros.

Mediolanum romana
-----------------

*Véxase tamén**:* Ceca de Mediolanum.
Entre o -222 e o -194 produciuse a conquista e sometemento definitivo dos ínsubros aos romanos que a chaman **Mediolanum**. Pero non vai ser ata despois da centuriación do -80 cando se levou a cabo unha romanización da cidade. Primeiro, cara ao 70 aC, cunha delimitación simbólica e seguindo os eixos cardinais segundo o costume romano e a orientación da centuriación e por tanto, semella que sen respectar os da elipse sacra céltica, inda que as vivendas se sitúan na mesma área que as ínsubras. Entre este e a elipse (actual praza Cordusio) eríxese a curia e capitolio.

En tempos de Augusto lévase a cabo unha refundación cunha traza corrixida. Desta vez levántase unha verdadeira muralla con seis portas e o cardo e decumanus máximos seguen a orientación que tiña a cidade celta (a das antigas vías principais da rexión). A xa capital da Galia Cisalpina conta cun foro (actual Ambrosiana), teatro, templos e escola de retórica. No ano 98, baixo Traxano, enriquécese cun pazo real e termas e iníciase a construción dun grande anfiteatro ao sur, fora de murallas. A cidade era ademais un centro de estudos superiores

Capital do Imperio Romano de Occidente e centro paleocristián
-------------------------------------------------------------

Paradoxalmente, a medida que no século III o imperio entraba en descomposición a situación de Mediolanum facíase máis estratéxica e o seu protagonismo creceu. No 286 Diocleciano divide o imperio (tetrarquía) e a cidade convértese en capital do tetrarca Maximiano Ercúleo (augusto de Italia e África).
O incremento de poboación que representou a inmigración da burocracia imperial precisaron da ampliación da cidade polo nordeste (*Regio Hercúlea*). Novo tramo de murallas con tres portas máis e grandes termas. No suroeste eríxese un circo e unha nova área pacega  Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine..

No 313 o emperador Constantino co Edicto de Milán concede ao cristianismo a liberdade de culto e mesmo impulsa a construción das primeiras basílicas paleocristiás: a Basílica Igrexa (Vella, 314) na actual Praza do Duomo onde se atopaba o templo de Minerva. No 343 o seu fillo Constante erixe fronte a ela a Basílica Maior ou Nova (no medievo Sta. Tegra). Neste complexo catedralicio celebrouse o Concilio de Milán que levou ao cisma do arianismo  Arquivado 30 de maio de 2020 en Wayback Machine.. Coma resultado seica podería seres erixida a excepcional San Lorenzo (372, fora de murallas con materiais do anfiteatro próximo e adscrita ao pazo imperial para culto ariano)  Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine. Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine..

No 374 é consagrado Santo Ambrosio coma bispo de **Milán**. Inicia unha ampla labor edilicia (despois de que Teodosio o Grande declarara ao cristianismo coma relixión oficial do imperio) cunha coroa de catro grandes basílicas que arrodean as murallas da capital: San Nazaro na gran *via porticata* (decumanus maximus, vía de Roma) que terminaba cun arco triunfal  Arquivado 06 de marzo de 2016 en Wayback Machine. San Simpliciano, Basílica do Salvador (desaparecida) e a propia Basílica de San Ambrosio.

Invasións bárbaras e alto medievo
---------------------------------

A ameaza das invasións barbáricas fai que no 402 a capitalidade do imperio de occidente se traslade a Rávena. Comezan dous séculos de saqueos e empobrecemento. No 569 o rei longobardo Alboino entra en Milán, pero a capital do seu reino ficaba en Pavía. Nos séculos VII e VIII, coa conversión dos longobardos ao cristianismo, a cidade foi reconstruida: igrexas, murallas, rúas, acueduto. Os bispos recuperaron a autoridade e de feito, ante a baleiro de poder civil, acadaron por séculos esa tarefa tamén.

No 774 son os francos os novos gobernantes da rexión. No 822 a antiga Basílica Vetus é substituída por unha nova catedral carolinxia, Sta. María Xemale.
Milán é sede dun conde imperial e a expansión do comercio con Francia dá pulo a aparición dunha nova clase de cidadáns (*comune*) contraposta aos cabaleiros feudais.

Esplendor medieval e renacente: os Visconti e os Sforza
-------------------------------------------------------

Milán no tempo de Barbarroxa (recreacción do s.XVIII)
Dende metade do século XI co bispado de Ariberto da Intimiano, o Comune de Milán da inicio ao período áureo da súa historia. Fundamentado nunha influencia sobor da enteira Lombardía e unha progresiva independencia do Sacro Imperio, o florecemento da vida económica deu lugar ao construtivo polo grande incremento poboacional.

Así, no 1075 comeza a reconstrución nun fermoso románico lombardo da basílica de San Ambrosio con bóveda de cruceiro e triforio. Entre 1156 e 1171, no medio da loita contra o emperador Frederico Barbarroxa, a cidade protéxese cun novo cinto murario .

No 1277 Ottone Visconti inaugura dous séculos de preeminencia da súa familia coma señores e duques de Milán. Será o seu sucesor Gian Galeazzo Visconti quen a finais do século XIV dea comezo á obra cume, símbolo da cidade, dun excepcional gótico tardío cuxa construción se estenderá ata o XIX: o Duomo  Arquivado 07 de decembro de 2010 en Wayback Machine.. No lugar que dende época céltica sempre acollera o templo da divindade do tempo, para a súa erección foi preciso derrubar progresivamente o complexo catedralicio paleocristián e carolínxeo (Sta. María Xemale e Sta. Tecla).

En 1450 Francesco Sforza faise co Ducado de Milán iniciando unha nova dinastía ao seu fronte. De inmediato reconstrúe a fortaleza que os Visconti erixiran na Porta Giovia da cidade (dende 1360). O Castelo Sforzesco vai seres outra peza clave da configuración urbana da capital lombarda .
Da man de Filarete que tamén proxectará o *Ospedale Maggiore* o renacemento arriba a Milán. E de seguido con grandes figuras: Leonardo da Vinci e sobor de todo Bramante (Sta. María presso San Satiro; ábsida de Sta. María delle Grazie, igrexa onde Leonardo pinta a súa "*Última Cea*").

Dominio español, austríaco e napoleónico
----------------------------------------

Murallas españolas (o N á dereita)
No século XVI as potencias europeas comezan a disputarse a multiplicidade de dominios nos que Italia atopábase dividida. Dende 1535 o Ducado de Milán pasa a seres administrado polo Imperio Español ata o século XVIII. O máis notable para a cidade foi a construción dun novo cinto murario (1550-60). O medieval foi pouco a pouco derrubado nos séculos sucesivos permanecendo o seu foso coma cerco de canais navegables (os *Navigli* ).

Durante o dominio austríaco o progreso foi máis cultural que económico. Entre outras institucións fúndanse a Academia de Belas Artes (futura Pinacoteca di Brera) e sobor de todo o Teatro alla Scala (1778, no lugar do orixinal *medhelan* sagrado celta), o máis importante escenario do *bel canto* e a ópera en xeral.

No breve interludio napoleónico (1796-1814), o xeneral francés a converte en capital do seu efémero Reino de Italia. Napoleón remata a fachada do Duomo e elabora un grandioso plan arredor do Castelo Sforzesco, o chamado Foro Bonaparte, que inda que endexamais completado deixou a súa pegada na traza desa parte da cidade (futuro Parque Sempione)

Demografía
----------


Habitantes segundo país [*cando?*]|  Italia | 1,299,633 |
|  Filipinas | 28,020 |
|  Exipto | 22,947 |
|  Ecuador | 12,343 |
|  Sri Lanka | 10,600 |
|  Marrocos | 6,670 |
|  Albania | 4,526 |
|  Francia | 3,332 |
|  Bangladesh | 2,534 |
|  Eritrea | 2,315 |
|  Alemaña | 1,933 |
|  Reino Unido | 1,781 |
|  Senegal | 1,778 |
|  España | 1,488 |
|  Tunisia | 1,410 |
|  Mauricio | 1,313 |
|  Estados Unidos | 1,013 |
|

### Grupos étnicos

No censo do 2007 polo seu grupo étnico 153 países.

### Relixión

Milán é fogar de numerosas comunidades budismo, cristianismo e islam.

Independencia: capital burguesa e centro financeiro e industrial
----------------------------------------------------------------

Despois da independencia italiana en 1861, o ferrocarril desenvólvese na península e da súa man a chaira padana convértese nunha das rexións máis industrializadas de Europa con Milán coma centro.

Entre 1865 e 1877 realízase unha reordenación do centro da urbe: gáñase espazo para unha Praza do Duomo representativa e acondiciónase a súa comunicación coa Piazza da Scala mediante unha rúa cuberta monumental, a galería Vittorio Enmanuele II ; tamén co Castelo mediante a Praza Cordusio e a apertura da Via Dante (1884)[*Ligazón morta permanente*].

No século XX Milán supera os límites dos bastións españois (que son derrubados e substituídos por un anel circunvalatorio ). Sobor de todo nos anos sesenta prodúcese un *boom* económico que atrae grandes fluxos migratorios do sur de Italia .

Notas
-----

1. ↑  milano/download/carta\_1801.jpg.