**Ali-Shir Nava'i**, nado en Herat o 9 de febreiro de 1441 e finado na mesma cidade o 3 de xaneiro de 1501, tamén coñecido como **Nizām-al-Din ʿAlisher Herawī** (chagatai/persa: نظام‌الدین علی‌شیر نوایی‎‎) foi un escritor, político, lingüista e místico.
 do Imperio Timúrido. Está considerado o máis recoñecido representante da literatura chagatai .

Nava'i cría que o turco era superior ao persa para a creación literaria, algo desusado na época, e mesmo escribiu unha obra, *Muhakamat al-Lughatay*, defendendo esta tese.

Está considerado no mundo turcófono como o fundador da primitiva literatura turca, e moitos lugares e institucións en Asia central levan o seu nome.

Traxectoria
-----------

Retrato de Alisher Nava'i en Isfana, Kirguizstán
Alisher Nava'i naceu no noroeste do actual Afganistán, entón parte do Imperio Timúrido, Herat era entón un centro cultural e intelectual de primeira orde no mundo musulmán. Alisher pertencía á elite timúrida, seu pai Ghiyāth ud-Din *Kichkina* (O pequeno), era un alto funcionario no palacio de Shāhrukh Mirzā gobernante de Khorasan. Súa nai serviu como aia do príncipe no palacio. Seu pai morreu cando Alisher era novo, e outro gobernante de Khorasan, Babur Ibn-Baysunkur, converteuse no seu titor.

Alisher foi compañeiro de escola de Husayn Bayqarah que logo sería o sultán de Khorasan. Alisher e a súa familia tiveron que fuxir de Herat en 1447 tras a morte de Shāhrukh, o que creou unha situación política inestable. Logo de restaurarse a orde volveu a Herat nos primeiros anos da década de 1450. En 1456, Alisher e Bayqarah foron a Mashhad con Ibn-Baysunkur. O ano seguinte Ibn-Baysunkur morreu e Alisher proseguiu os seus estudos en Mashhad, Herat, e Samarcanda. Tras a morte de Abu Sa'id Mirza en 1469, Husayn Bayqarah logrou o poder en Herat, e Alisher deixou Samarcanda para poñerse ao seu servizo, e con el permaneceu durante as décadas que gobernou ata a súa morte en 1501.

Alisher Nava'i levou un estilo de vida ascético, sen nunca casar, ter concubinas nin fillos[6]

Selos que a URSS lle dedicou a Alisher Nava'i en 1942 con motivo do 500.º aniversario do seu nacemento
Inmensamente rico doou da súa fortuna persoal para a realización de obra pública , favorecendo a edificación ou restauración de 370 mesquitas, madrasas, bibliotecas, hospitais, caravasares, tan só en Herat foi o responsable de 40 caravasares, 17 mesquitas, 10 mansións, nove baños, nove pontes, e 20 piscinas. Entre as súas máis famosas construcións están o mausoleo do poeta místico, Farid al-Din Attar, en Nishapur mais a madrasa Khalasiya en Herat.

### Obra literaria

Baixo o sobrenome literario de Nava'i, Alisher estivo entre os primeiros que revolucionaron o uso literario do turco. Malia ser o persa a lingua da corte, escribiu principalmente en chagatai, converténdoa nunha lingua literaria prestixiosa e respectada, aínda que tamén escribiu en persa, usando o sobrenome *Fāni*.

Os poemas máis coñecidos de Nava'i atópanse nos seus catro *diwans*, coleccións de poesía, que totalizan aproximadamente 50.000 versos. Cada parte do traballo corresponde cun período diferente da vida dunha persoa:

Unha páxina do diwan de Nava'i .Da biblioteca de Suleiman o Magnífico.
* *Ghara'ib al-Sighar* (*Marabillas da infancia*)
* *Navadir al-Shabab* (*Rarezas da xuventude*)
* *Bada'i' al-Wasat* (*Miragres da idade media*)
* *Fawa'id al-Kibar* (*Beneficios de idade vella*)

Para axudar outros poetas tamén escribiu obras técnicas como *Mizan al-Awzan*, un detallado tratado de versificación; ou o monumental *Majalis al-Nafais*, unha colección de 450 esbozos biográficos de poetas contemporáneos.

Outra grande obra é *Khamsa*, composto por cinco poemas épicos, é remedo do *Khamsa* de Nizami Ganjavi:

* *Hayrat-ol-abrar* (*Marabillas das boas persoas*) (حیرت الابرار)
* *Farhad va Shirin* (*Farhad e Shirin*) (فرهاد و شیرین)
* *Layli va Majnun* (*Layli e Majnun*) (لیلی و مجنون)
* *Sab'ai Sayyar* (*Sete viaxeiros*) (سبعه سیار) (sobre os sete planetas)
* *Sadd-i-Iskandari* (*O muro de Alexandre*) (سد سکندری) (sobre Alexandre o Grande)

Alisher Tamén escribiu *Lison ut-Tayr* (لسان الطیر ou *Linguaxe dos paxaros*) seguindo a obra de Attar *Manteq-ol-tayr* منطق الطیر ou *Discurso dos pxaros*), no que expresou a súa visión filosófica e as súas ideas sufís. Traduciu *Nafahat-ul-uns* (نفحات الانس) de Jumi ao chagatai co título de *Nasayim-ul-muhabbat* (نسایم المحبت).*Besh Hayrat* tamén dá unha ollada en profundidade ao seu pensamento sobre relixión e sufismo. O seu libro de poesía persa contén 6.000 liñas (beits).

Notas
-----

1. ↑  Subtelny, Maria E. "ʿAlī Shīr Navāʾī", in: *Encyclopaedia of Islam* 3ª ed. Editada por: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson
2. ↑  Robert McHenry, ed. (1993). "Navā'ī, (Mir) 'Alī Shīr". *Encyclopædia Britannica* **8** (15th ed.). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. p. 563.
3. ↑  Neste artigo turco refírese ao chagatai ou ás linguas turcas en xeral, non á actual lingua turca
4. ↑  Ali Shir Nava'i Muhakamat al-lughatain tr. & ed. Robert Devereaux (Leiden: Brill) 1966
5. ↑  A. Shay (2014) *The Dangerous Lives of Public Performers: Dancing, Sex, and Entertainment in the Islamic World*. Springer, p. 240
6. ↑  *The Biographical Dictionary of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge*, Volume 2, Issue 1 (18443). Longman, Brown, p. 133

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q503340
* WorldCat
* VIAF: 22198747
* BMT: 158677
* BNE: XX5618779
* BNF: 12253145s
* BRE: 2243480
* CERL: cnp00404792
* CiNii: DA03960597
* DeutscheBio: 119228939
* EBID: ID
* Europeana: ID
* FAST: 154918
* GEC: 0002675
* GND: 119228939
* ISNI: 0000 0001 0878 029X
* LCCN: n85019117
* NDL: 001200161
* NKC: xx0067719
* NLG: 171158
* NTA: 068926782
* OL: OL65737A
* RKD: 442707
* SELIBR: 104614
* SUDOC: 050623664
* ULAN: 500116613

 |