Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Mitílidos (homónimos).

| Mitílidos*Mytilida* |
| --- |
| As dúas valvas de *Mytilus galloprovincialis* |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Mollusca |
| Clase: | Bivalvia |
| Subclase: | Pteriomorphia |
| Orde: | Mytilida |
| Superfamilia: | Mytiloidea |
| Familia: | **Mytilidae**Rafinesque, 1815 |

 |
| Especie tipo |
| *Mytilus edulis*Linnaeus, 1758 |
| Subfamilias e Xéneros |
| *Véxase o texto* |

A dos **mitílidos** (**Mytilidae**) é unha familia de moluscos bivalvos mariños da subclase dos pteriomorfios, orde dos mitílidos, e superfamilia dos mitiloideos (*Mytiloidea*).

Cómpre dicir que tanto a orde, como a familia e a subfamilia, son hoxe en día taxóns monotípicos e que, polo tanto, as únicas especies viventes da orde dos *Mytilida* son as numerosas que comprende esta familia, que son vulgarmente coñecidas como **mexillóns**.

Taxonomía
---------

### Descrición

A familia foi descrita en 1815 polo naturalista estadounidense de orixe franco-xermana-italiana Constantine Samuel Rafinesque, na súa obra *Analyse de la nature ou Tableau de l'univers et des corps organisés*. Palerme: L'Imprimerie de Jean Barravecchia.

### Etimoloxía

O nome científico da familia, *Mytilidade*, está formado sobre a base do seu xénero tipo, *Mytilus*, coa adición do sufixo do latín científico *-idae*.

### Clasificación

Mexillóns (*Mytilus galloprovincialis*) e arneiróns (*Semibalanus balanoides*)  
 na costa de Camariñas.
Mexillóns cocidos.
Cunchas de *Perna viridis* (Linnaeus, 1758), mexillón de Filipinas.
"Leito" de *Mytilus califonianius*, especie comestíbel.
Cunchas de *Arcuatula arcuatula* (Hanley, 1843).
Cuncha de *Mytella guyanensis*.
Segundo o WoRMS a familia subdivídese en nove subfamilias, cos xéneros que se indican:

* **Subfamilia *Arcuatulinae*** Scarlato & Starobogatov, 1979
	+ *Arcuatula* Jousseaume in Lamy, 1919
	+ *Limnoperna* Rochebrune, 1882
	+ *Mytella* Soot-Ryen, 1955
	+ *Xenostrobus* B. R. Wilson, 1967
	+ *Adipicola* Dautzenberg, 1927
	+ *Bathymodiolus* Kenk & B. R. Wilson, 1985
	+ *Benthomodiolus* Dell, 1987
	+ *Gigantidas* Cosel & B. A. Marshall, 2003
	+ *Idas* Jeffreys, 1876
	+ *Tamu* Gustafson, R. D. Turner, Lutz & Vrijenhoek, 1998
	+ *Terua* Dall, Bartsch & Rehder, 1938
	+ *Vulcanidas* Cosel & B. A. Marshall, 2010
* **Subfamilia *Brachidontinae*** F. Nordsieck, 1969
	+ *Brachidontes* Swainson, 1840
	+ *Geukensia* Van de Poel, 1959
	+ *Mytilaster* Monterosato, 1884
	+ *Perumytilus* Olsson, 1961
	+ *Brachiodontes* (aceptado como *Brachidontes* Swainson, 1840)
* **Subfamilia *Crenellinae*** Gray, 1840
	+ *Arvella* Bartsch in Scarlato, 1960
	+ *Crenella* T. Brown, 1827
	+ *Exosiperna* Iredale, 1929
	+ *Rhomboidella* Monterosato, 1884
	+ *Solamen* Iredale, 1924
	+ *Vilasina* Bartsch in Scarlato, 1960
* **Subfamilia *Dacrydiinae*** Ockelmann, 1983
	+ *Dacrydium* Torell, 1859
* **Subfamilia *Lithophaginae*** H. Adams & A. Adams, 1857
	+ *Adula* H. Adams & A. Adams, 1857
	+ *Fungiacava* T. F. Goreau, N. I. Goreau, Neumann & Yonge, 1968
	+ *Leiosolenus* Carpenter, 1857
	+ *Lithophaga* Röding, 1798
	+ *Zelithophaga* Finlay, 1926
* **Subfamilia *Modiolinae*** G. Termier & H. Termier, 1950
	+ *Arenifodiens* B. R. Wilson, 2006
	+ *Jolya* Bourguignat, 1877
	+ *Lioberus* Dall, 1898
	+ *Modiolatus* Jousseaume, 1893
	+ *Modiolula* Sacco, 1897
	+ *Modiolus* Lamarck, 1799
	+ *Stavelia* Gray, 1858
	+ *Gibbomodiola* Sacco, 1898 (*taxon inquirendum*)
* **Subfamilia *Musculinae*** Iredale, 1939
	+ *Gregariella* Monterosato, 1883
	+ *Musculus* Röding, 1798
* **Subfamilia *Mytilinae*** Rafinesque, 1815
	+ *Aulacomya* Mörch, 1853
	+ *Choromytilus* Soot-Ryen, 1952
	+ *Crenomytilus* Soot-Ryen, 1955
	+ *Ischadium* Jukes-Browne, 1905
	+ *Mytilus* Linnaeus, 1758
	+ *Perna* Philipsson, 1788
	+ *Semimytilus* Soot-Ryen, 1955
* **Subfamilia *Septiferinae*** Scarlato & Starobogatov, 1979
	+ *Ciboticola* Iredale, 1939
	+ *Mytilisepta* Habe, 1951
	+ *Septifer* Récluz, 1848
	+ *Sinomytilus* Thiele, 1934
	+ *Trichomya* Ihering, 1900
* Xéneros *incertae sedis* (sen asignar a subfamilias):
	+ *Amygdalum* Megerle von Mühlfeld, 1811
	+ *Urumella* Hayami & Kase, 1993

Características
---------------

Os mexillóns caracterízanse, como todos os lamelibranquios, por:

* Teren unha cuncha bivalva ( é dicir, constituída por dúas valvas) que permite a protección das partes brandas.
* Unha característica común das cunchas dos mexillóns é que son asimétricas, e teñen un perióstraco groso e adherente.
* O seu manto está moi desenvolvido (formado pola epiderme e a derme) e está constituído por dúas capas paleais que envolven todo o corpo.
* Unha cavidade paleal delimitada polo manto.
* Dous músculos adutores que permiten o peche das valvas (o músculo adutor posterior está máis desdenvolvido que o músculo adutor anterior).
* Branquias que se bañan na cavidade paleal, en forma de láminas (de aí o nome de lamelibranquios).
* Un biso (paquete de filamentos de proteínas) para unírense a un substrato sólido, producido por unha glándula bisoxénica situada baixo o pé.
* A regresión dos órganos sensoriais na rexión anterior, polo que non hai unha cabeza claramente diferenciada: os mexillóns son acéfalos.

Distribución é hábitat
----------------------

As especies desta familia encóntranse en todo o mundo, pero son máis abundantes nos mares máis fríos, onde adoito forman leitos ininterrompidos en costas rochosas na zona intermareal e na submareal pouco profunda. As especies da subfamilia dos *Bathymodiolinae* viven en hábitats de augas profundas.

Importacia económica
--------------------

Entre os mitilidos están os coñecidos mexillóns comestíbeis.

Algunhas das súas especies explótanse comercialmente dado o seu valor económico, xa que son unha imporatantísima fonte de proteínas para a alimentación humana, e son moi aprezados gastronomicamente; por iso son recolectadas e, sobre todo, cultivadas en mitilicultura (en Galicia, unha potencia mundial, nas coñecidas bateas das rías).

As tres principais especies explotadas son:

* *Mytilus galloprovincialis* Lamarck, 1819, nas costas españolas (mediterráneas e atlánticas), e nas portuguesas.
* *Mytilus edulis* Linnaeus, 1758, nas costas atlánticas de Francia (especialmente nas bretoas, en todo o norte de Europa, así como no Canadá.
* *Mytilus platensis* d'Orbigny, 1842, nas costas de Suramérica.

*Mytilus galloprovincialisse* probabelmente é a especie máis explotada. Cultívase principalmente nas augas costeiras de Galicia, e chega até as ribeiras do norte do mar Mediterráneo. Porén, tamén está documentada a súa produción nalgúns países mediterráneos do sur, na Federación Rusa, en Ucraína e en Suráfrica.

#### Notas taxonómicas sobre estas especies

Durante moitos anos considerouse a especie *Mytilus galloprovincialis* como conespecífica con *Mytilus edulis*. Hai pequenas diferenzas entre elas na forma da cuncha e na cor do bordo do manto; e aínda hoxe para algúns autores a súa separación en dúas especies distintas non está debidamente xustificada, dado que en zonas onde conviven xuntas ambas as especies prodúcense hibridacións.

De xeito parecido, outros consideran a especie *Mytilus platensis* como a subespecie *Mytilus edulis platensis* de *M. edulis.*

### Explotación dos mexillóns: desde a remota antigüidade

A evidencia máis temperá do consumo de mexillóns en Galicia foi datada no século IV a.C. como evidencian os **concheiros**, grandes depósitos de cunchas de moluscos bivalvos incluíndo mexillóns en localidades costeiras, que subministran importantes datos arqueolóxicos, e que se encontraron, xa na época romana, até o século I, como no castro de Baroña.

Sábese tamén que, no século XVI, portugueses viaxaban até Cambados, na ría de Arousa, para recolectaren mexillóns, ameixas e berberechos.

Por outra banda, está documentado que, en California, os indios que vivían nas rexións costeiras consumían mexillóns (da especie *Mytilus californianus*) desde hai case 12 000 anos.

O cultivo do mexillón en Galicia
--------------------------------

*Artigo principal**:* Miticultura.
Batea mexilloeira na Ría de Vigo.
Os mexillóns fixéronse importantes en España cando comezou a cultivarse ao comezo do século XX. Os primeiros cultivos realizáronse nas provincias de Tarragona e Barcelona en 1901 e 1909, respectivamente, usando postes de madeira chantados no fondo do mar, similares aos usados en Francia. Despois dos primeiros ensaios, este sistema foi abandonado e comezou o uso de estruturas flotantes: as bateas. Nese tiempo, as poboacións naturais de mexillóns nas rías galegas usábanse principalmente como fertilizante en agricultura e, a escala limitada, como alimento.  
 En 1946 introduciuse o cultivo do mexillón en bateas en Galicia e, ao cabo de poucos anos, a produción aumentou considerabelmente. As primeiras bateas consistían en estruturas cadradas de madeira sustentadas por un flotador central; tamén se usaban antigos barcos pesqueiros restaurados e adaptados, que sostiñan estruturas de madeira das que os cultivadores (mitilicultores) colgaban cordas de esparto (*Stipa tenacissima*); nas cordas fixaban a *semente* do mexillón (chamada mexilla) e, cando os mexillóns alcanzaban o tamaño comercial, recolectábanos a man ou cunha roda especial. Máis adiante, os antigos barcos foron substituídos por estruturas de madeira cadradas ou rectangulares que soportaban pequenas casetas. A flotación lográbase con flotadores de madeira envolvidos en redes de arame e revestidos con cemento. Hoxe en día, quedan unhas poucas bateas antigas, e a maioría das novas constrúense con marcos de madeira de eucalipto.

Produción mundial de mexillóns
------------------------------

A produción mundial de mexillóns superou en 2018 os 2,2 millóns de toneladas métricas, e o seu valor unitario situouse en 2,2 dólares o quilo de peso vivo, grazas a unha demanda forte. Esta cantidade duplica a producida hai unha década, destacando como máximos produtores a China, España, Chile, Tailandia e Nova Zelandia. Por tanto, os principais países produtores de mexillóns cultivados (ademais de España, fundamentalmente en Galicia), son a China (máis de 663 000 t en 2002), principalmente *Mytilus galloprovincialis*, con pequenas cantidades de *M. coruscus*, *Musculus senhouse* e *Perna viridis*) e Chile.

Galicia, potencia mundial en mitilucultura
------------------------------------------

Que Galicia é unha potencia mundial en produción de mexillón é algo que está fóra de toda dúbida. Compite directamente coa China e Chile, pero sobre todo se consolida ano tras ano como a gran referencia española e europea grazas á produción das súas bateas. Así o confirman os últimos datos dados polo Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación, dos que se desprende que Galicia xerou no último lustro 1,2 millóns de toneladas, coas que o sector xerou 516.716.498 euros. Isto supón o 97 % do volume total de mexillón obtido en España desde 2013 e o 94 % dos ingresos xerados en primeira venda por este molusco no territorio nacional neste mesmo período.

Enfermidades e ameazas dos mexillóns cultivados
-----------------------------------------------

### Enfermidades

* Marteiliase, marteiliose ou enfermidade de Aber. Producida por *Marteilia maurini* e *M. refringens* (protozoos). Ocasiona perda de pigmentación dos tecidos viscerais, que se fan amarelos pálidos; o manto algunhas veces faise translúcido; o crecemento da concha pode cesar, e a carne aparece contraída e viscosa. Non hai tratamento dispoñíbel, polo que hai que evitar a transferencia de individuos a outras zonas non infectadas.
* Enfermidade do 'verme vermello'. Ocasionada por *Mytilicola intestinalis* (un copépodo). Trátase dun organismo comensal, que se pensaba que no afectaba aos mexillóns. Non hai tratamento.

Ninguna destas enfermidades causa danos serios ao cultivo de *Mytilus galloprovincialis*.

### Ameazas

As especies asociadas que se encontran nos bancos naturais de mexillóns son aquelas que viven nas zonas intermareais rochosas, tales como cirrípedes (*Balanus* sp.) e algas (*Enteromorpha* sp). Os depredadores dos mexillóns son, entre outros, cangrexos, como *Carcinus maenas*, estrelas de mar, como *Asterias rubens* e algunha aves mariñas. As especies asociadas que atacan os mexillóns cultvados fano por medio de larvas planctónicas ou que se arrastran lentamente e corresponden a crustáceos tales como o decápodo *Pisidia longicornis*, anfípodos (*Phtisica marina* e *Eurystheus maculates*), ascidias (*Ascidiella aspersa* e *Ciona intestinalis*) e especies incrustantes tales como balánidos e vermes poliquetos (*Elminius modestus* e *Pomatoceros* sp.). Estes organismos compiten entre eles polo espazo e o alimento, e algúns poden invadir as cunchas dos mexillóns. O dano producido por cangrexos e estrelas de mar é leve, pero ocasionalmente *A. rubens* e *Nucella lapillus*, un gasterópodo, encóntranse sobre as cordas. Ademais, algúns peixes, tales como os espáridos *Diplodus sargus* e *Sparus aurata*, ocasionalmente danan os mexillóns adultos rompéndolles as cunchas, ademais de comeren tamén sementes de mexillóns.

Notas
-----

1. 1 2 3 4  Mytilidae Rafinesque, 1815 no WoRMS.
2. ↑  mexillón no *Dicionario da RAG.*
3. 1 2 3 4 5 6  Programa de información de especies acuáticas. *Mytilus galloprovincialis* (Lamark, 1819). FAO: Departamento de
Pesca y Acuicultura.
4. ↑  Emilio Rolán e Jorge Otero-Schmitt (1996): *Guía dos moluscos de Galicia*.Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 84-8288-072-1, p. 200.
5. ↑  concheiro, concheira, 3ª acep. no *Dicionario da RAG*.
6. ↑  Ferreira, E. P. 1988.
7. ↑  Erlandson, Jon M.; T. C. Rick; T. J. Braje; A. Steinberg & R. L. Vellanoweth (2008): "Human Impacts on Ancient Shellfish: A 10,000 Year Record from San Miguel Island, California". *Journal of Archaeological Science* **35**: 2144-2152.
8. ↑  " GLOBEFISH. Food and Agriculture Organization of the United Nations". *www.fao.org*. Consultado o 2021-01-28.
9. ↑  Manuel Méndez (12 de xuño de 2018). "El mejillón cultivado en Galicia genera más de 516 millones de euros en el último lustro". *Faro de Vigo*. Consultado o 4 de xaneiro de 2020.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Mitílidos*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Mitílidos*** |

### Bibliografía

* Andreu, B. (1958): "Sobre el cultivo del mejillon en Galicia: Biología, crecimiento y producción". *Industrias Pesqueras* **745**-**7**: 44-47.
* Bieler, R. Carter J. G. & Coan E .V. (2010): "Classification of Bivalve families". En: Bouchet P. & Rocroi J.-P. (2010): "Nomenclator of Bivalve Families". *Malacologia* **52** (2): 1-184.
* Bieler, R.; Mikkelsen, P. M.; Collins, T. M.; Glover, E. A.; González, V. L.; Graf, D. L.; Harper, E. M.; Healy, J.; Kawauchi, G. Y.; Sharma, P. P.; Staubach, S.; Strong, E. E.; Taylor, J. D.; Tëmkin, I.; Zardus, J. D.; Clark, S.; Guzmán, A.; McIntyre, E.; Sharp, P. & Giribet, G. (2014): "Investigating the Bivalve Tree of Life – an exemplar-based approach combining molecular and novel morphological characters". *Invertebrate Systematics* '*28* (1): 32-115.
* Cáceres-Martínez, J. & Figueras, A. (1997): "The mussel, oyster, cockle, clam and pectinid fisheries in Spain". NOAA/NMFS, Washington DC, USA: NOAA Technical Report NMFS **129**: 165-190.
* Ferreira, E. P. (1988): *Galicia en el comercio marítimo medieval* (Tese de doutoramento. USC). A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza. Colección de Documentos Históricos. ISBN 978-84-8572-871-8.
* Figueras, A. (1976): *Desarrollo actual del cultivo del mejillón (*Mytilus edulis *L.) y posibilidades de expansión*. FAO, Roma, Italia: FAO Technical Conference on Aquaculture.
* Figueras, A. (1989): "Mussel Culture in Spain and France". *World Aquaculture* **20** (4): 8-17.
* Figueras, A.; Jardón, C. F. & Caldas, J. R. (1991): "Diseases and parasites of rafted mussels (*Mytilus galloprovincialis*); preliminary results". *Aquaculture* **99**: 17-33.
* Gosling, E. M. (2003): *Bivalve Molluscs. Biology, Ecology and Culture* PDF. Oxford, UK: EnglandFishing News Books (Blackwell Publishing). ISBN 0-8523-8234-0.
* Lutz, R.; Chalermwat, K.; Figueras, A. J.; Gustafson, R. G. & Newell, C. (1991): "Mussel aquaculture in marine and estuarine environments throughout the world". En W. Menzel (ed), *Estuarine and marine bivalve mollusk culture*. Boca Raton, Florida, USA. CRC Press, pp. 57–97.

### Outros artigos

* Bivalvos
* Pteriomorfios
* Mexillón

### Ligazóns externas

* Mytilidae na ADW.
* Mytilidae na EOL.
* Páxina web da DOP "Mexillón de Galicia".

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q386633
* BNCF: 22979
* BNF: 13507587d
* BRE: 2211577
* EBID: ID
* GND: 4169783-2
* LCCN: sh85089443
* MAG: 2779321994
* NDL: 00576849

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Mytilidae
* Dyntaxa: 2000701
* EPPO: 1MYTUF
* Fossiilid: 13404
* Fossilworks: 61248
* GBIF: 3476
* iNaturalist: 50600
* IRMNG: 114458
* ITIS: 79451
* NBN: NHMSYS0021055068
* NCBI: 6547
* Soortenregister: 137332
* uBio: 510292
* WoRMS: 211

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* MeSH: D049879
* UMLS: C0998129

 |