Alegoría da sabedoría na biblioteca de Celso en Éfeso. A inscrición en grego di «ΣΟΦΙΑ ΚΕΛΣΟΥ» (*sofía Kelsou*). A pesar da ausencia de iota subscrita marcando o dativo na primeira palabra, interprétase como "á sabedoría de Celso".
A **sabedoría** é un carácter que se desenvolve coa aplicación da intelixencia na experiencia propia, obtendo conclusións que dan un maior entendemento, que á súa vez capacitan para reflexionar, extraendo conclusións que dan descernimento da verdade, o bo e o malo. A sabedoría e a moral interrelaciónanse dando como resultado un individuo que actúa con bo xuízo. Algunhas veces tómase a sabedoría como unha forma especialmente ben desenvolvida do sentido común.

Nas ciencias da información, a sabedoría constitúe o vértice da pirámide formada, de menor a maior complexidade, por dato, información, coñecemento e sabedoría.

Na sapiencia destácase o xuízo san baseado no coñecemento e no entendemento; a aptitude de valerse do coñecemento con éxito e o entendemento para resolver problemas, evitar ou impedir perigos, alcanzar certas metas, ou aconsellar a outros. É o oposto á parvada, a estupidez e a tolemia, e con frecuencia contrasta con estas. Tomé de Aquino define a sabedoría como "o coñecemento certo das causas máis fondas de todo". Por iso, para el, a sabedoría ten como función propia ordenar e xulgar todos os coñecementos.

A sabedoría toma as súas referencias do que se denomina memoria a longo prazo. Noutras palabras, o vivido tivo que experimentarse con suficiente frecuencia ou intensidade como para que non se borre do noso recordo, se insira nos esquemas do que consideramos bo ou mao e se teña en conta como parte dos procesos de supervivencia do individuo.

En psicoloxía
-------------

Moitos psicólogos consideran a sabedoría como distinta das habilidades cognitivas medidas polos exames de intelixencia. A sabedoría é con frecuencia considerada como un trazo que pode desenvolverse pola experiencia, mais non ensinado. Cando se aplica a asuntos prácticos, a palabra "sabedoría" é sinónimo de prudencia. Algúns consideran a sapiencia como unha cualidade que mesmo un neno, doutro xeito inmaturo, pode posuír con independencia da experiencia ou o coñecemento completo.

A cultura contemporánea limita a importancia da sabedoría e da intuición.

O nivel da sabedoría ou a prudencia como unha virtude é recoñecida en fontes culturais, filosóficas e relixiosas.

Perspectivas mitolóxicas e filosóficas
--------------------------------------

Os antigos gregos consideraban a sabedoría como unha importante virtude, personificada como as deusas Metis e Atenea. Metis foi a primeira esposa de Zeus, quen, segundo a *Teogonía* de Hesíodo, a devorara embarazada; Zeus gañou despois o título de Mêtieta ("Sabia Conselleira"), xa que Metis era a encarnación da sabedoría, e deu a luz a Atenea, de quen se di que xurdiu da súa cabeza. Atenea era representada como forte, xusta, misericordiosa e casta. Apolo tamén era considerado un deus da sabedoría, designado como director das musas (*Musagetes*), que eran personificaciones das ciencias e das artes inspiradas e poéticas. Segundo Platón no seu "Crátilo", o nome de Apolo tamén podía significar *ballon* (arqueiro) e *omopoulon* (unificador de polos [divino e terrenal]), xa que este deus era o responsable das inspiracións divinas e verdadeiras, polo que era considerado un arqueiro que sempre acertaba na curación e os oráculos: "é un arqueiro que sempre se lanza". Apolo era considerado o deus que profetizaba a través das sacerdotisas (Pythia) no Templo de Apolo (Delfos), onde estaba inscrito o aforismo "coñécete a ti mesmo" (*gnōthi seauton*) (parte da sabedoría das máximas de Delfos). Estaba contraposto a Hermes, relacionado coas ciencias e a sabedoría técnica, e, nos primeiros séculos da era cristiá, foi asocidado con Thoth nun sincretismo exipcio, baixo o nome de Hermes Trimegistus. A tradición grega rexistrou ps primeiros introdutores da sabedoría nos Sete Sabios de Grecia.

Para Sócrates e Platón, a filosofía era literalmente o amor á sabedoría (*philo*-*sophia*). Isto impregna os diálogos de Platón; na *República* os líderes da súa proposta de utopía son reis filósofos que comprenden a idea do ben e posúen o valor de actuar en consecuencia. Aristóteles, en *Metafísica*, definiu a sabedoría como a comprensión de por que as cousas son dun determinado xeito (causalidade), o que é máis profundo que o simple feito de saber que as cousas son dun determinado xeito. Foi o primeiro en facer a distinción entre *phronesis* e *sophia*.

Segundo Platón e Xenofonte, a Pitia do Oráculo de Delfos respondeu a pregunta "quen é o home máis sabio de Grecia?" afirmando que Sócrates era o máis sabio. Segundo a *Apoloxía* de Platón, Sócrates decidiu investigar as persoas que poderían considerarse máis sabias ca el, concluíndo que carecían de verdadeiro coñecemento:

> 
> 
> [... ] οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς, ἐγὼ δέ, ὥσπερ οὖν οὐκ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι [*Son máis sabio que este home, pois ningún dos dous sabe realmente nada fino e bo, mais este home cre saber algo cando non o sabe, mentres que eu, como non sei nada, tampouco creo sabelo.*] - Apoloxía a Sócrates 21d
> 
> 

Así, inmortalizouse popularmente na frase "só sei que non sei nada" que é sabio recoñecer a propia ignorancia e valorar a humildade epistémica.

Os antigos romanos tamén valoraban a sabedoría que se personificaba en Minerva, ou Atenea. Ela tamén representa o coñecemento hábil e as virtudes, especialmente a castidade. O seu símbolo era o moucho, que continúa a ser unha representación popular da sabedoría, porque pode ver na escuridade. Dise que naceu da fronte de Xúpiter.

A sabedoría tamén é moi importante dentro do xudaísmo e do cristianismo. Así por exemplo o sinala claramente a Biblia en Proverbios 4:7, como un mandato divino, ao dicir:

> 
> 
> Sabedoría ante todo; adquire sabedoría; e sobre todas as túas posesións adquire intelixencia
> 
> 

De acordo con isto, Xesús insistiu nela. A prudencia, intimamente relacionada coa sabedoría, converteuse nunha das catro virtudes cardinais do catolicismo. O filósofo cristián Tomé de Aquino consideraba que a sabedoría era o "pai" (é dicir, a cbausa, a medida e a forma) de todas as virtudes. 

Na biblia católica, pódese examinar o importante que é a exhortación á adquisición da sabedoría para os seres humanos, por exemplo no Libro da Sabedoría 6:1-25. Este libro tamén forma parte do canon bíblico da Igrexa ortodoxa, polo que isto tamén se aplica á Biblia usada por esa igrexa.

Na liña da concepción socrática, no século XVIII Immanuel Kant salientaba que «o hoome non está en posesión da sabedoría, só tende cara a ela». A filosofía entón sería un esforzo cara á sabedoría, que nunca se cumpre plenamente. Deste xeito, para a filosofía crítica kantiana a figura do sabio convértese en fundamental, aínda que só como norma ideal e inalcanzable á que o filósofo simplemente pode aspirar.

Nas tradicións budistas, o desenvolvemento da sabedoría desempeña un papel central en que se proporciona unha guía completa sobre como desenvolver a sabedoría. Na tradición inuit, desenvolver a sabedoría era un dos obxectivos do ensino. Un ancián inuit dicía que unha persoa se convertía en sabia cando podía ver o que había que facer e facíao con éxito sn que lle dixesen o que tiña que facer.

En moitas culturas, o nome dos terceiros molares, que son os derradeiros dentes en saír, está etimoloxicamente relacionado coa sabedoría, por exemplo, como en galego "moa do siso" ou en inglés *wisdom tooth*. O seu alcume orixinouse na tradición clásica, que nos escritos hipocráticos xa se chamaba *sóphronistér* (en grego, relacionado co significado de moderación ou dar unha lección), e en latín *dens sapientiae*, xa que aparecen na idade da madureza ao final da adolescencia e ao principio da idade adulta.

Perspectivas psicolóxicas
-------------------------

Os psicólogos comezaron a reunir datos sobre as crenzas comúns ou teorías populares sobre a sabedoría. As primeiras análises indican que, aínda que "existe un solapamento da teoría implícita da sabedoría coa intelixencia, a capacidade de percepción, a espiritualidade e a astucia, é evidente que a sabedoría é unha pericia para afrontar as cuestións difíciles da vida e a adaptación ás exixencias complexas".

Estas teorías implícitas contrastan coas teorías explícitas e a investigación empírica sobre os procesos psicolóxicos resultantes que subxacen á sabedoría. As opinións sobre as definicións psicolóxicas da sabedoría varían, mais hai certo consenso en que son críticos para a sabedoría certos procesos de metacognición que permiten a reflexión e o xuízo sobre asuntos vitais críticos. Estes procesos inclúen o recoñecemento dos límites do propio coñecemento, o recoñecemento da incerteza e o cambio, a atención ao contexto e ao panorama xeral, e a integración de diferentes perspectivas dunha situación. Os científicos cognitivos suxiren que a sabedoría require coordinar estes procesos de razoamento, xa que poden proporcionar solucións perspicaces para xestionar a propia vida. En particular, este tipo de razoamento é teórica e empiricamente distinto da intelixencia xeral. Robert Sternberg suxeriu que a sabedoría non debe confundirse coa intelixencia xeral (fluída ou cristalizada). En consonancia con esta idea, os investigadores demostraron empiricamente que o razoamento sabio é distinto do cociente intelectual (CI).

Baltes e os seus colegas en *Wisdom: Its Structure and Function in Regulating Lifespan Successful Development* definiu a sabedoría como "a capacidade de afrontar as contradicións dunha situación concreta e de valorar as consecuencias dunha acción para si mesmo e para os demais. Lógrase cando nunha situación concreta se pode elaborar un equilibrio entre os intereses intrapersonais, interpersonais e institucionais". O equilibrio en si mesmo parece ser un criterio crítico da sabedoría. A investigación empírica comezou a dar apoio a esta idea, mostrando que o razoamento relacionado coa sabedoría está asociado co logro do equilibrio entre os intereses intrapersonais e interpersonais cando se enfrontan aos desafíos da vida persoal, e cando se establecen obxectivos para a xestión dos conflitos interpersonais.

Os investigadores do campo da psicoloxía positiva definiron a sabedoría como a coordinación do "coñecemento e a experiencia" e "o seu uso deliberado para mellorar o benestar".

Comprensión e relación entre a sabedoría con outros conceptos afíns
-------------------------------------------------------------------

A sapiencia implica amplitude de coñecemento e profundidade de entendemento, que son os que achegan a sensatez e a claridade de xuízo que a caracterizan. A persoa sabia "atesoura coñecemento" e así ten un fondo ao que recorrer. Aínda que a "sabedoría é a cousa principal", o consello é:

> 
> 
> "Con todo o que adquires, adquire entendemento".
> 
> 

O entendemento (termo amplo que con frecuencia abrangue o discernimento) engade forza á sabedoría, contribuíndo en gran maneira á discreción e á previsión, cualidades que tamén son características notables da sabedoría. A discreción supón prudencia, e pódese expresar en forma de cautela, autodominio, moderación ou comedimento. A persoa "discret [unha forma de *fró·ni·mos*]" edifica a súa casa sobre a masa rochosa, prevendo a posibilidade dunha treboada; o insensato edifícaa sobre a area e experimenta o desastre.

A expresión hebrea *jokj·máh* (verbo, *ja·kjám*) e o grego *so·fí·a*, así como as súas afíns, son os vocábulos básicos que comunican o concepto de «sabedoría». Tamén está a palabra hebrea *tu·schi·yáh*, que se pode traducir por «traballo eficaz» ou «sabedoría práctica», e as palabras gregas *fró·ni·mos* e *fró·nē·sis* (de *frēn*, «mente»), que se refiren á «sensatez», «discreción» ou «sabedoría práctica».

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *sabedoría*.
2. ↑  Tomé de Aquino, *In Metaphysica*, I, 2
3. ↑  "METIS - Greek Titan Goddess of Wise Counsel". *www.theoi.com*. Consultado o 2019-08-17.
4. ↑  Hesíodo. *Teogonía*.
5. ↑  Turnbill, S (2011-08-12). "Athena, Greek goddess of wisdom and craftsmanship". Goddessgift.com.
6. ↑  "MUSES (Mousai) - Greek Goddesses of Music, Poetry & the Arts". *www.theoi.com*. Consultado o 2019-08-17.
7. ↑  Platón. Cratylus, 405e-406a
8. ↑  Critias states meaning of 'know thyself' in Plato's Charmides (165a)
9. ↑  Scott, Michael. *Delphi: A History of the Center of the Ancient World.* Princeton University Press.
10. ↑  Preus, Anthony (1998-03-30). "Thoth and Apollo. Greek Myths of the Origin of Philosophy". *Méthexis* **11** (1): 113–125. ISSN 0327-0289. doi:10.1163/24680974-90000303.
11. ↑  A. Griffiths, "Seven Sages", in *Oxford Classical Dictionary* (3rd ed.)
12. ↑  Nótese que dous mil anos despois de Aristóteles, Isaac Newton viuse na obriga de admitir que "aínda non puiden descubrir a causa destas propiedades da gravidade".
13. ↑  Platón. *Simposio*.
14. ↑  Xenofonte. *Memorabilia*.
15. ↑  Gail Fine, "¿Sócrates afirma saber que no sabe nada?", *Oxford Studies in Ancient Philosophy* vol. 35 (2008), pp. 49-88.
16. ↑  The Stanford Encyclopedia of Philosophy editor= Edward Zalta, Metaphysics Research Lab, Stanford University
17. ↑  "Mitos sobre la diosa romana Minerva. (s.f.)". Roman-colosseum.info. Arquivado dende o orixinal o 19 de xaneiro de 2013. Consultado o 13 de novembro de 2022.
18. ↑  "Mateo 11:19 (RV)". apareceu o Fillo do Home, que come e bebe, e din: "que larpeiro, que bebedor e que amigo de recadadores e pecadores". Con todo, a sabedoría quedou acreditada polas súas obras.
19. ↑  "Mateo 10:16 (KJV)". Vede que vos mando coma ovellas entre lobos! Así que sede prudentes coma as serpes e sinxelos coma as pombas
20. ↑  Hadot, Pierre (1998). *¿Qué es la filosofía antigua?*. México, D. F.: Fondo de Cultura Económica. pp. 287–288. ISBN 968-16-5358-0.
21. ↑  Karunamuni, N; Weerasekera, R. (2019). "Fundamentos teóricos para guiar la meditación de atención plena: A Path to Wisdom". *Current Psychology* **38** (3): 627–646. doi:10.1007/s12144-017-9631-7.
22. ↑  Bhikkhu Bodhi. "El Noble Óctuple Sendero". Access to Insight. Consultado o 2009-03-16.
23. ↑  Šimon, František (2015-12-15). "La historia de los nombres de los dientes en latín". *Acta Medico-historica Adriatica* **13** (2): 365–384. ISSN 1334-4366. PMID 27604204.
24. ↑  Sternberg, R. J. (1985). Teorías implícitas de la inteligencia, la creatividad y la sabiduría. Journal of Personality and Social Psychology, 49, 607-62.
25. ↑  Brown, S. C.; Greene, J. A. (2006). "The Wisdom Development Scale: Traduciendo lo conceptual a lo concreto" (PDF). *Journal of College Student Development* **47**: 1–19. doi:10.1353/csd.2006.0002. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2017-07-05.
26. ↑  Bluck, S.; Glück, J. (2005). "De dentro a fuera: Las teorías implícitas de la sabiduría de las personas". *Un manual de sabiduría: Perspectivas psicológicas*. Nova York: Cambridge University Press. pp. 84–109. ISBN 9780511610486. doi:10.1017/CBO9780511610486.005.
27. 1 2  Staudinger, U.M.; Glück, J. (2011). "Psychological wisdom research: Puntos en común y diferencias en un campo en crecimiento". *Annual Review of Psychology* **62**: 215–241. PMID 20822439. doi:10.1146/annurev.psych.121208.131659.
28. ↑  Baltes, Paul B.; Staudinger, Ursula M. (2000). "Wisdom: Una metaheurística (pragmática) para orquestar la mente y la virtud hacia la excelencia". *American Psychologist* **55** (1): 122–136. PMID 11392856. doi:10.1037/0003-066X.55.1.122. hdl:11858/00-001M-0000-0025-9C51-4.
29. ↑  Grossmann, I. (2017). "Sabiduría en contexto". *Perspectives on Psychological Science* **21** (12): 1254–1266. PMID 28346113. doi:10.1177/17456916672066.
30. ↑  Vervaeke, John. "La ciencia cognitiva de la sabiduría". Mind Matters Conference. Archived from the original on 07 de decembro de 2012. Consultado o 13 de abril de 2013.
31. ↑  Sternberg, Robert J. (2003). *Wisdom, Intelligence, and Creativity Synthesized*. Nova York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80238-3.
32. ↑  Grossmann, I.; Na, J.; Varnum, M.E.; Park, D.C.; Kitayama, S.; Nisbett, R.E. (2010). "El razonamiento sobre los conflictos sociales mejora en la vejez." (PDF). *Proceedings of the National Academy of Sciences* **107** (16): 7246–50. Bibcode:2010PNAS..107.7246G. PMC 2867718. PMID 20368436. doi:10.107/pnas.1001715107.
33. ↑  Staudinger, U.M.; Lopez, D.F; Baltes, P.B. (1997). "La localización psicométrica del rendimiento relacionado con la sabiduría: ¿Inteligencia, personalidad y más?". *Personality and Social Psychology Bulletin* **23** (11): 1200–1214. doi:10.1177/01461672972311007.
34. ↑  "Wisdom: Su estructura y función en la regulación del desarrollo exitoso de la vida.". *psycnet.apa.org*. Consultado o 2019-10-27.
35. ↑  Jeste, DV; Ardelt, M; Blazer, D; Kraemer, HC; Vaillant, G; Meeks, TW (outubro de 2010). "Consenso de expertos sobre las características de la sabiduría: a Delphi method study". *Gerontologist* **50** (5): 668–80. PMC 2937249. PMID 20233730. doi:10.1093/geront/gnq022.
36. ↑  Brienza, J.P.; Kung, F.Y.H.; Santos, H.; Bobocel, D.R.; Grossmann, I. (2017). "Sabiduría, sesgo y equilibrio: Hacia una medición sensible al proceso de la cognición relacionada con la sabiduría". *Journal of Personality and Social Psychology* **115** (6): 1093–1126. PMID 28933874. doi:10.1037/pspp0000171.
37. ↑  Grossmann, I.; Brienza, J.P.; Bobocel, D.R. (2017). "Wise deliberation sustains cooperation". *Nature Human Behaviour* **1** (3): 0061. doi:10.1038/s41562-017-0061.
38. ↑  Peterson, Christopher; Seligman, Martin E. P. (2004). *Fortalezas y virtudes del carácter: A Handbook and Classification*. Oxford: Oxford University Press. p. org/details/characterstrengt00pete/page/n121 106. ISBN 978-0-19-516701-6.
39. ↑  Pr 10:14.
40. ↑  Pr 4:5-7.
41. ↑  Mt 7:24-27

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Hernández Carballid, Flor Alejandrina (31 de xaneiro de 2004). "Los Fines de la Educación. Invitación a conocer la filosofía de Alfred North Whitehead". Revista Digital Universitaria. Consultado o 2007.

### Outros artigos

* Prajñā

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q799
* AAT: 300380150
* BNCF: 70779
* GND: 4065203-8
* JSTOR: wisdom
* LCCN: sh85147107
* NKC: ph123005

 |