Campo de batalla de Alarcos. A media distancia, o cerro onde as tropas de Yusuf II apousentaron o campamento do rei árabe.
A **batalla de Alarcos** (en árabe: معركة الأرك ma'rakat al-Arak) foi unha batalla librada xunto ao castelo de Alarcos (en árabe:  *al-Arak الأرك*), situado nun cerro a cuxos pés corre o río Guadiana, cerca de Cidade Real (España), o 19 de xullo de 1195, entre as tropas cristiás de Afonso VIII de Castela e as almohades de Abū Ya'qūb Yūsuf al-Mansūr (Iusuf II), saldándose coa derrota para as tropas cristiás, a cal desestabilizou por completo ao Reino de Castela e frenou todo intento de reconquista ata a batalla das Navas de Tolosa.

Antecedentes
------------

En 1177, o monarca castelán Afonso VIII conquistou Cuenca con axuda de Aragón. Inquedo, o califa Abū Yūsuf Ya'qūb al-Mansūr pactou en 1190 un período de paz para frear o avance castelán sobre Al-Ándalus. Cando expiraba o trato, recibiu noticias de que xurdiran revoltas nas súas posesións do norte de África. Afonso VIII empezara a levantar nunha elevación sobre o río Guadiana a cidade de Alarcos, que non tiña terminada a súa muralla, nin aínda asentados todos os seus novos poboadores, cando unha expedición, dirixida polo belicoso arcebispo de Toledo, Martín López de Pisuerga, penetrou nas coras de Xaén e Córdoba e saqueou as proximidades da capital almohade (Sevilla) na Península. Este desafío de fórzaa castelá enfureceu a Ya'qub, quen decidiu partir de Marrakech con todas as súas forzas dispoñibles para conter ao monarca castelán. O historiador Vicente Silió (1892-1972) narra cal foi o pretexto oficial para a invasión:

> 
> 
> En 1194, o rei Afonso VIII cometeu a imprudencia de retar a Yasub enviándolle unha mensaxe en ton altaneiro, pola cal lle retaba a que mandase as súas tropas a baterse en España ou lle facilitase navíos para que os cristiáns puidesen embarcar e derrotarlle en África. Facía trinta e un anos que Yasub gobernaba o Imperio almohade. Contestou ao de Castela cunhas breves liñas ao dorso da súa mensaxe: «Estas son as palabras que pronunciou Alá, o Todopoderoso: Lanzareime sobre eles, convertereinos en po servíndome de exércitos que non viron nunca e de cuxa forza non poderán librarse». Leu as súas tribos o desafío de Afonso e escoitou en resposta un gran clamor, exixindo vinganza. Cun poderoso exército saíu Yasub para Alxeciras.
> Vicente Silió.
> 

O 1 de xuño de 1195 desembarcou as súas tropas en Tarifa. O califa almohade chegou até Sevilla, onde logrou reunir un exército de 300 000 homes, entre cabalaría e peóns, formado por todo tipo de tropas regulares, mercenarios etc. Alcanzou Córdoba o 30 de xuño, onde se encontraban as tropas de Pedro Fernández de Castro "o Castelán", señor da Casa de Castro e do Infantado de León, que rompera os seus vínculos de vasalaxe co seu primo o rei Afonso VIII. Este Pedro Fernández de Castro era fillo de Fernando Rodríguez de Castro "o Castelán", señor de Trujillo, que, ao igual que o seu fillo facía agora, combatera no pasado xunto aos almohades.

O 4 de xullo Abū Yūsuf partiu de Córdoba cruzando Despeñaperros e avanzando sobre a explanada onde se alzaba o castelo de Salvatierra, aos pés do de Calatrava. Un destacamento da Orde de Calatrava, xunto con algúns cabaleiros de fortalezas próximas que intentaron dar coas forzas almohades, topáronse con elas pero tiveron a mala fortuna de atopar un exército moi superior ao destacamento e foron case exterminados por completo. Afonso VIII alarmouse tralo acontecido e apresurouse a reunir todas as tropas posibles en Toledo e a marchar cara a Alarcos. O monarca castelán conseguiu atraer a axuda dos reis de León, Navarra e Aragón, posto que o poderío almohade ameazaba a todos por igual. Esta cidade fortaleza estaba aínda en construción e era o extremo das posesións de Castela formando fronteira coa Al-Ándalus. Era determinante impedir o acceso ao fértil val do río Texo e, por darse présa en presentar batalla, non esperou os reforzos de Afonso IX de León e Galicia nin os de Sancho VII de Navarra que estaban de camiño. O 16 de xullo o grande exército almohade foi avistado e era tan numeroso que non chegaron a saber cantos homes o formaban. Aínda así e imprudentemente, Afonso VIII decidiu presentar batalla ao día seguinte de chegar finalmente as tropas aos arredores de Alarcos (o 17 de xullo). Talvez por confiar na forza da cabalería pesada castelá, no canto de retirarse a Talavera onde chegaran as tropas leonesas e que lles separaban tan só uns poucos días de distancia. Abū Yūsuf non aceptou dar batalla ese día (o 18 de xullo), preferindo esperar o resto das súas forzas. Ao día seguinte, a madrugada do 19 de xullo o exército almohade formou ao redor do outeiro "A cabeza" e *a dous tiros de frecha de Alarcos* como citan as fontes árabes.

A batalla
---------

*Véxase tamén**:* Afonso VIII de Castela e Afonso IX de León.
Os cristiáns dispoñían de dous rexementos de cabalería: en primeira liña estaba a cabalería pesada (duns 10.000 homes) ao mando de Don Diego López de Haro e as súas tropas, seguida logo da segunda liña, onde se atopaba o propio Afonso VIII de Castela coa súa cabalaría e infantaría.

Por parte das tropas almohades, en vangarda achábanse a milicia de voluntarios benimerines, alárabes, algazaces e besteiros, que eran unidades básicas e moi maniobrables. Inmediatamente tras eles estaban Abu Yahya ibn Abi Hafs (Abu Yahya) e os Henteta, a tropa de elite almohade. Nos flancos, a súa cabalería lixeira equipada con arco e na retagarda o propio Al-Mansur co seu garda persoal.

Ya'qub seguiu os consellos do qā'id andalusí Abū 'abd Allāh ibn Sanadí e dividiu o seu numeroso exército, deixando que o ğund andaluz (soldados das provincias militarizadas) e os corpos de voluntarios do ğihād sufrisen a turrada do exército cristián e que máis adiante, aproveitando a superioridade do exército almohade, o esgotamento e bochorno do exército cristián, atacaría coas tropas de refresco que mantiña en reserva, a garda negra e os almohades.

O califa lle deu ao seu visir, Abu Yahya Ibn Abi Hafs, o mando da poderosa vangarda: na primeira liña dos voluntarios benimerín. A Abu Jalil Mahyu ibn Abi Bakr, cun gran corpo de arqueiros e as cabilas zeneta; detrás deles, no outeiro antes mencionado, Abu Yahya co estandarte do califa e a súa garda persoal, das cabilas Henteta; á esquerda os árabes ás ordes de Yarmun ibn Riyah, e á dereita, as forzas de al-Ándalus mandadas polo popular qā'id ibn Sanadid. O propio califa levaba o mando da retagarda, que comprendía as mellores forzas almohades (as comandadas por Yabir Ibn Yusuf, Abdel Qawi, Tayliyun, Mohammed ibn Munqafad e Abu Jazir Yajluf al Awrabi) e a forte garda negra dos escravos. Tratábase dun formidable exército, cuxos efectivos o rei Afonso VIII subestimara gravemente.

A carga cristiá non se fixo esperar, foi un tanto desordenada pero o seu impulso foi formidable. A primeira carga foi rexeitada polos zenetas e os benimerín, retrocederon e volveron cargar para volver ser rexeitados. Só á terceira carga conseguiu a cabalería cristiá romper a formación do centro da vangarda almohade, facéndoos retroceder outeiro arriba, onde formaran antes da batalla, e causando numerosas baixas entre os benimerín (voluntarios), zenetas (que trataron de protexer ao visir, Abu Yahya) e a elite Henteta onde se atopaba o visir, que caeu en combate. Malia a morte do visir, o exército almohade non vacilou e proseguiu co ataque. A cabalería cristiá manobrou cara á esquerda para enfrontarse coas tropas da Al-Ándalus ao mando de ibn Sanadid.

Tres horas pasaran xa desde o comezo da batalla, sendo nese momento mediodía. A calor e fatígaa comezaron a afectar á cabalería cristiá. Aínda tras sufrir numerosas baixas, os musulmáns non tardaron en reagruparse, pechando a saída á cabalería inimiga. Estes, facendo uso da súa cabalería lixeira ao mando de Yarmun, pasaron ás tropas cristiás polos flancos e foron atacados pola retagarda, o que, xunto ao labor dos arqueiros e ás manobras de desgastar, acabou por pechar o cerco. Foi entón cando Xa'qub decidiu enviar o resto das súas tropas. O exército castelán non estaba preparado para aquela nova táctica e finalmente viuse na necesidade de fuxir, sufrindo así unha tremenda derrota. Diego López de Haro, pola súa banda, tratou de abrirse paso custe o que custe, tendo finalmente que refuxiarse no inacabado castelo, que tras ser cercado por 5.000 homes, tivo que render. En canto a Pedro Fernández "o Castelán", cuxas forzas apenas combateron durante a batalla, foi enviado polo califa para negociar a rendición. Aos poucos superviventes, entre eles López de Haro, permitíuselles marchar e retivéronse 12 cabaleiros como reféns para o pago do rescate.

Entre os casteláns que morreron na batalla se encontraban os bispos de Ávila, Segovia e Sigüenza, Ordoño García de Roda, Pedro Ruiz de Guzmán e Rodrigo Sánchez; así como os Mestres tanto da Ordee de Santiago, Sancho Fernández de Lemus, como da portuguesa Orde de Évora, Gonçalo Viegas. As perdas tamén resultaron elevadas para os musulmáns. Non só o visir, Abu Yahya, senón tamén Abi Bakr, comandante dos benimerín (voluntarios), pereceron na batalla o como consecuencia das feridas sufridas.

Consecuencias
-------------

Como consecuencia, os almohades apropiáronse das terras entón controladas pola Orde de Calatrava e chegaron ata as proximidades de Toledo, onde se refuxiaron os combatentes cristiáns que sobreviviran á batalla. Desestabilizou ao Reino de Castela durante anos. Todas as fortalezas da rexión caeron en mans almohades: Malagón, Benavente, Calatrava, Caracuel, e o camiño cara a Toledo quedou despexado. Afortunadamente para Castela, Abu Yusuf volveu a Sevilla para restablecer as súas numerosas baixas e tomou o título da al-Mansur Billah (o victorioso por Alá).

Nos dous anos seguintes á batalla, as tropas de al-Mansur devastaron Estremadura, o val do río Texo, A Mancha e toda a área próxima a Toledo, marcharon contra Montánchez, Trujillo, Plasencia, Talavera, Escalona e Maqueda, pero foron rexeitadas por Pedro Fernández de Castro "o Castelán", que trala batalla pasou a servir ao rei Afonso IX de León e Galicia, quen lle nomeou o seu Mordomo maior. Estas expedicións non achegaron máis terreo para o Califato. Aínda que o seu diplomacia obtivo unha alianza co rei Afonso IX de León e Galicia (que estaba enfurecido co rei castelán por non haberlle esperado antes da batalla de Alarcos) e a neutralidade de Navarra, ambos pactos temporais. Abu Yusuf abandonou os seus asuntos en Al-Andalus volvendo enfermo ao norte de África, onde acabaría morrendo.

Nun golpe de man dos cabaleiros calatravos, só o castelo de Salvatierra, xunto á Serra Morena, puido ser recuperado (1198) nos dezasete anos nos que a zona estivo en poder almohade. Quedou como unha posición illada castelá en territorio almohade, ata que foi tomado por estes en 1211.

Con todo, as consecuencias da batalla demostraron ser pouco duradeiras cando o novo Califa Muhammed al-Nasir intentou frear o novo avance hispánico sobre Al-Andalus. Decidiuse todo na batalla das Navas de Tolosa que marcou un punto de inflexión na Reconquista e o Imperio almohade derrubouse poucos anos despois.

Notas
-----

1. ↑  Máis de 300.000 homes segundo as fontes almohades. As cifras de soldados que combateron en ambos bandos serían moi avultadas polos cronistas da época aínda que existen varias fontes que comentan que o exército almohade era numericamente superior fronte ao exército cristián.
2. ↑  Acorde coa cifra de homes de 300.000 segundo as fontes almohades puideron haber 250.000 baixas. Cifras tremendamente exaxeradas de igual forma polas fontes da época.
3. ↑  Segundo Vicente Coscollá os reféns foron tomados como prenda ata que Diego López de Haro se presentase como prisioneiro en Marrakesch; non o fixo e os doce cabaleiros foron decapitados.

Referencias

1. 1 2  Kaufmann, Kaufmann & Jurga 2004, p. 101.
2. ↑  Navas, Estanislao Z. (3 de febreiro de 2013). "De Iberia a los almohades". *miciudadreal.es* (en castelán). Consultado o 19 de novembro de 2021.
3. ↑  Navas, Estanislao Z. (3 de febreiro de 2013). "De Iberia a los almohades". *miciudadreal.es* (en castelán). Consultado o 19 de novembro de 2021.
4. ↑  Suárez Fernández, Luis (1978). *Historia de España. Edad Media* (en castelán). Madrid: Gredos. ISBN 84-249-3134-3.
5. ↑  *Historia de España, Vol. III. Al-Andalus: musulmanes y cristianos. (s.VIII - XIII)*. ISBN 84-320-8373-9.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Batalla de Alarcos Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* Juan, A. de; Caballero, A.; Fernández, M. (1995). Alarcos medieval. La Batalla de Alarcos. *Catálogo de la Exposición,* Alarcos'95. El Fiel de la balanza (Toledo: Zozaya). pp. p. 41–60. ISBN 84-7788-153-7.
* Huici Miranda, Ambrosio (2000). Universidade de Granada, ed. Historia política del Imperio Almohade **1**. Granada. pp. 364–371. ISBN 84-338-2660-3.
* Kaufmann, J. E.; Kaufmann, H. W.; Jurga, Robert M. (2004). *The Medieval Fortress: Castles, Forts, And Walled Cities Of The Middle Ages*. Cambridge: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-81358-0.
* Izquierdo Benito, Ricardo; Ruiz Gómez (coord), Francisco (1996). Universidad de Castilla-La Mancha, Servicio de Publicaciones, ed. Alarcos, 1195: Actas del Congreso Internacional Conmemorativo del VII Centenario de la Batalla de Alarcos. ISBN 84-89492-34-4.

### Outros artigos

* Reconquista
* Batalla das Navas de Tolosa

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1481920
* EBID: ID
* GEC: 0001590
* LCCN: sh97004266

 |