Xota castelá.
A **xota** é unha baile e xénero musical español de carácter popular, estendida por gran parte da xeografía peninsular. As súas características varían segundo os diferentes territorios

Etimoloxía
----------

O seu nome provén do castelán, *jota*, este do antigo *xota*, este do mozárabe *\*šáwta*, que significa "chimpo", e este deriva do latín *saltare*, "bailar". Algunhas teorías din que este baile naceu en Valencia, e o seu nome provén do valenciano antigo *xotar* ("botar" ou "saltar"), que pasou ao castelán como «jota».

En Valencia, antigamente, bailábase a xota na cerimonia dos enterros, así como en Cataluña, especialmente en zonas próximas ao Ebro (Amposta, Tortosa). Tamén nas Canarias as xotas e rondallas con características peculiares eran a parte máis destacadas do folclore, hoxe día un tanto desprazadas pola protección doutros estilos máis autóctonos. Nas illas existe a isa, unha peza musical derivada da xota. En Filipinas, os relixiosos españois transmitiron a xota aos tagalos, que a interpretan en rondallas acompañada de instrumentos característicos da zona.

Historia
--------

A maioría dos etnomusicólogos considera a xota un baile de orixe relativamente moderna, baseándose tanto na características documentais como nos documentos conservados, posto que aparece citada no sainete *La junta de los payos*, de Ramón de la Cruz (1761). Non aparece mencionada, porén, noutras escolmas de bailes dos séculos XVI-XVIII. Considérase, polo tanto, que o seu espallamento pola xeografía peninsular produciuse durante o século XIX.

Características
---------------

O seu ritmo adoita ser compaseado en 3/4, aínda que algúns autores sosteñen que o 6/8 se adapta mellor á estrutura do ciclo coreográfico e estrófico. As harmonizacións populares máis habituais son acordes de primeira, cuarta e quinta do modo maior con sétima dominante. Para a súa interpretación empréganse guitarras, bandurras, laúdes, dulzaina e tambores no caso da variante castelá, e no caso da cántaba, asturiana e galega por gaitas, pitu montañés, pandeiretas, tambores e bombo.

As versións de exhibición cántanse e báilanse con traxes rexionais e castañolas, non sendo tan habitual no caso de bailala por diversión ou como baile social. O contido das cancións é diverso, dende o patriotismo ou a relixión ata os temas sexuais.

Os pasos que executan os bailadores son semellantes aos do valse, aínda que no caso da xota hai moita máis variación. A letra, en canto á forma, adoita seguir o esquema tradicional de cuartetos octosílabos, rimando en asonante o primeiro e terceiro verso.

Un bo número de compositores non españois empregaron este xénero en obras de inspiración española:

* Maurice Ravel inclúe compases de xota na súa impresionista *Rhapsodie Espagnole*.
* Jules Massenet en *Le Cid* e Georges Bizet en *Carmen* inclúen «aragonaises».
* Emmanuel Chabrier incorpóraa na súa sinfonía *Espagne* (1883).
* O compositor ruso Mikhail Glinka, tras unha viaxe por España empregou o estilo da xota na súa obra *A xota aragonesa*.
* Liszt, pianista e compositor de orixe húngaro, escribiu unha xota para piano.
* Saint-Saëns, compositor francés, compuxo unha xota para orquestra, o mesmo que o compositor ruso Balakirev.
* Raoul Laparra, compositor francés, compuxo unha ópera titulada *La jota*.
* José White, compositor cubano (1836-1918), compuxo *La jota aragonesa*.

Xota aragonesa
--------------

Xota aragonesa.
A xota aragonesa é a máis coñecida das manifestacións do folclore musical de Aragón. Poderíase datar a súa orixe contra finais do século XVIII, tendo o seu maior esplendor durante o século XIX, adquirindo grande auxe trala Guerra da Independencia. A súa bravura, a elegancia das súas formas, a difícil execución dos seus pasos e o peculiar xeito de se cantar fixo que a xota evolucionase, e que dende finais do século XIX fora levada aos escenarios como espectáculo. A xota tense incluído en zarzuelas, películas, grandes festivais, concursos e certames.

Os estilos de baile, chamados puros, por conservarse ata os nosos días, son os correspondente ás localidades de Calanda, Alcañiz, Andorra, Albalate e Zaragoza. Actualmente existen infinidade de coreografías modernas realizadas por e para os grupos folclóricos.

Xota navarra-rioxana
--------------------

Xunto coa aragonesa, forman o grupo das xotas do Ebro. As letras das cancións son versos populares, nalgúns casos referidos a temas cotiáns presentes nas vidas da persoas polas que foron compostas. Un exemplo son as xotas á vendima ou cantos a Navarra mesma. Outros temas son os familiares, de campo ou de amor e desamor. Normalmente a parte instrumental da actuación está interpretada por unha rondalla. Existen escolas de xota ao longo de todo o val do Ebro ao paso pola Rioxa e Navarra, e tamén é moi popular en Miranda de Ebro, Tudela, entre outras localidades. Realízanse diversos concursos deste baile, que é un dos máximos expoñentes culturais desta zona.

Xota montañesa
--------------

Chámase así a variante cántabra da xota, que tamén é coñecida como "A lu altu y a lu baju". A xota montañesa é de suma elegancia, con movementos de mans suaves e ondulatorios, máis lenta e señorial que as demais. As mulleres non deben moverse apenas; case só as mans, os brazos e os pés, levando o compás, sen os movementos bruscos que son propios doutras zonas da Península, e cos ollos baixos, fitos nos pés do bailador. Cando hai máis mozos que mozas, os desaparellados adícanse a "revolver", é dicir, entran no baile e quitan o sitio aos que xa están bailando, interpóndose entre estes e a súa parella.

A xota non só se acompañaba de pandeiretas. Na cidade de Santander contrataban gaiteiros. En Cabuérniga e no resto de occidente cántabro tocábase con gaita e tambor, e máis modernamente co *pitu* montañés. En Carmona os mozos levaban "triscos", pequenas tarrañolas.

Xota castelá
------------

A xota castelá (tanto da parte castelá de Castela e León como de Castela-A Mancha) adóitase acompañar con guitarras, bandurras, laúdes, dulzaina e tamboril. Todo mentres a parella de bailadores danza mantendo as mans por riba da altura da cabeza, en ocasións acompañados por castañolas. A xota castelá báilase cos característicos pasos saltados, un chisco picada, e é máis sobria e menos movida e airosa ca a de Aragón.

A xota manchega ten como característica propia o trazo de ronda. Moitas xotas da zona coñécense como "Xota do mantecado", xa que era frecuente cantalas e bailalas contra a época de Nadal e outras datas sinaladas.

Xota galega
-----------

A xota galega é un baile similar ao resto das xotas peninsulares, de onde chegou a través dos que ían á sega a Castela. De feito, é normal chamala polo seu nome en castelán, *jota*. Musicalmente falando, interprétase como a muiñeira, tanto por grupos de pandeiretas ou como con gaita. O baile estrutúrase en paseo e punto, habendo en ocasións unha terceira parte chamada descanso. A variante do maneo caracterízase por ter puntos arrastrados, feitos de xeito sincopado. O zapateado é unha variante na que, como o seu nome indica, adóitanse a marcar mediante golpes cos pés os cambios a paseo ou troques de punto.

Xota filipina
-------------

A xota filipina era unha das danzas máis populares durante o período colonial español en Filipinas. Era orixinalmente interpretada en reunións sociais (convites de casamento, festas e bautizos) durante o réxime español. Os filipinos adaptaron a danza española, combinando música e baile de ámbalas dúas culturas.

As variantes da xota filipina difiren de rexión a rexión. Un exemplo é a xota paragua, procedente da antiga capital de Palawan, que amosa unha forte influencia castelá. A vestimenta empregada no baile dos *zapateados*, *cubrados* e s*evillanas* teñen unha evidente orixe española. As mulleres axitan o seu mantón, mentres que os cabaleiros seguen o ritmo cunhas tarrañolas de bambú. A música alterna tempos rápidos con lentos, de xeito similar aos aires españois de danzas como o flamenco, a propia xota española, o bolero, a seguidilla e o fandango.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *Xota*.
2. ↑  "Aula de xota con Olga Kirk e Pablo Díaz". *ardelloeixo.gal*. Consultado o 22/01/2021.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Historia da xota.
* A xota aragonesa.
* A xota aragonesa cantada: historia e descrición de estilos.
* Xota aragonesa, na Gran Enciclopedia Aragonesa. Arquivado 12 de agosto de 2011 en Wayback Machine.
* Aprendendo unha xota roubada en Cabana de Bergantiños (programa Alalá)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q252626
* EBID: ID
* GEC: 0118282

 |