**Yelü Dashi**(Chinés: 耶律大石; pinyin: Yēlǜ Dàshí; de maneira alternativa 耶律達實 *Yēlǜ Dáshí*), ou **Yeh-Lü Ta-Shih** (r. 1124–1143) foi o fundador do Qara Khitai ou a dinastía Liao occidental. Tamén foi coñecido en fontes musulmás como Nūshī Taifū, Qushqin Taifū ou Qushqīn, fillo de Baighū.

Primeiros anos
--------------

Yelü Dashi era membro da familia real Khitan, descendente de oitava xeración de Abaoji, o fundador da dinastía Liao que gobernou áreas de Mongolia Interior, Mongolia Exterior e Manchuria desde o século X. Quizais nacera en 1087. O *Liao Shi* (*Historia de Liao*) descríbeo como "douto en textos Khitan e chineses, sobresaínte en montar e no uso do arco, e que pasara o máis alto exame imperial no quinto ano da era Tianqing" (1115 d. C.). Ocupou varios cargos na administración Liao, e ascendeu até converterse en comandante militar.

Invasión jurchen e fin da dinastía Liao
---------------------------------------

Os jurchen, un pobo tungus nativo de Manchuria, estabeleceu a dinastía Jin en 1115 e comezou a dominar Manchuria. Os jurchen formaron unha alianza coa dinastía chinesa Song para atacar os Liao, e por 1122 os jurchen capturaron gran parte grande de Liao, incluíndo a súa capital suprema. O emperador Liao Tianzuo fuxiu á rexión occidental, e o seu tío o príncipe Yelü Chun entón formou o Liao Setentrional, de curta vida, na súa capital do sur Nanjing (hoxe Beijing). As forzas Song baixo as ordes de Tong Guan atacaron o Liao Setentrional desde o sur, mais baixo as ordes de Dashi e Xiao Gan, o exército khitan logrou repeler os ataques dos Song. Con todo, os jurchen continuaron a avanzar desde o norte, e finalmente capturaron a capital do sur en 1123. Xusto antes de que os jurchen tomasen o control, Dashi escorregouse con 7000 das súas tropas para unirse ao emperador Tianzuo.

Dashi máis tarde foi capturado polos jurchen, mais fuxiu cinco meses despois para reunirse co emperador. Porén, o emperador sinalou que a idea de Dashi sobre atacar os jurchen sería unha loucura mentres os jurchen se acharen nunha posición forte. Incapaz de convencer o emperador, en 1124 Dashi liderou unha banda de seguidores khitan e foise a Kedun, unha praza forte Liao no noroeste. O emperador Tianzuo foi capturado polos jurchen en 1125 e a dinastía Liao acabou.

Xurdimento de Kara-Khitan
-------------------------

Segundo fontes chinesas, comezou con 10000 cabalos, unha forza pequena, supondo polo menos dous cabalos para cada home. En Kedun, Dashi tomou control do rabaño de cabalos imperiais, ordenou as súas forzas, recrutou guerreiros doutras tribos e xurou restaurar a dinastía Liao. Tivo por entón 10000 xinetes, con todo, os jurchen volvéranse demasiado fortes e. en 1130, Dashi decidiu ir para o oeste e estabeleceu unha base alí. Uníronse a el homes doutras tribos, e o gobernante Uyghur do Reino de Qocho prometeu unha alianza.

En 1131 ou 1132, os seguidores de Yelü Dashi nomeárono Gürkhan (khan universal). El avanzou fortalecendo o seu poder, expandindo gradualmente a súa autoridade sobre os karluk de Qayaliq e Almaliq. Avanzou tamén sobre territorio kirghiz e construíu unha cidade na beira do río Emil, preto de Chuguchak.

### Derrota dos kara-khánidas

Unha á do exército de Dashi fixo unha tentativa temperá de capturar a cidade karakhánida oriental de Kashgar en 1128, mais foi repelida polo gobernante karakhánida de alí, Ahmad b. Hasan. Porén, o gobernante karakhánida de Balasaghun, Ibrāhīm II b. Ahmad, complicado por un exército nómade formado por homes das tribos karluk e qanqli, pediu axuda a Dashi e convidou o seu exército á capital. Mais Dashi aproveitou para apoderarse da cidade e, segundo o historiador persa Ata-Malik Juvayni, "ascendeu a un trono que non lle custou nada.". Dashi integrou 16000 antigos mercenarios khitan en Balasaghun, entón estabeleceu a súa autoridade sobre Kashgar, Khotan, o Kirghiz, e o centro Uyghur de Beshbalik. Con todo, en 1134 fallou unha tentativa de reestabelecer a dinastía Liao na China.

Dashi continuou a avanzar para o oeste, a Ferghana, territorio do estado karakhánida occidental. En 1137, en Khujand, derrotou o gobernate karakhánida Mahmud II que retrocedeu até Samarcanda.

### Batalla de Qatwan

Entón os karakhánidas eran vasalos dos selxúcidas, e Mahmud apelou a axuda do sultán selxúcida Ahmad Sanjar. En 1141, Dashi, intercedendo nun conflito entre os karakhánidas e os nómades karluk, entrou en conflito directo cos selxúcidas. Sanjar marchou coas súas tropas para encontrarse cos kara-khitan. Na Batalla de Qatwan, porén, Dashi conseguiu unha vitoria decisiva contra os turcos selxúcidas. O exército selxúcida padeceu unha gran cantidade de baixas, e Sanjar apenas fuxiu con vida, mais a súa muller e algúns dos seus mellores guerreiros foron capturados. O poder dos selxúcidas declinou bruscamente após a batalla, e o estado selxúcida derrubouse nunha rebelión interna. Os kara-Khitan convertéronse na forza dominante en Asia Central, e os corasmios e os karakhánidas en estados vasalos do seu imperio.

A súa vitoria en Samarcanda (Batalla de Qatwan) contra o gran gobenante musulmán selxúcida Ahmad Sanjar, e as súas relacións amigábeis cos cristiáns nestorianos, forma de cristianismo que prosperou en Qara Khitai, levaron a que fose asociado coa lenda do Preste Xoán, un rei cristián oriental "destinado" a vencer o islam. O bispo Otón de Frisinga foi o primeiro que rexistrou a historia en 1145.

Morte e legado
--------------

Yelü Dashi morreu en 1143, mestre de gran parte de Asia Central. Na época da súa morte, Qara Khitai abarcaba as rexións de Transoxiana, Ferghana, Semirechye, a Cunca Tarim e Uyghuria. A dinastía Yelü estabelecida duraría até a súa usurpación por Kuchlug,  seguida da conquista dos seus dominio por Xenxis Kan en 1218.

Referencia
----------

### Citas

1. ↑  Bretschneider, E. *Mediaeval Researches from Eastern Asiatic sources*, Vol. 1, (Routledge, 2002), p. 224.
2. 1 2 3  Biran, Michal. (2005).
3. ↑  *The New Encyclopaedia Britannica*, Vol.10, (1974), 809.
4. ↑  遼史 *Liao Shi*, volume 30, biography of Yelü Dashi.
5. ↑  Sinor, D. (1998), "Chapter 11 - The Kitan and the Kara Kitay", in Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. *History of Civilisations of Central Asia*, 4 part I, UNESCO Publishing, ISBN 92-3-103467-7
6. ↑  Biran, Michal, *The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history*, (Cambridge University Press, 2005), 38.
7. 1 2  Ata-Malik Juvayni.
8. ↑  Grousset, page 168
9. ↑  Grousset, Rene, *The Empire of the Steppes: A History of Central Asia* , (Rutgers University Press, 2002), 165.
10. ↑  Lev Nikolaevich Gumilev (1987).
11. ↑  *Asian and African Studies*.
12. ↑  Paul D. Buell (19 March 2003).
13. ↑   page 22
14. ↑   Arquivado 10 de decembro de 2015 en Wayback Machine. page 44

### Fontes

* Biran, Michal, *O Imperio do Qara Khitai en Eurasian historia*, Cambridge Prensa Universitaria, 2005.
* Bretschneider, E. *Procuras Medievais desde Oriental Asiatic fontes*, Vol.1, Routledge, 2002.
* Grousset, Rene, O Imperio do Steppes: Unha Historia de Asia Central , Rutgers Prensa Universitaria, 2002.
* 遼史 *Historia de Liao*, volume 30, biografía de Yelü Dashi.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1330091
* WorldCat
* VIAF: 76227893
* CBDB: 0135303
* EBID: ID
* FAST: 414297
* ISNI: 0000 0000 6436 7996
* LCCN: nr98008884
* NLA: 36726221

 |