| Lagarto arnal*Timon lepidus* |
| --- |
| ***Timon lepidus*** machoEn Dobres, La Vega de Liébana, Cantabria
Timon lepidus femiaEn Caunas, Lunas, Hérault***Timon lepidus*** femiaEn Caunas, Lunas, Hérault |
| Estado de conservación |
| Case ameazada (NT)Case ameazada |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Superclase: | Tetrapoda |
| Clase: | Sauropsida |
| Orde: | Squamata |
| Suborde: | Lacertilia |
| Infraorde: | Scincomorpha |
| Familia: | Lacertidae |
| Subfamilia: | Lacertinae |
| Xénero: | *Timon* |
| Especie: | ***Timon lepidus***Daudin, 1802 |

 |
| Área de distribución de Timon lepidusÁrea de distribución de ***Timon lepidus***Área de distribución de ***Timon lepidus*** |
| Subespecies |
| *T. l. ibericus* López-Seoane, 1884
*T. l. lepidus* Daudin, 1802
*T. l. nevadensis* Buchholz, 1963
*T. l. oteroorum* Castroviejo & Mateo, 1998 |
| Sinonimia |
| *Lacerta lepida* Daudin, 1802 |

O **lagarto arnal**, ou **lagarto ferreño**, ***Timon lepidus*** (antes ***Lacerta lepida***), é unha especie de réptil orde dos escamosos, suborde dos lacertilios, infraorde dos escincomorfos, familia dos lacértidos e subfamilia dos lacertinos, unha das que na actualidade integran o xénero *Timon*.

É un lagarto endémico da Europa suroccidental. Vive tamén en Galicia, onde é un dos lagartos de maior tamaño, xunto co lagarto das silvas. Pode chegar aos 70 cm ou máis de lonxitude total incluíndo a cola. A coloración de fondo no dorso adoita ser verde, pero ás veces pode ser gris o apardazada, especialmente na cabeza e na cola, e presenta dúas bandas de pintas ( ocelos) azuis interconectadas.

Durante décadas, e até hai pouco foi considerado como pertencente ao xénero *Lacerta*, sendo denominado daquela *Lacerta lepida*.

Taxonomía
---------

### Descrición

### Etimoloxías

### Sinónimos

### Subespecies

### Variacións taxonómicas

### Características

O lagarto arnal é un dos principais membros da familia Lacertidae, e o lacértido máis grande de Europa. O adulto mide de 30 a 60 cm de longo contando o rabo e pode alcanzar ata 90 cm (cabeza e corpo de 24 cm como media), cun peso máximo de máis de 0,5 kg (de 130 a 350 g xeralmente). Os neonatos miden de 4 a 5 cm de longo, excluído o rabo.

Parella de *Timon lepidus* en Serra Nevada.
É un lagarto robusto. O macho ten a cabeza larga, meirande que a das femias, con placas cefálicas grosas e duras, con patas grosas e fortes, e uñas longas e curvadas. A cor dorsal é xeralmente verde, pero ás veces pode ser gris ou marrón, especialmente na cabeza e o rabo. A isto superponse un punteado negro. A parte inferior é de cor amarelada ou verdosa. O macho é máis brillante que a femia e ten manchas azuis nos seus flancos. Os individuos novos son de cor verde, gris ou marrón, con partes amareladas ou brancas con manchas por todas partes.

Hábitat e distribución
----------------------

### Hábitat

### Distribución

Bioloxía
--------

O lagarto arnal é unha especie característica do suroeste de Europa, asociada aos ecosistemas mediterráneos. Encontrámolo distribuído na península Ibérica, sur de Francia, noroeste de Italia e noroeste de África. Na Península só está ausente na parte máis ao norte de Galicia e algunha comarca fría do interor (pero si aparece no resto de Galicia, incluídas as illas atlánticas), na vertente norte da Cornixa Cantábrica, País Vasco e norte de Navarra. Dentro do hábitat mediterráneo parece non depender demasiado dos factores climáticos e pódese encontrar en condicións moi diferentes, pero non se atopou en zonas por debaixo dos 6 °C de temperatura media anual.

Detalle da testa.
É unha especie ubicua, que ocupa toda clase de biótopos, agás aqueles completamente humanizados; encóntrase en terreos con toda clase de cultivos e bosques mediterráneos e de montaña. En xeral, o lagarto arnal é unha especie que prefire áreas con cobertura vexetal non moi elevada, posto que así ten espazos abertos onde poder tomar o sol e refuxios para poderse agochar. En Galicia atopámolo en moi diversos hábitats: claros en bosques, cultivos, dunas, serras, cantís costeiros, pero sempre prefire zonas abrigadas e cálidas. En Galicia está activo de marzo a outubro e despois en inverno agóchase entre pedras ou en galerías ou *furas*.

Os machos adultos son agresivos e territoriais e o seu período de celo comeza en abril. Os machos loitan ferozmente entre eles e trábanse coas súas fortes mandíbulas. Aparéase coa femia agarrándoa mordéndoa nas costas entre abril e xuño. A femia deposita de 6 a 22 ovos (moi variable) baixo pedras ou en galerías, que tardan en eclosionar de 66 a 88 días (a 25-30 °C) e eclosionan en setembro ou outubro.

En Galicia, aliméntase de coleópteros, himenópteros e outros insectos e caracois, e esporadicamente lagartas ou mesmo ratos, e consome tamén froitos (amoras, uvas etc.). Os seus depredadores son cobras e aves. Nalgunhas partes de España, como Estremadura, cómese, pero nunca en Galicia.

### Distribución

*T. lepidus* xuvenil.
É orixinario de Europa suroccidental. Encóntrase en toda a península Ibérica (España e Portugal), e distribúese irregularmente no sur de Francia e no extremo noroeste de Italia. Está dividido en subespecies, que teñen a seguinte distribución:

* *Timon lepidus ibericus* - noroeste da península Ibérica (España e Portugal). É a subespecie que se atopa na parte occidental de Galicia e en parte da provincia de Ourense.
* *Timon lepidus lepidus* - por toda a península Ibérica. En Galicia aparece en zonas do interior de Lugo e Ourense.
* *Timon lepidus nevadensis* - sueste de España. Non se atopa en Galicia.
* *Timon lepidus oteroorum* - en Galicia na illa de Sálvora.

Ameazas
-------

Estado de conservación
----------------------

Gastronomía
-----------

O lagarto arnal (*ocelado*, en castelán) formou parte da cociña tradicional de 
Estremadura. Nesta rexión, o lagarto preparábase normalmente en guisado, elaborado fritindo toros do lagarto en aceite de oliva, que despois eran guisadas a lume lento.

Notas
-----

1. ↑  Juan M. Pleguezuelos, Paulo Sá-Sousa, Valentín Pérez-Mellado, Rafael Márquez, Marc Cheylan, Claudia Corti, Íñigo Martínez-Solano (2009): *Timon lepidus* na *Lista vermella de especies emeazadas* da UICN. Versión 2019-2. Consultada o 23 de novembro de 2019.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *lagarto*.
3. ↑  Conde Teira, M. A. (1996): "Acerca dos nomes dos anfibios e réptiles galegos" Arquivado 27 de agosto de 2016 en Wayback Machine. en *Cadernos de Lingua, 13*, páx. 84. Real Academia Galega.
4. 1 2  *Vocabulario forestal*, páx. 124, Servizo de Normalización Lingüística, Universidade de Santiago de Compostela, 2012
5. ↑  *Timon* en The Reptile Database. Consultada o 23 de novembro de 2019.
6. ↑  Silvio, Bruno (1986). Giunti Martello, ed. *Guida a Tartarughe e Sauri d'Italia* (en italiano). Florence. p. 256.
7. ↑   Arquivado 23 de setembro de 2015 en Wayback Machine..
8. ↑  Galán Regalado & Fernández Arias 1993, p. 290.
9. ↑  Galán Regalado & Fernández Arias 1993, pp. 290-291.
10. ↑  Galán Regalado & Fernández Arias 1993, pp. 292-293.
11. 1 2 3  Galán Regalado & Fernández Arias 1993, p. 289.
12. ↑  *Gastronomía extremeña* Arquivado 19-02-2015 en Wayback Machine..
13. ↑  Díaz, Lorenzo (2001): *Los Sabores Perdidos*. Madrid: Editorial EDAF. ISBN 978-84-4141-023-7. ("Gastronomia extremeña", p. 178).
14. ↑  *Gastronomía tradicional extremeña* Arquivado 04 de marzo de 2010 en Wayback Machine..
15. ↑  Aparicio Moreno, Mª Luz e Infante Sánchez, Ana Isabel: "Los hábitos culinarios en el pasado extremeño" Arquivado 19 de febreiro de 2015 en Wayback Machine.. Deputación de Cáceres.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Lagarto arnal*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Lagarto arnal*** |

### Bibliografía

* Asensi Cabirta, Moisés (2006): *Guía dos anfibios e réptiles de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 84-9652-629-1.
* Galán Regalado, Pedro e Gustavo Fernández Arias (1993): *Anfibios e réptiles de Galicia*. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 84-7507-722-6, pp. 288-294.
* Mateo Miras, José Antonio (1988): *Estudio sistemático y zoogeográfico de los lagastos ocelados. Lacerta lepida Daudin, 1802 y Lacerta pater (Latste, 1880) (Sauia, Lacertidae)*. Tese de doutoramento. Universidad de Sevilla. ISBN 978-84-6935-912-9.

### Outros artigos

* Catálogo galego de especies ameazadas
* Lacertilios
* Escincomorfos
* Lacértidos
* Lacertinos
* *Timon*
* Lagarto das silvas
* *Lacerta bilineata*
* *Lacerta viridis*
* Lista de réptiles de Galicia

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q843236
* GEA: 5496

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Timon\_lepidus
* EOL: 790458
* EUNIS: 241559
* FE: 214685
* FE-New: ID
* GBIF: 2468542
* iNaturalist: 73972
* IRMNG: 10358650
* IUCN: 61583
* NCBI: 399537
* TAXREF: 79273
* uBio: 206928

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C0327256

 |