| Era | Período | Época | Millóns anos |
| --- | --- | --- | --- |
| Cenozoico | Cuaternario | Holoceno | 0,011784 |
| Plistoceno | 2,588 |
| Neóxeno | Plioceno | 5,332 |
| Mioceno | 23,03 |
| Paleóxeno | Oligoceno | 33,9 ±0,1 |
| Eoceno | 55,8 ±0,2 |
| Paleoceno | 65,5 ±0,3 |

O **Paleoceno** é a primeira época xeolóxica do período Paleóxeno, á súa vez o primeiro período da era Cenozoica. Comezou fai 65,5 ± 0,3 millóns de anos e terminou fai 55,8 ± 0,2 millóns de anos.

O Paleoceno é inmediatamente posterior á extinción masiva do final do Cretáceo, coñecido como *límite KT* (Cretáceo-Terciario), que marca a desaparición dos dinosauros (a extinción masiva do Cretáceo-Terciario). A desaparición dos dinosauros deixou sen cubrir a maioría dos nichos ecolóxicos en todo o mundo, e o nome de "Paleoceno" provén do grego παλαιός (palaios), que significa "vello", e καινός (kainos), "novo" facendo referencia á fauna que apareceu durante a época, antes de que os modernos ordes de mamíferos xurdisen no Eoceno.

Subdivisións
------------

A Comisión Internacional de Estratigrafía recoñece as seguintes idades/pisos do Paleoceno:

* Thanetiense: 58,7 ± 0,2 - 55,8 ± 0,2 Ma
* Selandiense: 61,1 - 58,7 ± 0,2 Ma
* Daniense: 65,5 ± 0,3 - 61,1 Ma

O estratotipo do límite inferior do Daniense atópase no Kef (Tunes), datado en 65,5 ± 0,3 millóns de anos, e que se fai coincidir coa caída do meteorito que produciu o cráter de Chicxulub, en México. Recentemente (2010), ratificáronse formalmente pola Unión Xeolóxica Internacional os estratotipos de límite inferior globais do Selandiense (fai 61,1 millóns de anos, que coincide cun brusco descenso global do nivel do mar) e do Thanetiense (fai 58,7 millóns de anos, que coincide cun investimento repentino do campo magnético terrestre), ambos os definidos na secuencia sedimentaria que aflora na rasa mareal entre Deva e Zumaya (España).

Estratigrafía
-------------

Límite K-T (Cretáceo-Terciario) en Colorado
O límite K-T que marca a separación entre o Cretáceo e o Paleoceno é visible no rexistro xeolóxico de gran parte da Terra como unha descontinuidade na fauna fósil e nunha capa cunha alta concentración de iridio. Tamén hai probas fósiles dos abruptos cambios na flora e a fauna. Hai algunhas probas de importantes cambios climáticos, pero de moi curta duración, que poden ocorrer nas primeiras décadas do Paleoceno. Existen varias teorías sobre a causa da extinción KT, pero a maioría soportan o impacto dun meteorito de 10 quilómetros de diámetro que formou o cráter de Chicxulub na costa do Iucatán, México.

O final do Paleoceno (55,5 - 54,8 Ma) caracterizouse por un dos períodos máis significativos do cambio global do Cenozoico. O máximo térmico do Paleoceno-Eoceno disturbou a circulación atmosférica e oceánica e conduciu á extinción de numerosos foraminíferos bentónicos de augas profundas e un importante número dos mamíferos terrestres.

Deriva continental
------------------

En moitos sentidos, o Paleoceno continuou cos procesos que se iniciaran durante o Cretáceo Tardío. Os continentes, derivados de Panxea foron tomando a forma actual, continuando a deriva cara ás súas posicións actuais. O supercontinente Laurasia aínda non completara a súa fragmentación en tres continentes: Europa e Groenlandia estaban aínda conectados, Norteamérica e Asia estaban unidos intermitente por unha ponte terrestre, mentres que Groenlandia e Norteamérica comezaban a separarse.

Suramérica e Norteamérica continúan separadas polos mares ecuatoriais (uniranse durante o Neóxeno). Os compoñentes do antigo supercontinente do sur, Gondwana, isto é, África, Suramérica, Antártida e Australia continuaron separándose. Australia empézase a separar da Antártida. África dirixiuse ao norte cara a Europa, pechando lentamente o Océano Tetis e a India comezou a súa migración cara a Asia que daría lugar a unha colisión tectónica e á formación do Himalaia.

A Oroxenia Laramide do Cretáceo Tardío continuou levantando as Montañas Rochosas no oeste de América, e terminaría na seguinte época. Os mares interiores de Norteamérica e de Europa retrocederan a principios do Paleoceno, para deixar paso a unha nova flora e fauna nas novas terras.

Clima
-----

Temperaturas nos últimos 65 millóns de anos na base medidas do isótopo 18O. O máximo térmico do Paleoceno-Eoceno está marcado por un pico na gráfica.
O Paleoceno temperán foi máis frío e seco có precendente Cretáceo, aínda que as temperaturas incrementáronse considerablemente durante o máximo térmico do Paleoceno-Eoceno. O clima en todo o mundo fíxose cálido e húmido cara ao límite co Eoceno, con vexetación subtropical medrando en Groenlandia e Patagonia, con crocodilos vivindo fronte ás costas de Groenlandia, e primitivos primates nos bosques tropicais de palmeiras do norte de Wyoming.

As zonas polares tiveron un clima fresco e tépedo; América do Norte, Europa, Australia e o sur de América do Sur foron cálidos e tépedos; nas zonas ecuatoriais había climas tropicais, e ao norte e ao sur das zonas ecuatoriais o clima era caloroso e árido.

Flora
-----

Os estratos terrestres do Paleoceno sobre o límite KT están marcados en moitos lugares por un "pico de fentos": un estrato especialmente rico en fósiles de fentos. Os fentos son a miúdo as primeiras especies en colonizar as zonas danadas polos incendios forestais, polo que este pico pode indicar a devastación do impacto de Chicxulub.

En xeral, o Paleoceno caracterízase polo desenvolvemento das especies de plantas modernas. Apareceron cactos e palmeiras. As plantas fósiles do Paleoceno e dos períodos posteriores son xeralmente atribuídos a xéneros modernos ou a outros estreitamente relacionados. As temperaturas cálidas en todo o mundo deron lugar a espesos bosques tropicais, sub-tropicais e caducifolios en todo o mundo (as primeiras selvas modernas recoñecibles), coas rexións polares libres de xeo e cubertas por coníferas e árbores de folla caduca. Sen grandes dinosauros herbívoros, os bosques do Paleoceno eran probablemente máis densos cós do Cretáceo. As plantas con flores (anxiospermas), observadas por primeira vez no Cretáceo, continúan desenvolvéndose e proliferando, e á vez coevolucionan os insectos que se alimentan e polinizan a estas.

Fauna
-----

### Mamíferos

A extinción dos dinosauros incidiu nunha maior diversidade de mamíferos neste período. Aínda que ao principio os mamíferos eran pequenos animais nocturnos que se alimentaban de materia vexetal e de pequenos animais como os insectos, a medida que trascurría o Paleoceno ocupaban unha maior variedade de nichos ecolóxicos. Dez millóns de anos despois da desaparición dos dinosauros, a Terra estaba chea de mamíferos de tipo roedor, mamíferos escavadores de tamaño medio nos bosques, grandes herbívoros e carnívoros cazando outros mamíferos, aves e réptiles.

* Hyaenodon (Creodonta)*Hyaenodon* (Creodonta)
* Phenacodus (Condylarthra)*Phenacodus* (Condylarthra)
* Mesonyx (Mesonychia)*Mesonyx* (Mesonychia)
* Pantolambda (Pantodonta)*Pantolambda* (Pantodonta)

Os mamíferos do Paleoceno inclúen:

* Monotremas, dos que cinco especies sobreviviron até os tempos modernos: o ornitorrinco e catro especies de equidnas. *Obdurodon* viviu do Paleoceno ao Mioceno.
* Marsupiais, entre os cales se inclúe o boliviano *Pucadelphys andinus*.
* Multituberculados, que é a única gran rama dos mamíferos que se extinguiu desde o límite KT. Inclúe o animal parecido a un roedor, *Ptilodus*.
* Placentarios, este grupo de mamíferos converteuse no máis diverso e exitoso. Inclúen insectívoros, roedores, lémures, primates, creodontos, Plesiadapiformes, protungulados, incluíndo condilartros e carnívoros mesoniquios e ungulados primitivos, a partir dos cales evolucionaron diversos grupos, como os cabalos, os rinocerontes, os porcos e os camelos, e os antepasados de carnívoros modernos.

Os mamíferos predominantes do período asócianse a grupos que están agora extintos. Estes incluían os carnívoros creodontos e condilartros, como no Paleoceno Medio do leste de Europa, Asia Oriental, e América do Norte. Os condilartros eran normalmente herbívoros, por exemplo, o *Periptychus* do Paleoceno inferior de América do Norte, que apareceron primeiro no Cretáceo Superior cos protungulados e os pantodontes, como *Pantolambda*, no Paleoceno medio de América do Norte. Os Plesiadapiformes son un grupo de animais que marcaban a transición entre insectívoros e primates. Outros mamíferos do Paleoceno incluían dous grupos de grandes herbívoros da época, os tilodontes e os teniodontes, o último inclúe *Psittacotherium*.

* Purgatorius (Euarchontoglires)*Purgatorius* (Euarchontoglires)
* Plesiadapis (Plesiadapiformes)*Plesiadapis* (Plesiadapiformes)
* Waimanu (Sphenisciformes)*Waimanu* (Sphenisciformes)
* Gastornis (Gruiformes)*Gastornis* (Gruiformes)

### Aves

As aves comezaron a rediversificarse durante a época, ocupando novos nichos ecolóxicos. A maioría dos tipos de aves modernas apareceran a mediados do Cenozoico, incluíndo paxaros, grous, falcóns, pelicanos, garzas, curuxas, patos, pombas, colimbos e petos. A finais do Paleoceno, apareceron os primeiros bufos, como *Ogygoptynx* nos Estados Unidos e *Berruornis* en Francia.

Atopáronse fósiles no Paleoceno tardío de grandes aves carnívoras non voadoras (tamén denominados paxaros do terror), incluído o temible *Gastornis* en Europa.

### Réptiles

Os réptiles no seu conxunto diminuíron en tamaño despois do evento KT. Con todo, debido ás condicións climáticas do Paleoceno, os réptiles estiveron máis amplamente distribuídos que na actualidade. Entre os réptiles subtropicais atópanse os champsosauros (réptiles acuáticos que se asemellan a modernos gaviais), crocodilos, tartarugas de casca branda, serpes e lagartos varánidos.

Exemplos de champsosauros do Paleoceno inclúen *Champsosaurus gigas*, o máis grande descuberto. Esta criatura era infrecuente entre os réptiles do Paleoceno posto que é máis do dobre da lonxitude dos espécimes do Cretáceo máis grande (3 metros fronte a 1,5 metros). Os champsosauros diminuíron cara ao final do Paleoceno e extinguíronse cara ao Mioceno. Exemplos de crocodilos do Paleoceno son *Borealosuchus* e o aligator *Wannaganosuchus*.

Os dinosauros poderían sobrevivir en certa medida nos principios do Daniano do Paleoceno. Isto débese ao descubrimento dun óso da pata dun *Hadrosaurus*, achado en Suramérica. O fósil foi datado a principios do Paleoceno, aproximadamente fai 64,5 millóns de anos. Isto implicaría que algúns dinosauros sobreviviron á extinción do Cretáceo. Con todo, o máis probable é que se trate dun derivado fósil.

### Vida mariña

Os mares tépedos distribuíanse por todo o mundo, incluídos os polos. O principio do Paleoceno mostraba unha baixa diversidade e abundancia de vida mariña, pero esta tendencia inverteuse a medida que avanzaba a época. As condicións tropicais deron lugar a unha abondosa vida mariña, incluídos os arrecifes de coral.

Coa desaparición dos réptiles mariños ao final do Cretáceo, as quenllas convertéronse nos principais depredadores. Ao final do Cretáceo, os ammonites e moitas especies de foraminíferos extinguíronse. A fauna mariña tamén chegou a parecerse á fauna moderna, faltando só os mamíferos mariños e as quenllas carcarínidas.

Notas
-----

1. ↑  As cores corresponden aos códigos RGB aprobados pola Comisión Internacional de Estratigrafía. Dispoñible no sitio da International Commision on Stratigraphy, en «Standard Cor Codes for the Geological Estafe Scale».
2. 1 2  Global Boundary Stratotype Section and Point (GSSP) of the International Commission of Stratigraphy, Status on 2009.
3. 1 2  International Stratigraphic Chart, 2008
4. ↑  Molina, E.; Alegret, L.; Arenillas, I.; Arz, J. A.; Gallala, N.; Hardenbol, J.; von Salis, K.; Steurbaut, E.; Vandenberghe, N. e Zaghbib-Turki, D. (2006). "The Global Boundary Stratotype Section and Point for the base of the Danian Stage (Paleocene, Paleogene, "Tertiary", Cenozoic) at O Kef, Tunisia: Orixinal definition and revision". *Episodes* (en inglés) **29** (4): 263–273.
5. ↑  Molina, E.; Alegret, L. Arenillas, I.; Arz, J. A. Gallala, N. Grajales-Nishimura, J. M. Murillo-Muñetón, G. e Zaghbib-Turld, D. (2009). "The Global Boundary Stratotype Section and Point for the base of the Danian Stage (Paleocene, Paleogene, "Tertiary", Cenozoic): auxiliary sections and correlation" (PDF). *Episodes* (en inglés) **32** (2): 84–95. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 03 de outubro de 2010. Consultado o 07 de xaneiro de 2011.
6. ↑  Turrau, C. (7 de xaneiro de 2011). "O 'flysch' de Zumaia xa é referente internacional da historia da Terra". San Sebastián: diariovasco.com. Consultado o 9 de maio de 2010.
7. 1 2 3  Hooker, J.J. "Tertiary to Present: Paleocene", pp. 459-465, Vol. 5. of Selley, Richard C. L. Robin McCocks, and Ian R. Plimer, Encyclopedia of Geology, Oxford: Elsevier Limited, 2005. ISBN 0-12-636380-3
8. ↑  "Science Notes 2003.". Arquivado dende o orixinal o 23 de novembro de 2008. Consultado o 07 de xaneiro de 2011.
9. ↑  PaleoMap Project: Paleocene Climate
10. ↑  Vajda, Vivi. "Global Disruption of Vegetation at the Cretaceous-Tertiary Boundary ? A Comparison Between the Northern and Southern Hemisphere Palynological Signals" (Accessed 7/15/06)  Arquivado 08 de xuño de 2011 en Wayback Machine.
11. ↑  Bigelow, Phillip (2006-07-12). "K-T Boundary Bed, Hell Creek Formation". *web.archive.org*. Arquivado dende o orixinal o 12 de xullo de 2006. Consultado o 2023-01-21.
12. ↑  Stephen Jay Gould, ed. *The Book of Life* (New York: W.W. Norton & Company, 1993), p. 182.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Xeoloxía histórica

### Ligazóns externas

* Paleoceno. Derívaa continental (Proxecto Celestia)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q76252
* AAT: 300391273
* BNCF: 69382
* BNF: 11958295w
* BRE: 2704537
* EBID: ID
* GEC: 0128991
* GND: 4173121-9
* JSTOR: paleocene-epoch
* LCCN: sh85097137
* NKC: ph117677

 |