recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Logo do *Calgary Herald*.
O ***Calgary Herald*** é un xornal canadense anglófono publicado en Calgary, Alberta. O seu maior competidor é o *Calgary Sun*.

Publicado por primeira vez o 31 de agosto de 1883 por Andrew Armour e Thomas Braden co nome de The Calgary Herald, Mining and Rance Advocate and Xeral Advertiser, empeza como un semanario de só catro páxinas que se imprimía a man. A distribución era pequena (unha tenda de campaña localizada na confluencia dos ríos Bow e Elbow facía de oficina). En 1885, o Herald converteuse nun xornal diario, pero non é até o outono de 1983 que empeza a publicarse os 7 días da semana. Hoxe sae pola mañá, pero até agosto de 1985 era un xornal vespertino. En novembro de 2000, adquíreo Southam Newspapers (hoxe a filial *CanWest News Services* de CanWest Global Communications).

O Herald tamén publica *Neighbours*, un xornal comunitario semanal que se distribúe xunto co *Herald* en certas partes de Calgary. Na primavera de 2005, o Herald uniuse con varias filiais da CanWest Global para lanzar *Dose*, un xornal de balde que está dirixido ós mozos de 18 a 35 anos que usan o transporte público a diario.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Páxina oficial *(en inglés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1026672
* ISSN: 1197-2823
* OCLC: 29533985

 |
**Adolfo Fojo Silva**, nado en Caldas de Reis en 1867 e finado en Baión (Vilanova de Arousa) a finais de maio de 1933, foi un empresario e filántropo galego.

Traxectoria
-----------

Renunciou a ordenarse como sacerdote e emigrou a Arxentina onde fixo fortuna, dedicándose a importación de teas, azafrán e especies de Oriente e a súa exportación a Europa. Polo cancro da súa muller viaxou por varios hospitais de Alemaña e Suíza, pero non logrou impedir a súa morte. Retornou a Galicia e casou con Bernardina Colmeiro Rey. A finais dos anos vinte comproulle a Juan Nepomuceno Ozores, fillo do conde de Priegue, a Granxa de Fontán (hoxe coñecida como Pazo Baión) en Vilanova de Arousa, onde puxo en marcha unha explotación agrícola e gandeira. Non obtivo bos resultados, resultando unha explotación deficitaria, pois o único que se vendía era o viño. Adolfo Fojo contribuíu na construción do Asilo de Caldas de Reis. Finou na súa propiedade O Fontan en Baión a finais de maio de 1933,

Notas
-----

1. ↑  *Boletín Oficial del Colegio Provincial de Médicos de Pontevedra*, 1-6-1933, p. 22.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Esplendor y ocaso en O Fontán
* Fojo, el legado de un indiano
**Adolfo Merelles Martel**, nado en Madrid en 1883 e finado na mesma cidade o 16 de xaneiro de 1962, foi un político galego.

Traxectoria
-----------

Fillo de Adolfo Merelles Caula, dono do Pazo de Porteliña en Beariz. Foi elixido deputado polo distrito de Ribadavia nas eleccións de 1910. Participou na Asemblea Agraria de Ribadavia (1912) e fundou en 1913 o periódico agrarista *Heraldo de Galicia* que dirixiu a finais dese ano. Promoveu o inicio das obras da estrada OU-213, que une San Cristovo con Beariz. Volveu ser candidato a deputado polo distrito de Ribadavia nas eleccións de 1914, 1916, 1920 e 1923, pero foi derrotado polo candidato conservador José Estévez Carrera que tiña o apoio de Gabino Bugallal Araujo.

Vida persoal
------------

Casou con Carmen Eguiluz Ullibarri.

Notas
-----

1. ↑  Necrolóxica en ABC

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Panteón de Merelles

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q20535219
* Arquivo Histórico de Deputados (1810-1977): 72700

 |
**Adolfo Calzado Sanjurjo**, nado en Bordeos cara a 1840 e finado en Madrid o 23 de novembro de 1909, foi un banqueiro, xornalista e político galego.

Traxectoria
-----------

Nado en Bordeos, onde estaban accidentalmente os seus pais, pasou a súa infancia en Sevilla onde estudou no colexio de Alberto Lista. Completou os seus estudos en Londres. Regresou a Vigo, onde se establecera a súa nai e alí publicou en *El Miño* a súa novela *Alternativas*. Marchou a Madrid onde se dedicou ao xornalismo e a literatura. Despois marchou a París, para dirixir co seu pai o Teatro italiano. Despois dedicouse aos negocios na bolsa e na banca francesa. Foi presidente do consello de administración da Sociedad General de Anuncios de Madrid. Amigo de Emilio Castelar, foi elixido deputado no Congreso polo distrito de Les Borges Blanques (1886 e 1893) como posibilista e polo de Balaguer (1898) como liberal. Foi elixido senador por Lleida en 1901. En París editou o periódico *Los Fondos Públicos* (1879-1882) de carácter político, literario e económico, e publicou os libros *La crisis de la Bolsa* (1882) e *España renaciente* (1888). Tamén colaborou en *La Ilustración Gallega y Asturiana*. Foi coleccionista de arte.

Vida persoal
------------

Foi pai de Álvaro Calzado.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* "Adolfo Calzado". *Escenas contemporáneas. Revista bibliográfica* (45): 33–38. 16-9-1884. Consultado o 8 de xuño de 2022.

### Ligazóns externas

* Ficha no Senado

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q11904189
* WorldCat
* VIAF: 305872877
* BNE: XX1222237
* Galiciana: 137226
* SUDOC: 177420502
* Arquivo Histórico de Deputados (1810-1977): 19620
* Senadores de España (1834-1923): 504

 |
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Cairo.
Esqueleto dun mamut, no que se aprecian os seus grandes cabeiros.
Un **cairo** ou **cabeiro** é un dente excepcionalmente longo de certos mamíferos que sobresae cando a boca está pechada. Usados para defenderse máis que para atacar, os cabeiros, que unha vez foron dentes normais, desenvolvéronse a través de procesos adaptativos-evolutivos, converténdose nun sinal de identidade para os animais que os posúen. 

Algúns exemplos de mamíferos viventes con cabeiros son o elefante, o xabaril, o hipopótamo, a morsa e o narval, e entre os mamíferos extintos atópanse o mamut e o tigre dentes de sabre.

Os dentes que co tempo se converteron en cabeiros non son os mesmos en todas as especies de animais: no elefante trátase de dous incisivos superiores, no xabaril son os caninos inferiores, que son máis desenvolvidos nos machos adultos, no hipopótamo, por último, son os caninos superiores.

Os cabeiros empréganse para producir marfil, que se usa en decoración e en xoiaría, e antigamente utilizábanse tamén para elaborar outros artigos, como teclas de piano. Posto que os animais con cabeiros están en perigo de extinción (especialmente o elefante africano), o comercio co marfil está totalmente prohibido pola Convención sobre o Comercio Internacional de Especies Ameazadas de Fauna e Flora Silvestres (CITES) das Nacións Unidas.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *cairo*.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *cabeiro*.
3. ↑  Definición de cabeiro -ra no *Dicionario de Galego* de Ir Indo e a Xunta de Galicia.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q185635
* AAT: 300400464
* BNCF: 64186
* BRE: 1865715
* EBID: ID
* GEC: 0149061
* JSTOR: tusks
* MAG: 2778391840

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* Uberon: 0010879

 |
Estudio de Caiga Quien Caiga en Telefé (Arxentina)
Eduardo de la Puente, Nacho Goano, Mario Pergolini e Juan Di Natale en CQC Arxentina.
***Caiga Quien Caiga*** é un programa televisivo orixinal da Arxentina cuxa versión española foi estreada por Telecinco en maio de 1996.

Trátase dun formato pensado para resumir as noticias e acontecementos máis destacados de cada semana mediante reportaxes realizadas en ton crítico e clave de humor. O seu signo máis característico son unhas lentes negras que levan sempre os reporteiros e cuxas que entregan ós personaxes famosos cos que se atopan na realización das reportaxes. Entre as numerosas caras populares que accederon a poñerse as lentes cabe salientar o Rei Xoán Carlos I.

Na primeira etapa (entre 1996 e 2002), *Caiga Quien Caiga* estaba conducido por El Gran Wyoming, Juanjo de la Iglesia e Javi Martín. Os reporteiros, ademais destes dous últimos con reportaxes esporádicas, eran Pablo Carbonell, Arturo Valls, Mario Caballero, Tonino Guitián e o galego Sergio Pazos.

O programa acadou unha grande fama, tanto entre o público coma entre a clase política española ata o punto de que José María Aznar, daquela presidente do goberno español, invitou ó equipo do programa a comer na Moncloa.

En 2002 Telecinco decidiu retirar o programa sen dar unha explicación clara do motivo e recuperándoo dous anos máis tarde cun equipo renovado no que so permanecía Arturo Valls, que pasaba de reporteiro a presentador en compañía de Manel Fuentes e Eduardo Aldán (que abandonou o programa sendo substituído por Juanra Bonet). Nesta ocasión (continúa en antena naactualidade) o equipo de reporteiros está composto por Christian Gálvez, Juanra Bonet, Toni Garrido e o galego Fernando González "Gonzo".
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Callo.
Callos

Por extensión, denóminanse **callos** os anacos de estómago de becerra que con diversos condimentos e acompañados doutros produtos constitúen un prato moi típico da gastronomía galega, aínda que non único de Galicia.

Denominación
------------

Callos cociñados con garavanzos
Son chamados así polo seu uso como callantes do leite na elaboración do queixo, conservan o seu nome cando son cociñados para obter un dos pratos máis populares da cociña galega e doutras cociñas como a madrileña.

Receitas
--------

É un prato moi espallado polo norte da Península Ibérica, con distintos xeitos de preparación. Así, por exemplo, o xeito máis habitual de preparalos en Galicia é cocidos con chourizo, pata de vaca e garavanzos e condimentados con pemento e comiño, mentres que os callos á asturiana son aqueles cortados moi pequenos e cociñados con chourizo, patas de porco e pemento, os callos á madrileña son cociñados con chourizo, xamón e patas de año e as chamadas *tripas á moda* do Porto son preparados con feixóns e comiño, constituíndo un prato tan popular nesa cidade que os seus habitantes son coñecidos como *tripeiros*.

Notas
-----

1. ↑  Lenda dos tripeiros *(en portugués)*

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Receita dos callos á galega *(en portugués)*
* Receita dos callos á madrileña *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q470873
* BNCF: 72282

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: C46FS57S0X

 |
**Carlos de Castro Álvarez**, nado en 1960 en Castil de Vela (Palencia), é un historiador e escritor residente en Pontedeume.

Traxectoria
-----------

Logo de rematar os estudos de Filosofía e Letras na Universidade de Valladolid, enfocou a súa vida laboral cara ao ensino, sendo na actualidade profesor de Xeografía e Historia no IES Breamo de Pontedeume.

Está considerado como un dos máximos expoñentes da nova historiografía galega, centrando as súas investigacións na Comarca do Eume. De entre os seus numerosos traballos o titulado *Muíños hidráulicos do concello de Pontedeume* foi galardoado co Premio de Investigación Concello de Pontedeume, na edición de 1998.

É cofundador da revista *Cátedra, Revista Eumesa de estudios*, e membro do seu consello de redacción. Así mesmo forma parte do consello asesor e científico da revista *Estudios Mindonienses*.

Dentro do seu labor historiográfico leva publicados arredor dun centenar de artigos, principalmente no desaparecido *El Comarcal*, onde tiña unha sección fixa; na revista *Cátedra*; en *La Voz de Galicia*; na revista *Estudios Mindonienses*; e nos libros das festas de Pontedeume, Ombre e Nogueirosa. Tamén publicou os libros:

* *Igrexas románicas da Comarca do Eume* (1997).
* *El Monasterio de San Juan de Caaveiro: Historia y arte* (1999).
* *La iglesia de Santiago de Pontedeume, Historia y Patrimonio artístico* (2003).
* *Prehistoria, Idades Antiga e Media, e manifestacións artísticas na comarca do Eume: material didáctico para 1º e 2º de ESO* (2006).
* *Calles, plazas y jardines de Pontedeume, denominación, morfología y actividad en el espacio público (1270-1970)* (2007).

No eido do fomento do turismo comarcal colaborou na guía das Fragas do Eume (2002), da que fixo a parte de Historia, e no folleto *Rutas da Historia e do Arte* (2003). Guías turísticas da súa propia autoría son:

* *El Monasterio de Santa María de Monfero* (2011).
* *Pontedeume, Cabanas y comarca* (2012).
* *Ferrol desde Ferrol*, con fotografías de Rafael Saura (2013).

Outra das súas facetas é a de escritor de ficción, tendo publicadas tres novelas nas que a historia xoga un papel destacado. Estas son:

* *Historia dunha investigación e de máis de dous asasinatos* (Editorial Toxosoutos, 2009).
* *La casa de la Linterna* (Editorial Espino Albar, 2010).
* *El paje de la nao capitana* (Editorial Espino Albar, 2011).

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Datos biográficos na web da editorial Espino Albar.
* Web da revista Cátedra Arquivado 21 de setembro de 2011 en Wayback Machine.
* Web da revista Estudios Mindonienses

### Bibliografía

* Ampla relación dos seus traballos no seu libro *Calles, plazas y jardines de Pontedeume, denominación, morfología y actividad en el espacio público 1270-1970*. Ed. Concello de Pontedeume, 2007. ISBN 978-84-921952-4-4
*Callanthias ruber*
Os **Calántidos** (Callanthiidae) son unha familia de peixes mariños incluída na orde dos Perciformes. Distribúense polos océanos Atlántico, Índico e Pacífico.

Características
---------------

A liña lateral corre desde o opérculo ata cerca da base da aleta dorsal e segue a base desta ata chegar ó pedúnculo caudal. Na zona mediolateral presentan unha liña de escamas modificadas, con sucos ou concavidades.

Clasificación
-------------

Divídense en tres xéneros e 13 especies: 

* Xénero *Callanthias* (Lowe, 1839)
* Xénero *Grammatonotus* (Gilbert, 1905)
* Xénero *Parabarossia*

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Calántidos*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Calántidos*** |

* Taxonomía FishBase
* Taxonomía ITIS

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1465661
* EBID: ID

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Callanthiidae
* EOL: 5364
* GBIF: 8510
* iNaturalist: 85652
* IRMNG: 105206
* ITIS: 553215
* NBN: NHMSYS0020959151
* NCBI: 270592
* WoRMS: 125521

 |
| Cacaforra viñosa |
| --- |
|  |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Fungi |
| División: | Basidiomycota |
| Clase: | Agaricomycetidae |
| Orde: | Agaricais |
| Familia: | Amanitaceae |
| Xénero: | *Amanita* |
| Especie: | *A. rubescensA. novinupta* |

 |
| Nome binomial |
| *Amanita rubescens*(Pers. ex Fr.) Gray |

A **Cacaforra viñosa** ou **amanita do viño** de nome científico ***Amanita rubescens***, é un fungo basidiomiceto da familia das amanitas caracterizado por posuír un chapeu globoso, cando é novo, que evoluciona a plano, de cor avermellada, coa tonalidade do viño: na madurez, posúe numerosos restos do veo da volva, de cor branca rosácea. A cutícula é separable con facilidade. A marxe, incurvada a plana, non é estriada, e é delgada. As láminas, numerosas, libres, son de cor branca, así como as súas esporas. O pé é cilíndrico, de cor esbrancuxada a rosada; na súa base posúe unha volva da mesma cor ou lixeiramente máis saturada. Crece en piñeirais e en uceirais.

En Galiza abrolla de setembro a decembro, sendo a época de apoxeo todo outubro e a primeira metade de novembro.

De interese en gastronomía, debe consumirse sempre cociñada, nunca crúa; isto débese á presenza de hemolisinas que desaparecen ao quentarse até os 65 °C. Ditas hemolisinas actúan eliminando os eritrocitos do sangue. No entanto, o seu interese culinario está discutido, posto que, aínda destruídas as hemolisinas tras un shock térmico, aínda son indixestas. Debe coidarse a súa identificación porque se presta a confusión con *Amanita pantherina*, esta última moi tóxica.

Notas
-----

1. ↑  VV. AA. (2012) *Vocabulario forestal* Santiago de Compostela, Deputación de Lugo
2. 1 2 3  Asociación micolóxica El Royo *(en castelán)*
3. ↑  Na web da Agrupación Micolóxica de Galiza -  Arquivado 02 de outubro de 2013 en Wayback Machine.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cacaforra viñosa***  |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q623485
* GEC: 0173289
* MAG: 2775878101

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APNI: 177011
* BioLib: 60477
* Dyntaxa: 2982
* EOL: 2865532
* EPPO: AMANRU
* Fungorum: 172799
* GBIF: 3329063
* iNaturalist: 67661
* IRMNG: 10387753
* MycoBank: 172799
* NBN: NHMSYS0001474474
* NCBI: 71933
* Soortenregister: 124060
* TAXREF: 39128

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: OF0177M1V0

 |
O **acoso na rúa** é unha práctica que inclúe episodios de microviolencia como miradas intimidatorias ou piropos e pode desembocar en fotografías non consentidas, persecucións ou agresións sexuais.

Definición
----------

A organización *Stop Street Harassment* defíneo como a violencia na rúa baseada en xénero que consiste en comentarios non desexados, acenos e accións impostas por un estraño nun lugar público sen consentimento e dirixidas cara a vítima debido ao seu sexo real ou percibido, xénero, expresión de xénero ou orientación sexual.

En Galicia
----------

En 2018 nos concellos de Vigo e da Coruña os autobuses urbanos nocturnos estabeleceron unha parada antiacoso.

Tamén en 2018 Jessyca Ocampo elaborou o Mapa do Medo para visibilizar o acoso na rúa, collendo como referencia unha campaña brasileira.

Notas
-----

1. ↑  Salas Oraá, María (11 de abril de 2018). "Machismo a la vuelta de cada esquina". *El País* (en español). Consultado o 9 de xullo de 2018.
2. ↑  Stop Street Harassment (ed.). "¿Qué es el acoso callejero?" (PDF). Consultado o 9 de xullo de 2018.
3. ↑  "A Coruña únese ás cidades nas que o bus urbano inclúe a 'parada antiacoso'". *Praza Pública*. 3 de xullo de 2018. Consultado o 9 de xullo de 2018.
4. ↑  Quian, Alberto (26 de xaneiro de 2018). "O Mapa do Medo: violencia machista en Galicia". *Galicia Confidencial*. Consultado o 9 de xullo de 2018.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Reportaxe Arquivado 09 de xullo de 2018 en Wayback Machine. en Sermos Galiza
* Artigo de Ana Requena Aguilar en El Diario. *(en castelán)*
| Caimán Brac |
| --- |
|  |
| Vista da illa |
|  |
| Datos |
| Capital |  |
| País | Illas Caimán |
| Localización | Mar Caribe |
| Arquipélago |  |
| Linguas |  |
| Poboación (1999) | 1.822 hab. |
| Superficie | 36 km² |
| Densidade |  |
| Coordenadas | 19°43′N 79°48′O﻿ / ﻿19.717, -79.800 |
| Maior Altura | 43 m. The Bluff |
|  |
| Localización |
| Localización da illa |
|

**Caimán Brac** (en inglés *Cayman Brac*) é unha illa pertencente ao arquipélago das Illas Caimán situada a 143 km ao nordés da illa principal Gran Caimán sendo a máis oriental do grupo, posúe unha superficie aproximada de 36 km² e unha poboación estimada para 1999 de 1.822 habitantes. 
Cristovo Colón chegou á illa e á súa irmá Caimán Menor nunha viaxe que realizaba entre a Illa A Española e Panamá, o bautízoas en 1503 como "Illas Tartarugas", polas tartarugas de terra que encontrou, sendo renomeadas por Sir Francis Drake quen arribou durante unha viaxe entre 1585-1586 o usou a palabra "Caymanas" posto que ese era o nome usado polos caribes para nomear a unha especie de crocodilos.

Ligazóns externas
-----------------

* Cayman Brac's new website
* Cayman Brac's own website
* Attractions, photographs and much more information on Cayman Brac
* pictures and a brief bit of history regarding a unique form of crochet that developed on Cayman Brac
* 2005 Photo of the *Teignmouth Electron* on Cayman Brac
* 2005 Photo of the *Teignmouth Electron* on Cayman Brac
* 

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q516133
* WorldCat
* VIAF: 315130678
* EBID: ID
* GeoNames: 3580720

 |
A **calor sensible** é aquela que recibe un corpo que fai que aumente a súa temperatura sen afectar a súa estrutura molecular e polo tanto o seu estado. En xeral, observouse experimentalmente que a cantidade de calor necesaria para quentar ou arrefriar un corpo é directamente proporcional á masa do corpo e á diferenza de temperaturas. A constante de proporcionalidade recibe o nome de calor específica.

O nome provén da oposición a calor latente, que se refire á calor "escondida", é dicir, aquela que se subministra pero coa que non "se nota" o efecto de aumento de temperatura, xa que por regra xeral a substancia á que se lle aplica aumentará a súa temperatura en apenas un grao centígrado, como ocorre nun cambio de fase de xeo a auga líquida ou desta a vapor. A calor sensible si se nota, posto que aumenta a temperatura da substancia, facendo que se perciba como "máis quente", ou pola contra, se se lle resta calor, "máis fría".

Para aumentar a temperatura dun corpo hai que aplicarlle unha certa cantidade de calor (enerxía). A cantidade de calor aplicada en relación coa diferenza de temperatura que se logra depende da calor específica do corpo, que é distinta para cada substancia.

A calor sensible pódese calcular nalgúns casos simples:

* Se o proceso se efectúa a *presión constante*:

{\displaystyle Q\_{s}=\Delta H=mC\_{p}(t\_{2}-t\_{1})}
Onde *H* é a entalpía do sistema, *m* é a masa do corpo, {\displaystyle C\_{p}} é a *calor específica a presión constante* (definida como a cantidade de calor requirida para aumentar nun grao a temperatura da unidade de masa dun corpo a presión constante), {\displaystyle t\_{2}} é a temperatura final e {\displaystyle t\_{1}} é a temperatura inicial do corpo.

* Se o proceso se efectúa a *volume constante*:

{\displaystyle Q\_{s}=\Delta U=nC\_{v}(t\_{2}-t\_{1})}
Onde *U* representa a enerxía interna do sistema, *n* son os moles da substancia e {\displaystyle C\_{v}} é a *calor específica a volume constante*. Os valores da calor específica varían tamén coa temperatura ambiente e o estado físico de agregación das substancias.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Tippens, Paul E. (1988). *Física: conceptos y aplicaciones*. McGraw-Hill. ISBN 968-422-031-6.
* Frank P. Incropera, David P. DeWitt (2002). *Fundamentals of Heat and Mass Transfer*. John Wiley & Sons. ISBN 0-471-38650-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1480581
* EBID: ID
* MAG: 59242433

 |
O **Centenario** amoedouse por primeira vez en 1921 como moeda de cuño corrente para conmemorar o primeiro Centenario da Independencia Mexicana. En 1931 suspendeuse a súa cuñaxe e houbo de esperar até 1943 para poder tornar a amoedar a moeda. O anverso presenta un antigo escudo nacional e o seu reverso amósanos o monumento do Anxo da Independencia cos volcáns Iztaccíhuatl e Popocatépetl ao fondo.

Esta moeda ten un contido de ouro puro de 1,20565 onzas, e unha pureza de 0,900, polo que é unha das moedas de máis calidade de todo o mundo.

Nesta moeda baséase o deseño orixinal das moedas serie Liberdade.

**Centenario** de 1947, 1 onza de ouro **serie Liberdade** e 1 onza de ouro **nova serie Liberdade** (se esquerda a dereita)

Cantidade de Centenarios amoedados
----------------------------------

| Ano | Cantidade amoedada |
| --- | --- |
| 1921 | 180.000 |
| 1922 | 463.000 |
| 1923 | 432.000 |
| 1924 | 439.000 |
| 1925 | 716.000 |
| 1926 | 600.000 |
| 1927 | 606.000 |
| 1928 | 538.000 |
| 1929 | 458.000 |
| 1930 | 372.000 |
| 1931 | 137.000 |
| 1943 | 89.000 |
| 1944 | 593.000 |
| 1945 | 1.012.000 |
| 1946 | 1.588.000 |
| 1947 | 309.000 |
| 1949-1972\* | 3.975.654 |
| 1996\* | ? |
| 2000-2009\* | 302.000 |
|

* \*Con data de 1947.

Notas
-----

1. ↑  Cuñaxe de moedas e medallas en metais finos. *Banco de México*.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Liberdade (moeda)
* Peso mexicano
* Casa da Moeda de México

### Ligazóns externas

* "Familia del Centenario". *Banco de México*.
**Adam Henryk Małysz** ([adam maȗiʃ]), nado en Wisła o 3 de decembro de 1977, é un saltador de esquí polaco, gañador de dúas medallas nos Xogos Olímpicos de Inverno e catro medallas de ouro nos Campionatos Mundiais na modalidade de saltos de esquí. Catro veces gañou a Copa do Mundo de Esquí (2001/2002, 2002/2003, 2003/2004 e 2006/2007), sendo o primeiro saltador que o fixo tres veces seguidas. 17 veces gañou o título dos Campionatos de Polonia en salto de esquí e tres veces obtivo o título de Mellor Deportista de Polonia.

Małysz comezou a súa carreira cando tiña tan só seis anos. En 1994 por primeira vez na súa vida saltou na competición da Copa do Mundo. Tamén nese ano, en Innsbruck gañou os primeiros puntos na clasificación xeral deste torneo.

Adam Małysz gañou o seu primeiro concurso da Copa do Mundo en Oslo en 1996. En 2001 gañou o Torneo dos 4 Trampolíns. Na tempada 2001/2002 gañou a Copa do Mundo sendo o primeiro representante de Polonia na historia dos saltos en facelo. Nos XIX Xogos Olímpicos de Inverno no ano 2002, en Salt Lake City, gañou dúas medallas: o bronce no trampolín K-90 e a prata no K-120.

En 2001, dúas veces en 2003 e en 2007 gañou o título de Campión Mundial.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Adam Małysz*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q203982
* WorldCat
* VIAF: 162054984
* BRE: 2170694
* GND: 1266904409
* IMDb: nm1455129
* ISNI: 0000 0001 1147 0866
* Munzinger: 01000005796
* TMDb: 1708038
* WikiTree: Małysz-7
* FIS: 37284
* OCID: adam-malysz
* Sports Reference: adam-malysz-1

 |
**Carles Soldevila**, nado en Barcelona en 1892 e finado en 1967, foi un escritor catalán.

Traxectoria
-----------

Naceu no seo dunha familia burguesa, estudou dereito e en 1908 comezou a colaborar co xornal *El Poble Català*, foi director da revista *D'Ací i d'Allà* entre 1924 e 1936 e da *Biblioteca Univers* (1928-1936). Estivo exiliado entre 1937 e 1940.

Comeza a súa carreira literaria cun poemario, *Lletanies profundes* (1913), pero Soldevila vai ser fundamentalmente un narrador, aínda que tamén escribiu obras de teatro como *Civilitzats, tanmateix* (1921), *Els milions de l'oncle* (1927) e *Bola de neu* (1928).

A máis importante da súa obra narrativa fórmana dúas triloxías, *Fanny* (1929), *Eva* (1931) e *Valentina* (1933) forman a primeira, a segunda co nome de *Els anys tèrbols* fórmana *Moment musical* (1936), *Bob és a París* (1952) e *Papers de família* (1960)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3397322
* WorldCat
* VIAF: 62674007
* BNE: XX1052125
* BNF: 120749428
* BVMC: 10997
* FAST: 69350
* GEC: 0063365
* GND: 172379628
* Gutenberg: 38151
* ISNI: 0000 0001 0858 036X
* LCCN: n81027925
* NKC: av20191045808
* NTA: 133112454
* OL: OL132575A
* openMLOL: 173332
* PTBNP: 390570
* SUDOC: 029039975

 |
Un **catalizador** é unha substancia (composto ou elemento) capaz de acelerar (**catalizador positivo**) o retardar (**catalizador negativo** ou inhibidor) unha reacción química, permanecendo el mesmo inalterado (non se consome durante a reacción). A este proceso chámaselle catálise. Os catalizadores non alteran o balance enerxético final da reacción química, senón que só permiten que se acade o **equilibrio** con maior ou menor velocidade.

Moitos dos catalizadores actúan alterando superficies, permitindo atoparse e unirse ou separarse a dous ou máis reactivos químicos. 
No mundo natural hai catalizadores biolóxicos ou biocatalizadores, os máis importantes son os encimas, de natureza proteica, aínda que tamén existen ácidos ribonucleicos con capacidade catalítica, denominados ribozimas.

A catálise pode ser de dous tipos:

* **Homoxénea**: o catalizador e o reactivo están nunha mesma fase, por exemplo, en solución acuosa. É o caso da catálise ácido-base e a catálise encimática.
* **Heteroxénea**: o catalizador e o reactivo atópanse en distintas fases, como por exemplo, a catálise heteroxénea dunha reacción entre substancias gasosas absorbidas na superficie de metal. Os catalizadores sólidos poden ser porosos e están feitos de metal ou óxido metálico soportado sobre unha matriz sólida inerte. Este caso particular coñécese como **catálise de contacto**. Este tipo de catalizadores son amplamente utilizados nas refinerías de petróleo.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q12385831
* BNCF: 10982
* BNF: 11931126p
* BRE: 2051773
* GEC: 0270521
* GND: 4029919-3
* LCCN: sh85020940
* NDL: 00572116
* PSH: 5604

 |
Unha caneca da Wikipedia.
Unha **caneca** é unha variedade de recipiente semellante a un vaso, mais cun saliente chamado "asa". Ao contrario da cunca, que ten a base inferior máis pequena que a abertura superior, a caneca ten xeralmente forma cilíndrica. Diferéncianse das xerras principalmente polo seu menor tamaño e a ausencia de bico.

Función
-------

A caneca é un recipiente resistente, destinado para almacenar líquidos en temperaturas elevadas, como café, té, chocolate quente ou leite. Hoxe en día é común tamén un tipo de caneca, feita de vidro, destinada principalmente ao consumo de cervexa.

Materiais
---------

As canecas son feitas tradicionalmente de cerámica, mais hoxe en día existen canecas de vidro resistente a choques térmicos, de plástico ou de metais, como aceiro e aluminio.

Notas
-----

1. ↑  Ver a definición de caneca Arquivado 22 de xullo de 2013 en Wayback Machine. no dicionario da Real Academia Galega.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Caneca*** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q386215
* GEC: 0147892
* JSTOR: coffee-mugs

 |
**Abertzaleen Batasuna** (*Unión dos Nacionalistas* en éuscaro) (**A.B.**) é un partido político do País Vasco francés.

É o partido nacionalista vasco máis forte en Iparralde recibindo arredor do 10% dos votos neste territorio. 
O seu obxectivo prioritario é a creación dun departamento do *Pays Basque* de forma separada ó dos Pireneos Atlánticos. Ideoloxicamente, como outros partidos nacionalistas vascos, ten unha ideoloxía esquerdista.

En 2001, membros de AB que desexaban un vínculo máis forte cos vascos do sur abandonaron o partido e formaron a rama vascofrancesa de Batasuna, un partido diferente pero de similar ideoloxía, activo no País Vasco francés e ilegal pero forte no País Vasco español.

AB non xustifica a violencia de ETA, pedindo unha tregua e posterior negociación. ETA ten criticado a AB por esta falta de apoio daqueles a quen vían como unha organización afín.

O xornal máis relacionado con AB é *Enbata*.

Notas
-----

1. ↑  El Mundo: ETA arremete contra los escindidos de EH , 4 de abril de 2002.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* Blog oficial de Abertzaleen Batasuna
* Os partidos nacionalistas no País Vasco francés (en inglés)
* Entrada de Abertzaleen Batasuna na Enciclopedia Xeral Ilustrada do País Vasco "Auñamendi"
* Pasado e presente do nacionalismo en Iparralde, de Igor Ahedo Gurrutxaga.

---

|  |  |
| --- | --- |
| Este artigo tan só é un bosquexo |  *Este artigo sobre política é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.* *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2746868
* WorldCat
* VIAF: 137296819

 |
Xurxo Souto gravando o *Aberto por reformas* no Cultur.gal
***Aberto por reformas*** foi un programa radiofónico dirixido por Xurxo Souto emitido pola Radio Galega de luns a venres entre 2005 e 2009. Inicialmente emitíase de 16:05 a 17:00, e desde setembro de 2008 de 19:05 a 20:00. Foi un dos responsables máis importantes do coñecemento da música galega de corte non-folk e dinamizadores da mesma.

Historia e características
--------------------------

Durante a primavera e o verán de 2006 co-organizou con *Vieiros* e o programa *Extrarradio* o concurso "A polo ghit", na procura da canción do verán en Galiza, que gozou dunha ampla repercusión con abondos grupos que presentaron as súas candidatas e máis de público e difusión. Finalmente obtivo o recoñecemento "In the Ocean", que foi elixida canción do verán do 2006.

A sintonía de cabeceira é o tema "A nossa história", da Matraca Perversa. Porén, segundo a sección (presentación de discos novos, música folk...) úsanse outros temas, como "Vox populi", de Cenk ou "Arcebispada" de Zeca Afonso.

Conta coa colaboración de Ugia Pedreira e de Vituco Neira. Neste programa realizou as súas prácticas a xornalista *Iria de Samoedo*. A produtora é Concha de la Fuente, e Rosa Rodríguez a técnico de son.

O día 1 de xuño de 2009, tralo cambio na dirección da Radio Galega, emitiuse o último programa presentado por Xurxo Souto, pasando ser levado por Xusto López Carril cun estilo diferente, o cal suscitou unha forte polémica entre os oíntes habituais.

Notas
-----

1. ↑  "A música galega pechada por reformas", artigo de Marcos S. Pérez en *Vieiros*, 3 de xuño de 2009.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Planeta furancho

### Ligazóns externas

* "Aberto por reformas". *CRTVG*. Arquivado dende o orixinal o 20 de febreiro de 2008. Consultado o 24 de xullo de 2008.
***A miña familia e outros animais*** é unha novela autobiográfica en lingua inglesa do naturalista Gerald Durrell, publicada en 1956 co título orixinal de ***My Family and Other Animals***. Foi traducida ao galego por Susana Collazo e publicada en 2016 por Sushi Books.

Conta as súas vivencias na illa grega de Corfú na súa infancia, entre 1935 e 1939. Describe a vida da familia Durrell na illa dun xeito humorístico, ao tempo que fala da fauna da rexión. É a primeira parte da súa triloxía de Corfú, completada con *Bechos e demais parentes* (1969) e *O xardín dos deuses* (1978). O título da obra podería estar inspirado na obra de Louis Bromfield *Animals and Other People*.

En 1956 Durrell xa publicara numerosos libros sobre as súas expedicións zoolóxicas, pero este libro axiña acadou sona pola esaxeración cómica das personalidades dos membros da familia (especialmente do seu irmán máis vello Larry) e polo agarimosa e natural relación cos animais da illa. Amais de lanzar a súa carreira como propietario do Jersey Zoological Park e como escritor e personalidade da televisión, a obra contribuíu a aumentar o turismo en Corfú.

Trama
-----

O libro narra de forma autobiográfica cinco anos da infancia de Gerald Durrell (dos 10 aos 15), da súa familiar, as súas mascotas e da vida en xeral durante a súa estancia na illa de Corfú. O libro aparece dividido en tres seccións, marcando as tres vilas onde que a familia tivo como fogar na illa. Amais do propio Gerald (o máis novo), á illa chegan a nai viúva, o irmán máis vello Larry (que quere ser escritor), Leslie (que adora as armas de fogo) e Margo, xunto co can Roger. Axiña traban amizade co taxista Spiro, que os sobreprotexe e acaba por converterse en amigo da familia. Gerald comeza a recibir clases de Theodore Stephanides, que inicia a Gerald na historia natural. Posteriormente Gerald coñecerá outros titores e amigos da illa, amais de amigos que veñen visitar a Larry.

A comedia humana aparece mesturada con descricións da vida animal que Gerald observa nas súas expedicións ao redor das casas familiares, a illa e a costa. Ás veces devolve os animais ao seu hábitat e outras veces lévaos como mascotas, como a tartaruga Aquiles, a pomba Quasimodo, o bufo Ulysses, numerosas arañas, a gaivota Alecko, os cans Widdle e Puke e varios paxaros.

Notas
-----

1. ↑  Ficha Arquivado 06 de xaneiro de 2017 en Wayback Machine. na web de Sushi Books.
2. ↑  Botting, Douglas: *Gerald Durrell - the authorised biography*. London, 1999. HarperCollins. ISBN 0-00-255660-X *(en inglés)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1394009
* BiTraGa: 5508
* ISBN: 978-0-7551-1197-8
* LibraryThing: 21006801
* OCLC: 47983613
* OL: OL10509141W

 |
**Carolina García Tenreiro**, nada en Neda, foi unha mestra e política galega.

Traxectoria
-----------

Estudou Maxisterio na Escola Normal de Pontevedra. En 1907 foi nomeada mestra interina da escola mixta de Aranza (Soutomaior), praza á que renunciou en outubro de 1909 por problemas de saúde. En 1912 foi mestra substituta nesa escola, presentando novamente renuncia en abril de 1914, para ir á escola de nenas de Marín. Despois foi substituta en Codeseda (A Estrada) e Salceda de Caselas. A finais de 1916 foi nomeada mestra de Guláns (Ponteareas), alí enemistouse co párroco que a levou aos tribunais. Condenada, a sentenza non foi cumprida por presións de arriba, pero o cura e o deputado Manuel Fernández Barrón conseguiron o seu traslado de Guláns. En agosto de 1918 foi nomeada mestra substituta en Vilaboa. Entre maio de 1921 e xuño de 1926 exerceu en Chaín (A Insua, Ponte Caldelas), e nese ano foi nomeada mestra de Santo Paio de Arriba (Reboreda).

Militante do Partido Republicano Radical, en 1934 foi nomeada concelleira de Redondela, tomando posesión o 13 de novembro como membro da corporación presidida por Buenhijo Pérez Sobrino. Foi a primeira concelleira de Redondela. Presentou a dimisión como concelleira en decembro de 1935. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi suspendida de emprego e soldo o 1 de setembro. Foi reposta en abril de 1938, e continuou ensinando en Reboreda ata a súa xubilación en 1943.

Notas
-----

1. ↑  *El Eco de Santiago*, 28-9-1910, p. 2.
2. ↑  "En defensa de una maestra", *El Tea*, 8-2-1918, p. 2.
3. ↑  *El Pueblo Gallego*, 1-9-1936, p. 10.
4. ↑  *Diario de Pontevedra*, 2-4-1938, p. 2.

Véxase tamén
------------

### Ligazóns externas

* A muller en RedondelaArquivado 16 de febreiro de 2020 en Wayback Machine.
* 

* Carolina García Tenreiro na páxina web *Nomes e Voces*.
**Actúa** é un partido político español de esquerdas e progresista impulsado por Baltasar Garzón e Gaspar Llamazares.

Ideoloxía e posicións políticas
-------------------------------

De acordo con Antonio Elorza, a iniciativa, situada dentro do marco dos diferentes movementos aparecidos en Europa a consecuencia da descomposición da socialdemocracia tradicional e dos sucesores do comunismo democrático, presenta entre as súas prioridades: a loita contra a desigualdade, desprazar ao Partido Popular fóra do poder, a ecoloxía e medidas anticorrupción.

Historia
--------

Actúa foi oficialmente rexistrado coma partido político en agosto de 2017, a partir da plataforma do mesmo nome, nutrindose de militantes de Esquerda Aberta descontentos co rumbo de Esquerda Unida e dos membros da plataforma «Convivencia Cívica». Impulsado por Gaspar Llamazares e Baltasar Garzón, o manifesto da plataforma foi asinado, entre outros, por José Antonio Martín Pallín, Federico Mayor Zaragoza, Cristina Almeida, Lina Gálvez, Teresa Aranguren, Carlos Berzosa, Luis García Montero, Almudena Grandes e Antonio Gutiérrez.​ Porén, despois da inscrición como partido, algúns asinantes, sorprendidos por este desenvolvemento, como Antonio Gutiérrez ou Martín Pallín, distanciáronse da mesma.

O partido uniuse en 2018 a Primavera Europea, o movemento transnacional impulsado polo movemento DiEM25, liderado á súa vez polo exministro grego de economía Yanis Varoufakis. En dicembro de 2018 Actúa celebrou a súa primeira conferencia política, na cal manifestou a «intención firme de presentarse nas próximas eleccións europeas, autonómicas e municipais» (as do ano 2019). En canto ás eleccións municipais de 2019 en Madrid, Actúa manifestou a súa vontade de participar na candidatura de Máis Madrid.

Referencias
-----------

1. 1 2 3  Elorza, A. (2017). *Actúa*. El País.
2. ↑  ¿Quiénes somos?. Actúa.
3. ↑  E. B. (2017). *Baltasar Garzón y Llamazares registran a Actúa como partido político*. El Boletín.
4. ↑  Precedo, J. (2017). *La plataforma cívica de Llamazares y Baltasar Garzón se registra como partido en el Ministerio del Interior*. eldiario.es
5. ↑  Precedo, J. (2017). *Martín Pallín y Antonio Gutiérrez se desvinculan del nuevo partido de Baltasar Garzón y Llamazares*. eldiario.es.
6. ↑  EFE (2018). *El nuevo partido de Garzón y Llamazares se presentará a las elecciones de 2019*. La Razón.
7. ↑  EFE (2018). *Actúa concurrirá a las elecciones europeas, autonómicas y municipales de 2019*. Público.
8. ↑  MDO/E.P. (2018). *El partido Actúa se integrará en la plataforma Más Madrid de Carmena*. Madrid Diario.
Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Acto.
Un **acto** é cada unha das divisións principais dunha obra dramática, marcada habitualmente coa caída do pano. Normalmente, os actos caracterízanse pola unidade de tempo e pola unidade de lugar. Os cambios de acto permiten interpolar unha elipse temporal ou unha mudanza de lugar, o que fai avanzar a acción dramática. Cada acto pódese pola súa vez dividir en escenas.

No teatro grego, as obras representábanse sen interrupcións pero con comentarios interpolados do coro. Parece ser que Horacio foi o primeiro en elaborar a subdivisión en cinco actos. Durante o Renacemento o uso dos cinco actos converteuse na norma entre os dramaturgos franceses. Para respectar a regra das tres unidades, non se producía ningún cambio entre un acto e outro. A lonxitude dos actos correspondía coa duración das candeas usadas para iluminar a sala, arredor duns vinte minutos. As obras de Shakespeare e contemporáneos teñen interrupcións naturais que se aceptan como divisións en actos, pero estas divisións en actos foron realmente consagradas por editores posteriores. Á hora de estruturar as súas obras, os dramaturgos isabelinos tomaban como referencia os modelos romanos, como por exemplo Séneca. A partir da segunda metade do século XVII a maioría das obras dividíase en cinco actos. Na fixación destas interrupcións tivo certa relevancia a introdución do proscenio e do pano durante a Restauración inglesa. Neste período, o pano erguíase ao final do prólogo (que se representaba desde a parte dianteira do escenario) e así permanecía até o final da obra, pero a mediados do século XVIII baixábase regularmente para marcar os finais dos actos.

Xa no século XIX, Henrik Ibsen reducíu os actos a catro, estrutura que foi tamén usada por Chekhov ou Luigi Pirandello. Desde comezos do XX, a maioría dos dramaturgos teñen mostrado unha preferencia polas obras en tres actos, aínda que non sexan infrecuentes as de dous. Nas producións modernas, nas obras de catro e cinco actos normalmente só se baixa o pano unha vez, xuntando os primeiros tres ou dous actos, ao tempo que se reduce a duración total. Tamén se escriben obras consistentes en sucesións de escenas.

Na televisión, os actos sepáranse con publicidade. Nas películas, os "actos" sepáranse ás veces cun título sobreimpreso pero máis habitualmente cun cambio de música.
***Cantarenas. Poemas (1934-1980)*** é un libro de poemas de Florencio Delgado Gurriarán publicado por Ediciós do Castro en 1981.

Características
---------------

Con limiar de Xosé Gayoso Díaz, recolle os poemas de *Bebedeira* e engade outros novos: *Valdeorresas* e *Dionisias*. O autor pon de novo o mundo do viño no centro do seu universo poético. Regresa á terra da infancia que tanto o marcou, á que homenaxeou empregando en ocasións como pseudónimo o nome *Corgomófilo.*

Edicións
--------

Foi reeditado en Xerais en 2022 da man de Xosé Ramón Pena

Poemas
------

* Os poemas incluídos en Bebedeira
* *Santarén* (aparece como "Cantarén" na 1ª ed.)
* *Birisca*
* *Taberna*

> 
> 
> ...  
> No augaforte a taberna  
> Hai uns risoños cintilos:  
> os ollares de augardente  
> e a gaseosa do sorriso  
> da filla do taberneiro,  
> toda mel, toda feitizo
> 
> 

* *Valdeorras*
* *Cantarenas de noutrora*

> 
> 
> ...  
> Rabilonga ou rabilán,  
> a pega, voa a Ámsterdam.  
> Seica vai roubar diamantes  
> para, o seu niño, enfeitar  
> ...
> 
> 

* *Louvanza dos nomes enxebres*

> 
> 
> ...  
> Que a nosa fala, de fina enxebreza,  
> de lene dozura, de egrexia nobreza,   
> do noso Valdeorras, benquerido lar,  
> os pobos e vilas volvamos nomear.
> 
> 

* *Pregos ao Nazareno dun valdeorrés emigrado*

***Dionisias. Cantarelas do viño***

* *Sagas do río Pándigo*
* *In vino véritas*
* *Louvores ao godello*

> 
> 
> ...  
> Xuro diante dun crucifixo:  
> no ribeiro do pai Sil,   
> medra o viño máis baril,  
> que, gloria do paladar,   
> o-o bebelo é comungar-   
> "manda mecha no Brasil"
> 
> 

* *Louvor condensado ao godello*
* *Gabanza da moza fresca*
* *Louvor condensado á moza fresca*
* *Madrigal do tostado*
* *Louvor á purrela*

> 
> 
> Purrela, agulla que molla,  
> gorenta e non embebeda:  
> bebida cristianizada   
> polo baptismo na adega:  
> ...
> 
> 

* *Auga ardente. Descordo da queimada*

Notas
-----

1. ↑  "Pseudónimos galegos en ogalego.eu: c". *www.ogalego.eu*. Consultado o 2022-02-22.
2. ↑  Pena, Xosé Ramón, ed. (2022). *Florencio Delgado Gurriarán. Obra poética*. Xerais. ISBN 978-84-1110-060-1.
3. ↑  Pena 2022, p. 267.
4. ↑  Pena 2022, p. 274.
5. ↑  Pena 2022, p. 276.
6. ↑  Pena 2022, p. 286, 287.
7. ↑  Pena 2022, p. 292.
A **cantería** ou **cantaría** é a arte de labrar a pedra para o seu emprego posterior en construcións. Asócianse varios oficios a esta técnica, sendo os máis destacables os canteiros.

Mestre canteiro representado nun canzorro medieval.
O traballo de canteira mecanizouse en gran parte, ocasionando a desaparición paulatina dos oficios da cantaría. Actualmente, a súa produción está dirixida, preferentemente, cara a restauración de edificacións de alto valor arquitectónico e patrimonial, para o revestimento de fachadas e a elaboración de fábricas de pedra.

Materia prima
-------------

A pedra é a materia prima da cantería, variando a técnicas e ferramentas usadas, en función das súas propiedades propias como a dureza, fraxilidade, composición xeolóxica etc

Proceso de elaboración e oficios
--------------------------------

O proceso de traballo comeza coa extracción da rocha da canteira, cun subsecuente despece de bloques, aplicarlle un escuadro, para finalmente proceder a labrar os cachotes.

Este proceso consta de catro fases, intervindo en cada unha diferentes artesáns:

* extracción do material, seguindo a veta, ou febra, con cuñas, marrón, barra e pico de recalar;
* redimensión do bloque de pedra, empregando cuñas, pico, mandarria e escuadro;
* proporcionar as formas idóneas, realizado polo canteiro;
* acabado final, incluíndo, ás veces, detalles decorativos.

Marcas de cantería
------------------

Canteiro coas súas ferramentas.
Os antigos artesáns marcaban os seus traballos cuns signos chamados marcas de canteiro, recoñecibles entre eles, os cales tamén aparecían gravados na súas ferramentas de traballo. Eran marcas moi simples, compostas por raias, puntos, cruces, ou coa letra inicial do nome. Estes signos servían de referencia para coñecer a produción de cada artesán; e foron profusamente empregadas na arquitectura medieval.

Ferramentas
-----------

No proceso de elaboración da pedra necesítase un amplo número de utensilios e ferramentas, entre as que encontramos:

* utensilios de medición, como metros, compases e escuadros;
* ferramentas de percusión, como cuñas, mazos, marrón, picos, martelos, buxardas, escodas, macetas etc.
* ferramentas de corte, como serras e tronzadores,
* ferramentas de acabado, como ciceis, punzóns, trinchante, fiador, formón, escoupros, abuxardadoras e chumbadas.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cantaría Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Outros artigos

* Marca de canteiro

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q19794820
* AAT: 300015334
* BNE: XX533285
* GND: 4138515-9
* LCCN: sh85128340
* MAG: 2776353294
* NKC: ph250793
* PSH: 11833

 |