Bautismo de Cristo (Joachim Patinier)
*Paisaxe coa fuxida a Exipto*, de Pieter Brueghel o Vello
A **paisaxe do mundo**, (en alemán ***Weltlandschaft***) é un estilo pintura xurdido do manierismo, establecido por Joachim Patinier a principios do século XVI. Ao facelo, o artista compón unha paisaxe ideal e imaxinaria cun punto de vista elevado a partir de varios elementos como montañas, mares, ríos, bosques etc. como representación global do universo.

O termo foi usado por primeira vez por Eberhard Freiherr von Bodenhausen en 1905 en referencia a Gerard David, e despois en 1918 aplicoullo Ludwig von Baldass á obra de Patinier.

Mentres Patinier seguía traballando con temas bíblicos ou mitolóxicos, no curso do século XVI, outros como Pieter Brueghel o Vello encamiñaron este xéreno cara ás representacións profanas. Este desenvolvemento levou finalmente a un desenvolvemento do xénero paisaxista.

Un desenvolvemento paralelo atópase no traballo de Albrecht Altdorfer e doutros artistas da escola do Danubio. Aínda que composicións deste tipo amplo seguiron sendo comúns no século XVIII e a partir de aí o termo úsase xeralmente para describir obras producidas no século XVI nos Países Baixos e Alemaña.

Holanda
-------

Detalle de *Paisaxe con san Xerome* de Patinir, (Londres, National Gallery), entre formacións rochosas próximas a Dinant
O tratamento dos fondos paisaxísticos na pintura flamenga (séculos XV e XVI) foi moi admirado en Italia e especialistas flamengos empregáronse en obradoiros italianos, incluído o de Tiziano. Patinir en 1520 era coñecido por estes temas e cando Dürer o visitou en Antuerpen describiuno no seu diario como "o bo paisaxista", facendo uso do termo *Landschaft* por primeira vez nun contexto artístico.

As pinturas deste xénero son relativamente pequenas e utilizan un formato horizontal; no momento era unha novidade considerable, xa que as pinturas en taboleiros portátiles case sempre tiñan un formato vertical antes de 1520 e "as paisaxes de Patinir estaban entre os primeiros pequenos paneis horizontais de calquera tipo." Xeralmente usou o esquema de tres cores para articular as súas composicións, cun primeiro plano de cor marrón, azul-verde na zona media e azuis ao lonxe. A liña do horizonte é relativamente alta no plano da imaxe. Patinir (e Herri met de Bles) naceron en Dinant, xunto ao río Mosa (na moderna Bélxica) onde, "na sorprendentemente paisaxe non holandesa", hai espectaculares cantís rochosos e acantilados separados ao longo do río. Estes móstranse con frecuencia nas súas pinturas e formaron unha característica común das obras doutros artistas.

*The Stygian Lagoon Pass*, de Joachim Patinir, c. 1515-1524, Madrid, Museo do Prado.
Con outras características verticais, estas píntanse coma se se visen de fronte incluso nas partes inferiores da paisaxe, "reafirmando así a integridade do plano da imaxe" nas súas obras, contra o pulo horizontal en expansión da paisaxe principal. Tanto Kenneth Clark como Simon Schama venos como "os últimos sobreviventes da paisaxe simbólica", relacionándoos coa época medieval representacións e incluso anteriores das montañas.

O estilo está relacionado cos fondos paisaxísticos de Bosch, aínda que nas súas obras principais funcionan como pano de fondo para a súa multitude de figuras e non estaba tan interesado en incluír a variedade de elementos paisaxísticos; pero as paisaxes de obras máis pequenas como o seu "San Xerome en oración" anticipan o novo estilo. Na maioría dos aspectos, as pinturas conservan os mesmos elementos que moitos tratamentos do século XV dos mesmos temas, pero amosan, en termos cinematográficos modernos, un plano longo e non un plano medio.

A maioría de historiadores da arte consideran que o tema da figura segue a ser importante nas obras de Patinir e os seus seguidores, máis que o mero interese persoal pola paisaxe, e a maioría son temas nos que unha paisaxe ampla tivo relevancia. Entre os máis populares estaban a *Fuxida a Exipto* e o *Descanso na fuga a Exipto*, e temas que representaban aos eremitas como os santos Xerónimo e Antón Abade co mundo do que se retiraran. Ademais de conectar o estilo coa Era dos descubrimentos, o papel de Antuerpen como centro do comercio mundial e da cartografía e a visión de xente rica do campo, a arte os historiadores exploraron as pinturas como metáforas relixiosas para a peregrinación da vida.

 *Descanso na fuxida a Exipto*, Cornelis Massys, c. 1540, Museo do Prado.
O estilo tamén é un exemplo inicial da tendencia artística do século XVI cara á "inversión manierista" (termo ideado por Max Dvořák), a "composición invertida", onde elementos menores ou de fondo dominan o espazo da imaxe. Na década de 1550, Pieter Aertsen comezou un grande estilo de lona dominado por grandes extensións de bodegóns alimentarios, con cociñeiros ou vendedores no mercado, mentres que pequenas escenas bíblicas poden albiscarse no fondo. Algúns cadros de Jan Sanders van Hemessen sitúan figuras de xénero no primeiro plano das pinturas sobre temas relixiosos ou morais. No século XVII, todas estas áreas temáticas establecéronse como xéneros independentes na pintura holandesa e flamenga, e máis tarde en toda a pintura occidental.

O invento de Patinir foi desenvolvido por Herri met de Bles, probabelmente sobriño seu. Outros artistas foron Lucas Gassel, Brunswick e Cornelis Massys. Este era fillo de Quinten Massys, amigo de Patinir, que engadira as figuras a polo menos das súas paisaxes (á *Tentación de Santo Antón,* no Museo do Prado), e que empregara o estilo nalgunhas das súas propias obras como *Madonna e o Meniño* (1513) en Poznan.

O estilo adoptouse e fíxose máis natural nas paisaxes de Pieter Brueghel o Vello, que viaxara a Italia polos Alpes. De volta a Antuerpe, nos 1550 recibiu o encargo da editorial Hieronymus Cock duns debuxos para unha serie de impresións, *As Grandes Paisaxes*, para satisfacer o que xa era unha demanda crecente desas imaxes. Algunhas pinturas súas anteriores, como a *Paisaxe coa fuxida en Exipto* (no Courtauld Art Institute, 1563), están completamente dentro das convencións de Patinir, pero a *Paisaxe coa caída de Ícaro* (coñecida por dúas copias), nas súas figuras máis grandes e alleas ao suposto tema narrativo xa era unha pintura de xénero. Outras obras exploraron variacións sobre o tema, co conxunto de paisaxes con figuras que representan as estacións. Os cinco cadros que sobreviven empregan os elementos básicos da paisaxe do mundo (só a un lle faltan montañas escarpadas) pero transformados ao seu propio estilo. Brueghel tamén era consciente do paisaxismo do Danubio nos gravados.

Escola do Danubio
-----------------

Albrecht Altdorfer, *Batalla de Alexandre en Issos*, 1529, 158.4 cm  × 120.3 cm
A escola do Danubio era un grupo de artistas alemáns eaustríacos que foron os primeiros en pintar paisaxes puras sen figuras, normalmente os bosques do Alto Danubio, e a figura en primeiro plano a miúdo é unha árbore. A fórmula foi inventada por Albrecht Altdorfer, o artista máis importante do grupo, e utilizada principalmente en debuxos e gravados, por Wolf Huber e Augustin Hirschvogel. Moitas son panorámicas en versión do estilo neerlandés, substituíndo o mar do horizonte por un río que se perde de vista.

As paisaxes de Altdorfer adoitan ser verticais, como *A batalla de Alexandre en Issos* (1529, Múnic). Esta extraordinaria pintura mostra unha vista no sur do Mediterráneo, cunha masa de figuras nunha grande batalla en primeiro plano. Os combatentes están en Issos, na Turquía moderna, pero a vista se esténdese alén de Chipre até a costa de Exipto, península do Sinaí e o Mar Vermello. Orixinalmente formaba parte dun conxunto de pinturas históricas con mesmo formato.

Influencia posterior
--------------------

Tanto os enfoques holandeses como danubianos para a pintura de paisaxes tiveron unha grande influencia para artistas posteriores. As xeracións posteriores de artistas flamengos como Jan Brueghel, Anton Mirou, Lucas van Valckenborch e Gillis van Coninxloo continuaron producindo versións manieristas tardías da fórmula desenvolvida por Pieter Brueghel o Vello. Na década de 1590 Van Coninxloo, establecido en Ámsterdam, emprendeu un camiño máis sintético, abandonando o esquema tradicional de tres cores, substituído por un matiz xeral de azul-verde e colocando ringleiras de árbores nos lados da composición para restrinxir e logo eliminar as visións distantes, sendo pioneiro no desenvolvemento flamengo das densas paisaxes boscosas da *escola de Frankenthal*.

Ao redor de 1592 Rubens tivo como primeiro profesor a Tobias Verhaecht, un artista particularmente conservador que seguiu pintando "paisaxes do mundo" derivadas de Pieter Brueghel o Vello até a década de 1620. Aínda que Rubens superou rapidamente a súa influencia, nalgunhas das súas paisaxes como "Verán" (c. 1618, Castelo de Windsor, Royal Collection) ou a "Paisaxe co naufraxio de Eneas" (c. 1620, Berlín, Staatliche Museen), a vella tradición segue viva.

*Verán*, Peter Paul Rubens, c. 1618
Os aspectos da fórmula particular da "paisaxe mundial", aínda que xa non se adoitan describir con ese termo, continuaron aparecendo en diferentes versións até o século XIX. Na pintura holandesa da Idade de Ouro pinturas e gravados idiosincráticos de Hercules Seghers (c. 1589-c. 1638), tan raros como os de Patinir, eran excelentes vistas panorámicas moi a miúdo con montañas. En contraste, Philip de Koninck (1619-1688) usou vista panorámica elevada e a miúdo incluía auga, pero amosaba vistas de terras de cultivo planas ou tellados de cidades cun horizonte baixo.

O italiano Niccolò dell'Abbate, que en Francia integraríase no coñecido como escola de Fontainebleau, introduciu alí a "paisaxe mundial" flamenga en obras como a *Paisaxe con Orfeo e Eurídice* (National Gallery de Londres) e o *Secuestro de Perséfone* (Museo do Louvre), ambas pinturas de dimensións notables. No barroco clasicista francés moitos artistas, incluíndo Claudio de Lorena e Nicolas Poussin pintaron paisaxes con figuras ,e ás veces fixeron amplas vistas panorámicas con elementos mixtos de montañas, auga e pequenas figuras. O punto de vista e o horizonte son xeralmente moito máis baixos que nas obras do século XVI. Lorena, á súa vez, tivo unha enorme influencia e até principios do século XIX o seu estilo seguiu tendo a vantaxe de situar a pintura de paisaxes no máis alto na xerarquía de xéneros e, en consecuencia, estar listada a un prezo máis elevado que a de simple e pura paisaxe.

Co Romanticismo isto cambiou, pero as panorámicas continuaron pintándose ao longo do século XIX e artistas como a Hudson River School, Edward Lear e paisaxistas rusos aplicaron o estilo compositivo a paisaxes situadas en todo o mundo en obras como "The Heart of the Andes" (1859, Frederic Edwin Church), aínda que a miúdo exclúe a todas as persoas e edificios. Estes aínda aparecen nas enormes pinturas relixiosas apocalípticas do pintor inglés John Martin, que adoitan ser literalmente "paisaxes do día do xuízo final", levando a historia do xénero ás súas orixes con H. Bosch.

Notas
-----

1. ↑  Gabriele Hoffmann: *Ordnung und Natürlichkeit*. Artigo no Neuen Zürcher Zeitung vom 4. Xaneiro de 2006, arquivado o 24 de febreiro 2018
2. ↑  Harbison, 138; Wood, 45.
3. ↑  Wood, 47.
4. ↑  Harbison, 139; Jenson, 280
5. ↑  Snyder, 410; Harbison, 139, citado ("reafirmar"); Silver, 30; Schama, 416-417, 416 ("sorprendentemente non-holandés")
6. ↑  Clark, 25-27, 27 citado; Schama, 415-417
7. ↑  Silver, 27
8. ↑  Silver, 26-36; Wood, 274-275
9. ↑  Wood, en toda a obra e especialmente 160–168; Snyder, 357–359, 362–364; Harbison, 142–143
10. ↑  Wood, 49
11. ↑  Wood, 22–23, 201–202, 266–267; Snyder, 362–363; Harbison,
12. ↑  Sobre a influencia danubiana: Wood, 165-171, 234-235, 267-275.
13. ↑  Vlieghe, 175-176, 179-180 [ed. Cátedra (2000), pp. 273-275.]
14. ↑  Vlieghe, 182–183 [Cátedra (2000), pp. 286-287].
15. ↑  Vlieghe, 189 –192 , 191 citado
16. ↑  Silver, 162-163
17. ↑  Blunt, Anthony, *Arte y arquitectura en Francia, 1500–1700*, Madrid, Cátedra, 1977, ISBN 84-376-0106-1 pp. 116-117.
18. ↑  Reitlinger, 74

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Clark, Kenneth, *Landscape into Art*, 1949, page refs to Penguin edn of 1961
* Harbison, Craig. *The Art of the Northern Renaissance*, 1995, Weidenfeld & Nicolson, ISBN 0297835122
* Jenson, Susan H. "Patinir..." en *Renaissance and Reformation, 1500–1620: A Biographical Dictionary*, ed. por Jo Eldridge Carney, 2001, Greenwood Publishing Group, ISBN 0313305749, 9780313305740, Google Books
* Anton Lehmden (ed.): *Paisaxes do mundo*. Residenz Verlag, Salzburgo, 1968
* Reitlinger, Gerald; *The Economics of Taste, Vol I: The Rise and Fall of Picture Prices 1760–1960*, 1961, Barrie and Rockliffe, Londres
* Simon Schama, *Landscape and Memory*, 1995, HarperCollins (2004 HarperPerennial edn used), ISBN 0006863485
* Silke von Berswordt-Wallrabe, Volker Rattemeyer (ed.): *Landschaft als Weltsicht. Kunst vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart*. (*A paisaxe como visión do mundo.* *Ar ate a partir do século XVII até a actualidade*). Wienand Verlag, Colonia 2010, ISBN 978-3-8683-2033-6
* Silver, Larry, *Peasant Scenes and Landscapes: The Rise of Pictorial Genres in the Antwerp Art Market*, 2006, University of Pennsylvania Press, ISBN 0812222113, 9780812222111, Google Books, (véxase tamén his review of Gibson, JSTOR)
* Snyder, James. *Northern Renaissance Art*, 1985, Harry N. Abrams, ISBN 0136235964
* Vlieghe, H. (1998). *Flemish Art and Architecture, 1585–1700*. Yale University Press Pelican history of art. New Haven: Yale University Press. ISBN 0300070381
* Wood, Christopher S. *Albrecht Altdorfer and the Origins of Landscape*, 1993, Reaktion Books, Londres, ISBN 0948462469