**Isaac Leib Peretz** (hebreo: יצחק־לייבוש פרץ
יצחק־לייבוש פרץ) máis coñecido como **I. L. Peretz**, nado en Zamość 18 de maio de 1852 e finado en Varsovia o 3 de abril de 1915, foi un escritor polaco en lingua yiddish, un dos grandes clásicos da literatura yiddish.

Traxectoria
-----------

De esquerda a dereita, Sholem Aleichem, Peretz, e Yacov Dinezon
Dinezon e Peretz
Naceu no seo dunha familia acomodada de xudeus ortodoxos na cidade de Zamość, entón pertencente á gobernación de Lublin do Congreso de Polonia. Con quince anos sumouse á Haskalah, o movemento de ilustración xudía e comezou un plan deliberado de aprendizaxe secular, coa lectura de libros en polaco, ruso, alemán e francés. Decidiu ir á escola rabínica de Zhitómir, teoloxicamente liberal, pero en consideración á súa nai permaneceu en Zamość dedicado a diversos negocios, con escaso éxito. Casou con vinte anos, nun matrimonio arranxado, coa filla de Gabriel Judah Lichtenfeld, matemático e poeta. Cursou hebreo na Universidade de Varsovia entre 1876 e 1877. En 1879 divorciouse e casou con Helena Ringelheim. Superou os exames para exercer como avogado privado ata a súa revogación polas autoridades rusas  por sospeitar sentimentos nacionalistas polacos e socialistas. Aveciñouse en 1888 en Varsovia e traballou a partir de 1890 como secretario da comunidade xudía, empregado da oficina de estatística e máis tarde como supervisor do cemiterio xudeu. Interesado pola música popular estableceu unha sección da Sociedade Coral Hazomir en Varsovia e o anuario literario *Jiddischen Bibliothek* (1891, 1894 e 1896). A policía arrestouno en 1899 e pasou algúns meses na cadea. Politicamente enfrontouse ao movemento sionista Hovevei Zion, aos partidarios de revitalizar o hebreo como a lingua do pobo xudeu e á ortodoxia relixiosa. Consideraba que o futuro dos xudeus estaba na diáspora e na lingua yiddish así como no socialismo, non obstante foi crítico coa política que realizaba a Unión Xeral de Traballadores Xudeus de Lituania, Polonia e Rusia (o Bund). Participou na Conferencia da Lingua Yiddish de 1908 e logo do discurso que pronunciou converteuse no referente dos partidarios do yiddish como a lingua nacional dos xudeus, non obstante votar en contra da resolución que establecía o yiddish como única lingua nacional dos xudeus. Dende 1910 foi director da Sociedade Literaria Xudía de Varsovia. Durante a primeira guerra mundial organizou axuda para as vítimas da guerra.

### Actividade literaria

Comezou a escribir en hebreo poesía, cancións e contos, algúns deles conxuntamente co seu sogro e que publicou en 1877 no libro *Sipurim be-shir ve-shirim shonim*. Os progroms de 1881 alteraron a súa visión do yiddish, pasando dun simple vehículo para chegar ás masas xudías a un elemento identificador e simbólico. En 1888 apareceu o seu primeiro traballo en yiddish, a balada longa *Monish*, que se publicou no anuario *Folksbibliotek*  editado por Sholem Aleicheme que conta a historia dun asceta novo, Monish, que intenta resistirse, sen éxito, á sedutora Lilit. Ao longo da súa vida escribiu en yiddish e hebreo, moitas veces escribindo versións da mesma obra nas dúas linguas.

Os seus relatos, contos populares e pezas teatrais son críticos coa sociedade do seu tempo e revelan a súa inclinación polo movemento obreiro. Non obstante, a contracorrente dos intelectuais xudeus que deron o seu apoio total á  revolución rusa de 1905, a súa posición foi máis crítica, poñendo o foco nos progroms que se realizaron durante a Revolución, e preocupado polas súas ideas universalistas que deixaban pouco espazo para o inconformismo xudeu. 

Inseriu a literatura yiddish no seo da literatura contemporánea da época, modernizándoa, ampliando o máximo posible o vocabulario, as voces, os rexistros estilíticos e as sensibilidades morais para transformar os usuarios da nova literatura yiddish en lectores cultos dunha cultura xudía moderna, deu forma a unha literatura en yiddish, e en menor medida en hebreo, como elemento de cohesión nacional para evitar a asimilación e influíu nos escritores novos de Varsovia para escribir en yiddish, como foi o caso de Schalom Asch, Der Nister ou Lamed Shapiro. Entre as súas obras máis salientables están *Oyb Nisht Nokh Hekher*, o relato curto "Bontshe Shvayg" e *Der Kuntsenmakher*, que se inspirou no folclore do xudaísmo hasídico. A historia céntrase en torno a Elías, que anonimamente visita unha parella pobre e axuda a que se enriquezan. A partir de 1905 comezou a escribir pezas teatrais en yiddish, converténdose nun dos referentes da dramaturxia yiddish con *Di goldene kejt* e *Bay nakht afn altn mark*. No momento da súa morte Peretz era sen dúbida considerado o cume da elite cultural yiddish e da nova literatura yiddish.

Obra
----

* *Sipurim be-shir ve-shirim shonim*, 1877
* *Manginat ha-zeman*, 1887
* *Monish* 1888
* *Bekante bilder*, 1890
* *Bilder fun a provincrayze* 1891
* *Ha-‘Ugav*, 1894
* *Bontshe Shvayg*, 1894
* *Ba nacht afn altn mark* 1907
* *Churbn bejs cadek* 1907
* *Di goldene kejt* 1909
* *Majne zichrojnes* 1913-1914

Notas
-----

1. ↑  Ruth R. Wisse "Peretz, Yitskhok Leybush" *The Yivo Encyclopedia of Jews in Eastern Europe*
2. ↑  Jan Jagielski (1996) *Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej*. Varsovia: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, pp. 63-64
3. ↑  Marion Jacobson "Music" p. 6 in *The Yivo Encyclopedia of Jews in Eastern Europe*
4. ↑  Payson R. Stevens, Charles M. Levine, Sol Steinmetz (2002) *Meshuggenary: celebrating the world of Yiddish*. Simon & Schuster, p. 111
5. ↑  "I. L. Peretz" *Encyclopædia Britannica*
6. ↑  David G. Roskies "The Small Talk of I. L. Peretz". *In geveb*, 22 de marzo de 2016
7. ↑  Ruth R. Wisse (2016) *I. L. Peretz and the Making of Modern Jewish Culture* University of Washington Press, p. xiii
8. ↑  Anita Norich (2007) *Discovering Exile: Yiddish and Jewish American Culture During the Holocaust* Stanford University Press, p. 74
9. ↑  O teatro en yiddish estaba prohibido polas autoridades tsaristas pero tras a revolución de 1905 relaxaron a prohibición
10. ↑  Dan Miron "I. L. Peretz as the Poet of the Jewish Age of Sensibility: On the Century of His Death 1915-2015" in Alina Molisak e Shoshana Ronen (2017) *The Trilingual Literature of Polish Jews from Different Perspectives: In Memory of I.L. Peretz* Cambridge Scholars Publishing, p. 1

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q425644
* WorldCat
* VIAF: 266231723
* BAV: ADV12594986
* BIBSYS: 3077806
* BNF: 11919139j
* BRE: 2331020
* CiNii: DA02784921
* DeutscheBio: 119010046
* Discogs: 4713877
* EBID: ID
* FAST: 1799456
* GND: 119010046
* Gutenberg: 38722
* IBDB: 74622
* IMSLP: ID
* ISNI: 0000 0003 7039 6728
* LAC: 0060D5413
* LCCN: n50011063
* LibraryThing: peretzil
* LibriVox: 8769
* MusicBrainz: ID
* NKC: xx0077386
* NLA: 35901623
* NTA: 070374694
* OBP: ID
* OL: OL131969A
* openMLOL: 375884
* SELIBR: 83205
* SNAC: w6hh84gm
* SUDOC: 027065065

 |