| Balenoptéridos*Balaenopteridae*RorcuaisRango fósil: mioceno medio - presente  |
| --- |
| Xibardo. |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Subfilo: | Vertebrata |
| Clase: | Mammalia |
| Subclase: | Theria |
| Infraclase: | Eutheria |
| Orde: | Cetacea |
| Suborde: | Mysticeti |
| Familia: | **Balaenopteridae** Gray, 1864 |

 |
| Subfamilias e Xéneros |
| * *Balaenopterinae*
	+ *Balaenoptera*
* *Megapterinae*
	+ *Megaptera*
 |

A dos **balenoptéridos** (*Balaenopteridae*) é a familia máis diversa e máis abundante en especies dos cetáceos misticetos.

Esta familia inclúe os denominados **rorcuais**, entre eles baleas tan coñecidas como o rorcual azul ou balea azul e o xibardo.

Taxonomía
---------

### Descrición

A familia foi descrita en 1864 polo zoólogo británico John Edward Gray, en *Proc. Zool. Soc. Lond*. **1864**: 203.

### Etimoloxías

#### Nome científico

Gray formou o seu nome, como é habital, engadíndolle a desinencia do latín científico *-ĭdae*, propio das familias de animais, ao nome do xénero tipo, *Balaenoptera*, que fora definido polo francés Bernard-Germain de Lacépède en 1804.

Lacépède derivou este nome do latín *bālæna*, 'balea', que á súa vez deriva do grego antigo φάλαινα *phálaina*, e o grego antigo πτερόν *pterón*, 'á', en alusión ás longas aletas pectorais das súas especies (literalmente: 'as baleas con ás').

#### Nome común

En canto ao nome común, **rorcual**, procede do francés *rorqual*, un préstano do noruegués *røyrkval*. Polo que respecta á orixe desta voz norueguesa, hai varias opinións; segundo algúns etimoloxistas estaría formado por *reyðr* 'suco' e *hvalr* 'balea', literalmente 'balea con sucos', aludindo ás dobras gulares destes animais, mentres que outros opinan que deriva do nórdico antigo *reytharhvalr*, de *reyth* 'rorcual' (de *raurthr* 'vermello') e *hvalr* 'balea', ou do islandés antigo *reyöarhvalr*, de *reyör*, 'rorcual', e *hvalr* 'balea'.

### Clasificación

A familia dos balenoptéridos está formada por 8 especies (para algúns autores, 9) repartidas en 2 subfamilias con cadanseu xénero:

Balea azul femia co seu baleato.
Rorcual común.
*Balaenoptera acutorostrata* saltando.
**Familia *Balaenopteridae*** **Gray, 1864**

* **Subfamilia *Balaenopterinae*** Gray, 1864
	+ Xénero *Balaenoptera* Lacepède, 1804
		- *Balaenoptera physalus* Linnaeus, 1758
		- *Balaenoptera borealis* Lesson, 1821
		- *Balaenoptera brydei* Olsen, 1913 (Non aceptado; válido *Balaenoptera edeni* Anderson, 1878)
		- *Balaenoptera edeni* Anderson, 1878
		- *Balaenoptera musculus* Linnaeus, 1758
		- *Balaenoptera acutorostrata* Lacepède, 1804
		- *Balaenoptera bonaerensis* Burmeister, 1867
		- *Balaenoptera omurai* Wada, Oishi & Yamada, 2003
* **Subfamilia *Megapterinae*** Gray, 1864
	+ Xénero *Megaptera* Gray, 1846
		- *Megaptera novaeangliae* (Burowski, 1781)

### Nota taxonómica sobre o rorcual de Bryde

O **rorcual de Bryde** é de aparencia moi similar a *Balaenoptera borealis* e case de igual tamaño. Non foi descrito como especie independente até 1878 a partir dun exemplar varado na costa de Birmania, ao que se lle deu o nome binomial de *Balaenoptera edeni*.

En 1913 describíronse baleas avistadas mar a fóra de Suráfrica, que se clasificaron co nome *Balaenoptera brydei*, en honor de Johann Bryde, cónsul noruegués e pioneiro da industria baleeira surafricana.

Na década de 1950 pensouse que se trataban dunha soa especie, co que quedou *B. edeni* en razón de ser a clasificación primeira e, por tanto, prioritaria, pero permaneceu *rorcual de Bryde* como nome vernáculo (e sinónimo).

Pero os máis recentes estudos xenéticos indican, porén, que se trataba de dúas especies diferenciadas:

* **Rorcual de Bryde** (*Balaenoptera brydei*), con distribución tropical e subtropical en todos os mares, e que pesa até 26 t e alcanza os 15 m de lonxitude.
* **Rorcual tropical** (*Balaenoptera edeni*), que habita nas augas costeiras do leste do océano Índico e o oeste do océano Pacífico.

O rorcual de Bryde presenta considerábeis variacións morfolóxicas, e téñense identificado 5 subtipos que inclúen dúas variantes de pequeno tamaño que tenden a vivir cerca das costas. Desde o punto de vista da simplicidade taxonómica, as probas de ADN mostran que a nova especie de rorcual anano do sueste asiático non é igual á variación visualmente similar encontrada no mar Caribe. As probas complicaron a evolución do ordenamento taxonómico, xa que apareceron exemplares que mostran seren intermedios xeneticamente entre o rorcual de Bryde e o chamado **rorcual boreal** ou **rorcual sei** (*Balaenoptera borealis*).

Porén, na actualidade, nin o World Register of Marine Species nin a Unión Internacional para a Conservación da Natureza admiten como válidas estas dúas especies, o que si fai, en cambio, o Sistema Integrado de Información Taxonómica.

Características
---------------

Vista das dobras gulares.
Xibardos alimentándose.
A familia dos balenoptéridos distínguese das demais familias de misticetos pola presenza de pregaduras na garganta e na rexión ventral (as dobras gulares), que expanden enormemente a garganta cando se alimentan ao tragaren auga que se filtra polas barbas.

Todas as especies deste grupo miden máis de 10 m de lonxitude e, normalmente, son moito máis grandes. Unha delas, a balea azul, é o animal máis grande que xamais existiu sobre a Terra. Habitualmente, as femias son maiores que os machos.

Son animais de corpo longo e fino, hidrodinámico, o que lles permite movementos rápidos, e posúen de 12 a 120 dobras gulares, que posibilitan a dilatación da cavidade bucal —a modo dun acordeón— e inxerir grandes volumes de auga, da que filtran o seu alimento. Entre as outras baleas, só a balea gris posúe algo semellante, pero reducido a dous sucos curtos.

Posúen unha aleta dorsal, de forma e tamaño variábeis segundo as especies, situada sempre no terzo posterior.

O perfil do cranio, visto lateralmente, é relativamente rectilíneo e plano, coa mandíbula inferior arqueada cara a fóra. As barbas son relativamente curtas pero moi numerosas (até 500 en cada lado). Na cabeza obsérvase unha crista medial, desde a altura dos ollos até o fociño; no rorcual tropical hai 3 cristas.

A maioría das especies crían en augas temperadas durante o inverno, e logo volven ás zonas de alimentación cerca dos polos, ricas en plancto e *krill*, durante o curto verán polar.

Dentro deste grupo cómpre destacar, pola súa singularidade, a balea xibardo, caracterizada polas enormes aletas pectorais.

Todas as baleas desta familia, polo seu gran tamaño, foron obxecto prioritario da industria baleeira e a caza comercial á que foron sometidas levounas case á súa extinción.

En Galicia
----------

*Balaenoptera borealis*.
*Balaenoptera edeni*.
*Balaenoptera bonaerensis*.
*Balaenoptera omurai*.
### Sociedade Galega de Historia Natural

A Sociedade Galega de Historia Natural menciona, na súa *Lista padrón (provisoria) dos verberados de Galicia*, publicada no Tomo I: O medio da *Xeografía de Galicia* de Pérez Alberti, a cinco das sete especies de rorcuais, cos nomes galegos que se indican:

* *Balaenoptera physalus* — **rorcual de Bryl** [?]
* *Balaenoptera borealis* — **rorcual boreal**
* *Balaenoptera acutorostrata* — **rorcual alibranco**
* *Megaptera novaeangliae* — **rorcual xibarte**
* *Sibbaldus musculus* (sinónimo de *Balaenoptera musculus*) — **rorcual azul**

### *Vocabulario multilingüe* de Lahuerta e Vázquez

Os profesores Fernando Lahuerta e Francisco X. Vázquez recollen, no seu *Vocabulario multilingüe*, seis especies de rorcuais (o que implica que *non forzosamente* todas elas teñan que frecuentar, máis ou menos esporadicamente, as costas próximas a Galicia, aínda que si poidan ter nomes galegos): 

* *Balaenoptera acutorostrata* — **rorcual alibranco**
* *Balaenoptera musculus* — **rorcual azul**
* *Balaenoptera edeni* — **rorcual de Bryde**
* *Balaenoptera physalis* (sic, por *physalus*) — **rorcual común**
* *Balaenoptera borealis* **rorcual de pintas**
* *Megaptera novaeangliae* — **rorcual xibardo**

### *Guía dos mamíferos de Galicia* de Díaz d'a Silva e Cartelle

Pola súa parte, Díaz d'a Silva e Cartelle, na *Guía dos mamíferos de Galicia*, consideran como presentes nas nosas costas, algunhas accidentalmente, ás mesmas cinco especies, aínda que con nomes galegos algo diferentes: 

* *Balaenoptera acutorostrata* — **balea alibranca**
* *Balaenoptera borealis* — **balea de pintas**
* *Balaenoptera musculus* — **balea azul**
* *Balaenoptera physalus* — **balea común**
* *Megaptera novaeangliae* — **balea xibardo**

Notas
-----

1. 1 2 3  Berta, Annalisa (2006): *Marine Mammals: Evolutionary biology*. Academic Press. ISBN 0-12-088552-2.
2. ↑  "**rorcual** no dicionario da [[RAG]].". Arquivado dende o orixinal o 22 de xullo de 2013. Consultado o 17 de setembro de 2013.
3. ↑  *Balaenopteridae* en Encyclopedia or Life.
4. ↑  *Balaenopteridae* Arquivado 03 de marzo de 2016 en Wayback Machine. en MSW.
5. ↑  Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (ed.) (2005): *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference* (3rd ed). Arquivado 18 de xuño de 2009 en Wayback Machine.
6. 1 2 3  *Balaenoptera brydei* Olsen, 1913 en WoRMS.
7. 1 2  *Balaenoptera brydei* na *Lista* da UICN.
8. ↑  *Balaenoptera* no ITIS *(en inglés)*
9. ↑  Canariasconservacion.org: Rorcuales Arquivado 21 de outubro de 2014 en Wayback Machine. en canariasconservacion.org *(en castelán)*.
10. ↑  Pérez Alberti, A. (dir.) (1982), p. 210.
11. ↑  Talvez **rorcual de Bryde**?
12. ↑  *Natural History Museum* do Reino Unido
13. ↑  Lahuerta e Vázquez (2000), p. 309.
14. ↑  Véxase máis arriba a *Nota taxonómica sobre o rorcual de Bryde.*
15. ↑  Díaz d'a Silva e Cartelle (2007), pp. 130-134.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Balenoptéridos*** |

### Bibliografía

* Carwardine, M. (1995): *Ballenas, delfines y marsopas. Guía visual de todos los cetáceos del mundo*. Barcelona: Omega. ISBN 978-84-282-1037-3.
* Díaz d'a Silva, J. I. e Cartelle, Y. (2007): *Guía dos mamíferos de Galicia*. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 978-84-96893-20-7.
* Duguy, R. e Robineau, D. (1987): *Guía de los mamíferos marinos de Europa*. Barcelona: Omega. ISBN 978-84-282-0811-5.
* Lahuerta Mouriño, Fernando e Francisco X. Vázquez Álvarez (2000): *Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos*. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. ISBN 978-84-453-2913-8.
* Pérez Alberti, A. (dir.) (1982): *Xeografía de Galicia. Tomo I. O medio*. A Coruña: Edicións Sálvora. ISBN 978-84-85779-12-6.
* Perrin, William F. Bernd Würsig & J. G. M. Thewissen (eds.) (2002): *Encyclopedia of Marine Mammals*. 2ª ed. San Diego: Academic Press. ISBN 978-0-12-373553-9
* Schokkenbroek, Joost C. A. (2008): *Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885.* Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 978-90-5260-283-7.
* Tönnesen, J. N. & Arne Odd Johnsen (1982): *The history of modern Whaling.* Londres: C. Hurst & Co. ISBN 978-0-905838-23-6; Canberra: Australian National University Press. ISBN 978-0-7081-0749-2; Berkeley, California, USA: University of California Press. ISBN 978-0-520-03973-4.
* Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): *Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-4.

### Outros artigos

* Cetáceos
* Misticetos
* Balénidos
* Caza de baleas
* Caza de baleas en Galicia

### Ligazóns externas

* Coordinadora para o Estudo dos Mamíferos Mariños (CEMMA) *(en galego)*.
* Sociedad para la Conservación de Ballenas y Delfines / Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS) *(en castelán)*.
* FAO-OMS (1993): *Marine mammals of the world* *(en inglés)*.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q232829
* BRE: 3155790
* LCCN: sh85011110
* MAG: 2779324914

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Balaenopteridae
* Dyntaxa: 2002167
* EOL: 7660
* EPPO: 1BLNPF
* Fossilworks: 42977
* GBIF: 5313
* iNaturalist: 41546
* IRMNG: 104001
* ITIS: 180522
* MSW: 14300010
* NBN: NHMSYS0000376172
* NCBI: 9765
* Plazi: ID
* Soortenregister: 138889
* uBio: 105940
* WoRMS: 136979

 |