**Fortino Mario Afonso Moreno Reyes**, coñecido como "***Cantinflas***", nado o 12 de agosto de 1911 en cidade de México e finado o 20 de abril de 1993 en Cidade de México, foi un actor mexicano comediante do teatro e máis da industria cinematográfica mexicana, ademais de toureiro cómico e gandeiro de reses bravas.

Traxectoria
-----------

Gañou unha enorme popularidade coa interpretación do seu personaxe **Cantinflas**, un pobre campesiño saído dos barrios pobres que se orixinou do típico pelado. O personaxe asociouse coa identidade nacional de México e permitiulle a Moreno establecer unha longa e exitosa carreira cinematográfica que incluíu unha participación en Hollywood. Charlie Chaplin unha vez chamouno "o mellor comediante do mundo" e Mario Moreno ás veces é referido como o "Charlie Chaplin de México".

Mentres que algunhas das súas películas foron dobradas ao inglés para as audiencias estadounidenses e o seu traballo foi ben recibido entre a xente de Francia, o xogo de palabras que usaba en español non se traducía ben a outras linguas. Con todo, tivo un estrondoso éxito en Latinoamérica, onde aínda ten moitos admiradores devotos.

Como pioneiro do cine mexicano, Mario Moreno axudou ao seu crecemento na época de ouro. O seu éxito, como parte do florecente cine mexicano, axudou a converter a México na capital americana do entretemento. Ademais de ser un líder nos negocios, tamén chegou a involucrarse nos difíciles e ás veces perigosos asuntos de política de México. Aínda que el mesmo era politicamente conservador, a súa reputación como portavoz dos desprotexidos lle deu ás súas accións autenticidade e converteuse en alguén importante na loita contra o charrismo sindical, que era a práctica do goberno dun só partido de manexar e controlar os sindicatos.

Ademais, o seu personaxe Cantinflas, cuxa identidade mesturar coa del, foi analizada polos críticos dos medios de comunicación, filósofos, antropólogos e lingüistas, quen o vían como un perigo para a sociedade mexicana, unha marioneta burguesa, un tipo de filántropo, un capitalista aventureiro, un violador dos roles do xénero, un católico pío, un innovador verbal e un pallaso picaresco.

En efecto, Mario Moreno era todo iso. O seu personaxe Cantinflas, no seu intento por abarcar a identidade de toda unha nación, desenvolveu as contradicións e complexidades inherentes en calquera intento de representar a un país tan complexo e contraditorio como o é México.

### Vida Persoal

Foi o sexto de doce fillos. Catro deles morreron debido a malpartos. Oito sobreviviron, José "Pepe", Eduardo, Mario, Esperanza, Catalina, Enrique e Roberto. Pais: señor Pedro Moreno Esquivel, un humilde carteiro e a señora Soidade Guízar Reyes de Moreno. Fortino Mario Afonso Moreno naceu no barrio de Santa María a Redonda na cidade de México, e creceu no barrio bravo de Tepito. Puido saír adiante de situacións difíciles usando a audacia e trucos rueiros que despois aplicaría nas súas películas. Logo dun intento errado de entrar aos Estados Unidos por California, converteuse en boxeador para gañarse a vida. A súa personalidade cómica levouno ás carpas dos circos e de aí pasou ao teatro e ao cine.

Casou con Valentina Ivanova Zubareff, de orixe rusa, o 27 de outubro de 1936 e permaneceu con ela ata a súa morte en 1966. Mario Moreno tivo un fillo en 1961 e foi adoptado por Valentina Ivanova e nomeouno Mario Arturo Moreno Ivanova.

Serviu como presidente da ANDA *"Asociación Nacional de Actores" e foi o primeiro secretario xeral do Sindicato de Traballadores da Produción Cinematográfica (STPC).*

Logo de retirarse, Mario Moreno dedicou a súa vida a axudar aos demais a través da caridade e de organizacións humanitarias abrigo as que se dedicaban a axudar aos nenos. As súas contribucións á Igrexa católica e aos orfanatos fixérono un heroe do pobo en México.

En 1993, logo de morrer a causa do cancro de pulmón, miles de persoas reuníronse nun día chuvioso para o seu funeral. A cerimonia foi un evento nacional que durou tres días. O seu corpo xace na cripta familiar da familia Moreno Reyes na Cidade de México e foi homenaxeado por moitos xefes de estado e polo Senado dos Estados Unidos, que mantivo un momento de silencio por el.

Logo da súa morte, comezou unha batalla legal entre o seu fillo e lexítimo herdeiro, Mario Moreno Ivanova, e o sobriño do actor, Eduardo Moreno, sobre o control de 34 películas feitas por Cantinflas. O sobriño sostiña que o seu tío deulle permiso escrito para tomar os dereitos das películas cando estaba no seu leito de morte. Moreno Ivanova argumenta que é o herdeiro directo de Cantinflas e polo tanto os dereitos perténcenlle. Eduardo Moreno gañou a demanda en dúas ocasións pero Moreno Ivanova triunfou eventualmente logo de dúas apelacións.

Ao mesmo tempo, outra demanda xurdiu entre Columbia Pictures e Mario Ivanova sobre o control desas películas. Columbia di que comprou os dereitos das películas fai catro décadas nunha corte que notou varios erros nos documentos. Moreno Ivanova quería que os dereitos quedasen no seu poder e, máis xeralmente, no poder de México, como tesouro nacional. O 2 de xuño do 2001, logo de 8 anos de batalla, finalmente Columbia quedou cos dereitos das 34 películas disputadas.

Orixe do nome
-------------

De mozo, **Mario Moreno** realizaba unha variedade de actos en carpas rodantes, e foi nelas onde recibiu o alcume de "Cantinflas"; con todo, a orixe do nome pérdese na lenda. Segundo un obituario, é un nome sen significado algún que foi inventado a fin de evitar que os seus pais decatásense que traballaba no negocio do entretemento, ao que consideraban unha ocupación avergonzante. Noutra versión, o crítico de medios de comunicación, Carlos Monsiváis cita a lendaria orixe do discurso do personaxe:

> 
> 
> "*De acordo a unha lenda coa que el está de acordo, o mozo Mario Moreno, intimidado polo pánico escénico, unha vez na carpa Ofelia esqueceu o seu monólogo orixinal. Comezou a dicir o primeiro que lle vén á mente nunha completa emancipación de palabras e frases e o que sae é unha brillante incoherencia. Os asistentes atácano coa sintaxe e el dáse conta: o destino puxo nas súas mans a característica distintiva, o estilo que é a manipulación do caos. Semanas despois, invéntase o nome que marcará a invención. Alguén, molesto polas frases sen sentido grita: "canto inflas" ou "na cantina inflas", a contracción créase e convértese na proba do bautismo que o personaxe necesita".*
> 
> 

### Carreira no entretemento

Antes de comezar a súa vida profesional dentro do entretemento, explorou un número de posibles carreiras como a medicamento e o boxeo profesional antes de unirse ao mundo do entretemento como bailarín. Para 1930, xa se uniu ao circuíto de carpas da cidade de México, turnándose entre as carpas Ofelia, Sotelo de Azcapotzalco, e finalmente a carpa Valentina, onde coñeceu á súa futura esposa. Ao principio tratou de imitar a Ao Jolson pintándose a cara con pintura negra, pero despois separouse para formar a súa propia identidade como un habitante dun barrio pobre con pantalóns folgados, unha soga como cinto e un bigote moi particular. Nas carpas bailaba, realizaba acrobacias e xogaba o papel de varias profesións.

O Cantinflismo
--------------

En 1936, Mario Moreno fixo o seu debut no teatro Folies Bergère da cidade de México. Habendo deixado o ambiente de clase baixa que tiña un humor máis básico, o *cantinflismo*, a broma política que retaba a noción de que o humor de Cantinflas era baleiro, nacera. En 1937, o político Vicente Lombardo Toledano respondeulle ao seu rival político: "Se Morones decidiu mostrar o seu poder dialectal, que discuta con Cantinflas". Estando directamente involucrado no debate, Cantinflas respondeu:

{{|*"Ah, pero déixenme deixar algo ben en claro, teño momentos de lucidez e falo moi claro. E agora falarei con claridade... Amigos, hai momentos na miña vida que son realmente momentáneos e non é porque un dígao, pero hai que velo...Que vemos? o que hai que ver... porque que coincidencia amigos, que supondo que neste caso -non digamos o que podería ser- pero debemos pensar niso e e entender a psicoloxía de vida para fai unha analogía da síntese da humanidade, correcto? Ben, ese é o punto".*}}

Figuras da comunicación e intelectuais incluíron a definición de *cantinflismo* en publicacións subsecuentes. Monsiváis interprétao na presidencia esquerdista de Lázaro Cárdenas chamándoo "unha burla do proletariado de disparates gloriosos". Pero talvez a definición do escritor contemporáneo Miguel Ríos sexa máis elocuente:

> 
> 
> *"É coma se Cantinflas fóra, máis que ninguén, o ditador mexicano do optimismo...coquetea coa política coma se fose o político máis experimentado. Convértese en líder e proletariado con só cambiarse o chapeu ou unha frase".*
> 
> 

O activismo político de Mario Moreno foi un cambio notable e a súa inocencia cómica xa non era suficiente para defendelo da crítica que iso significou.

Carreira Cinematográfica
------------------------

Estrela co nome de Cantinflas no Salón da Fama de Hollywood
A mediados dos anos 30, Cantinflas coñeceu ao produtor ruso Jacques Gelman e posteriormente asociouse con el para formar a súa propia produción cinematográfica. Gelman, producía, dirixía e distribuía mentres Cantinflas actuaba. Cantinflas fixo o seu debut en 1936 na película *Non che enganes corazón* pero a película recibiu pouca atención. En 1939 estableceu Pousa Films, producindo películas curtas que lle permitiron desenvolver o personaxe de Cantinflas pero foi en 1940 cando finalmente se converteu nunha estrela logo de rodar *Aí está o detalle*. A frase que lle dió o seu nome á película converteuse no principal dito de Cantinflas polo resto da súa carreira. A película foi un éxito en Latinoamérica e foi recoñecido pola revista Somos como unha das 10 máis grandes producións de México.

En 1941, Mario Moreno fixo primeiro o papel dun oficial de policía na película *O xendarme descoñecido*. Para entón xa se distinguiu bastante do típico "peladito" dos anos 20 e o seu personaxe pasaba comodamente de ser o home marxinado de clase baixa ao poderoso servidor público. A natureza política da retórica do cantinflismo facilitou esta fluidez. Volvería tomar o papel do axente 777 e sería homenaxeado polas forzas policiacas en toda América Latina pola súa imaxe positiva da aplicación da lei.

*Nin sangue nin area*, unha película satírica acerca do toureo en 1941, rompeu niveis de despacho de billetes de películas mexicanas en varios países de América. En 1942 agrupouse con Miguel M. Delgado e Jaime Salvador para producir unha serie de parodias de baixa calidade incluíndo unha interpretación de "O Circo" de Chaplin.

Os anos 40s e 50s foron os mellores para Cantinflas. En 1946 rexeitou traballar coas compañías mexicanas e asinou contratos con Columbia Pictures. Para entón, a súa popularidade era tal, que puido prestar o seu prestixio á causa do traballo mexicano, representando a Asociación Nacional de Actores en conversacións co presidente Manuel Avila Camacho. Con todo as pláticas non deron bos resultados e como resultado dun escándalo, decidiu retractarse e regresar ao teatro.

O 30 de agosto de 1953, Cantinflas comezou a levar a cabo a súa obra teatral *Eu Colón* no Teatro dos Insurxentes, o mesmo teatro que se viu envolvido nunha controversia sobre un n> de Diego Rivera que incorporaba imaxes de Cantinflas e da Virxe de Guadalupe. Os críticos, incluíndo certos grupos conservadores (fundamentalmente os Mochos do PAN) e o arcebispo Luís María Martínez, acusaron a obra como "blasfema" e eventualmente foi pintada sen a imaxe da virxe.

*Eu Colón* colocou a Cantinflas no personaxe de Cristovo Colón quen, mentres continuaba "descubrindo América" fixo observacións cómicas, históricas e contemporáneas desde diferentes perspectivas. As bromas cambiaban cada noite e Moreno continuou empregando o seu xogo de palabras e dobre sentido para atacar aos políticos.

En 1956, A Volta ao Mundo en 80 Días, o debut estadounidense de Cantinflas, fíxoo gañar un nomeamento ao premio Globo Dourado na categoría de mellor actor de musical ou comedia, nesta cinta actúa xunto ao actor inglés David Niven. A revista *Variety* dixo en 1956 que a súa calidade chaplinesca contribuíu ao éxito da película. Esta película recadou a cantidade de 42 $millóns de dólares en despacho de billetes. Mentres que Niven foi o principal actor nos países de fala inglesa, Cantinflas foino no resto dos países. Como resultado da película, Cantinflas converteuse no actor mellor pago do mundo.

A segunda película estadounidense de Cantinflas, Pepe, intentou replicar o éxito da primeira. A película incluíu aparicións refacho de Frank Sinatra, Judy Garland, e outras estrelas. O seu humor, profundamente arraigado na lingua española, non se puido traducir ben para as audiencias estadounidenses e a película foi unha notable decepción nos portelos. A pesar diso, recibiu outro nomeamento ao Globo Dourado pola súa actuación. Despois en 1992, durante unha entrevista estadounidense, Mario Moreno confesou que o principal impedimento para o seu éxito nos Estados Unidos era a barreira da lingua. Logo de regresar a México, Cantinflas creou a súa propia compañía, Cantinflas Films, e continuou facendo películas ata a súa última, que foi *O Barrendero*, realizada en 1982.

Como Charlie Chaplin, Cantinflas era un satírico social. Facía o papel de *El peladito*, un ninguén de ningures, con esperanzas de ter éxito. Con admiración mutua, Cantiflas foi influenciado polas primeiras películas de Chaplin así como pola súa ideoloxía. *O Circo* era unha "sombra" do cine mudo de Chaplin. *O Circo* e *Se eu fose deputado* tiñan moitas cousas en común coa película de 1940, *O Gran Ditador*.

As películas de Cantinflas, ata a data séguenlle xerando ganancias a Columbia Pictures. No 2000, Columbia informou un aproximado de 4 000 000,00 $de dólares xerado polas ganancias da distribución noutros países.

Impacto
-------

Resultado: 
Entre as cousas que o fixeron querido polo público estaba o uso cómico da linguaxe nas súas películas; os seus personaxes (os cales case todos era unha variación do peladito Cantinflas pero en diferentes papeis e situacións) establecían unha conversación normal para despois complicala ao momento de que ninguén entendía o que estaba dicindo. O personaxe de Cantinflas era particularmente adepto para ofuscar a conversación cando lle debía diñeiro a alguén, ao cortejar señoritas ou ao tratar de saír de problemas coas autoridades, arranxándollas para humillalas sen que se desen conta. A esta forma de falar chamóuselle Cantinfleada e converteuse en español nunha forma de dicir *¡estás cantinfleando!* cada vez que a alguén lle era difícil entender a conversación. A Real Academia Española incluíu o verbo *cantinflear* e as palabras *cantinflas* e *cantinfleada* no seu dicionario en 1992.

No campo das artes visuais, artistas do talle de Rufino Tamayo e Diego Rivera pintaron a Cantinflas como un símbolo do home mexicano. A banda de punk americana Mindless Self Indulgence gravou unha canción sobre Cantinflas chamada "Whipstickagostop".

O estilo de Cantinflas e o contido das súas películas levou a moitos estudantes a concluír que el influenciara os moitos teatros que pasaban a mensaxe do Movemento Chicano durante os anos 60s e 70s nos Estados Unidos, dos cales, o máis importante era O Teatro Campesiño. O movemento do teatro era unha parte importante do renacemento cultural que era a contraparte social do movemento político polos dereitos civís dos mexico-norteamericanos. O seu uso dos estilos e temas sociais é visto como un precursor do
teatro Chicano.

Nos anos 70s apareceu unha serie de debuxos animados chamado "O Show de Cantinflas" protagonizada por unha caricatura animada de Cantinflas. O show era dirixido aos nenos e tiña un propósio educativo. O personaxe animado era chamado "Amigo" e concentrábase nunha variedade de temas para educar aos nenos que ían desde a orixe do fútbol ata a orixe da Liña Internacional do Tempo.

Aínda que Cantinflas nunca logrou nos Estados Unidos o mesmo éxito que cultivou en México, foi homenaxeado cunha estrela no Paseo da Fama de Hollywood. Recibiu dous nomeamentos ao premio Globo de Ouro na categoría de mellor actor e o recoñecemento aos logros da súa vida por parte da Academia Mexicana do Filme.

O premio Mario Moreno "Cantinflas" é entregado anualmente aos actores do entretemento que "representan á comunidade latina co mesmo humor e distinción que o lendario Cantinflas" e que, como Cantinflas, usan o seu poder para axudar aos máis necesitados.

No 2002, o estadounidense - salvadoreño (aínda que el descríbese como chicano) Herbert Sigüenza, artista, comediante e membro de Culture Clash, comezou a actuar nun monólogo acerca de Cantinflas que fixo xira por todo o país. A obra, falada en inglés e español, incorporou trazos comúns nas películas de Cantinflas e recreou moitas das rutinas de comedia do actor, tal como o seu camiñar característico.
As películas de Cantinflas son distribuídos en norteamérica por Lagoa Films.

Resposta crítica
----------------

Cantinflas ás veces é visto como o personaxe Groucho Marx, o que coas súas habilidades lingüísticas ataca os ricos, os poderosos, a policía e ata o goberno. O historiador e autor de *Cantinflas e o Caos da Modernidade Mexicana* escribe: "Cantinflas simboliza o peladito que triunfa sobre os poderosos usando os seus trucos" e presenta a Cantinflas como a imaxe mesma do México da transición. Gregorio Luke, director executivo do Museo de Arte Latinoamericana dixo: "entender a Cantinflas é entender o que pasou en México en todo o século pasado".

Pola súa banda, Monsiváis interpreta as súas representacións en termos da importancia da palabra falada no contexto do "analfabetismo reinante" de México (70% en 1930). Particularmente, na película *O Analfabeto*, "Cantinflas é o iletrado que toma control da linguaxe como pode".

O xornalista Salvador Novo interpreta o papel dos personaxes de Moreno totalmente en termos de *Cantinflismo*: "En condensarlos: en entregar á saudable gargallada do pobo a esencia demagóxica da súa vacuo confusionismo, estriba o mérito e asegúrase a gloria deste fillo cazurro da cidade ladina e burlona de México, que é Cantinflas"../

Na súa biografía da comicidade, o estudante de cultura mexicana Jeffrey M. Pilcher, ve a Cantinflas como unha metáfora do "caos da modernidade mexicana", unha realidade que estaba fóra do alcance para a maioría dos mexicanos. "A súa linguaxe enredosa expresaba elocuentemente as contradicións da modernidade como 'o momento palpitante de todo o que quere ser e non pode'. Da mesma maneira, 'as xerarquías sociais, os patróns da linguaxe, as identidades étnicas e as formas masculinas de comportamento, todos caeron ante o seu humor caótico para ser reformuladas en novas formas revolucionarias'.

Filmografía e personaxes
------------------------

### Películas a cor

* *El barrendero* (1981) — Napoleón- varredor.
* *El patrullero 777* (1977) — Diógenes Bravo- policía.
* *El ministro y yo* (1975) — Mateo Melgarejo- burócrata.
* *Conserje en condominio* (1973) — Úrsulo- conserxe.
* *Don Quijote cabalga de nuevo* (1972) — Sancho Panza (coprodución con España).
* *El profe* (1970) — Sócrates García- profesor.
* *Un Quijote sin mancha* (1969) — Justo Leal y Aventado- avogado.
* *Por mis pistolas* (1968) — Fidencio Barrenillo- boticario.
* *Su Excelencia* (1966) — Lopitos- diplomático.
* *El señor doctor* (1965) — doutor Salvador Medina- médico.
* *El padrecito* (1964) — padre Sebastián o Sebas- sacerdote.
* *El extra* (1962) — Rogaciano.
* *El analfabeto* (1960) — Inocencio Prieto y Calvo.
* *Pepe* (1960) — Pepe (coprodución cos Estados Unidos).
* *Sube y baja (El ascensorista)* (1958) — Cantinflas.
* *La Vuelta al Mundo en Ochenta Días* (1956) — Paspartout (produción estadounidense).
* *El bolero de Raquel* (1956) — Cantinflas- bolero.

### Películas en branco e negro

* *Entrega inmediata* (1963) — Feliciano Calloso- carteiro.
* *Ama a tu prójimo* (1958) — Cantinflas.
* *Abajo el telón* (1954) — Cantinflas- limpiaventás.
* *Caballero a la medida* (1953) — Cantinflas- xastre.
* *El señor fotógrafo* (1952) — Cantinflas- fotógrafo
* *Lluvia de estrellas* (1951) — participación
* *Si Yo fuera diputado...* (1951) — Cantinflas- peiteador.
* *El bombero atómico* (1950) — El bombero atómico, el 777- bombeiro e policía.
* *El Siete Machos* (1950) — Margarito/El Siete Machos.
* *Puerta, joven (El portero)* (1949) — Cantinflas- porteiro.
* *El mago* (1948) — Cantinflas.
* *El supersabio* (1948) — Cantinflas- asistente do científico.
* *¡A volar joven!* (1947) — Cantinflas- piloto.
* *Soy un prófugo* (1946) — Cantinflas.
* *Un día con el Diablo* (1945) — o voceador.
* *Gran Hotel* (1944) — Cantinflas.
* *Romeo y Julieta* (1943) — ruletero/Romeo de Montesco.
* *El circo* (1942) — o zapateiro.
* *Los tres mosqueteros* (1942) — Cantinflas/D'Artagnan.
* *Carnaval en el trópico* (Fiesta en Veracruz) (1941) — participación involuntaria.
* *El gendarme desconocido* (1941) — Cantinflas, o 777.
* *Ni sangre ni arena* (1941) — El Chato & Manuel Márquez "Manolete".
* *Ahí está el detalle* (1940) — Cantinflas/"Leonardo del Paso".
* *Cantinflas y su prima (La prima de Cantinflas)* (1940) — Cantinflas (curtametraxe).
* *Cantinflas ruletero* (1940) — Baldomero (curtametraxe publicitaria).
* *Cantinflas boxeador* (1940) — Cantinflas (curtametraxe publicitaria).
* *Cantinflas en los censos* (1940) — Cantinflas (curtametraxe publicitaria).
* *Jengibre contra dinamita* (1939) — Bala Fría (curtametraxe publicitaria).
* *Siempre listo en las tinieblas* (1939) — Chencho Albondigón (curtametraxe publicitaria).
* *El signo de la muerte* (1939) — Cantinflas.
* *Águila o sol (Cara o cruz)* (1937) — Polito Sol.
* *¡Así es mi tierra!* (1937) — El Tejón.
* *No te engañes corazón* (1936) — Cantinflas.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Cantinflas*** |

### Bibliografía

* Moreno, Mario "Cantinflas", 1969. *Su Excelencia Mexico*, D.F.: Gráficas Menhir, S.A

### Outros artigos

* Cine mexicano
* Cultura de México

### Ligazóns externas

* BBC Mundo: *Un século, dez historias: Mario Moreno "Cantinflas"* *(en castelán)*
* Cantinflas.Net: *Sitio web non oficial de Mario Moreno "Cantinflas"* *(en castelán)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q195371
* WorldCat
* VIAF: 14961296
* Allmovie: p84036
* AlloCiné: 29637
* BIBSYS: 4098671
* BNCHL: 000787887
* BNE: XX4578958
* BNF: 139307371
* DeutscheBio: 122741382
* EBID: ID
* FAST: 113714
* Filmportal: ID
* GEC: 0044375
* GND: 122741382
* IMDb: nm0134594
* ISNI: 0000000439844710
* LCCN: n83122227
* NNDB: 000065704
* OL: OL5095335A
* SNAC: w6k64qbv
* SUDOC: 070183201
* TMDb: 29518

 |