| Rubia |
| --- |
| *Rubia tinctorum* |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Orde: | Gentianales |
| Familia: | Rubiaceae |
| Subfamilia: | Rubioideae |
| Tribo: | Rubieae |
| Xénero: | ***Rubia***L. |
| Especie: | ''***Rubia tinctorum''*** |

 |

A **rubia** ou **herba dos torneiros** (***Rubia tinctorum***) é unha especie de plantas fanerógamas do xénero *Rubia*, da orde das Gentianales, pertencente á familia das rubiáceas.

Esta especie tivo unha gran difusión, sobre todo no pasado, debido á utilidade da súa raíz para fabricar tinguiduras de cor vermella destinados á industria téxtil e á súa utilidade farmacolóxica.

Hábitus
Ilistración
Inflorescencia
Flores

Ecoloxía
--------

É unha planta orixinaria das rexións mediterráneas, concretamente da zona suroeste de Europa, desde Irlanda ao norte de África. Desenvólvese mellor en zonas montañosas e húmidas.

Descrición
----------

É unha planta perenne que pode medrar até o metro de altura. É unha planta fanerófita.

Caracterízase pola súa raíz avermellada. O seu talo ramifícase e é de sección tetragonal. En ocasións preséntase con aguillóns. As súas follas teñen de catro a seis vértices cun pecíolo miúdo de 1–2 mm.

É hermafrodita, cunha inflorescencia parcialmente racimosa, paniculoide e pouco piramidal.
Os seus froitos son carnosos e teñen forma de baga.

Usos
----

Farmacoloxía
A parte utilizada da planta para o seu uso como planta medicinal, é a raíz e ocasionalmente as follas. Como fin medicinal colléitase a raíz, pero sempre daquelas plantas que teñan polo menos 2 anos de antigüidade. Débense limpar moi ben todas as partes verdes, lavalas coidadosamente e deixalas asollar; tamén se pode realizar cun secador sempre que non se superen os 50 °C. nestas condicións conservarán a súa cor avermellada.

Principios activos
A súa composición química é: iriroides: asperulósido. Substancias colorantes, heterósidos de hidroxiantraquinóns (1,5%), ácido ruberítrico, rubiadín-primaverosido, rubiadín-glicósidos, purpurina. Fitosterois: beta-sitosterol.

Accións farmacolóxicas e usos medicinais
É un bo colagogo, útil nas afeccións hepáticas. Laxante, adstrinxente e un tónico lene: favorece a evacuación intestinal.

Efectos emenagoga (facilita a menstruación e calma as dores) e abortivos.
Diurética: recoméndase en todo tipo de afeccións renais (cálculos, cólicos, infeccións) e tamén para a cistite. Colerético: útil nos trastornos da vesícula biliar.

Desinfectante, antiséptico. Antiespasmódico e sedante. Antiinflamatorio.
Utilízanse as flores en infusión como antidiarreico ; e popular afrodisíaco. Antigamente era un remedio contra a ictericia e a gota.
A administración da rubia pode causar unha alarma inxustificada, xa que os ouriños, mucosidades, suor ou leite tínguense de vermello. Isto débese a que posúe alizarina, un dos pigmentos máis potentes da cor vermella.

Usos medicinais
A planta está utilizada contra as afeccións renais e das vías urinarias e ten unha grande eficacia na disolución de cálculos renais e urinarios.
Utilízase para: oliguria, litiase renal, cistite, uretrite, hiperuricemia, edema, urolitiase, hiperazotemia, gota, hipertensión arterial, discinesias biliares etc.
As follas úsanse para a hipertensión arterial.

Toxicidade
A lucidina e a rubiadina, resultado da hidrólise do lucida-primaverósido, son altamente citotóxicas e xenotóxicas. Cómpre ter precaución no seu uso como antidiurética en presenza de hipertensión, cardiopatías ou insuficiencia renal, xa que pode supor unha achega incontrolada de líquidos e a posibilidade de que se produza unha descompensación tensional.
Tamén hai que ter en conta o contido alcólico do extracto fluído e da tintura. A planta é canceríxena e pode provocar malformacións conxénitas.

### Historia, uso como colorante e outros usos

Uso como colorante nestas madeixas tinguidas coa raíz da rubia.
A primeira aparición dos colorantes produciuse no antigo Exipto. Daquela a maioría dos pigmentos auténticos eran inorgánicos, con todo, as pezas daquela época revelan que xa contra ano 2500 a. C. utilizábase o vermello de alizarina, extraído da rubia. Durante séculos, este vermello luminoso, tamén coñecido como vermello turco ou *rubia tinctorum*, foi o único colorante rubio resistente á luz. Un custoso e complicado proceso de enxugado utilizouse en todas as rexións de oriente próximo para a coloración do cotón.

No "Zeitschr. F. Urologie" (1924), Bauer fixo un eloxio á rubia para combater as enfermidades do aparello urinario en todos aqueles casos en que se presenta alcalinidade dos ouriños, como en fosfaturia.

O Municipio de Villasrubias na provincia de Salamanca debe o seu nome a esta planta que abunda nos restrollos.

No século XIX, Marcial Valladares Núñez no seu dicionario galego chamábaa ***hèrba d'os torneiros*** e contaba que os torneiros cocían a raíz desta planta en auga e así facían unha clase de tinguidura para as súas obras.

Cultivo e apaña
---------------

Esta planta cultívase en terreos húmidos, profundamente labrados e adobados no outono. Apáñanse as sementes no mes de agosto e setembro e seméntase en marzo. Déixanse medrar as raíces durante 18 meses, e pasado este tempo arríncanse en setembro. Daquela as raíces, inmediatamente, póñense a secar á sombra, unha vez enxugadas móense e redúcense a po muíño. Un campo de *Rubia* dura 10 anos e en todo este tempo só se labra unha vez ao ano.

Taxonomía
---------

*Loura tinctorum* foi descrita por Carl von Linné e publicado en *Species Plantarum* 1: 109, no ano 1753.

Etimoloxía
***Rubia***: nome xenérico que deriva do latín: *rubrum* "rubio, vermello", que fai referencia ao rizoma avermellado da planta.

'tinctorum: *epíteto* *latíno*, referido a tintureiro (xenitivo plural de tintor).

Citoloxía
Número de cromosomas de *Loura tinctorum* (Fam. Rubiaceae) e táxones infraespecíficos: 2n=44.

Sinonimia
* *Galium loura* E.H.L.Krause in J.Sturm 1904
* *Loura sylvestris* Mill. 1768
* *Loura acaliculata* Cav. 1793
* *Loura tinctoria* Salisb. 1796
* *Loura tinctorum var. sativa* Pollini 1822
* *Loura tinctorum var. iberica* Fisch. ex DC. 1830
* *Loura tinctorum var. pubescens* Ledeb. 1844
* *Loura iberica* (Fisch. ex DC.) K.Koch 1851
* *Loura tinctorum f. petiolaris* Sommier & Levier 1900
* *Loura sativa* Guadagno 1914

Notas
-----

1. ↑  "Botánica" en *Vocabulario de ciencias naturais*, Santiago de Compostela, Xunta, 1991
2. ↑  Marcial Valladares Núñez (1884): *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar
3. 1 2  Madder, WebMD.
4. ↑  Inoue, Kaoru; Yoshida, Midori; Takahashi, Miwa; Fujimoto, Hitoshi; Ohnishi, Kuniyoshi; Nakashima, Koichi; Shibutani, Makoto; Hirose, Masao; Nishikawa, Akiyoshi (2009). "Possible contribution of rubiadin, a metabolite of madder color, to renal carcinogenesis in rats". *Food and Chemical Toxicology* **47** (4): 752–9. PMID 19167447. doi:10.1016/j.fct.2009.01.003.
5. ↑  Inoue, Kaoru; Shibutani, Makoto; Masutomi, Naoya; Toyoda, Kazuhiro; Takagi, Hironori; Takahashi, Miwa; Fujimoto, Hitoshi; Hirose, Masao; Nishikawa, Akiyoshi (2008). "One-year chronic toxicity of madder color in F344 rats – Induction of preneoplastic/neoplastic lesions in the kidney and liver". *Food and Chemical Toxicology* **46** (10): 3303–10. PMID 18723070. doi:10.1016/j.fct.2008.07.025.
6. ↑  Masutomi, N; Shibutani, M; Toyoda, K; Niho, N; Uneyama, C; Hirose, M (2000). "A 90-day repeated dose toxicity study of madder color in F344 rats: A preliminary study for chronic toxicity and carcinogenicity studies" (PDF). *Bulletin of National Institute of Health Sciences* (118): 55–62. PMID 11534128. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 08 de outubro de 2016. Consultado o 22 de xuño de 2017.
7. ↑  Inoue, Kaoru; Yoshida, Midori; Takahashi, Miwa; Shibutani, Makoto; Takagi, Hironori; Hirose, Masao; Nishikawa, Akiyoshi (2009). "Induction of kidney and liver cancers by the natural food additive madder color in a two-year rat carcinogenicity study". *Food and Chemical Toxicology* **47** (1): 184–91. PMID 19032970. doi:10.1016/j.fct.2008.10.031.
8. ↑  Yokohira, M.; Yamakawa, K.; Hosokawa, K.; Matsuda, Y.; Kuno, T.; Saoo, K.; Imaida, K. (2008). "Promotion Potential of Madder Color in a Medium-Term Multi-Organ Carcinogenesis Bioassay Model in F344 Rats". *Journal of Food Science* **73** (3): T26–32. PMID 18387132. doi:10.1111/j.1750-3841.2008.00685.x.
9. ↑  Westendorf, J; Pfau, W; Schulte, A (1998). "Carcinogenicity and DNA adduct formation observed in ACI rats after long-term treatment with madder root, Rubia tinctorum L". *Carcinogenesis* **19** (12): 2163–8. PMID 9886573. doi:10.1093/carcin/19.12.2163.
10. ↑  Blömeke, Brunhilde; Poginsky, Barbara; Schmutte, Christoph; Marquardt, Hildegard; Westendorf, Johannes (1992). "Formation of genotoxic metabolites from anthraquinone glycosides, present in Rubia tinctorum L". *Mutation Research/Fundamental and Molecular Mechanisms of Mutagenesis* **265** (2): 263. doi:10.1016/0027-5107(92)90055-7.
11. ↑  Inoue, Kaoru; Yoshida, Midori; Takahashi, Miwa; Fujimoto, Hitoshi; Shibutani, Makoto; Hirose, Masao; Nishikawa, Akiyoshi (2009). "Carcinogenic potential of alizarin and rubiadin, components of madder color, in a rat medium-term multi-organ bioassay". *Cancer Science* **100** (12): 2261–7. PMID 19793347. doi:10.1111/j.1349-7006.2009.01342.x.
12. ↑  "Antimicrobial activity of common madder (Rubia tinctorum L.)" (6). PMID 16619348. doi:10.1002/ptr.1884.
13. ↑  "Anti-diarrhoeal activity of crude aqueous extract of Rubia tinctorum L. Roots in rodents" (2). PMID 20551592. doi:10.1540/jsmr.46.119.
14. ↑  *Diccionario gallego-castellano*, Santiago, Imp. Seminario Conciliar
15. ↑  *Rubia tinctorum* en Trópicos
16. ↑  Notas cariológicas em Rubiaceae portuguesas.
17. ↑  Sinónimoe en Kew
18. ↑  *Rubia tinctorum* en PlantList/

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Rubia*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Rubia***  |

### Bibliografía

* PLANTAS MEDICINALES, Pio Font Quer. Editorial Península, 2a edició 2000.
* TRATADO DE BOTÁNICA, Gola, Negri, cappelletti. Editorial LABOR S.A
* MANUAL FLORA DELS PAÏSOS CATALANS, Oriol de Bolòs, Josep Vigo, Ramón M. Masalls, Josep M. Ninot. Editorial Conèixer a Natura
* FLORA IBÉRICA. Editorial Real Xardín Botánico, CSIC. Volum XV (RUBIACEAE-DIPSACACEAE)
* Species Plantarum 1:109. 1753
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) (en inglés)

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q163641
* AAT: 300311198
* EBID: ID
* GEC: 0139872
* MAG: 2776734829

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 153236
* BioLib: 40625
* Dyntaxa: 221452
* Ecocrop: 9344
* EOL: 1107374
* EPPO: RBITI
* FoC: 220011762
* GBIF: 2892272
* iNaturalist: 362522
* IPNI: 765369-1
* IRMNG: 11270887
* ITIS: 35145
* NBN: NBNSYS0000004983
* NCBI: 29802
* PlantList: kew-180430
* POWO: ID
* Soortenregister: 120653
* TAXREF: 118920
* Tela Botanica: 57890
* Tropicos: 27904511
* uBio: 461461
* PLANTS: RUTI2
* WCSPF: 180430

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UNII: DEF14459OH

 |