**Concepción Méndez Cuesta**, nada en Madrid o 27 de xullo de 1898 e finada na Cidade de México o 7 de decembro de 1986, foi unha escritora, poeta, dramaturga e guionista española, contemporánea da Xeración do 27. Pertencía ao grupo de Las Sinsombrero.

Traxectoria
-----------

### Infancia e mocidade

De familia rica, foi a maior dos dez fillos de Pascual Méndez e Luisa Cuesta. Recibiu educación nun colexio francés, o que quizais se percibe nos seus primeiros versos. Afeccionada ao deporte, destacou na ximnasia e a natación. Adoitaba pasar os veráns en familia en Donostia. En 1919 coñeceu alí a Luis Buñuel, quen foi o seu primeiro noivo. Esa relación durou sete anos, durante os que Concha, amiga ademais de Maruxa Mallo, relacionouse con Luis Cernuda, Rafael Alberti e Federico García Lorca.

En 1926 publicou *Inquietudes*; dous anos despois, *Surtidor*; e en 1930, *Canciones de mar y tierra*. Nese período viuse influída por Maruxa Mallo, con quen compartiu o que se coñeceu como o seu «primeiro exilio».

Independizada da súa familia a principios de 1929, iniciou un periplo que a levou desde Londres a Montevideo e Buenos Aires. Na capital arxentina contactou con Guillermo de Torre, escritor e crítico que dirixía a sección de letras do diario *La Nación*, onde comezou a publicar un poema semanal. En Arxentina fixo amizade con Consuelo Berges e Alfonsina Storni. Dese período é o seu poemario *Canciones de mar y tierra* (1930). Este foi o seu «segundo exilio».

Monumento á Xeración do 27 en Punta de Torremolinos. De esquerda a dereita: Concha Méndez, Manuel Altolaguirre, Salvador Dalí e Emilio Prados
Coa proclamación da Segunda República en 1931 regresou a España, e comezou a frecuentar os faladoiros do café Granja El Henar. Alí, Federico García Lorca presentoulle ao malagueño Manuel Altolaguirre, con quen casou o ano seguinte. Foron testemuñas Federico García Lorca, Juan Ramón Jiménez, Jorge Guillén e Luis Cernuda. Xuntos crearon a imprenta La Verónica nun cuarto do hotel Aragón e empezaron a editar a revista *Héroe*, en que apareceron obras de Juan Ramón Jiménez, Miguel de Unamuno, Pedro Salinas, Luis Cernuda e Jorge Guillén.

Nesa época comezou o seu interese polo teatro e o cinema. Publicou as obras *El personaje presentido* (1931), *El ángel cartero* (1931) e *El carbón y la rosa* (1935), as dúas últimas para público infantil. Tamén por entón publicou varios libros de poesía vangardista en obras como *Vida a vida* (1932), *Niño y sombras* (1936) e *Lluvias enlazadas* (1939). Viviron de 1933 a 1935 en Londres, onde perdeu o primeiro fillo que estaba a esperar. Reflectiu esa experiencia no libro *Niño y sombra*. En 1935 naceu a súa filla Paloma. Xunto co seu marido, activo impresor, contribuíu á difusión da obra da Xeración do 27. Editaron coleccións de poesías e revistas como *Poesía*, *1616* (título que aludía o ano da morte de Shakespeare e Cervantes) e *Caballo Verde para la Poesía*, dirixida por Pablo Neruda.

### Guerra Civil e exilio

O matrimonio e a súa filla regresaron a España en 1935, e ao estalar a guerra civil española, ambos tomaron partido pola República. Porén, Concha pronto abandonou Madrid para protexer a súa filla, mentres que Manuel permaneceu en España. Tras residir en Inglaterra, Bélxica e Francia, regresou a Barcelona para reunirse co seu marido, camiño xa do exilio. Trasladáronse a París, onde os recibiu Paul Éluard, e máis tarde á Habana. Alí permaneceron até 1943 e coincidiron con outros moitos exiliados. 

No seu exilio en Cuba, estabeleceron outra imprenta chamada igualmente La Verónica e publicaron a colección poética *El ciervo herido* entre 1939 e 1943. En 1944 trasladáronse a México, onde Altolaguirre a abandonou pola cubana María Luisa Gómez Mena. En 1959 morreron ambos nun accidente en España cando volvían do Festival de cine de San Sebastián.

C*o*ncha seguiu publicando poemas na revista *Hora de España*, onde publicou en 1938 o seu prólogo de *El Solitario (Nacimiento)*. As dúas entregas ou actos seguintes publicáronse na Habana en 1941 e en México en 1945. En 1944 publicou *Villancicos de Navidad* e *Sombras y sueños*. De 1944 a 1979 deixou de publicar, aínda que en 1976 editouse unha *Antología poética*. En 1979 apareceu o seu último libro, o poemario *Vida o río*. Malia realizar tres viaxes puntuais a Madrid a partir de 1966, continuou residindo en México até o seu falecemento en 1986.

En 1991 publicáronse as súas *Memorias habladas, memorias armadas*, obra compilada a partir das cintas que fora gravando a súa neta, Paloma Ulacia Altolaguirre.

### Obra poética

A súa obra poética está recollida en *Poemas entre 1926-1986*. A edición foi preparada polo marido da súa filla Paloma, o profesor James Valender.

A súa poesía pódese dividir nas seguintes etapas, relacionadas de maneira moi íntima coa súa vida:

#### Primeira etapa

A primeira etapa está constituída por tres libros: *Inquietudes* (1926), *Surtidor* (1928) e *Canciones de mar y tierra* (1930). Constitúen unha triloxía caracterizada polos mesmos temas que empregaba o Alberti neopopularista e pola incorporación ao verso de todo o que representaba a modernidade nos anos 20: o deporte, o cinema ou o automóbil.

En *Inquietudes* están os seus primeiros poemas, de corte ultraísta, coas viaxes, a natureza e o mar como temas principais. Son 75 poemas breves de rima asonante en que predominan os versos heptasílabos e octosílabos. En *Surtidor* a súa voz poética é máis vangardista, con versos nominais, visuais e moi plásticos. Estrutúranse na procura dunha imaxe múltiple sen pretensións de transcendencia conceptual. Son 53 *Canciones* na primeira parte (poemas breves) e 24 *Ritmos*, algo máis longos. 

En *Canciones de mar y tierra* obsérvase a influencia mutua entre Concha Méndez, Alberti e Lorca. Reflicte a súa experiencia vital ao longo de todo o libro, coa viaxe como eixo estruturador. Son 79 *Canciones* seguidas por tres *Momentos* en prosa. Ilustrado por Norah Borges, inclúe un epílogo que constitúe un manifesto poético.

#### Segunda etapa

En *Vida a vida* (1932) mostra unha voz máis depurada e persoal, menos colorista e lúdica. Son 20 poemas que terminan en exclamacións. A súa madurez vital choca coa súa contorna, e neste libro explora cos seus soños a realidade. Continúa o ton autobiográfico en *Niño y sombras* (1936), unha elexía ao seu primeiro fillo, que non chegou a nacer. Deixa atrás a vangarda e depura a súa poesía, cun léxico sinxelo e natural e alargando os seus versos. Son 28 poemas en que a morte e o dó xunto á maternidade son o eixo vertebrador do libro. 

Eses dous libros, xunto con 12 poemas novos escritos durante a guerra, reedítanse en *Lluvias enlazadas* (1939). Publicado na Habana, mostra o desencanto e escepticismo do exilio e o desarraigamento. Este poemario editouse dentro da colección de libros *El ciervo herido*, da súa propia imprenta. *Sombras y sueños* (1944) inclúe 97 poemas con catro núcleos temáticos: 

* Poemas das sombras, soidade e dor
* Poemas da resistencia
* Poemas do abandono: mostran a nostalxia da separación, da súa terra natal, do seu compañeiro e da súa nai, falecida neses días
* Poemas que homenaxean os seus poetas preferidos

Con todo, en 1944 publicou tamén *Villancicos de Navidad*. A obra, moito máis vitalista e esperanzada, contrasta co poemario anteriormente descrito.

#### Terceira etapa

En 1967 reedita unha edición ampliada de *Villancicos*. Son 85 poemas breves inmersos na tradición popular de arte menor, con recursos estilísticos moi sinxelos. O eixo temático é a alegría polo nacemento do Neno Jesús. Os 100 poemas breves de *Vida o río* (1979) son expresión de estados de ánimo, cos soños e recordos como proxeccións da súa intimidade, da que necesita preservar certos momentos ou sensacións e salvalos do esquecemento. Os eixos estruturadores son o tempo, os recordos, os soños, a natureza, a morte e a existencia mesma. *Entre el soñar y el vivir* é o título, ben significativo, do seu último libro (1981). Son 47 poemas máis oito dedicados ao seu marido. Constitúe unha exploración continua do sentido último da existencia.

### Obra teatral

Desde mediados da década de 1920, a renovación da escena teatral volveu os seus ollos ao teatro infantil en busca de inspiración. Pretendía fuxir do excesivo realismo mimético que predominaba na escena e buscaba novas vías de expresión máis acordes ás vangardas. De entre as iniciativas propostas destaca a creación dun teatro estábel, o Teatro Pinocho, con Salvador Bartolozzi e Magda Donato como artífices. Tamén contribuíu a esa renovación Elena Fortún, autora dun volume con 12 obras de *Teatro para niños*. 

Así mesmo, Carmen Baroja representou unha obra de monicreques no *Mirlo Blanco*. Concha Méndez representou *El carbón y la rosa* no Lyceum Club Feminino o mesmo día que Rafael Alberti realizaba unha lectura dos seus poemas. A decoración correu a cabo de Maruxa Mallo. A escritora manifestou sempre unha gran preocupación pola función pedagóxica do teatro infantil, na procura dunha educación global.

### Autobiografía

Cara ao final da súa vida Concha Méndez xa non tiña a capacidade física de escribir as súas memorias. Con todo, a fortaleza e empeño da autora fixeron posíbel a creación das súas *Memorias habladas, memorias armadas* (1990). Estas foron ditadas á súa filla, Paloma Ulacia Altolaguirre, quen posteriormente creou o libro a partir das cintas gravadas. 

No prólogo, Paloma Ulacia revela que Concha Méndez non escribiu a súa propia autobiografía. Consideraba que aceptar a súa vida como un feito xa consumado equivalía a admitir a vellez e, xa que logo, a proximidade da morte. Cando a autora sentiu a necesidade de relatar a súa vida, aos 80 anos, xa non podía facelo fisicamente. Malia a idade, as súas expresións e o detalle das memorias mostran como aínda mantiña moita enerxía, trazo sempre presente no seu carácter. O prólogo tamén advirte que a estrutura do libro segue unha orde cronolóxica e resumíronse os sucesos temporais máis extensos.

Semella que Concha Méndez autocensurou algunhas pasaxes da súa vida á hora de narrar as súas memorias. Trata de forma esquiva feitos como as súas relacións sentimentais. En lugar de narrar con precisión a súa vida, preferiu expresala como unha serie de anécdotas, coa poesía e as viaxes coma alicerces fundamentais. Conta como de nena soñaba con ser capitá de barco, unha idea non moi ben acollida pola súa familia, e na súa mocidade alcanza a emancipación viaxando. A autora conclúe a obra cunha reflexión sobre as decisións tomadas.

### Relación de obras

### Poesía

* *Inquietudes* (Imprenta de Juan Pueyo, Madrid, 1926)
* *Surtidor* (1928)
* *Canciones de mar y tierra* (Talleres Gráficos Argentinos, Bos Aires, 1930)
* *Vida a vida* (La Tentativa Poética, Madrid, 1932)
* *Niño y sombras* (Ediciones Héroe, Madrid, 1936)
* *Lluvias enlazadas* (A Habana, El Ciervo Herido, 1939)
* *Poemas. Sombras y sueños* (México, Rueca, 1944)
* *Villancicos de Navidad* (México, Rueca, 1944)
* *Vida o río* (Caballo Griego para la Poesía, 1979)
* *Entre el soñar y el vivir* (1985)
* *Poemas 1926-1986* (Madrid, Hiperión, 1995), edición preparada polo marido da súa filla Paloma, o profesor James Valender.
* *Mapas*

### Teatro

* *La caña y el tabaco* (inédita até 2012): Publicada pola Asociación de Directores de Escena de España, dentro da colección *literatura dramática iberoamericana*)
* *El ángel cartero* (Acto único infantil, representada en 1929 no Lyceum Club Femenino de Madrid)
* *El personaje presentido* (1931)
* *El pez engañado* (comedia infantil nun acto, escrita en 1933 e editada en 2006 pola Asociación de Directores de Escena)
* *Ha corrido una estrella* (comedia infantil escrita en 1934, editada en 2006 por la Asociación de Directores de Escena)
* *El carbón y la rosa* (1935)
* *Las barandillas del cielo. Comedia para guiñol*(1938), editada en 2006 pola Asociación de Directores de Escena
* Prólogo de *El solitario (El nacimiento)* (1938)
* *El solitario (Amor)* (1941)
* *El solitario (Soledad)* (1945)

Notas
-----

1. 1 2 3  Belausteguigoitia, Santiago (24 de xaneiro de 2004). "Dos escritoras de la Generación del 27". *El País* (en castelán) (Sevilla). Consultado o 27 de xuño de 2023.
2. ↑  Balló, Tania (2016). *Las Sinsombrero: Sin ellas, la historia no está completa* (en castelán). Espasa. ISBN 9788467046038.
3. ↑  Valender, James. "Concepción Méndez Cuesta". *Real Academia de la Historia* (en castelán). Consultado o 27 de xuño de 2023.
4. ↑  "Concha Méndez". *Centro de Información Documental de Archivos (CIDA)* (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 29 de xuño de 2023. Consultado o 29 de xuño de 2023.
5. 1 2  Sánchez, Alfonso (xullo-agosto de 1998). "Concha Méndez: una voz singular de la generación del 27". *Residencia* (en castelán) (6).
6. 1 2 3  Trallero Cordero, María del Mar (decembro de 2004). *La huella de la amistad en los exilios de Concha Méndez* (PDF) (en castelán). Texas A&M University.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  Calles Moreno, Juan María (2014). "Concha Méndez, la seducción de una escritora en la modernidad literaria". *Dossiers feministes* (en castelán) (18): 151–167. ISSN 2340-4930.
8. 1 2  Valender, James, ed. (2001). *Concha Méndez en su mundo* (en castelán). Madrid: Residencia de Estudiantes. ISBN 9788495078018.
9. ↑  García Chacón, Irene (2022). "Semblanza de Concha Méndez (Madrid, 1898 - México D. F. 1986)". *Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes - Portal Editores y Editoriales Iberoamericanos (siglos XIX-XXI)* (en castelán).
10. ↑  García-Posada, Miguel (1 de setembro de 1990). "Memorias habladas, memorias armadas". *ABC* (en castelán). Consultado o 29 de xuño de 2023.
11. ↑  Méndez, Concha (1995). Valender, James, ed. *Poemas (1926-1986)* (en castelán). Madrid: Hiperión. ISBN 9788475174303.
12. 1 2 3  Martínez Trufero, Begoña (2011). *La construcción identitaria de una poeta del 27: Concha Méndez Cuesta (1898-1986)* (PDF) (en castelán). Madrid: UNED.
13. ↑  Nieva de la Paz, Pilar (2001). "El teatro infantil de Concha Méndez". En Valender, James. *Concha Méndez en su mundo* (en castelán). CSIC - Residencia de Estudiantes. ISBN 9788495078018.
14. 1 2 3 4 5  Bados Ciria, Concepción (27 de maio de 2009). "Rinconete. Intelectuales de la Edad de Plata (14). Concha Méndez y el teatro infantil". *Centro Virtual Cervantes* (en castelán).

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Bellver, Catherine G. (1993). "Exile and the female experience in the poetry of Concha Méndez". *Anales de la literatura española contemporánea* (en inglés) (Boulder, Colorado) **18** (1): 27–42. ISSN 0272-1635.
* González-Allende, Iker (2010). "Cartografías urbanas y marítimas: Género y Modernismo en Concha Méndez". *Anales de la Literatura Española Contemporánea* (en castelán) **35** (1): 89–116. ISSN 0272-1635.
* Jiménez Faro, Luzmaría (1996). *Poetisas españolas. Antología general* (en castelán). Tomo II: De 1901 a 1939. Madrid: Torremozas. pp. 123–133. ISBN 9788478391745.
* Muñoz Cáliz, Berta (2018). "Infancia y exilio. El teatro de Concha Méndez". En Aznar Soler, Manuel. *La literatura dramática del exilio republicano de 1939* (en castelán). Sevilla: Renacimiento. ISBN 9788417550578.
* Nieva de la Paz, Pilar (1993). *Autoras dramáticas españolas entre 1918 y 1936: texto y representación* (en castelán). Madrid: CSIC. ISBN 9788400073602.
* Pérez de Ayala, Juan (setembro de 1990). "Concha Méndez: una mujer en la vanguardia del 27". *Cómplice* (en castelán) (86): 120–123.
* Ulacia Altolaguirre, Paloma (1990). *Concha Méndez. Memorias habladas, memorias armadas* (en castelán). Madrid: Mondadori. ISBN 9788417266462.
* Valender, James, ed. (2001). *Concha Méndez en su mundo. Una mujer moderna (1898-1986)* (en castelán). Madrid: Residencia de Estudiantes. ISBN 9788495078018.

### Ligazóns externas

* Antoloxía poética de Concha Méndez I
* Concha Méndez. Fragmento do documental *Las Imprescindibles*
* Luís Cernuda: testemuño de Concha Méndez
* Sinsombrerismo. h. 1925. De Maruja Mallo e Concha Méndez
* Cante jondo desde una ventana. 1933-1935.
* Homenaxe ás mulleres da Xeración do 27
* Concha Méndez na webdoc de RTVE Las Sinsombrero
* Poemas de Concha Méndez


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q2890334
* WorldCat
* VIAF: 9863418
* BNE: XX827378
* BNF: 12035034k
* BVMC: 74711
* CANTIC: a11606873
* CiNii: DA20019158
* DBE: concepcion-mendez-cuesta
* EBID: ID
* FAST: 54342
* GND: 123157242
* IMDb: nm0617614
* ISNI: 0000000059410849
* LCCN: n80053256
* NDL: 00470778
* NKC: pna2016907138
* NTA: 243188862
* PARES: 123549
* SUDOC: 028533283
* WomenWriters: ID

 |