|  |  |
| --- | --- |
|  | Este artigo amosa letras cirílicas. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros. |

O **oseto**, tamén escrito **ossetio**, (en oseto: Ирон æвзаг, tr. Iron ævzag) é unha lingua iraniana falada polo pobo oseto, que habitan principalmente en Osetia, unha rexión do norte da Cordilleira do Cáucaso. É un descendente directo das linguas escitas, sármatas e alanas.

A área oseta en Rusia é coñecida como Osetia do Norte-Alania, mentres que a área sur é coñecido como Osetia do Sur, recoñecido como estado independente por Rusia, Nicaragua, Venezuela e Nauru, pero para a maioría da comunidade internacional forma parte de Xeorxia. O número total de falantes de oseto rolda os 577 450, dos cales 451 000 habitan na Federación Rusa segundo o censo de 2010.

Historia e clasificación
------------------------

O oseto é a lingua falada e literaria dos osetos, un pobo que habita a parte central do Cáucaso e constitúe a maior parte da poboación de Osetia do Norte, que pertence á Federación rusa, e da Osetia do Sur, que no 2008 declarouse independente da República da Xeorxia.

O oseto pertence ao subgrupo norte do grupo iraniano oriental da familia das linguas indo-europeas. Así, posúe parentesco coas outras linguas iranianas orientais, como o pachto e o yaghnobi.

Desde a remota Antigüidade (séculos VII-VIII a.C.), as linguas do grupo iraniano espalláronse por un vasto territorio, que inclúe os actuais Irán (Persia), Asia Central, e o sur de Rusia. O oseto é o único sobrevivente do ramo nordeste das linguas iranianas coñecido como cítico. O grupo cítico inclúe diversas tribos da rexión, coñecidas nas fontes antigas como citas, masáxetas, sacas, sármatas, alanos e roxolanos. Os corasmos e os sogdianos tamén eran parentes próximos, en termos lingüísticos.

O oseto, xuntamente co kurdo, o tat e o talysh, é unha das linguas iranianas que ten unha comunidade grande de falantes no Cáucaso. Evolucionou a partir do alano, o idioma falado polos alanos, tribos medievais, descendentes dos antigos sármatas; e acredítase que sexa o único sobrevivente da lingua sármata. A lingua máis próxima, xeneticamente, é o yaghnobi, falado no actual Taxiquistán, único outro membro aínda existente do ramo iraniano oriental do norte. O oseto forma o plural a través do sufixo -*ta*, unha característica que comparte co yaghnobi, o sármata e o sogdiano; isto é interpretado como evidencia dunha continuidade dialectal das linguas iranianas nas estepas da Asia Central. Os nomes das antigas tribos iranianas, derivadas do grego, reflicten esta pluralización: por exemplo, sármatas (Σαρομάται, transl. *Saromátai*) e masáxetas (Μασαγέται, *Massaguétai*).

### Evidencias de oseto medieval

A mostra máis antiga do oseto escrito é unha inscrición que data dalgún punto entre os séculos X e XII e foi encontrada preto do río Bolshoi Zelenchuk, en Arkhyz. O texto está escrito no alfabeto grego, con algúns dígrafos especiais:

> —ΣΑΧΗΡΗ ΦΟΥΡΤ ΧΟΒΣ  
> ΗΣΤΟΡΗ ΦΟΥΡΤ ΠΑΚΑΘΑΡ  
> ΠΑΚΑΘΑΡΗ ΦΟΥΡΤ ΑΝΠΑΛΑΝ  
> 
> ΑΝΠΑΛΑΝΗ ΦΟΥΡΤ ΛΑΚ  
> ΑΝΗ ΤΖΗΡΘΕ

Que pode ser transliterado como: 

> —Saxiri Furt Xovs  
> Istori Furt Bæqætar  
> Bæqætari Furt Æmbalan  
> Æmbalani Furt Lakani čirtī

 *Unha tradución aproximada seria "K. fillo de S. fillo de I. fillo de B. fillo de A.; [este é] seu monumento."*

O outro único rexistro existente do proto-oseto son as dúas liñas de frases "alanas" que aparecen na *Teogonía* de Xoán Tzetzes, un poeta e gramático bizantino:

> —Τοῖς ἀλανοῖς προσφθέγγομαι κατά τήν τούτων γλῶσσαν  
> Καλή ημέρα σου αὐθεντα μου αρχόντισσα πόθεν εἶσαι  
> 
> *"Ταπαγχὰς μέσφιλι χσινὰ κορθὶ κάντα"* καὶ τ’άλλα  
> ἂν ὃ ἒχη ἀλάνισσα παπὰν φίλον ἀκούσαις ταῦτα  
> οὐκ αἰσχύνεσσι αὐθέντρια μου νὰ μου γαμὴ τὸ μουνί σου παπᾶς  
> 
> 
> 
> *"τὸ φάρνετζ κίντζι μέσφιλι καίτζ φουὰ σαοῦγγε"*

Arriba, as porcións en itálico están en oseto. Alén dunha transliteración directa do texto grego, os estudosos tentaron facer unha reconstrución fonolóxica utilizándose das pistas que o texto grego ofrece; así, en canto o "τ" (tau) normalmente tería o valor do "t" latino, neste caso este corresponde ao "d", que, se cre, sería a maneira que os antigos osetas a pronunciaban. A transliteración académica das frases alanas é: "dæ ban xwærz, mæ sfili, (æ)xsinjæ kurθi kændæ" e "du farnitz, kintzæ mæ sfili, kajci fæ wa sawgin?"; posíbeis traducións no oseto moderno serían *"Dć bon xwarz, me’fšini ‘xšinć, kurdigćj dć?"* e *"(De’) f(s)arm neč(ij), kinźi œfšini xœcc(œ) (ku) fœwwa sawgin"*. A pasaxe, traducida para o galego, sería:

> —Aos alanos, saúdoos nas súa lingua:  
> "Bo día a vostede, señora de meu amo, de onde son?"  
> "*Bo día a vostede, señora do meu amo, de onde son?"* e outras cousas:  
> Cando unha muller alana toma un padre como amante, oirás isto:  
> "Non ten vergoña, miña señora, que un padre estea a foder a súa cona?"  
> 
> "*Non ten vergoña, miña señora, de ter un caso amoroso cun padre?*"

Teorízase que, durante a fase do proto-oseto, o idioma pasou por un proceso de mudanzas fonolóxicas condicionadas por un *Rhythmusgesetz*, ou "lei de ritmo", a través da cal os substantivos foron divididos en dúas categorías, os que posuían acentos tónicos forte e os que posuían acentos tónicos fracos. Os substantivos que tiñam acentos fortes posuían unha vogal longa "pesada", e eran acentuados na primeira sílaba deste tipo a ocorrer na palabra; xa os substantivos de acento tónico fraco eran acentuados na súa sílaba final. Esta é precisamente a situación observada nos primeiros rexistros do oseto, presentados arriba. O mesmo ocorre no oseto moderno, aínda que nel o acento tónico sexa influenciado pola "abertura" da vogal. O fenómeno tamén é notado nun glosario iásico datado de 1422.

Dialectos
---------

Existen dous dialectos importantes do oseto: o iron e o digor, sendo o primeiro máis falado. O oseto escrito é facilmente recoñecido polo uso da letra *æ*, unha letra que non é utilizada por ningún outro idioma que adopta o alfabeto cirílico. Un terceiro dialecto do oseto, o xásico, foi falando na Hungría polo pobo iásico. A inmensa maioría dos osetos fala o dialecto iron ou ironiano, e a lingua literaria está baseada nel. O creador do idioma literario oseto é o poeta nacional Kosta Xetagurov (1859-1906).

Gramática
---------

De acordo co investigador ossto Vasily Abaev,

> 
> 
> No decorrer dos séculos, a influencia e o intercambio cas linguas caucasianas, o oseto tornouse similar a elas nalgúns aspectos, especialmente na súa fonética e léxico. No entanto, o idioma mantivo a súa estrutura gramatical e seu vocabulario básico; o seu parentesco coas familias lingüísticas iranianas, a pesar de considerábeis diferenzas con elas, non pode ser posto en dúbida.
> 
> 

O oseto preserva diversos aspectos arcaicos do antigo iraniano, tales como oito casos e prefixos verbais. Os oito casos non son, no entanto, os casos indo-iranianas orixinais, que acabaron erodindo debido ás mudanzas na fonoloxía. Os casos modernos do oseto, coa excepción do nominativo, derivan todos dun único caso obliquo que sobreviviu do antigo iraniano e acabou fragmentándose en sete novos casos polos falantes de oseto. Isto sería unha reminiscencia do tocariano.

Sistema de escrita
------------------

Primeira páxina da primeira edición do xornal *Ræstdzinad*, en oseto (1923).
Despois da conquista rusa, o oseto, que até entón non posuía unha forma escrita, pasou a ser grafado no alfabeto cirílico; o primeiro libro en oseto en cirílico foi publicado en 1798. Ao mesmo tempo, o alfabeto xeorxiano era utilizado nalgunhas rexións ao sur do Cáucaso: en 1820 unha apostila foi publicada onde o alfabeto xeorxiano era modificado por tres letras especiais; esta escrita estivo en uso no territorio de Osetia do Sur de 1937 a 1954.

O alfabeto moderno utilizado polo oseto, baseado no cirílico, foi creado por un científico ruso de orixe finlandesa, Andreas Sjögren, en 1844; presentaba letras individuais para cada son (como o alfabeto abecasio moderno). Despois dunha breve experimentación co alfabeto latino tras a caída do Imperio Ruso, as autoridades soviéticas retornaron ao cirílico, incluíndo dígrafos para substituír a maioría dos diacríticos.

Esta é a versión do alfabeto cirílico utilizada desde 1937:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А | Ӕ | Б | В | Г | Гъ | Д | Дж | Дз | Е | Ё | Ж | З | И | Й | К | Къ | Л | М | Н | О | П | Пъ | Р | С | Т | Тъ | У | Ф | Х | Хъ | Ц | Цъ | Ч | Чъ | Ш | Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| a | ӕ | б | в | г | гъ | д | дж | дз | е | ё | ж | з | и | й | к | къ | л | м | н | о | п | пъ | р | с | т | тъ | у | ф | х | хъ | ц | цъ | ч | чъ | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |

Este é o alfabeto latino que foi utilizado entre 1923 e 1937:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | Æ | B | C | Č | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | Š | T | U | V | X | Y | Z | Ž |
| a | æ | b | c | č | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | š | t | u | v | x | y | z | ž |

Os dígrafos que representaban un só fonema tamén eran utilizados no alfabeto latino (ch, čh, th, dž e outros). O son æ (AFI: /æ/) é extremamente común no idioma, un aspecto que comparte co persa.

Uso do idioma
-------------

O primeiro libro impreso en oseto foi publicado en 1798. O primeiro xornal, *Iron Gazet*, foi publicado en 1906, na cidade de Vladikavkaz.

Aínda que agora o oseto sexa a lingua oficial tanto en Osetia do Norte como en do Sur (xuntamente co ruso), o seu uso oficial limítase á publicación das novas leis nos xornais publicados no idioma.

Existen, hoxe en día, dous xornais diarios en oseto: *Ræstdzinad* (*Рæстдзинад*, "Verdade"), en Osetia do Norte, e *Xurzærin* (*Хурзæрин*, "O Arco da Vella"), en Osetia do Sur. Algúns xornais menores, como xornais distritais, utilizan o oseto para artigos illados. Existe unha revista mensual, *Max dug* (*Мах дуг*, "A nosa era"), dedicada principalmente á ficción e á poesía en oseto.

O oseto é ensinado nas escolas secundarias para todos os alumnos. Os falantes nativos do idioma tamén poden facer cursos de literatura oseta.

Notas
-----

1. ↑  Ethnologue (ed.). "A lingua oseta en Ethnologue". Consultado o 24 de novembro de 2017.
2. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
3. ↑  Xosé María Carballeira Anllo, Carme Hermida Gulías, Primitivo Iglesias Sierra, Carme Ares Vázquez, Xosé María Lema Suárez, Rosa López Fernández (2009). *Gran Dicionario Xerais da Lingua*. Editorial Xerais. ISBN 9788499140704.
4. ↑  "Entrada ossetio en Digalego". Arquivado dende o orixinal o 01 de decembro de 2017. Consultado o 31 de maio de 2017.
5. ↑  Lubotsky, Alexander (2010). *Van Sanskriet tot Spijkerschrift Breinbrekers uit alle talen*. Ámsterdam: Amsterdam University Press. p. 34. ISBN 9089641793.
6. ↑  Ethnologue (ed.). "Ossetic". Consultado o 2 de febreiro de 2015.
7. 1 2 3  Abaev, V. I. A Grammatical Sketch of Ossetic translated by Stephen P. Hill and edited by Herbert H. Paper, 1964
8. ↑  Thordarson, Fridrik. 1989. Ossetic. Compendium Linguarum Iranicarum, ed. by Rudiger Schmitt, 456-79. Wiesbaden: Reichert.
9. ↑  Ronald Kim, "On the Historical Phonology of Ossetic: Origins of the Oblique Case Suffix,"*Journal of the American Oriental Society*, Xan-Mar2003, Vol. 123 Issue 1, p. 69
10. ↑  op. cit. pp. 55-6. O orixinal traduce apenas as iniciais; presumiblemente, isto sería porque aínda que as formas non declinadas poden ser deducidas, ningún rexistro escrito delas foron encontrados.
11. ↑  Ladislav Zgusta, "The old Ossetic Inscription from the River Zelenčuk" (Veröffentlichungen der Iranischen Kommission = Sitzungsberichte der österreichischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse 486) Wien:Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1987. ISBN 3-7001-0994-6 em Kim, op.cit. 54.
12. ↑  Ronald Kim, "On the Historical Phonology of Ossetic: Origins of the Oblique Case Suffix,"*Journal of the American Oriental Society*, Jan-Mar2003, Vol. 123 Issue 1, p. 47
13. ↑  *Ossetic language*. (2006). Na Encyclopædia Britannica. Visitado a 15 de xaneiro de 2006, Encyclopædia Britannica Premium Service Arquivado 26 de decembro de 2007 en Wayback Machine.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua oseta*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Rusia*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en oseto

### Bibliografía

* Abaev, V.I. *A grammatical sketch of Ossetic* *(en inglés)* (versión rusa)
* Abaev, V.I. *Ossetian Language and Folklore*, USSR Academy of Sciences, Moscova-Leningrad, 1949
* Arys-Djanaieva, Lora. Parlons Ossète. París: L'Harmattan, 2004, ISBN 2-7475-6235-2.
* Nasidze et al. *Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians*. Annals of Human Genetics 68 (6), 588-599(2004)

### Ligazóns externas

* "Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians", Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology *(en inglés)*
* Páxina do oseto no proxecto *Minority languages of Russia on the Net Arquivado 20 de abril de 2009 en Wayback Machine.* *(en ruso)*
* Historia do sistema de escrita oseta e unha táboa de caracteres *(en ruso)*
* Informacións sobre o idioma *(en inglés)*
* Omniglot - Oseto (Ирон æвзаг / Дигорон æвзаг) *(en inglés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q33968
* BNCF: 47826
* BNF: 119799704
* BRE: 2696236
* EBID: ID
* Ethnologue: oss
* GEC: 0198243
* Glottolog: osse1243
* LCCN: sh85095945
* NDL: 00568948
* NKC: ph386437
* WALS: oss

 |