O **Hipoxeo de Ħal Saflieni** é unha estrutura subterránea do Neolítico que data da fase Saflieni (3300 – 3000 a.C.) na prehistoria maltesa, situada en Paola, Malta. A miúdo denomínase simplemente **Hipoxeo** (maltés: *Ipoġew*), que significa literalmente "subterráneo" en grego. Pénsase que o Hipoxeo foi un santuario e necrópole, cos restos estimados de máis de 7.000 persoas documentados polos arqueólogos, e está entre os exemplos mellor conservados da cultura maltesa de construción de templos que tamén produciu os Templos megalíticos e o Círculo de pedra de Xagħra.

Etimoloxía
----------

Este hipoxeo recibe o nome da localidade baixo a que se atopa, é dicir, Ħal Saflieni, unha aldea que xa non existe. *Hal* significa "aldea" e *saflieni* significa "baixo"; como ambas palabras son de orixe árabe-berber, o nome "Hal Saflieni" debe aparecer despois da chegada dos musulmáns a Malta.

Historia
--------

O Hipoxeo descubríuse por accidente en 1902 cando os traballadores que cortaban cisternas para unha nova urbanización romperon o seu tellado. Os traballadores intentaron ocultar o templo nun primeiro momento, pero finalmente atopouse. O estudo da estrutura realizouno por primeira vez por Manuel Magri, quen dirixiu as escavacións en nome do Comité de Museos, a partir de novembro de 1903. Durante as escavacións, unha parte do contido do Hipoxeo , incluíndo enxoval funerario e restos humanos, foron baleirados e descartados sen ser debidamente catalogados. Para confundir aínda máis as cousas, Magri morreu en 1907 mentres realizaba traballo misioneiro en Tunicia e perdeuse o seu informe sobre o Hipoxeo.

As escavacións continuaron baixo Sir Themistocles Zammit, quen intentou salvar o que puido. Zammit comezou a publicar unha serie de informes en 1910 e continuou escavando ata 1911, depositando os seus achados no Museo Nacional de Arqueoloxía na Valletta. O Hipoxeo abriuse por primeira vez aos visitantes en 1908, mentres as escavacións estaban en curso.

As catro casas contemporáneas construídas no lugar do hipoxeo demoleronse para construír un museo. Entre 1990 e 1993 tiveron lugar outras escavacións por Anthony Pace, Nathaniel Cutajar e Reuben Grima. O Hipoxeo pechouse aos visitantes entre 1991 e 2000 por obras de restauración e para organizalo para visitas, e desde a súa reapertura, Heritage Malta (o organismo gobernamental que coida dos sitios históricos) só permite a entrada de 80 persoas ao día, mentres que o microclima do sitio está estritamente regulado. En 2011 realizouse un programa máis intensivo. lanzado para supervisar a decadencia do sitio. A investigación científica sobre o Hipoxeo está en curso e, en 2014, un equipo internacional de científicos visitouno para estudar a acústica.

O Hipoxeo reabriu en maio de 2017 despois de pechar durante un ano para mellorar o seu sistema de xestión ambiental.

Descrición
----------

Mapa do sitio do Hipoxeo feito en outubro de 1907
As escavacións arqueolóxicas posteriores indican que houbo unha vez un santuario de superficie que marcaba a entrada ao Hipoxeo, coa súa destrución posterior probablemente protexeu a estrutura inferior do descubrimento durante miles de anos. Non queda nada de ningún recinto potencial que marcase a entrada ao Hipoxeo. A estrutura subterránea puido orixinarse dunha cova natural, expandida co paso do tempo ao cortar directamente a rocha con ferramentas brutas, incluíndo cornamenta, sílex, chert e obsidiana. As cámaras funerarias no nivel superior do Hipoxeo datan das primeiras fases do Período dos Templos malteses, as cámaras inferiores datan de máis tarde. O sitio puido ser usado por primeira vez xa no 4000 a.C. ata arredor do 2500 a.C. baseándose na análise de mostras de cerámica e o exame de restos humanos.[*Verificar credibilidade*]

A estrutura do templo utiliza unha coidadosa dirección da luz desde a superficie para penetrar nas cámaras inferiores, con patróns intricados pintados en partes do teito con ocre, seguindo motivos de manchas, espirais e panais. Unha das cámaras principais, chamada "O lugar santísimo", parece estar orientada de xeito que a luz do solsticio de inverno iluminaba a súa fachada desde a abertura superior orixinal.

Un nicho de resonancia cortado na cámara central, chamado Sala do Oráculo, foi posiblemente deseñado para proxectar cánticos ou tambores por todo o resto do Hipoxeo.

A Dama Durmiente de Ħal Saflieni, Museo Nacional de Arqueoloxía, A Valeta
Recuperáronse do lugar unha ampla gama de obxectos, incluíndo vasos de cerámica decorados con delicadeza, contas de pedra e arxila, botóns de cunchas, amuletos, cabezas de machado e figuras talladas que representan humanos e animais. O descubrimento máis notable foi a Dama Durmiente, unha figura de barro que se pensa que representa unha deusa nai. As figuras van de estilo abstracto a realista, con temas principais que se pensa que están relacionados co culto ós devanceiros e a transformación espiritual. Tamén se representan técnicas artísticas complexas, como no caso dunha única cunca de cerámica grande que utilizaba temas tanto naturalistas como estilizados, cun lado representando de forma realista bovinos, porcos e cabras, e o outro representando animais eclosionados escondidos dentro de complexos patróns xeométricos.

Estímase que no Hipoxeo se atoparon os restos de 7.000 individuos, e aínda que moitos dos ósos se perderon no inicio da escavación, a maioría dos cranios foron depositados no Museo Nacional. Unha pequena porcentaxe dos cranios teñen unha elongación craneal anormal, semellante ás caveiras sacerdotais do Antigo Exipto, o que alimenta a especulación sobre as persoas que ocuparon o Hipoxeo e as súas prácticas e crenzas.

Estrutura
---------

Portas de pedra calcaria.
O Hipoxeo está construído enteiramente baixo terra e consta de tres niveis superpostos labrados en globigerina calcaria, cos seus salóns e cámaras interconectados a través dunha serie labirintos de chanzos, linteis e portas. Pénsase que o nivel superior foi ocupado primeiro, sendo os niveis medio e inferior ampliados e escavados despois. Algunhas das cámaras do medio parecen compartir características estilísticas cos Templos megalíticos contemporáneos que se atopan en Malta.

### Nivel superior

O último nivel está só un metro sobre a superficie, e é moi diferente das tumbas escondidas en Malta, preto de Rabat. Algunhas salas son covas naturais que posteriormente foron ampliadas. Este nivel contén moitas salas, algunhas das cales foron utilizadas para enterramentos.

### Nivel medio

O segundo nivel é unha expansión posterior, coa rocha izada ata a superficie mediante aparellos ciclópeos. Este nivel presenta varias salas sinaladas:

O lugar santísimo
* **Cámara principal**: esta cámara é aproximadamente circular e esculpida na roca. Están representadas varias entradas de trilito, algunhas cegas e outras que conducen a outra cámara. A maior parte da superficie da parede recibiu un lavado vermello de ocre. Foi desta habitación onde se recuperou a Dama Durmiente.
* **Cámada do Oráculo**: esta é aproximadamente rectangular e unha das cámaras laterais máis pequenas. Ten a particularidade de producir unha potente resonancia acústica a partir de calquera vocalización que se faga no seu interior. Esta habitación ten un teito elaboradamente pintado, composto por espirais en ocre vermello con manchas circulares e espirais.
* **Cámara Decorada**: Preto da cámara do Oráculo hai outro salón amplo, circular, con paredes lisas inclinadas cara ao interior, ricamente decorado cun patrón xeométrico de espirais. Na parede lateral dereita da entrada hai un petrosomatoglifo dunha man humana esculpido na rocha (Agius).
* **Lugar santísimo**: Quizais a estrutura central do Hipoxeo, esta sala parece estar orientada cara ao solsticio de inverno, que iluminaría a súa fachada dende a abertura da superficie orixinal. Non se recuperaron ósos desta sala durante as escavacións. O punto focal é unha porta dentro dun trilito, ou estrutura formada por dúas grandes pedras verticais, que está en xiro enmarcado dentro dun trilito máis grande e outro trilito máis grande. O teito en saínte tomouse como un indicio de que os templos da superficie de Malta, agora descubertos, poderían terse cubertos de xeito similar.

### Nivel inferior

A planta inferior non contiña ósos nin ofrendas.

Museo
-----

A fachada do museo despois da restauración en 2017
O Hipoxeo e o seu museo son unha atracción popular en Malta. O museo está aberto ás 9 da mañá, pero a cola para as entradas comeza arredor das 8 da mañá. "Último minuto" 20 entradas para o día seguinte están sempre dispoñibles no National War Museum, situado en A Valeta. Recoméndase aos visitantes reservar meses antes, xa que se permite un número limitado de persoas por día.

O sitio pechou en setembro de 2016 por unha renovación de 1,1 millóns de euros financiada en parte por unha subvención de Islandia, Noruega e Liechtenstein. O museo renovado inaugurouno o ministro de Cultura o 28 de abril de 2017 e inclúe un novo sistema de control climático para o Hipoxeo, así como un centro de visitantes ampliado. O sitio reabriu aos visitantes o 15 de maio de 2017.
​

Notas
-----

Referencias

1. 1 2 3 4 5  Sagona, Claudia (2015). *The Archaeology of Malta: From the Neolithic through the Roman Period*. Cambridge University Press. ISBN 978-1107006690.
2. ↑  Zammit, Themistocles (1910). *The Hal-Saflieni Prehistoric Hypogeum at Casal Paula, Malta: First Report*. Valletta: Valletta Museum. p. 3. This hypogeum, discovered accidentally in 1902, takes its name from the locality under which it lies, called Hal-Saflieni.
3. ↑  Wettinger, Godfrey (2000). *Place-names of the Maltese Islands ca. 1300-1800*. San Gwann: Publishers Enterprises Group. ISBN 9990992495.
4. ↑  Cilia La Corte, John. "Lost villages in Malta". *Digital Genealogy*. Consultado o 2023-10-27.
5. ↑  Wettinger, Godfrey (1975). "The Lost Villages and Hamlets of Malta". En Luttrell, Anthony T. *Medieval Malta: Studies on Malta before the Knights*. London: British School at Rome. p. 202.
6. 1 2 3 4 5 6  McDonald, Neil (2016). *Malta & Gozo A Megalithic Journey*. lulu.com. ISBN 978-1326598358.
7. ↑  Vella, Fiona (23 de xullo de 2019). "Hypogeum skulls to be studied". *Times of Malta*. p. 13.
8. ↑   Modelo:Bare URL PDF
9. 1 2  "The Death Cults of Prehistoric Malta". Scientific American. Consultado o 10 de marzo de 2016.
10. 1 2 3  Haughton, Brian (2008). *Haunted Spaces, Sacred Places*. New Page Books. p. 232. ISBN 978-1601630001.  Parámetro descoñecido `|url-access=` ignorado (Axuda)
11. ↑  "Ħal Saflieni Hypogeum". Heritage Malta. Consultado o 4 de decembro de 2014.
12. ↑   Arquivado 23 de xaneiro de 2021 en Wayback Machine. Modelo:Bare URL PDF
13. 1 2 3 4  Stacey McKenna, Malta’s Hypogeum, One of the World’s Best Preserved Prehistoric Sites, Reopens to the Public, *Smithsonianmag.com*, 23 de maio de 2017
14. ↑  "O Hipoxeo de Hal Saflieni". *maltassist.com*. Consultado o 4 de decembro de 2014.
15. ↑  Pace, Anthony (2004). *The Ħal Saflieni Hypogeum Paola*. Santa Venera: Midsea Books Ltd. ISBN 9993239933.
16. ↑  "International team of scientists to study hypogeum acoustics". *Times of Malta*. 21 de xaneiro de 2014. Consultado o 4 de decembro de 2014.
17. 1 2 3 4 5 6  "Ħal Saflieni Hypogeum". UNESCO. Consultado o 4 de decembro de 2014.
18. 1 2  Magli, Giulio (2009). *Mysteries and Discoveries of Archaeoastronomy: From Giza to Easter Island*. Copernicus. ISBN 978-0387765648.
19. ↑  Kelly, Lynne (2017). *The Memory Code: The Secrets of Stonehenge, Easter Island and Other Ancient Monuments*. Pegasus Books. ISBN 978-1681773254.
20. ↑  Mysterious Ancient Temples Resonate at the 'Holy Frequency', *Interestingengineering.com*, 1 de decembro de 2016
21. ↑
22. 1 2  "The Mysterious Disappearance of the Maltese Skulls". *Hera Magazine, Italy*. 1999.
23. ↑  "Hypogeum skulls on display at the National Museum of Archaeology".
24. ↑  UNESCO World Heritage List. "Ħal Saflieni Hypogeum."
25. ↑  "Revamped Ħal Saflieni Hypogeum inaugurated". *Times of Malta*. 28 de abril de 2017. Consultado o 5 de maio de 2017.
26. ↑  "Hal Saflieni Hypogeum to re-open on 15 de maio". *TVM News*. 29 de marzo de 2017. Consultado o 5 de maio de 2017.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Hipoxeo de Hal Saflieni Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

### Outros artigos

### Ligazóns externas

* Páxina oficial]
* Unesco World Heritage Site
* National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands