Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Gandia.

**Gandia** (en valenciano pronunciado [ɡanˈdi.a]; en castelán: *Gandía*) é unha cidade da provincia de Valencia, capital da comarca da Safor. Está moi preto da costa e á beira do río Serpis. En 2008 tiña 90 020 habitantes.

Xeografía
---------

O municipio de Gandia abarca 61,5 km². Áchase nunha localización privilexiada entre o mar Mediterráneo, con magníficas praias de area dourada: a de Ahuir, con sector nudista incluído, a de Venecia, a Norte e máis a de Rafalcaíd, a montaña: o Montdúver (841 m) e máis a horta, regada polo Serpis.

### Clima

O clima de Gandia é mediterráneo pluvioso, con moita humidade, tanto en inverno como en verán. As choivas, aínda que son bastante abundantes, concéntranse no outono e poden seren espectaculares. De feito Gandía ten un rexistro de precipitacións máximas en 24 horas de 720 mm. que se recolleron o 3 de novembro de 1987. Con ocasión desa "gota fría" Gandia achegou en dous días 844 mm. rexistro só superado pola veciña poboación de Xàbia. Polo tanto está suxeita a fortes inundacións, sobre todo na beira do río Serpis.

Economía
--------

Na actualidade o sector económico principal de Gandia é o turismo, que fan do concello unha potencia do ramo, e, como consecuencia arrastra dos servizos e do sector inmobiliario. O sector industrial non carece de importancia, mentres que a dedicación agrícola só ocupa un 4% da poboación activa.

Historia
--------

### Prehistoria e Historia Antiga

As covas de Parpalló e as das Meravelle, paleolíticas, mostran os restos máis antigos poboamento na zona. Tamén está constatado o paso dos iberos e dos romanos.

### Idade Media

Aínda que a procedencia da cidade é árabe, non é até 1240, momento da ocupación cristiá do castelo de Bairén por Xaime I, cando se pode falar dun núcleo urbano; até entón Gandia era unha pequena vila que vivía do cultivo da cana de azucre. O amurallamento da localidade propiciou o agrupamento do diversos núcleos poboados dispersos polo termo. En 1323 Xaime II o Xusto concedeu a seu fillo, o infante Pere de Ribagorza, o señorío da vila.

En 1359 herdouno o fillo dese, Afonso de Aragón i Foix, de alcuño o Vello, quen, no ano 1399, recibiu de Martín l'Humá o título de duque, con Gandia como centro do ducado, estabelecendo na vila unha corte famosa na època. Seu fillo Afonso V de Ribagorza continuou a obra de seu pai: impulsou o cultivo da cana de azucre e o artesanto, edificou o Pazo Ducal de Gandia, o Mosteiro de Sant Jeroni de Cotalba, reformou a colexiata e seguiu a potenciar a corte, que acolleu figuras literarias como Ausiàs March (Gandía e Beniarjó disputan ser a cidade natal March), Joanot Martorell ou Joan Roís de Corella. Á súa morte, sen descendencia, produciuse un preito pola sucesión dos seus estados, que se resolveu co paso de Gandía ao dominio de Hugo de Cardona.

No ano 1433 recibiuna o infante Joan, que a cedeu, en 1439, a seu fillo, o príncipe Carlos de Viana; á súa morte, en 1461, pasou á mans da Coroa de Aragón. En 1485 o ducado foi adquirido por Rodrigo de Borja (futuro papa Alexandre VI) para o seu fillo Pedro Luís Borja, logo de satisfacer un débeda que o rei tiña desde 1470 coa cidade de Valencia, e na que Gandía actuaba como peñor. Á morte daquel sucedeulle seu irmán Juan Borja, que casou con María Enríquez (curmá de Fernando o Católico). Deste matrimonio naceu Juan de Borja, o cal ficou orfo moi novo por mor do asasinato de seu pai en Roma, o ano 1497, e que logo foi pai de Francisco de Borja. O novo duque emprende un labor urbanizador -segunda muralla cidadá- e cultural, que levou a cidade a unha etapa de apoxeo cultural e político, nun estilo renacentista italiano. En 1550, cando ingresou na Compañía de Xesús, abdicou no seu fillo, Carlos Borja, que contraeu matrimonio con Magdalena Centelles e Folch, irmá e herdeira do conde de Oliva, e mantivo Gandía como un dos núcleos máis influentes e poderosos do panorama, até o endebedamento da nobreza e as Germanies, as cales na batalla do Vernisa, ou de Gandía, derrotaron o exército realista, saquearon o pazo ducal e atacaron o arrabalde, ou mouraría.

### Idade Moderna

O río Serpis ao paso por Gandia
A expulsión mourisca, que fixo diminuír a poboación nun terzo, feito do que tardou uns 150 anos en se recuperar; a decadencia do cultivo da cana de azucre e a peste trouxeron un clima de crise que tivo que afrontar o cuarto duque, Francisco de Borja, o cal, acometeu a ampliación do recinto urbano coa construción da Vila Nova e máis un novo cinto de murallas que incluíu o colexio de Sant Sebastià (edificio que aínda se conserva), convertido en Universidade en 1548 e que deixou de funcionar en 1772, sen que xamais fose un centro importante. A perda dos foros a consecuencia da guerra de sucesión española, durante a cal Gandía apoiou o rei Borbón, ocorreu nun momento en que os duques abandonaran Gandia, que obtivo o título de cidade por privilexio de Filipe V.

En 1740 Luís Ignacio de Borja faleceu sen descendencia e o ducado pasou aos Benavent e despois aos Osuna, actuais posuidores do título. A reactivación económica durante este século veu da man do cambio dos cultivos: abandonouse a cana de azucre e apostouse pola moreira e a cría de vermes da seda, que orixinan unha importante industria. A finais do século hai un millar de teares de cinta de seda e vinte e catro doutros tecidos. O encurtido de coiros e a fabricación de azulexos e mesiñas tamén tiveron o seu papel na nomeada reactivación. No século XIX é a seda a que entra en crise e deixa paso ao viñedo, que trala epidemia de filoxera deixa, á súa vez, paso á laranxeira.

### Idade Contemporánea

En 1881 comezou o derrubamento das murallas e sae á rúa o primeiro xornal da cidade, "El Litoral"; chegan tamén as primeiras máquinas de vapor para o tranvía, que unía Gandía con Carcaixent, para substituír as cabalarías e prolongar a liña até Dénia. Así mesmo desde 1890 o tren, coñecido popularmente como dos ingleses ou a *xitxarra* (chicharra) unía xa Alcoi co Grau de Gandia (porto). O patricio local Sinisalbo Gutiérrez fixo as xestións oportunas coa compañía inglesa que instalou este ferrocarril para construír, en 1893, o porto de Gandía, que ten renome dende tempos da Idade Media no País Valenciano e que significou a revitalización para a cidade e a súa conversión definitiva no concello máis importante da zona. A súa construción provocou o impulso do cultivo da laranxeira, o que convertería o Grau de Gandia no primeiro porto laranxeiro valenciano, se ben a presenza doutros tipos de transporte diminuíu máis adiante a súa importancia.

No 1908 produciuse a primeira crise da laranxa por problemas de axuste do mercado. Na década dos vinte do século XX iniciouse unha recuperación que favoreceu unha rápida expansión. Os anos anteriores á guerra de 1936-1939 había maioría anarquista no Grau, mentres que na cidade a corrente principal era de signo blasquismo: radical e anticlerical; desde os anos cincuenta efectuouse un rápido crecemento demográfico, que tivo por causa a forte corrente inmigratoria, atraída pola auxe do turismo e do sector servizos, procedente do resto da comarca e do interior do País Valenciano, máis tamén de Andalucía e de A Mancha. No 1965 o concello foi ampliado ao seren anexionados os municipios de Beniopa e Benipeixcar.

Patrimonio arquitectónico
-------------------------

Pazo ducal
En 1998 foi remodelado todo o centro histórico de Gandia coa conversión de varias rúas en zona peonal, o que comportou un ritmo de vida máis tranquilo e a posibilidade de gozar dunha maneira máis agradábel o rico patrimonio da cidade, do que cómpre destacar:

* *Escolas Pías*: Antiga Universidade fundada por Francisco de Borja, remodelada en 1992 e en 1998. Actualmente alberga a UNED, a Escola Permanente de Adultos e máis o colexio dos escolapios. Na praza pola que se accede están colocadas cinco estatuas dos membros máis relevantes da familia Borja: san Francisco, Lucrecia, Calisto III, Alexandre VI e César Borgia, realizadas polo valenciano Manuel Boix.
* *A Colexiata*: Popularmente dita *La Seu* (a catedral). Fundada en 1499 polo papa Borja, Alexandre VI, sobre unha antiga igrexa visigóda que acabaría, no seu momento, en mesquita. O actual edificio é de 1756 e foi ser declarado Monumento Històrico Artístico en 1931. Durante a guerra civil foi incendiada e perdeu gran parte do seu patrimonio, entre outros o retábalo de san Leocadio, de Damiá Forment. Foi restaurada na década de 1940.
* *Pazo Ducal*: Residencia dos Duques Reais de Aragón antes de selo dos Borja. É a edificación máis visitada e coñecida de Gandía. Construída en estilo gótico catalán foi adquirida, case en ruínas, polos xesuítas en poxa pública, en 1887. En 1964 foi declarado Monumento Histórico Nacional e en 1995 sufriu unha rehabilitación que o deixou na situación actual. Do interior do pazo son dignos de mencionar: o patio de armas, o salón das Aguias, a galería Dourada, a capela e máis o dormitorio de san Francisco de Borja.
* *Casa do Concello*: neoclásica, de 1778. Restaurado en 1998, só conserva a fachada orixinal.
* *Hospital de san Marco*. Gótico. Actualmente acolle o *Museo Arqueolóxico* da cidade.
* *Castelo de Bairén*: De orixe musulmán, remonta ao século XI. Logo de ser utilizado en diferentes usos civís e militares, no século XVII estaba en ruínas. Adquiriuno o concello, encargándose unha escola-taller de realizar os traballos de recuperación e rehabilitación para preparalo como o lar dun parque arqueolóxico.
* *Torrassa del Pi* e *Murallas*. Restos da muralla medieval, que fora derrocada no século XIX.
* *Alqueria del Duc*: Edificio medieval fortificado que foi restaurado polo concello, que o adquiriu en ruínas, en 1981, e no que se instalou a Escola de Hostalaría Comarcal. Conserva unha acea, a adega e máis un reloxo de 1780. Está declarada de interese histórico-artístico.
* *Ermida de santa Ana*: do século XVIII, foi completamente remodelada na década de 1980.
* *Sant Josep del Raval*: igrexa de 1744-1801.
* *Santa María Magdalena de Beniopa*: igrexa neoclásica (1804-1837).
* *Nosa Señora do Mondúver de Marxuquera*.
* Mosteiro de San Xerónimo de Cotalba, de estilo gótico-renacentista construído entre os séculos XIV e XVIII.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Gandia, Valencia*** |

### Ligazóns externas

* Web oficial da cidade
* Vive Gandia - Eventos e Servizos de Directorio

| * v
* c
* e
Comunidade Valenciana Comunidade Valenciana  ·  Concellos da provincia de Valencia |
| --- |
| 
* Ademuz
* Ador
* Agullent
* Aielo de Malferit
* Aielo de Rugat
* Alaquàs
* Albaida
* Albal
* Albalat de la Ribera
* Albalat dels Sorells
* Albalat dels Tarongers
* Alberic
* Alborache
* Alboraia
* Albuixech
* Alcublas
* Alcàntera de Xúquer
* Alcàsser
* Aldaia
* Alfafar
* Alfara de la Baronia
* Alfara del Patriarca
* Alfarp
* Alfarrasí
* Alfauir
* Algar de Palancia
* Algemesí
* Algimia de Alfara
* Alginet
* Almiserà
* Almoines
* Almussafes
* Almàssera
* Alpuente
* L'Alqueria de la Comtessa
* Alzira
* Andilla
* Anna
* Antella
* Aras de los Olmos
* Atzeneta d'Albaida
* Ayora
* Barx
* Barxeta
* Bellreguard
* Bellús
* Benaguasil
* Benagéber
* Benavites
* Beneixida
* Benetússer
* Beniarjó
* Beniatjar
* Benicolet
* Benifairó de la Valldigna
* Benifairó de les Valls
* Benifaió
* Beniflá
* Benigánim
* Benimodo
* Benimuslem
* Beniparrell
* Benirredrà
* Benisanó
* Benissoda
* Benisuera
* Bicorp
* Bocairente
* Bolbaite
* Bonrepòs i Mirambell
* Bufali
* Bugarra
* Burjassot
* Buñol
* Bèlgida
* Bétera
* Calles
* Camporrobles
* Canals
* Canet d'En Berenguer
* Carcaixent
* Carlet
* Carrícola
* Casas Altas
* Casas Bajas
* Casinos
* Castelló de la Ribera
* Castelló de Rugat
* Castielfabib
* Castellonet de la Conquesta
* Catadau
* Catarroja
* Caudete de las Fuentes
* Cerdà
* Chella
* Chelva
* Chera
* Cheste
* Chulilla
* Cofrentes
* Corbera
* Cortes de Pallás
* Cotes
* Cullera
* Càrcer
* Daimús
* Domeño
* Dos Aguas
* El Palomar
* Emperador
* Enguera
* Estivella
* Estubeny
* Faura
* Favara
* Foios
* Fontanars dels Alforins
* Fortaleny
* Fuenterrobles
* Gandia
* Gavarda
* Genovés
* Gestalgar
* Gilet
* Godella
* Godelleta
* Guadasequies
* Guadassuar
* Guardamar de la Safor
* Gátova
* Higueruelas
* Jalance
* Jarafuel
* L'Alcúdia
* L'Alcúdia de Crespins
* L'Eliana
* L'Ènova
* L'Olleria
* La Font d'En Carròs
* La Font de la Figuera
* La Granja de la Costera
* La Llosa de Ranes
* La Pobla Llarga
* La Pobla de Farnals
* La Pobla de Vallbona
* La Pobla del Duc
* La Yesa
* Llanera de Ranes
* Llaurí
* Llocnou d'En Fenollet
* Llocnou de Sant Jeroni
* Llombai
* Llutxent
* Llíria
* Loriguilla
* Losa del Obispo
* Lugar Nuevo de la Corona
* Macastre
* Manises
* Manuel
* Marines
* Masalavés
* Massalfassar
* Massamagrell
* Massanassa
* Meliana
* Millares
* Miramar
* Mislata
* Moixent
* Montcada
* Montserrat
* Montaverner
* Montesa
* Montichelvo
* Montroy
* Museros
* Navarrés
* Novetlè
* Náquera
* Oliva
* Olocau
* Ontinyent
* Otos
* Paiporta
* Palma de Gandía
* Palmera
* Paterna
* Pedralba
* Petrés
* Picanya
* Picassent
* Piles
* Pinet
* Polinyà de Xúquer
* Potríes
* Puebla de San Miguel
* El Puig
* Puçol
* Quart de Poblet
* Quart de les Valls
* Quartell
* Quatretonda
* Quesa
* Rafelbunyol
* Rafelcofer
* Rafelguaraf
* Real de Gandía
* Real de Montroi
* Requena
* Riba-roja de Túria
* Riola
* Rocafort
* Rotglà i Corberà
* Rugat
* Ráfol de Salem
* Ròtova
* Sagunt
* Salem
* San Antonio de Benagéber
* San Juan de Énova
* Sedaví
* Segart
* Sellent
* Sempere
* Senyera
* Serra
* Siete Aguas
* Silla
* Simat de la Valldigna
* Sinarcas
* Sollana
* Sot de Chera
* Sueca
* Sumacàrcer
* Tavernes Blanques
* Tavernes de la Valldigna
* Teresa de Cofrentes
* Terrateig
* Titaguas
* Torrebaja
* Torrella
* Torrent
* Torres Torres
* Tous
* Turís
* Tuéjar
* Utiel
* Valencia
* Vallada
* Vallanca
* Vallés
* Venta del Moro
* Vilamarxant
* Villalonga
* Villar del Arzobispo
* Villargordo del Cabriel
* Vinalesa
* Xàtiva
* Xeraco
* Xeresa
* Xirivella
* Xiva
* Yátova
* Zarra

 |  |


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q33532
* WorldCat
* VIAF: 151269356
* BNF: 144152351
* código INE: 46131
* EBID: ID
* GeoNames: 6361996
* GND: 4357522-5
* LCCN: n80089396
* MusicBrainz: ID
* NKC: ge1062235
* OSM: 339514

 |