***O mesón dos ermos*** é unha novela en lingua galega de Ramón Otero Pedrayo, publicada en 1936.

Trama
-----

Xepe "O Martuxo" é un rapaz que vive na aldea das Lamas do Ermo. É fillo de solteira, e vive coas súas tías Catuxa e Adelaira e co seu avó, o señor Cilistro, que ten un mesón. Pagan foro ao fidalgo da casa do Pombeiro, situada cara ao interior. Xepe saca o gando a pastar, e non ten moita relación co resto da rapazada da aldea, agás con Bibiana, unha rapaza que o quere. Unha noite chega ao mesón Paio, un arrieiro de Moraña que leva viño do Ribeiro, e cóntalles o que pasou no pazo do Pombeiro. O fidalgo, don Ventura, tivo que deixar a casa despois de que chegase un home novo cun testamento dicindo que era o herdeiro lexítimo.

Unha mañá Xepe informa de que marcha da casa, e que ha volver cun pelexo de viño e unha onza de ouro para o avó. Ofrécese de criado no Pombeiro, e o fidalgo acéptao. O fidalgo, don Pedro da Agra, é un mal cristián que vive cos seus acólitos: o albeite de Rozamonde, alcumado "O Bocareu", o tasqueiro da Cruz e o crego da Pena Moura, Macías "O Teixugo". Amais don Pedro ten por amante a dona Florinda, que estivera vivindo na Habana. Un día un xuíz chega ao pazo preguntando por don Pedro, que ten contas pendentes coa xustiza e escapa. Xepe, que fora gañando a confianza do fidalgo, amígase con dona Florinda. O fidalgo págalle polos servizos prestados ao axudalo a escapar, e toda a súa corte marcha con el desde A Coruña cara a América.

Tras a morte da tía Adelaira, a súa irmá Catuxa comeza a coidar do vello señor Cilistro. Bibiana, o amor de infancia de Xepe, asume que non o volverá ver e casa co ferreiro de Bouzas por acordo dos seus pais. Son os tempos da primeira guerra carlista, con asaltos dos militares de ambos os dous bandos. Un día arde o mesón con Cilistro dentro, e Catuxa dá en tola. Polo Nadal Paio de Moraña regresa pola zona, e conta o que lle pasou nos pendellos da feira de Agolada cos militares e os carlistas. Ao non poder parar no mesón continúa cara á Couricada para levar viño, pero nun accidente cae da mula e morre.

Queima dunha aldea en África, e captura dos seus habitantes, práctica habitual no tráfico negreiro.
Rematada a guerra, oito anos despois de que marchase da aldea, Xepe desembarca na Coruña con cartos e con Florinda como parella. Nas Lamas do Ermo non o recoñecen. Encárgalle a Bieito o Reboleiro, un canteiro de Valongo, que lle constrúa un novo mesón na aldea, pois se falaba de transformar o antigo camiño de arrieiros nunha estrada. Xepe conseguira cartos traballando co tráfico negreiro desde Luanda até Nova Orleáns. Quere romper con esa época, e na Coruña mata un home que se lembra del daqueles tempos.  
O mesón que constrúe é farturento, con estanco de sal e tabaco e unha carnizaría preto. Xepe faise prestamista, e cun escribán de confianza merca bens desamortizados e vai conseguindo propiedades, especialmente as que debían foro á casa do Pombeiro. Alí seguen vivindo os acólitos de don Pedro, que mentres vive en América segue a recibir cartos das rendas. Tras a súa morte herda o pazo Xacobe, que estudaba en Santiago de Compostela, onde leu a Vicente Manuel Cociña. Melancólico, despreocúpase do goberno da casa e dedícase a escribir.

Xacobe decide marchar a Pontevedra xunto cun frade bernardo exclaustrado. O frade, maior, é humanista, absolutista e carlista. Xacobe, máis novo, coñecera en Compostela a Antonio Neira de Mosquera e Antolín Faraldo, cos que falaba de Chateaubriand e outros escritores. De camiño a Pontevedra paran en Fonte Azoreira a falar cun abade, e fan noite no mesón das Lamas. Alí alóxase unha cuadrilla de ladróns ao mando do Bocareu, o albeite de don Pedro. Florinda recoñece a Xacobe, que era un rapaz cando marchara do pazo, e este dorme intranquilo. Ao amencer a partida de maleantes secuestra o frade e o fidalgo.

O Bocareu botouse ao monte como bandido tras a morte de don Pedro. Dicíase del que matara un quincalleiro da ponte das Poldras, e ofreceuse a traballar con outro ladrón, o Volante de Codeseda. Ao cabo, cando ten cuadrilla propia, O Bocareu entra en tratos co Xepe. Este é buscado en América por tratante de escravos e dise del que matou a Pedro, se cadra en defensa propia polo odio que o fidalgo lle tiña. Os homes do Bocareu levan ao monte o frade e a Xacobe e róubanlles. Métenos nunha ermida abandonada, e O Bocareu dille ao frade que ou consegue 50 onzas de ouro antes de dous días ou mata a Xacobe. O frade vai á reitoral de san Lourenzo, e o abade dille de iren á casa do Pombeiro. Un escribán de confianza de Xacobe consegue os cartos a cambio de vender propiedades. O frade leva as moedas ao peto de ánimas e marcha ao mesón. Ao cabo, Xacobe aparece morto.

Xepe acumula cartos, poder e vaidade. Catuxa, que vaga pola aldea e a contorna, sabe que é fillo dun bandido e que el ha rematar igual, e insúltao. O día de Defuntos Xepe quere matala no camposanto, pero o resto do pobo deféndea. Xepe quere desfacerse tamén do albeite e do tendeiro da Cruz, pois saben do seu pasado de traficante de escravos, e convence o primeiro para que asalte a tasca do segundo. Cando están nunha taberna, O Bocareu é apresado e condenado a morte, e dous dos seus homes tamén acaban mortos. Ao cabo de pouco tempo tamén morre o tendeiro, e Xepe acouga. Métese no negocio da minaría cun enxeñeiro inglés, mister Murchison, que matara dragóns franceses no Porto e que tamén estivera no mar. Chegan tempos de fartura e industria á aldea. Unha noite chega á taberna a señorita de Vilarpunteiro.

No pazo de Vilarpunteiro vive don Félix, que viviu en Madrid e chegou a deputado a Cortes. Ten dúas fillas, a maior delas Xulia, afeccionada á lectura. O pai quere casala cun rapaz, pero ela marcha cun militar culto a Francia, onde le a George Sand. Dous anos despois, tras a morte do militar, regresa ao pazo. Na taberna do Ermo arma un bo baile, e todos os homes devecen por ela agás o Mingos. Co paso dos días comeza a mocear co enxeñeiro inglés, que tamén é lido. O propio Xepe atrévese a botarlle as mans aos peitos, e ela respóndelle cunha labazada. Os achegados do pazo de Vilarpunteiro preocúpanse por ela, e un familiar, fidalgo de Penarubra, vai ao mesón. O inglés pídea en matrimonio e marchan a Nova Escocia, no Canadá.

Nas festas do san Breixo das Estivadas Xepe ve a Bibiana. Esta ten dous fillos e un matrimonio calmo pero infeliz, pois o ferreiro é taciturno e borrachón. Aínda desexa a Xepe, agora chamado don Xosé. Marcha con el á Coruña, onde pasan uns días xuntos. El mércalle roupas novas, pero abandónaa, e ela acaba por morrer no hospital. O ferreiro sae na súa procura, e Catuxa dille que nas Lamas do Ermo non a vai atopar, pois naquela casa grande habita o pecado. Finalmente o ferreiro chega á Coruña e ao hospital no que morreu Bibiana. De regreso á casa, para no mesón, onde Xepe discute con Florinda, que o ameaza cunha pistola. Ao amencer a casa arde, e o ferreiro detense a carón de Catuxa a observar o lume. Xepe e a muller morren calcinados.

Narración
---------

A obra está estruturada en nove capítulos. Ten un narrador omnisciente en terceira persoa. A obra ten un léxico moi rico, mesmo con frases en inglés. Hai tamén mencións literarias e filosóficas de diversas épocas.

O espazo no que se ambienta é a aldea do Paraño, concello do Irixo, ao pé da actual estrada N-541 de Ourense a Pontevedra. A acción desenvólvese na contorna, pero tamén hai analepses en Madrid, Santiago de Compostela e A Coruña. A obra está ambientada na primeira metade do século XIX, aproximadamente entre 1831 e 1842, con diversas referencias aos momentos históricos vividos.

Nesa mesma época tamén está ambientada a primeira parte da novela *Os camiños da vida*. Di Ricardo Carballo Calero:

> 
> 
> *O mesón dos ermos* é, ata certo punto, como unha réplica, en pequeno, de *Os camiños da vida*. Un forte arrecendo de aldea, retratos realistas de paifocos, paisaxes de montaña trazados con seguridade, escenas tráxicas narradas con sobriedade -especialmente no desenlace das mesmas- e unha vea caudalosísima de vocabulario rural e concreto -cáxeque os mesmos acertos que na novela meirande- prométennos e cáxeque lógrannos un poema en prosa de agreste beleza
> Ricardo Carballo Calero: *Historia da literatura galega contemporánea*
> 

O tema da desaparición das casas fidalgas polo mal goberno e o desapego da vila labrega aparece tamén na obra *Os camiños da vida*, así como na novela *Os pazos de Ulloa* de Emilia Pardo Bazán.

Edicións
--------

A obra está datada en Ourense o 30 de xaneiro de 1936. Foi reeditada por Editorial Galaxia en xuño de 1984, con revisión ortográfica e un apéndice léxico. En 1992 foi reeditada na colección Biblioteca de autores galegos de *Diario 16 de Galicia*, e en 1997 foi editado por AS-PG / A Nosa Terra nun volume conxunto cunha antoloxía de contos.

Notas
-----

1. ↑  "Otrto libro de Otero Pedrayo". *El Puebol Gallego*. 1 de abril de 1936. p. 1.
2. ↑  *O mesón dos Ermos*, análise da obra na enciclopedia *Historia da Literatura Galega*, da AS-PG.
3. ↑  Carballo Calero, R. (1975): *Historia da literatura galega contemporánea*. Vigo, Ed. Galaxia. 2ª edición. Páx. 667.
4. ↑  Ficha no Catálogo de novela histórica galega

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Casas, Augusto (2 de maio de 1936). "Lecturas: "O mesón dos ermos"". *El Pueblo Gallego*. p. 10.
* Fole, Ánxel (10 de maio de 1936). "Letras gallegas: "O mesón dos ermos"". *El Pueblo Gallego*. p. 16.

### Outros artigos

* Novela histórica

### Ligazóns externas

* Ficha no Catálogo de novela histórica galega
* Ficha no sitio web da Editorial Galaxia.
* *O mesón dos ermos* na Biblioteca Digital Hispánica. BNE.