Con presenza de gheada      Sen presenza de gheada
A **gheada** é un fenómeno fonético propio da lingua galega que consiste na realización aspirada [ħ] do fonema /g/ (oclusivo ou fricativo velar sonoro no modelo fonético estándar do galego). A gheada, faringal ou glotal, pronúnciase normalmente como un son aspirado semellante ao [h] do inglés en *house*. En certas zonas costeiras e nalgunhas áreas urbanas e periurbanas pode chegar a realizarse como [x] (fricativo velar xordo, semellante ao iota castelán).

Teorías da súa orixe
--------------------

Téñense proposto tres teorías para explicar a orixe da gheada:

### Tese substratística

Foi defendida por Zamora Vicente nos anos 50 e retomada máis recentemente por Fernández González ao estudar este fenómeno nos Ancares. Atribúea ao substrato lingüístico do galego, aínda que segundo os contrarios a esta tese, os primeiros textos onde se pode inferir a súa existencia, ao redor do século XVII, serían demasiado serodios para que se manifestase unha tendencia herdada das linguas prelatinas. Na actualidade está case completamente desbotada[].

Xosé Ramón Freixeiro Mato sinala os seguintes argumentos: 

* A situación de diglosia en que se encadra a lingua galega. Segundo este autor, todo cambio lingüístico en galego que conflúa no castelán é sospeitoso de interferencia desa lingua. A súa aparición coincidiría coa castelanización de Galiza nos séculos XVII e XVIII.
* A ausencia de gheada en portugués. Trataríase dun caso insólito en que a fronteira política coincidise plenamente coa isoglosa de gheada/non gheada.
* O feito de que parece que a gueada aparece primeiro en persoas que intentaban falar o castelán. Isto demostraría que as clases altas galegas se esforzaban en pronunciar a fricativa velar xorda do castelán, producindo posteriormente sobrecorreccións.

### Tese estruturalista ou autonomista

Unha terceira teoría relaciona a gheada cunha deriva estrutural da fonética do galego, fenómeno non moi diferente do que se deu noutras linguas coma o neerlandés. É defendida por Schneider, Antón Santamarina ou Schroten.

Extensión
---------

A gheada é un fenómeno maioritario. Esténdese pola metade occidental do territorio lingüístico galego, nas provincias da Coruña, Pontevedra, o oeste da provincia de Lugo e a metade occidental ourensá. Tamén se dá o fenómeno no concello de Candín, dentro da bisbarra do Bierzo. Co paso do tempo, posibelmente debido á presión do castelán, foi retrocedendo na faixa central do país. O estándar galego culto non prioriza o uso da gheada, mais tampouco a estigmatiza como trazo a evitar. No galego común dos medios de comunicación e do ensino apenas se filtra.

Desta maneira, a gheada é aceptada pola Real Academia Galega, que afirma que non se trata dun erro lingüístico.

Representación
--------------

A gheada represéntase na escrita mediante o dígrafo *gh*, por exemplo:

* gato → *ghato* [ˈħato̝]
* pago → *pagho* [ˈpaħo̝]

Valoración da gheada e tradición literaria
------------------------------------------

A gheada foi sempre un fenómeno ausente na tradición literaria galega. Este rexeitamento vai en paralelo ao desprezo polo fenómeno que aparece nas primeiras gramáticas e estudos sobre a lingua.

Así, no século XIX, a gheada aparece de forma esporádica nos primeiros textos, especialmente no xénero dos Diálogos e completamente ausente en autores procedentes de áreas gheadófonas como Eduardo Pondal ou Rosalía de Castro. Especialmente significativo é o caso de Rosalía de Castro que si fai falar con seseo á "meniña gaiteira" de *Cantares Gallegos*.

Na tradición gramatical galega a gheada foi rexeitada. Só Francisco Mirás, que reproduce a fala da súa área natal de Santiago, dá cabida á gheada na súa Gramática. Pola contra, Xoán Cuveiro Piñol defínea como un trazo propio dos "individuos de ínfima escala da zona costeira" e Marcial Valladares como "defecto de la gente idiota". Porén, moitos autores sinalan que nas ideas de Valladares subxace o modelo castelán, xa que tamén rexeita o seseo ou o infinitivo conxugado.

No século XX, Aurelio Ribalta Copete arrédase desas posicións e deféndea como trazo do pobo. Trátase de novo dunha excepción, xa que tanto na etapa de preguerra como de posguerra non se rexistra ningunha defensa máis.

Coa oficialización do galego e a conseguinte estandarización, a gheada e o seseo son admitidas como realizacións válidas no idioma galego nas Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego do ano 1982.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Pensado Tomé, J. L.; Pensado Ruiz, C. (1983). *"Gueada" y "geada" gallegas* **21**. *Verba*. ISBN 84-7191-291-0.

### Outros artigos

* Seseo
* Gueada

### Ligazóns externas

* Mapa da gheada
* Debate sobre a orixe da gheada
* A gheada: os acordes prohibidos, artigo de César Caramés.