A *Venus de Milo*, unha das máis célebres estatuas de todos os tempos, obra de Alexandros de Antioquía, Museo do Louvre
A **Escultura da Grecia antiga** é unha expresión de significado amplo, empregada para designar a produción escultórica grega desenvolvida entre o Período Arcaico, iniciado no século VII a.C. cando a arte grega comezou a formar un estilo de seu orixinal, e a época do seu derradeiro florecemento importante na chamada era Helenística, que durou até preto de 100 a.C. cando o país xa estaba baixo dominio romano.

A escultura foi, xunto á arquitectura, a máis importante expresión artística da cultura grega. Exerceu decisiva influencia sobre a arte romana, inseminou unha gran variedade de culturas do norte da África e do Oriente Medio, penetrou até a India durante a época de Alexandre o Grande, definiu moitos dos principais parámetros da arte da Renacentista e do Neoclasicismo, e é unha referencia das máis relevantes mesmo hoxe en día para a cultura occidental.

Os gregos tiveron, dende moi cedo, a forma humana como o tema máis importante da súa expresión artística; o que se define, usualmente, como antropocentrismo. As súas divindades, tamén se representaron con forma humana polo que se difuminaron as diferenzas entre o sagrado e o secular no eido artístico: unha representación espida de Apolo ou Heracles en pouco se diferenciaba da representación dun atleta olímpico vencedor nos xogos.

Será a estatua, illada e única no período arcaico mais representada grupalmente no período helenístico, o tipo de representación principal, aínda que os relevos, a miúdo tan altos que case tamén semellaban exentos, tamén serán importantes.

Antecedentes
------------

A escultura grega evolucionou a partir de estatuíñas elaboradas en madeira chamadas *xoanon* que foron descritas imprecisamente por autores históricos como Estrabón pero non se conserva ningunha. A peza máis antiga que sobreviviu probablemente sexa o *Centauro Lefkandi* (c. 900 a.C.), de terracota, construído en partes separadas, representando a Quirón ferido por Hércules, tamén constitúe a primeira representación coñecida dun mito grego.

*Kore* dedálica chamada a *Dama de Auxerre*, c. 635 a.C. Louvre
Estatuíña representando un cabalo do século VIII a.C. Museo do Louvre
Dos períodos *Xeométrico*, *Dedálico* e *Protoarcaico* (c. 900 - 700 a.C.) aínda existen estatuíñas elaboradas en bronce, terracota e marfil, sendo case todas ofrendas para o culto e consistindo principalmente de guerreiros, imaxes ecuestres, animais como os leóns, grifóns e cabalos, e grupos doutras figuras humanas. Tamén a técnica do baixorrelevo en mármore foi empregada na decoración de templos e monumentos. Toda esta produción presenta formas esquematizadas, pouco detallamente e posturas bastante ríxidas, e estivo influenciada polo escultura exipcia.

Os períodos estilísticos
------------------------

### Período Arcaico

O período Arcaico tivo unha grande influencia da arte oriental, e particularmente da exipcia. No *Período Arcaico* a escultura adquiriu dimensións maiores, tornándose común o tamaño natural para as figuras. A postura aínda mantiña unha considerable rixidez e as faccións permanecían estereotipadas, malia gañaren gradualmente en liberdade de movemento, xeralizándose, a partir do ano 575 a.C. o chamado sorriso arcaico, de expresión ambigua.

Nesta época, as formas escultóricas máis comúns son o mozo completamente nu, chamado *kouros* (pl: *Kouroi*), a moza vestida, chamada *koré* (pl: *Korai*), e a muller sentada. O seu modelado aínda se limitaba ás faccións esencias, aínda que, sinais dunha observación máis atenta da anatomía mostrábanse no progresivo detallamento da musculatura e da estrutura subxacente do esqueleto, comezándose a suxerir un movemento real nas estatuas masculinas en pé mediante a colocación dunha perna nunha posición máis avanzada cá outra. No caso das rapazas, as *korai*, obsérvase unha variedade maior de actitudes e nos patróns do drapeado dos costumes. 

*Kouros* chamado *Apolo de Tenea*, c. 560-550 a.C. Gliptoteca de Múnic
Neste período definiuse o corpo humano como obxecto e tema principal da arte grega. Xa que a súa relixión tiña deuses antropomórficos, a distinción na arte entre sagrado e profano logo deixou de existir, sendo o corpo humano considerado tanto secular como sacro.

*Efebo de Krítios*, c. 480 a.C. Museo da Acrópole de Atenas
Malia ser os tres tipos de escultura moi comúns, o *kouros* asumiu unha importancia superlativa para o desenvolvemento desta arte, xa que a cultura grega só viría a permitir a exposición do corpo feminino espido a partir do século IV a.C. e realizouse en moi poucas ocasións. Os *kouroi* seguían todos un mesmo modelo: sempre mozos, en actitude de dar un paso á fronte, corpo rixidamente erecto, brazos estendidos cos puños xunto ao corpo, e un sorriso nos beizos. Atopáronse diversas variacións na conformación do peiteado e nas dimensións das estatuas, existindo poucas pezas con outras posicións. Destas son importantes o *kouros* ecuestre e mailo *Moscóforo* (cargando un becerro).

Os *kouroi* non eran producidos soamente con fins estéticos. Eran ofrendas relixiosas colocadas en santuarios, tumbas dalgunha personalidade ou eran monumentos públicos. Non representaban persoas individualizadas, senón a corporificación dalgún ideal de beleza, honra, virtude, piedade ou sacrificio. Neste período comezan a ser rexistrados algúns nomes de escultores importantes, como Aristocles de Sidónia, Kanacos de Sikyona e Héguias de Atenas.

### Período severo

*Artigo principal**:* Estilo severo.
Como transición entre o *Período Arcaico* e o *Período Clásico* está a fase coñecida como *Período Severo*, onde se observa un entrecruzamento de tendencias antigas e progresistas, asociadas á introdución da democracia en Atenas, que levou ao fin a cultura aristocrática epitomizada polo *kouros*, cunha contrapartida visible na mudanza importante no estilo e na función da estatuaria. En liñas xerais esta fase se caracteriza por un progresivo incremento no dinamismo das figuras, os brazos gañan en liberdade, o torso flexibilízase nalgunha medida e hai un maior detallamento e suavización da anatomía.

Indicativo deste progreso é o *Efebo de Kritios* (c. 480 a.C.), o primeiro en mostrar unha suxestión do *contraposto*, un movemento nos cadrís que xorde ao apoiarse a figura nunha das pernas mentres a outra se atopa en repouso. O mesmo desenvolvemento formal nótase nos relevos, cunha crecente complexidade das ceas e das formas anatómicas. Exemplo superior desta época é o conxunto escultórico do templo de Zeus na Olimpia, realizado por un artista descoñecido chamado Mestre de Olimpia e os seus auxiliares. Neste grupo decorativo atópanse por primeira vez na arte grega características que serían retomadas soamente na fase *Helenística*, máis tardía, como o extraordinario dinamismo nas cenas e expresións emocionais intensas.

Copia de Mirón: *Discóbolo*, séc. V a.C. Gliptoteca de Múnic
### Período Clásico

Relevo funerario no Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas
Oficina de Fidias: *Dioniso*, c. 440 a.C. antigamente no Partenon, hoxe no Museo Británico
Copia de Polícleto: O *Diadumeno*, c. 430 a.C. Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas
Unha rápida evolución na técnica e no estilo leva ao clasicismo grego. As actitudes tórnanse máis naturalistas, aínda que investidas de grande dignidade e equilibrio. A representación anatómica chega a un estado de grande verosimilitude. As poses son moi variadas, aparecen os primeiros retratos de persoas e as esculturas abandonan definitivamente a frontalidade para recibiren acabamento por igual en todas as súas partes, de xeito que poden ser apreciadas por todos os seus ángulos.

Ao mesmo tempo a escultura pasou a ser usada para outras finalidades, como a simple decoración e o rexistro histórico de eventos importantes. Nesta época estaban sendo construídos grandes templos, como o Partenón, que precisaba de elementos decorativos para o van triangular do frontón e os frisos. Esta necesidade, debido ás súas dificultades técnicas e estéticas de execución, foi un estímulo á creatividade dos escultores, producíndose a aparición de innovacións formais. No campo da escultura funeraria abandónase o carácter impersoal e son retratados grupos familiares, ben como individuos asolados en actitude de loito ou en despedida de parentes falecidos. 

Copia de Praxíteles: *Afrodita Braschi*, c. 345 a.C. Gliptoteca de Múnic.
Leocares: *Apolo Belvedere*, c. 350-325 a.C.
Tamén comezan a ser rexistradas as actividades de artistas que formarían importantes escolas e establecerían novos patróns. Os primeiros notables, vencendo definitivamente a rixidez do período Arcaico, foron Mirón, autor de obras primas como o Discóbolo, onde as tensións do movemento son exploradas con mestría e realismo, e Kálamis, autor do célebre *Apolo do Onfalo*, que sobreviviu grazas ás súas copias romanas.

A mediados do século V a.C. xorde Fidias quen levou a estatuaria grega ao seu primeiro momento de real esplendor, inaugurando o apoxeo da época Clásica. O escultor traballou na construción do Partenón e foi autor de estatuas colosais como o Zeus de Olimpia e a *Atena Parthenos*, imaxes dotadas de grande maxestade, das cales hoxe subsisten infelizmente apenas copias menores ou descricións. Máis dinámicas son as esculturas do frontón do Partenón, creadas baixo a súa supervisión directa. Outras obras atribuídas a el ou á súa escola son o *Apolo de Kassel* e a *Atenea Lemnia*. Entre os seus seguidores atópanse Alcamenes e Kresilas.

Contemporáneo de Fidias foi Policleto, de fama igualmente recoñecida, creador dun canon de proporcións ideais do corpo humano que atopou a expresión magnífica en obras como o *Doríforo*, o *Discóforo* e o *Diadumeno*. Eufranor adaptou este canon e representa a evolución da escultura grega en dirección a unha escola máis realista, sensual e delicada, de cariz máis humano e menos augusto e idealizante, que tería grandes como grandes mestres a Lisipo, Escopas e Praxíteles.

Lísipo foi o escultor predilecto de Alexandre Magno, e o seu discípulo Cares de Lindos foi o autor do célebre Coloso de Rodas, unha das Sete Marabillas do mundo antigo. Escopas participou da decoración escultórica do Mausoleo de Halicarnaso, outra das Sete Marabillas, e Praxíteles, o máis famoso deles, foi o primeiro a introducir o nu feminino en escala natural. Das súas obras son máis coñecidas a *Afrodita de Cnido*, o *Hermes co neno Dioniso*, e o *Apolo Sauróctono*.

Outro grande representante desta fase é Leocares, autor da *Diana de Versalles* e do paradigmático *Apolo Belvedere*, considerado polos neoclasicistas do século XIX a máis perfecta expresión do ideal de equilibrio e maxestade típicos do alto clasicismo grego, influíndo xeracións de artistas.

### Período Helenístico

*Artigo principal**:* Escultura helenística.
O chamado *Gálata Ludovisi* e a súa dona, c. 220 a.C. Museo Nacional de Roma
A transición cara ao *Período Helenístico* ocorreu ao longo do século IV a.C. seguindo as conquistas de Alexandre Magno, quen levou a arte grega ata a India. Esta incursión por Asia fixo que numerosos artistas entrasen en contacto coas culturas locais recibindo influencias delas, gañando deste xeito en diversidade de temas e formas de tratamento. Ao mesmo tempo establecéronse novos centros de produción, destacando Alexandría e Antioquía, ademais de Pérgamo. 

*Vella bébeda*, c. 190 a.C. Museos Capitolinos
Pérgamo destácase entre os novos centros deste período, producindo unha serie de obras con movemento, punxentes e con detalles como bigotes e cabelos rizados, especialmente no Mausoleo de Atalo que representa a súa vitoria sobre os gálatas con estes feridos -Gálata moribundo- ou en acto de suicidarse -Gálata Ludovisi- ante a inminente captura. Estas características atoparían un punto alto no grandioso Altar de Pérgamo, decorado cunha Xigantomaquia de 100 m de extensión.

Por volta do século II a.C. outro forte elemento modificador viu de Roma, que iniciaba a súa expansión, absorbendo moito da tradición grega e á súa vez influenciándoo, por constituíres un novo e grande mercado consumidor de estatuaria, con preferencias de seu. Os romanos apreciaban o naturalismo, con rapaces, animais e persoas comúns pasando a ser tema recorrente, e moitas veces esculpidos baixo encomenda para a decoración de residencias e xardíns de familias ricas.

*Retrato de bárbaro*, Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas
De xeito xeral o período Helenístico continúa a grande tradición do auxe do clasicismo, creando obras perfectamente modeladas en todos os ángulos, con estudados efectos de transparencia no vestiario, aproveitando os xogos de luz con finalidades estéticas e expresivas, e enfatizando a variedade de posturas e sentimentos. Búscase a esencia de toda expresividade e a súa "atmosfera", destacando os retratos, onde mais que a exactitude da fisionomía represéntase o carácter ou vida interior do personaxe. 

*Laocoonte e os seus fillos*, c. 200 a.C. Museo Vaticano
Os escultores xa non se sentían obrigados a retratar o ideal. Introdúcense temas como o sufrimento, o sono, a morte e a vellez, que ofrecían formas e expresións aínda pouco exploradas. Extraordinaria nesta produción é a *Vella bébeda*, obra que mostra sen reservas unha muller envellecida, chea de engurras e coa cara torcida, agarrada a un vaso de viño. Outra obra a destacar é o *Laocoonte* envolto en serpes xunto cos seus fillos, nun intre de desesperación e coa musculatura en extrema tensión.

Outro factor importante foi o gran crecemento nesa fase da demanda escultórica, en virtude das numerosas cidades helenísticas que foron fundadas no Exipto, Siria e Anatolia, e que precisaban de imaxes de deuses para o culto nos templos, ou de heroes para os seus monumentos. Esa expansión no mercado deu lugar a unha certa patronización estética.

Notas
-----

1. 1 2  Cook (1976), p. 19

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Escultura da Grecia antiga*** |

### Bibliografía

* Cook, R.M. (1976). *Greek Art: Its Development, Character And Influence* (en inglés). Londres: Penguin Books. ISBN 978-0140218664.

### Outros artigos

* Renacemento
* Neoclasicismo

  


|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q617793
* AAT: 300020205
* BNCF: 12324
* BNE: XX528101
* BNF: 11933245q
* FAST: 1109689
* LCCN: sh85119089
* NKC: ph128267

 |