**Ix Sak K'uk'** ou **Sak K'uk'** (f. 9 ou 12 de setembro de 640) foi a gobernante de facto do estado maia de Baakal, cuxa sede estaba na cidade de Lakam Ha, no presente coñecida como a «zona arqueolóxica de Palenque», no que hoxe é o estado mexicano de Chiapas. Relaciónase co nome dun dos deuses proxenitores de Palenque, Muwaan Mat, que ―de acordo cos xeroglíficos do sartego do seu fillo Pakal o Grande―, gobernou dende o ano 612 até o 615. O seu nome pode traducirse como ‘Ave Branca’ (en lingua maia clásica, *sak*: ‘branco’; e *kuk*: ‘ave’). Tamén é mencionada como a **Señora Bestezuela**.

Crise dinástica
---------------

Representación iconográfica do taboleiro oval do Palacio de Palenque. Sak K'uk' entrégalle ó seu fillo o tocado que o confirma como ahau do señorío de B'aakal. K'inich Janaab' Pakal atópase sentado nun trono de dobre cabeza de xaguar.
O señorío de Baakal, cuxa sede principal era Lakam Ja (Palenque) mantivo guerras frecuentes co señorío de Kaan, cuxa sede se atopaba en Calakmul. Palenque foi abatido en dúas ocasións. A primeira derrota ocorreu no ano 599, e sufriuna a ahau Yohl Ik'nal, que aínda así seguiu gobernando até a súa morte, ocorrida no 604. É probable que se respectase a súa xerarquía en troques do pago dun tributo.
O seu fillo primoxénito, e sucesor, Aj Ne' Ohl Mat, sufriu a segunda derrota no ano 611.
Durante o transcurso desta guerra ocorreu unha crise dinástica. O seu irmán Janaab' Pakal exerceu un cargo secundario (*ti’sakhuun*) entre o 608 e o 610. Este último ano foi nomeado *yajawk' ahk'* (‘señor do lume’) e atacou exitosamente a vila de Santa Elena.
Aínda que Aj Ne' Ohl Mat e Janaab' Pakal sobreviviron á forte derrota rexistrada en abril do 611, nun lapso de dezaseis meses ambos morreron, se cadra asasinados a consecuencia da mesma conflagración.

Jannaab' Pakal, que é considerado o pai de Sak K'uk', morreu en marzo do 612, mentres que Aj Ne' Ohl Mat morreu en agosto do mesmo ano sen deixar herdeiro ó trono. A dinastía de B'aakal dividiuse en dúas. Por unha banda, Ik' Muuy Muwaan, quen reclamou o seu dereito ó trono estabelecéndose en Tortuguero e por outra banda, Sak K'uk', quen decidiu regresar a Palenque.

Muwaan Mat
----------

Nos xeróglidos do sartego de Pakal "o Grande" que narran a sucesión dinástica de Palenque atópase rexistrado que Muwaan Mat ascendeu ó poder o 9.8.19.7.18 9 etz'nab 6 ceh da conta longa do calendario maia, é dicir, o 19 de outubro do 612 —dous meses despois da morte de Aj Ne' Ohl Mat— coa inscrición "k'uhul ixik, satay ajaw" que quere dicir: "perdida está a divina señora, perdido está o señor". Esta frase que alude á derrota da guerra explica dalgún xeito un renacer coa entronización de Muwaan Mat, quen é un deus nado no ano 3121 a. C. sete anos antes da data cero da conta longa (0.0.0.0.0 4 ajau 8 cumkú), que tomara o título de «Divino Señor de Matwiil» no 2305 a. C. e que regresara para volver asumir o trono no 612 d. C.

Muwaan Mat era considerado un dos tres deuses proxenitores de Palenque. A metáfora do seu regreso para asumir o trono e restabelecer novamente a varonía (sucesión patrilineal), dá lexitimidade ó trono do seguinte e futuro ahau K'inich Janaab' Pakal, quen no 612 só tiña nove anos de idade.
Inicialmente, cando a escritura maia empezou a descifrarse, os epigrafistas consideraron que Muwaan Mat era un pseudónimo de Sak K'uk', pero a idea foise rexeitando pois este deus do millo era de sexo masculino.

Entronización de Pakal o Grande e goberno de facto de Sak Kuk
-------------------------------------------------------------

Taboleiro oval do Palacio de Palenque, onde Sak K'uk' entroniza ao seu fillo K'inich Janaab' Pakal.
Sak K'uk' contraeu matrimonio con K'an Mo' Hix, quen era *cho'j ajaw*, un nobre de segundo rango, cuxa liñaxe subordinada posiblemente vivía no Grupo Pedras Bólas.
Trala crise dinástica ocorrida por mor da guerra con Calakmul, ambos regresaron a Lakam Ha' coa intención de entronizar ó seu fillo K'inich Janaahb' Pakal, mellor coñecido como Pakal "o Grande", baseándose na idea de que Sak K'uk' pertencía ó núcleo dinástico do señorío.

A cerimonia de entronización de Pakal levouse a cabo o 9.9.2.4.8 5 lamat 1 mol, é dicir, o 26 de xullo de 615, cando só contaba con doce anos de idade. Un retrato deste evento está tallado en altorrelevo no taboleiro oval do Palacio de Palenque.
A maior parte dos maianistas considera que Sak K'uk' foi a depositaria do poder en Palenque e que ostentou o poder *de facto* non soamente do ano 612 ao 615, senón probablemente até a súa morte, debido a que hai moi poucos rexistros que narren a actividade de Pakal durante todos estes anos.

Sak Kuk morreu o 9 ou 12 de setembro do 640 e o seu esposo Kan Mo Hix morreu o 29 de decembro de 642.
É até entón cando comezan a construírse as obras arquitectónicas que caracterizaron ó goberno de Pakal "o Grande".

Notas
-----

1. 1 2  Sabines, 1993; páx. 69.
2. ↑  Skidmore, 2008; páx. 51.
3. ↑  Skidmore, 2008; páx. 62.
4. ↑  Hull, 2012; páx. 213.
5. ↑  Bernal, 2012; páx. 4.
6. ↑  Skidmore, 2008; páx. 63.
7. ↑  Bernal, 2011; páxs. 282-283.
8. ↑  Skidmore, 2008; páx. 67.
9. ↑  Skidmore, 2008; páx. 70.
10. ↑  Bernal, 2011; páx. 286.
11. ↑  Skidmore, 2008; páx. 71.
12. ↑  Florescano, 2009; páxs. 236-237.
13. ↑  Bernal, 2011; páx. 288.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Bernal Romero, Guillermo (2011). *El señorío de Palenque durante la Era de K'inich Janaahb' Pakal y K'inich Kan B'ahlam (615-702 d. C.)* (PDF). Universidade Nacional Autónoma de México, Histomesoamericana. Consultado o 27 de decembro de 2012.
* Bernal Romero, Guillermo (2012). "Historia dinástica de Palenque: la era de K'inich Janahb' Pakal (615-683 d. C.)" (PDF). *Revista Digital Universitaria* (México: Universidade Nacional Autónoma de México) **13** (12): 1–16. Consultado o 1 de xaneiro de 2013.
* Florescano, Enrique (2009). *Los orígenes del poder en Mesoamérica*. México: Fondo de Cultura Económica. ISBN 978-607-16-0140-7.  `|data-acceso=` require `|url=` (Axuda)
* Hull, Kerry M.; Carrasco, Michael D (2012). *Parallel Words: Genre, Discourse and Poetics in Contemporary, Colonial, and Classic Period Maya Literature*. Boulder: University Press of Colorado. ISBN 978-1-60732-179-8. Consultado o 29 de decembro de 2012.
* Sabines, Jaime (1993). "La mujer indígena como escritora y portadora de la cultura". *II Festival de Escritores Chiapanecos*. Tuxtla Gutiérrez: Universidade Autónoma de Chiapas. Consultado o 15 de xuño de 2013.
* Skidmore, Joel (2008). "The Rulers of Palenque. A Beginner's Guide" (PDF). Mesoweb Publications. Consultado o 16 de decembro de 2012.

| * v
* c
* e
Gobernantes de Palenque |
| --- |
| Gobernantes mitolóxicos | 
* *?-Muwaan Mat*
* *Uk'ix Chan*
* *Casper* (gobernante mitolóxico)

 |
| Dinastía de Palenque | 
* K'uk' Bahlam I
* Casper
* B'utz Aj Sak Chiik
* Ahkal Mo' Nahb I
* K'an Joy Chitam I
* Ahkal Mo' Nahb II
* Kan Bahlam I
* Yohl Ik'nal
* Aj Ne' Ohl Mat
* *Janaab' Pakal* (incerto)
* Sak K'uk'
* K'inich Janaab' Pakal
* K'inich Kan Bahlam II
* K'inich K'an Joy Chitam II
* K'inich Ahkal Mo' Naab III
* K'inich Janaab' Pakal II
* K'inich Kan Bahlam III
* K'inich K'uk' Bahlam II
* Wak Kimi Janaab' Pakal

 |

* Portal:Muller
* Portal:Pobos indíxenas de América

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1281693
* WorldCat
* VIAF: 309816824

 |