Valuros imaxinados por unha intelixencia artificial.
Comarca da Terra Chá
Os **valuros** ou **baluros** eran unha comunidade ou tribo de sacerdotes de orixe precristiá procedentes da Valura ou Valuria, na Terra Chá. Proviñan da cidade de Veria, asolagada por maldición divina baixo a lagoa de Santa Cristina e de alí espalláronse polo resto de país fundaron numerosas Baloiras.

Caracterización
---------------

Segundo Antonio Reigosa, tiñan a consideración de seita ou raza maldita. Exercían de curandeiros, feiticeiros, usureiros, agoireiros, esmoleiros vagamundos, predicadores e santeiros, comerciantes da arte e do engano como dá a entender a copla *Baluro, por que vas preso? / Señor, por cousa ningunha: / porque roubei un ramal / e detrás viña unha mula.* Chegaban a suplantar ou competir cos cregos, polo que algúns bispos galegos decretaron excomuñóns que os obrigaron a dispersarse e a exercer as súas artes en segredo.

Pedían esmola para *as once mil virxes e once mil cantantes que con medio corpo na auga e medio fóra cantan noite e calan de día na lagoa de Caque*, Obtiñan salvocondutos e a condición e ministros e familiares do Real Hospital de Santiago o que lles permitía pedir no seu nome. Moitos deles presentaban cicatrices na faciana e nas mans para impresionaren as vítimas.

Identificación xeográfica
-------------------------

A terra dos valuros sitúase na Terra Chá. Vicente Risco di que a *Terra de Valura* abarcaría dende Xermar ata Ribeiras de Lea e dende Castro de Rei ata Pino. Recollendo a opinión doutros autores, cita a Manuel Murguía para quen, desbotando a opinión manifestada por Boán e De la Gándara de que fosen denominados así por seren adoradores do deus Baal, serían os que viven preto das montañas Valuras. Para Aquilino Iglesia Alvariño a terra dos valuros sería unha antiga *Valuria* que abranguía case toda a Terra Chá, e Manuel Amor Meilán, segundo recolle Risco, colócaa no concello de Cospeito, onde di que estivo a palafita *vila asolagada de Beria* chegando á parroquia de Triabá en Castro de Rei e quizais algunha outra próxima a aquel. Eduardo Lence-Santar asígnalle a Valura unha extensión que comprendería o concello de Cospeito e algunhas parroquias de Castro de Rei, A Pastoriza e Abadín.

Existen varias referencias aos valuros na toponimia actual. Existe unha *Casa da Valura* en Trabada na que habitou unha persoa orixinaria da Terra Chá, a devandita casa está actualmente deshabitada pero os seus descendentes seguen a ser coñecidos polo alcume "do/a valuro/a". En Mondoñedo, cabo do camiño que vai dende o Os Remedios cara ao Mosteiro dos Picos existe unha casa aínda habitada coñecida tamén como a *Casa da Valura*. Na cidade de Lugo existe unha *rúa do Baluro* e ao pé do Miño un *caneiro do Baluro*. Deste Baluro do caneiro escribe Ánxel Fole que tiña *aspecto de tártaro* e que os baluros eran *pueblo de raza amarilla y misteriosos orígenes*.

Referencias históricas
----------------------

No século XVIII os bispados de Ourense, Tui e Mondoñedo condenaron as súas prácticas e abusos como usurpadores das funcións e beneficios propios dos cregos.

En 1750 deu Cartas Pastorais contra eles o bispo de Mondoñedo e son citados no parágrafo 12 das *Constituciones* que deu á Igrexa de Tui o seu bispo Fr. Juan de Villamar no ano 1665 nestes termos: *"Deseando vivamente ocurrir a los gravisimos daños que en las almas sencillas ocasionan los questores que el vulgo llama Baluros, ya con predicación de milagros, revelaciones, profecías, promesas é indulgencias fingidas, oraciones y exorcismos supersticiosos, ya con engaño, amenaza y vanas descomuniones que fulminan para atemorizar á los rústicos y sacarles su dinero y alhajas, mandamos..."*.

Etimoloxía
----------

É un termo ambiguo canto á grafía. O *Diccionario galego-castelán* de Xosé Luís Franco Grande (1968-1972) define *baluro* como "*brujo, hechicero que a la vez oficiaba de médico, sacerdote, milagrero y profeta*" e *valuro-a* como "*usurero, que presta con usura.* *Dícese de los habitantes de la Terra Chá, que también se les llama chairegos*". No Dicionario da Real Academia Galega só aparece *baluro*, como sinónimo de bruxo ou meigo.

Xa no século XVIII, Xoán Sobreira Salgado, nas papeletas que preparara para un dicionario galego, recollía o significado despectivo de *baluro* na Terra de Lemos ao definilo como *"persona miserable, tacaño, persona ruín"* e ofrece *cativo* como sinónimo.

No *Diccionario enciclopédico gallego-castellano* de Eladio Rodríguez González, *baluro,-ra* tamén é "ambicioso, que tiene deseo vehemente de alguna cosa".

Alén destes mesmos significados, Aníbal Otero rexistra *baluro* como "folgazán" e "gordo ou contrafeito". O Dicionário Estraviz faise eco destas achegas coa expresión "estar coma un baluro", que é estar groso, e tamén da grafía con uve para os significados de "usureiro" e "chairego".

Notas
-----

1. ↑  "Os baluros, tribo maldita. Mitos, lendas e contos galegos". *galiciaencantada.com*. Consultado o 2021-05-26.
2. ↑  Cuba, Miranda e Reigosa (1999:50).
3. ↑  Recollida por por Isaac Rielo Carballo
4. ↑  VILLA-AMIL Y CASTRO, J. *Antigüedades prehistóricas y célticas de Galicia*
5. 1 2  LENCE-SANTAR, E.
6. ↑  Rielo Carballo, Isaac (2015) Xosé Manuel Carballo e os baluros. *Cerna de Carballo. Xosé Manuel Carballo visto por 200 amigas e amigos*. Xermolos-Irmandade Manuel María. Colección Pedra Alveira nº 6.
7. ↑  REIGOSA, A. *Os baluros, tribo maldita*
8. ↑  RISCO, V. (1979): "Etnografía. Cultura espiritual" *Historia de Galiza*, T.1. p. 383 e 451-452. N. do A.: Risco dá a data errónea de 1775, posiblemente confundido coa data dunha reedición do século XVIII.
9. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *baluro*.
10. ↑  "Significado de baluro no Dicionário Estraviz". *estraviz.org*. Consultado o 2021-05-26.
11. ↑  "Significado de valuro no Dicionário Estraviz". *estraviz.org*. Consultado o 2021-05-26.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Cuba, Xoán Ramiro; Miranda, Xosé; Reigosa, Antonio (1999). *Dicionario dos seres míticos galegos*. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. p. 50. ISBN 84-8302-363-6.

### Ligazóns externas

* Recuperando textos. *Amor Meilán. "Castro de Rey"* (1928)
* Sobre os baluros. Mito e realidade
* Sobre a etimoloxía da palabra "valuro"

| * v
* c
* e
Mitoloxía galega |
| --- |
| Historia mítica de Galicia | 

|  |  |
| --- | --- |
| Deuses | Bandua · Berobreo · Bormánico · Cosso · Coventina · Edovius · Endovélico · Lugh · Navia · Reva · Sannoava · Suleviae · Vestio Alonieco |
| Reis e heroes | Artai · Bile · Brate · Breogán · Brigo · Gall · Hiar · Ite · Míl Espáine · Rei Cintolo |

 | Estatua de Breogán, de Xosé Cid, preto da torre de Hércules. |
| Razas míticas | Diaño · Lavandeira · Maruxaina · Moura · Mouro · Olláparo · Tardo · Trasno · Xacio · Xente cativa · Xerpa |
| Personaxes lendarios | Apalpador · Orcavella · Pedro Chosco · Pepa a Loba · Raíña Lupa · Roldán · Xan Quinto · Xoanciño, o Oso |
| Personaxesaparentemente humanos | Coco · Meiga · Meiga chuchona · Lobishome · Lubisón · Nubeiro · Sacaúntos · Valuros |
| Animais | Alicorno · Biosbardo · Cadela peregrina · Coca · Gatipedro · Loberno · Raposa do aire · Urco · Vákner |
| Seres relacionados coa morte | Santa Compaña · Xás ·  |
| Lugares | Eabeca · Bandomil · Eimil · Cova da Serpe · Dolmen · Donón · Lucerna · Malverde · Mámoa · Pedra de abalar · Pena Molexa · Monte Pindo · Monte Neme · Mourindade · Veria |
| Eventos | Beltane‎ · Lughnasadh · Samaín · Imbolc |
| Fontes | *O Ciprianillo* · *Dicionario dos seres míticos galegos* |