O **pazo de Ortigueira**, tamén coñecido como **pazo de Santa Cruz de Ribadulla**, é un pazo situado na parroquia de Santa Cruz de Ribadulla (concello de Vedra), que foi residencia de Alfonso Armada Comyn, marqués de Santa Cruz de Rivadulla.

Historia
--------

A mediados do século XV vivía no lugar de Ortigueira, da parroquia de Santa Cruz de Ribadulla un nobre apelidado Abraldes, que tomara partido pola infanta Xoana a Beltranexa na guerra que esta mantivera contra a súa parente Isabel pola coroa de Castela, como tantos outros señores galegos. Non daba creto aos dixomedíxomes e, segundo se conta, persignándose, sentenciou:

> 
> 
> *"La hija de la reina, lo es del rey y a ella le pertenece la Corona de Castilla".*
> 
> 

Os Reis Católicos, ao sabelo, mandaron *desmouchar* a vella torre, o que era sinal de afronta para o que nela vivía. Abraldes abandonou súa casa e nunca volveu. O seu fillo mandou construír, na parroquia de San Mamede de Ribadulla, a *casa de Guimaráns*, pazo que estaba máis cerca de Santiago, e *sen torre*, pois nunca quixeron naquela familia volver a sufrir humillación.

Capela da Piedade, máis coñecida como capela de Mondragón, da catedral de Santiago, onde se poden ver, a ambos os lados, na parte superior da imaxe, as armas dos Mondragón, e do Marquesado de Santa Cruz de Ribadulla.
Por aqueles anos apareceu por Santiago de Compostela un clérigo influente e con diñeiro: Juan Ibáñez de Mondragón. Nomeado cóengo de Santiago, pronto aumentou a súa fortuna e adquiriu fama. Parece ser que un dos seus irmáns era prelado en Roma, e outro servía no exército. A orixe da familia era o soar de Eremuzketa, en Guipúscoa. Satisfeito na diocese de Santiago, poderosa, o cóengo decidiu establecerse en Compostela, para o que vendeu os bens de Mondragón e buscou unha casa no campo; a *torre de Ortigueira* estaba baleira e comprouna. Cambiou a súa estrutura e edificou unha capela (pombal e ciprés xa os tiña). Comprou moitas terras para ampliar o predio, dotou á parroquia con xenerosidade e fundou un morgado electivo; pero a obra na que puxo maior empeño e diñeiro foi a construción da capela da Piedade (coñecida como capela de Mondragón), na catedral, na que mandou que o enterraran.

O predio de Santa Cruz tomou entón forma. Comenzouse a muralla que a rodea, e plantáronse viñas e oliveiras, así como uns bos cadros de limoeiros, cerca do bosque de carballos e castiñeiros. A horta era excelente, e dela enviábase a Santiago unha cesta todos os días, para a vivenda do cóengo. No andar principal da casa, o sobrado, había amplas estancias, incluíndo a cociña, quedando todo o baixo para o gando e almacén do gran procedente dos foros. Ao cóengo sucedeuno un sobriño, que seguiu comprando terras, e aumentou a biblioteca.

Un descendente desta familia, Andrés Ibáñez Mondragón, recibiu en 1681, de mans do rei Carlos II, o título de marqués de Santa Cruz de Rivadulla.

O pazo actual
-------------

O pazo, casón en forma de L, presenta na fachada os escudos da familia Mondragón e, na parte de atrás, unha balconada. O edificio básico é un gran corpo rectangular que se une mediante un longo pasadizo coa igrexa, enfronte do pazo. A casa é do tempo do Barroco. Cabe destacar como mellor expoñente artístico a fonte, ostentosamente brasonada, encaixada entre as edificacións complementarias, xunto ás cortes e ás vivendas dos caseiros, que aparecen unidas ao outro lado do patio, quedando a igrexa no centro.

Neste lugar meditou o político Gaspar Melchor de Jovellanos, e alí redactou o *Memorial en defensa da Xunta Suprema Central*.

Primeiro os Mondragón, xa no século XVI, enlazados daquela cos Abraldes e despois co apelido Armada, que pervive aquí, deron vida a esta casa que ten un dos seus maiores encantos na vexetación que a acompaña.

O 11 de decembro de 2001, a propiedade no seu conxunto foi declarada Ben de Interese Cultural.

### O xardín

O xardín do pazo teñen máis de 200 variedades de plantas, moitas delas árbores centenarias, estanques, bancos de pedra, así como o camiño das oliveiras en forma de cruz.

O que fora presidente do Colexio de Farmacéuticos de Pontevedra Esteban Areses Vidal (1888-1984) dixo deste xardín en 1951:

> 
> 
> *Pocos, muy pocos parquies y jeardines biotánicos, públicos y particulares, sin exceptuar los de muchas capitales de primer orden, pueden ostentar tanta variedad, riqueza y hermosura, no brindar con tanta magnificiencia de naturalea y arte*.
> 
> 

Alfonso Armada, que foi propietario, expresou, nun parágrafo revelador, o legado recibido, do que se converteu en celoso conservador:

> 
> 
> Santa Cruz de Ribadulla es mi solar. Allí está el pazo, que hoy es jardín, con una casa grande. Pasó de casal a torre, de torre a granja, de granja a jardín ¿cómo se ha formado el parque, cómo se han reunido los libros de la biblioteca, de donde vinieron las plantas?... Esa es la historia del pazo.
> 
> 

Varios exemplares arbóreos deste xardín aparecen no Catálogo de Árbores Senlleiras da Xunta de Galiza. Ademais no mesmo catálogo figuran as formacións de buxos e de oliveiras, como formacións senlleiras.

Galería de imaxes
-----------------

* Entrada.Entrada.
* Fonte.Fonte.
* Vides.Vides.
* Regato.Regato.

Notas
-----

1. ↑  Turgalicia. Pazo de Ortigueira (Ribadulla)
2. ↑  "Pazo de Sta. Cruz de Rivadulla". Arquivado dende o orixinal o 04 de abril de 2012. Consultado o 05 de maio de 2012.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Rodríguez Dacal, Carlos e Jesús Izco (1994): *El jardín de los pazos gallegos: espacio de recreo y fuente de recursos*. Santiago: Universidad de Santiago de Compostela. Asociación de Antiguos Alumnos de la Facultad de Farmacia. ISBN 9788481211696.
* Rodríguez Dacal, Carlos (1990): *Flora leñosa ornamental pacega de Galicia occidental*. Tese de doutoramento. Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Bioloxía vexetal.

### Ligazóns externas

* Turgalicia. Pazo de Ortigueira (Ribadulla)
* Pazo de Sta. Cruz de Rivadulla Arquivado 04 de abril de 2012 en Wayback Machine.
* Jardines del Pazo de Santa Cruz de Rivadulla
* Sistema de Información Ambiental de Galicia[*Ligazón morta*]
* Imaxes de Pazo de Ortigueira en *Google*