|  |  |
| --- | --- |
|  | Este artigo amosa escritos chineses. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros. |

**Taiyuan** (en chinés, 太原) é unha cidade da China, capital da provincia de Shanxi. Contaba con 2 727 646 habitantes en 2005 (3 400 000 contando coa área metropolitana).

Historia
--------

### Jinyang

A fundación data do 497 a.C. cando o final do período das Primaveras e Outonos da dinastía Zhou ía dar paso ao dos Reinos combatentes. Precisamente coma praza forte do futuro reino de Zhao foi fundada co nome de **Jinyang** polo líder desa familia aristocrática, Zhao Jian Zi, e a guerra que deu nacemento ao seu estado tivo lugar coa cidade coma protagonista dun famoso asedio no que foi asolagada (Batalla de Jinyang, 455 a.C.). Despois e ata o 386 a.C. foi a primeira capital de Zhao.

Jinyang era unha cidade rectangular fortificada situada no límite suroeste da metrópole actual. Xa na época imperial e coa reorganización administrativa do país, durante as dinastías Qin e Han foi o centro do condado ou comandancia de Taiyuan e despois capital da provincia de Bing (Bingzhou) e tamén foi coñecida por eses nomes. No ano 307, durante o dominio da dinastía Jin Occidental experimentou a primeira grande expansión (14 km de perímetro).

O seu ascenso no século VI tivo lugar durante o período das Dinastías Meridionais e Setentrionais. En concreto cos Wei Orientais en 545 constrúese un primeiro pazo e xa cos Qi Setentrionais en 567 unha cidade enteira palaciana (*Daming*). O cénit chegou no tempo das dinastías Sui (novas expansións ou "cidades dentro da cidade" en 589 e 596) e Tang (séculos VII ao X, coa grande expansión occidental) sempre mantendo o status de capital secundaria e unha das cidades máis importantes do imperio (tras Changan e Luoyang). Foi entón cando todas esas ampliacións, novas cidades e recintos palacianos a engrandeceron política e culturalmente. Asemade foi un foco budista e creáronse grandes imaxes de Buda e templos esculpidos na rocha ao suroeste da cidade.

De feito unha cidade tripla, seica cunha desviación do curso do río Fen polo medio, a occidental (palaciana) contiña a súa vez outras tres fortificadas de seu (*Daming*, *Xin* ou Nova e *Cangcheng*). O enteiro complexo foi unificado no tempo dos Tang nun único organismo urbano coa construción de pontes entre as cidades occidental e oriental a través da central de ribeira.

### Destrución e nova cidade

No ano 979 o emperador Taizong, segundo da dinastía Song, mandou queimar e asolagar de novo Jinyang (por entón capital das dinastías de pobos turcos que ocuparon brevemente o poder na caída dos Tang) prohibindo a ocupación futura do seu soar. Unha primeira cidade provisional dez quilómetros ao leste serviu para aloxar a poboación (Song Jianpin Jincheng).

A nova cidade, **Songcheng** foi erixida en 982 na ourela oriental augas arriba do río Fen, no sitio da urbe actual. De dimensións modestas comparada con Jinyang tamén a súa importancia declinou. Volveu ser capital de prefectura en 1059 e de comandancia en 1107. Construíuse ademais un complexo de templos (Jin Ci) nas aforas. O Templo Fang ou das Deusas, o máis antigo conservado, é de 1023 e foi reconstruído en 1102.

Dende 1125 as frecuentes guerras e a ocupación mongol da dinastía Yuan supuxeron unha época de destrucións e estancamento cando cambiou varias veces de nome e status.

### Taiyuan Ming

As Pagodas Xemelgas (s.XVII)
Porta da muralla Ming de 1568.
En 1383, trala chegada da dinastía Ming (e por decisión dun fillo do primeiro emperador), a cidade experimentou unha grande expansión ao nordeste que cuadriplicou a súa superficie. Retomouse o antigo nome de **Taiyuan** e adquiriu de novo unha importante relevancia coma capital da provincia de Shanxi (soamente tras Pequín no norte do río Yangtzé) cunha forte artesanía e industria da fabricación de armas. Erixíronse un gran pazo Ming, o mosteiro budista Chongshan e o icónico templo das Pagodas Xemelgas (1608, ao sueste, no exterior da muralla).

Arrodeada dunha muralla cuadrangular de 12 km de perímetro e 12 metros de altura con oito portas monumentais que foi reconstruída en 1568, a súa estrutura non cambiou ata a segunda metade do século XX, cando se derrubaron as murallas, manténdose durante a época Qing (1644-1911) coma unha importante cidade comercial do norte da China. Así mesmo no século XIX tivo un incipiente desenvolvemento industrial apoiado nos inxentes xacementos de minerais da rexión, e foi incluso un centro financeiro do país.

### Século XX

Precisamente pouco antes do establecemento da república a crise da banca local en Shanxi levou a serios problemas económicos á cidade compensados pola súa conexión ferroviaria co eixo troncal Pequín-Wuhan (1907). En 1911 cambiou o nome por **Yangqu**, e baixo o control dun "señor da guerra" ata a época da segunda guerra mundial experimentou un extensivo desenvolvemento industrial, continuado baixo a ocupación xaponesa (1937).

A industrialización incrementouse notablemente trala instauración da República Popular conformando Taiyuan (que recuperou o nome en 1947) coma un dos centros da industria pesada chinesa do carbón e do aceiro. Por este motivo pasou de ter 210 000 habitantes en 1949, aínda que maioritariamente concentrados no recinto histórico, a converterse nunha verdadeira metrópole (con 1 140 000h en 1980 e máis de 4 millóns na actualidade[*cando?*]) que se estende en ámbalas dúas ourelas do Fen comunicadas a través de varias pontes.

Cidades irmás
-------------

* Alemaña Chemnitz
* Himeji
* Australia Launceston
* Nashville
* Newcastle upon Tyne

Notas
-----

1. 1 2 3 4 5 6  Documento sobre o sito arqueolóxico de Jinyang
2. ↑  "Planta esquemática da cidade tripla de Jinyang". Arquivado dende o orixinal o 02 de abril de 2015. Consultado o 20 de outubro de 2015.
3. ↑  "Planta esquemática de Jinyang coa máxima extensión de murallas na época Tang". Arquivado dende o orixinal o 29 de abril de 2014. Consultado o 20 de outubro de 2015.
4. ↑  "Recreación de Jinyang". Arquivado dende o orixinal o 30 de abril de 2014. Consultado o 20 de outubro de 2015.
5. ↑  "Planta esquemática da nova Taiyuan Song". Arquivado dende o orixinal o 04 de xuño de 2013. Consultado o 20 de outubro de 2015.
6. ↑  "Planta de Songcheng Taiyuan capital de comandancia". Arquivado dende o orixinal o 16 de marzo de 2013. Consultado o 20 de outubro de 2015.
7. ↑  "Planta da Taiyuan Ming nunha representación da época". Arquivado dende o orixinal o 04 de xuño de 2013. Consultado o 20 de outubro de 2015.
8. ↑  "Planta da trama urbana de Taiyuan dentro de murallas; época Qing". Arquivado dende o orixinal o 29 de abril de 2014. Consultado o 20 de outubro de 2015.
9. ↑  "Plano da cidade en 1907". Archived from the original on 05 de xullo de 2013. Consultado o 20 de outubro de 2015.
10. ↑  "Vista aérea da cidade na primeira metade do século, aínda fundamentalmente dentro de murallas". Consultado o 20 de outubro de 2015.
11. ↑  "Mapa de Taiyuan en 1948 co recinto amurallado (demolido décadas despois para facilitalo tránsito) arrodeado de liñas de ferrocarril". Consultado o 20 de outubro de 2015.
12. ↑  "Mapa esquemático de Taiyuan en 1966 coas primeiras extensións fora do recinto histórico e na outra beira do río Fen a través dunha primeira ponte". Archived from the original on 15 de xullo de 2012. Consultado o 20 de outubro de 2015.
13. ↑  "Plano do centro de Taiyuan coas pontes sobor do Fen, as tres superiores enmarcan o recinto histórico xa sen murallas". Arquivado dende o orixinal o 18 de agosto de 2015. Consultado o 20 de outubro de 2015.
14. ↑  "Mapa da metrópole contemporánea". Archived from the original on 01 de setembro de 2011. Consultado o 20 de outubro de 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q72778
* WorldCat
* VIAF: 248714757
* BNF: 11941017n
* BRE: 4179929
* EBID: ID
* FAST: 1343127
* GeoNames: 1793511
* GND: 4477503-9
* LCCN: n81021977
* MusicBrainz: ID
* NDL: 00640001
* OSM: 3296588
* SUDOC: 027349020
* Treccani: taiyuan

 |