O **Partido Republicano Democrático Federal** foi un partido político español de carácter federalista e republicano creado logo da Revolución de setembro de 1868 e con representación parlamentaria ata as eleccións de 1872. Xurdiu a partir da ruptura do Partido Demócrata, que estaba en contra do carácter monárquico da constitución de 1869, e a maior parte dos republicanos de ideoloxía federal, crearon este novo partido.

Desenvolvido a partir da teoría do pacto de Francesc Pi i Margall, o partido articulouse desde diferentes centros de influencia, especialmente no ámbito das rexións do Levante, de fala catalá, no Club dos Federalistas de Barcelona, ou o Casino Republicà de l'Estat Balear de Palma.

A súa representación parlamentaria foi de 85 deputados nas Cortes nas eleccións de 1869, 52 en 1871, 52 en abril do 1872 e 77 en agosto do 1872.

Contaba con numerosos publicacións afíns como os diarios *El Federalista*, *El Estado Catalán* e *La Alianza de los Pueblos* de Barcelona, *El Ampurdanés* de Figueras, *El Iris del Pueblo* de Palma, *La Igualdad*, *La Discusión* ou *El Pueblo Español* de Madrid.

Constitución do partido
-----------------------

Francesc Pi i Margall, principal dirixente do Partido Republicano Democrático Federal
O movemento dividiuse en moderados, que supeditaron o partido respecto da representación parlamentaria e buscaron o acordo con outras forzas políticas, e os radicais intransixentes, que se mostraron maioritariamente inclinados cara aos pactos rexionais e á actuación nas rúas ou a insurrección armada. Logo do pacto de Tortosa de maio do 1869 e ante a proliferación de pactos rexionais, Pi i Margall impuxo un *pacto nacional* (xuño do 1869), non podendo evitar a insurrección federal de setembro-outubro, promovida especialmente polos intransixentes de Cataluña en contra das quintas.

A partir de 1870, a hexemonía dentro do partido de Pi i Margall baseouse no mantemento dun difícil equilibrio entre a esquerda e a dereita. A Primeira Asemblea Federal celebrada en Madrid en marzo de 1870 significou un importante cambio orgánico, por canto deixou de lado os pactos rexionais como motores organizativos do partido e estableceu cinco membros directivos, en Madrid, formado por Pi i Margall como presidente, Emilio Castelar, Estanislao Figueras, José María de Orense, co propósito de lograr unha maior unidade e eficacia. Con iso, Pi i Margall venceu facilmente o ataque da dereita na Declaración de Prensa do 7 de maio de 1870 contra o pactismo e favorable ao unitarismo, pero non puido evitar o agravamento da división interna e a constitución de comités locais republicanos separados, moderados e intransixentes, en Barcelona, Valencia e Palma. Aínda así, Pi foi reelixido presidente nos sucesivos directorios de 1871 e de 1872, maioritariamente dominados polos moderados.

A Primeira República
--------------------

A inclusión dunha minoría intransixente, formada por Estévanez e Contreras, non impediu a constitución dun Consello Provisional da Federación Española (outubro de 1872) que, apoiándose nos feitos do Ferrol, intentou dirixir unha nova insurrección xeneralizada en novembro de 1872. A proclamación da Primeira República Española, paradoxalmente, favoreceu o agravamento da división do partido. Os representantes parlamentarios apoiaron a política *legalista* de Pi i Margall, consistente en esperar a elección dunhas Cortes constituíntes para proclamar a república federal e elaborar unha constitución propia. Os intransixentes das "provincias", en especial Cataluña, Valencia e Andalucía, pretendían a inmediata implantación das reformas administrativas e políticas prometidas e actuaron con independencia do directorio de Madrid ou do goberno da República.

A súa forza mostrouse moi limitada cando se celebraron as eleccións xerais en maio do 1873. Configurouse unha nova tendencia de centro, formada por Nicolás Estévanez, Eduardo Benot, Francisco Díaz Quintero e José María de Orense que, xunto co sector de dereita, dirixido por Emilio Castelar e Nicolás Salmerón, predominou nas novas Cortes e constituíu o principal apoio de Pi i Margall os meses de xuño e xullo.

O cantonalismo xurdiu con forza, independentemente do Comité de Salvación Pública creado o 10 de xullo polos intransixentes de Madrid; á parte de forzar a saída do poder de Pi i Margall, favoreceu o dominio da dereita e desorganizou o centro. O peso dos feitos en Cataluña foi determinante. A forza dos intransixentes foi limitada polo avance continuado dos carlistas coas vitorias de Francesc Savalls en Berga o 28 de marzo e en Alpens o 11 de xullo, que supuxo un freo ás deputacións de Tarragona, Xirona e Lleida, pouco propensas a seguir aos intransixentes da deputación de Barcelona nos seus intentos de Proclamación do Estado Catalán (12 de febreiro, 21 de febreiro, 9-11 de marzo, 19-26 de xullo). Membros con moito prestixio, como Baldomer Lostau i Prats, Anselmo Cravei, Sunyer i Capdevila, Gonçal Serraclara i Custa ou Rubau Donadeu, pasaron a posicións máis centristas. O perigo carlista provocou á vez a formación da Xunta de Salvación e Defensa de Cataluña e dificultou a participación no cantonalismo.

Reorganización do partido
-------------------------

Coa Restauración borbónica de 1874 o partido quedou desorganizado e falto de liderado. Ata o ano 1880 non empeza a reorganizarse, grazas ao ascenso ao poder de Práxedes Mateo Sagasta. Pero unha gran parte dos líderes coñecidos (Tomàs i Salvany, Pascual i Cases, Rubau Donadeu, Coromines, en Cataluña; Joaquim Fiol nas Illas Baleares) aliñáronse con Emilio Castelar e fracasaron os intentos de achegamento entre Figueras e Pi i Margall, á vez que Valentí Almirall deixaba o partido en 1881. Aínda así, contaba con Josep Maria Vallès i Ribot, cabeza federal en Cataluña, o mallorquino Antoni Villalonga e outros. Na Asemblea de Zaragoza de xuño de 1883 aprobouse un proxecto de constitución federal e recolleu basicamente as liñas elaboradas polo congreso rexional do partido en Cataluña, celebrado os meses de abril e maio do mesmo ano, que aprobou o proxecto de constitución do Estado Catalán dentro a Federación Española asinado por Sunyer i Capdevila, Josep Maria Vallès i Ribot, Lostau e Tutau.

No ano 1894 fixouse o seu ideario de xeito claro e concreto coa redacción do *Programa do Partido Federal*, pero o seu crecemento foi moi escaso. Pi i Margall foi deputado a partir de 1886, así como Vallès i Ribot, pero agudizouse o case exclusivo apoio de Cataluña. Ademais, a súa operatividade estaba minguada por unha continuada resistencia aos intentos reunificadores do republicanismo e o mantemento dunha ríxida ortodoxia doutrinal. A finais do século XIX era unha forza desorganizada, pese ao prestixio de Pi i Margall e o partido en Cataluña coa campaña de oposición á guerra de Cuba.

Mentres en Cataluña o partido topaba cos seguidores de Valentí Almirall e do Centre Nacionalista Republicà, ao mesmo tempo que á vez Vallès i Ribot empezou a diferenciarse moito da dirección de Pi i Margall co intento de aproximación ao catalanismo de 1899 e, sobre todo, coa firma no ano 1901 do *Manifest d'Uniu Republicana Catalá* (Manifesto de Unión Republicana Catalá). No País Valenciano topaba co blasquismo e nas Illas Baleares o *Partit d'Uniu Republicana de Mallorca* o illou totalmente.

Desaparición do partido
-----------------------

As relacións coa dirección central do partido en Madrid empeoraron á morte de Pi i Margall, e o seu sucesor Eduardo Benot, non puido evitar a rotura do partido en maio de 1905. O republicanismo federal continuou sendo forte en Cataluña, pero incapaz de crear unha estrutura de partido por enriba da acción dispersa dos membros políticos locais. Só unha pequena parte se situou á beira de Alejandro Lerroux, quen nunca se mostrou partidario do federalismo, e a maioría uniuse ás diferentes formacións do republicanismo catalanista (Unión Republicana, Centre Nacionalista Republicà, Unión Federal Nacionalista Republicana). O pouco que quedaba do partido, logo de formar parte da Solidaritat Catalana, uniuse no ano 1909 a Esquerra Catalana e finalmente en 1910 incorporouse á Unión Federal Nacionalista Republicana.

Notas
-----

1. ↑  Alvar (2003), p. 273

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Alvar Ezquerra, Jaime (coord.) (2003). *Diccionario de Historia de España*. Col. Fundamentos (200). Madrid: Istmo. ISBN 84-7090-366-7.
* Juliá, Santos (2009). *La Constitución de 1931*. Madrid: Iustel. ISBN 978-84-9890-083-5.
* Vilches, Jorge (2001). *Progreso y Libertad. El Partido Progresista en la Revolución Liberal Española*. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-6768-4.

### Ligazóns externas

* Particularismo e Rexionalismo por Fèlix Cucurull i Tey

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3125165
* WorldCat
* VIAF: 148960946
* Auñamendi: 122624
* BNE: XX132132
* GEA: 9836
* GEC: 0049217
* ISNI: 0000 0001 0019 5467
* LCCN: n83124224
* SUDOC: 078608864

 |