O **azarí**, tamén coñecido como **azerí** ou **acerbaixano**, é a lingua oficial de Acerbaixán. Os falantes deste idioma denomínano *azərbaycan*. Presenta varios dialectos falados en varios países veciños coma Irán, Rusia (no Daguestán), Xeorxia, Iraq e Turquía. Estímase que entre 20 e 50 millóns de persoas falan azarí. É unha lingua altaica, da rama oghuz, moi relacionada co turco e influenciada polo persa e o árabe.

Nomenclatura
------------

Durante o período inicial da República de Acerbaixán, o idioma denominábase "*Türkdili*" ("turco"), pero dende 1994 úsase o nome "*Azərbaycan dili*" ("azarí"). En moitas partes de Irán denomínase ó azarí *turki* ou *torki*, chamando ó turco *turco de Istambul*. Algúns expertos considérano un dialecto do turco, aínda que o código ISO denomínao "azarí".

Historia e evolución
--------------------

O autor medieval Ibn al-Nadim, na súa obra *Al-fihrist*, menciona que nas zonas da antiga Persia, incluído o territorio da actual República de Acerbaixán, falábase unha lingua distinta. Así, cita as linguas de raíz iraniana: fahlavi (pahlavi), dari, juzi, farsi (persa), e seryaní.

O dari, que xurdiu na zona leste de Irán, sería a lingua usada nas Cortes Reais. O parsi sería a lingua propia da relixión zoroástrica.

Os estudos etimolóxicos apuntan que os dialectos actuais que se falan nas rexións de Bakú, Jaljal e Semnan xurdiron dunha lingua común.

Crese que a forma turca que presenta actualmente o azarí substituíu ó pahlavi durante a chegada dos pobos turcos.

Literatura
----------

A literatura clásica azarí xurdiu no século XI, baseada nos dialectos Tabriz e Shervan. A literatura moderna de Acerbaixán está baseada no dialecto shervani, mentres que en Irán se basea no tabrizí. No 1875 publicouse o primeiro xornal en azarí, *Əkinçi*. Durante o período soviético, o azarí foi usado como *lingua franca* entre tódolos pobos de etnia turca que habitaban a Unión Soviética.

A mediados do século XIX aprendíase nas escolas de Bakú, Gandja, Saki, Tbilisi e Ereván. Dende 1845 pódese estudar na Universidade de San Petersburgo, Rusia.

Alfabetos
---------

Oficialmente, o azarí usa o alfabeto latino inda que o alfabeto cirílico está amplamente difundido e aínda é oficial no Daguestán. Existe total correspondencia entre os dous alfabetos, que dá ó cirílico unha orde distinta da habitual:

Aa Аа, Əə Әә, Bb Бб, Cc Ҹҹ, Çç Чч, Dd Дд, Ee Ее, Ff Фф, Gg Ҝҝ, Ğğ Ғғ, Hh Һһ, Xx Хх, Iı Ыы, İi Ии, Jj Жж, Kk Кк, Qq Гг, Ll Лл, Mm Мм, Nn Нн, Oo Оо, Öö Өө, Pp Пп, Rr Рр, Ss Сс, Şş Шш, Tt Тт, Uu Уу, Üü Үү, Vv Вв, Yy Јј, Zz Зз.

Ata 1929, só se usou o alfabeto árabe. Entre 1929 e 1938 usouse o alfabeto latino inda que de forma distinta á que se usa hoxe. A partir dese ano e ata 1991 usouse o alfabeto cirílico. Dende ese ano e ata a actualidade houbo un lento período de transición ó alfabeto latino. Os falantes de azarí en Irán continúan usando o alfabeto árabe.

Se está escrito en alfabeto latino, as palabras estranxeiras tradúcense á súa propia pronuncia. Por exemplo: "Bush" escríbese "Buş", e "Schröder", "Şröder".

Notas
-----

1. ↑  Moseley, Christopher e Nicolas, Alexandre. "Atlas of the world's languages in danger". *unesdoc.unesco.org*. Consultado o 11 de xullo de 2022.
2. ↑  Definición de azarí no *Dicionario de Galego* de Ir Indo e a Xunta de Galicia.
3. ↑  "azerí". *TERGAL*. Consultado o 22/03/2019.
4. ↑  Definición de acerbaixano, -a no *Dicionario de Galego* de Ir Indo e a Xunta de Galicia.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua azarí*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Existe unha versión da Wikipedia en  ***Lingua azarí*** |

### Outros artigos

* Wikipedia en azarí

### Ligazóns externas

* Instituto de Lingüística da Academia de Ciencias de Acerbaixán *(en azarí)* *(en ruso)* *(en inglés)*
* azeri.org *(en inglés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q9292
* AAT: 300387903
* BNCF: 47821
* BNF: 11963419b
* BRE: 5199683
* Ethnologue: aze
* Glottolog: mode1262
* GND: 4104202-5
* LCCN: sh85010640
* NDL: 00560424
* NKC: ph128078
* WALS: aze

 |