A **Guerra Civil de Navarra** iniciouse en 1451, dez anos logo da morte da raíña Branca I de Navarra, tras usurpar a coroa o seu segundo marido Xoán II de Aragón, rei consorte, que non a cedeu ao seu fillo Carlos de Viana. Esta guerra facilitou a Conquista de Navarra polos reinos unificados de Castela e Aragón. 

Juan II o Usurpador

Prolegómenos
------------

Branca I casada en primeiras nupcias co rei Martín I de Sicilia e posteriormente con Xoán II que chegou ao trono de Navarra en 1425, cando Carlos xa nacera (en 1421) e xa que logo ostentaba o título Príncipe de Viana, herdeiro do trono navarro, instituído polo seu avó Carlos III.

O novo rei consorte de Navarra, irmán do rei Afonso V de Aragón, mantiña disputas cunha importante facción nobiliaria castelá que tiña o apoio do rei Xoán II de Castela e que ameazaba con arrastrar a Navarra e Aragón. Xoán II de Castela nestas disputas confiscou e repartiu entre os seus leais a herdanza dos infantes de Aragón. Xoán II de Aragón realizaría todos os esforzos posibles en apoiar a unha facción nobiliaria castelá para intentar controlar o reino castelán.

Pola súa banda a raíña Branca I procurou manterse á marxe, protexendo as súas fronteiras e mantendo un ritmo de vida como o do seu pai Carlos III. Mantivo un certo equilibrio económico con discreción. Cando morre en 1441, o trono queda nas mans de Xoán II, que sempre estaba ausente do reino, e o seu fillo o príncipe de Viana, aceptaba o cargo de lugartenente, exercendo de feito as prerrogativas rexias, como lle pedía no testamento a súa nai. Neste testamento Branca confirmou que os dereitos recaían sobre el, pero lle pediu ao príncipe de Viana que en atención á dignidade e a honra do seu pai non asumise a realeza sen o seu consentimento. Para iso fixese falta unha sintonía entre pai e fillo que non existiu.

En Navarra existían dúas faccións nobiliarias rivais, unha, os agramonteses creada a comezos do século XII con Sancho VII o Forte e a outra, os beaumonteses creada con Carlos III coa súa familia natural, que se aliou coa liñaxe máis antiga dos Luxa da Baixa Navarra. Esta rivalidade durante un longo período, teceu unha tupida trama de conflitos persoais que levarían á guerra aberta. En Navarra, de forma tradicional, non era habitual conceder aos nobres señoríos territoriais e xurisdicionais, ou se se daban era en pago a algún servizo e sen carácter hereditario, pero Carlos III modificouno e deu a posibilidade de obter estes privilexios feudais dentro do reino.

A ausencia habitual do pai Xoán II de Aragón evitou rozamentos e conflitos con Carlos de Viana que se instalou en Olite, amigo das Artes e da Letras, de contorna aristocrática e vida palaciana, como o seu avó Carlos III; os seus máis íntimos colaboradores, os Beaumont, aumentaron o seu rango.

Pola súa banda Xoán II de Aragón seguía a súa política para conseguir un bloque compacto da nobreza castelá que se enfrontase ao monarca castelán e ao seu fillo Henrique. Para iso casou en segundas nupcias con Juana Enríquez en 1444, logrando así a adhesión da súa poderosa familia, almirantes de Castela. Por contra, a Castela interesáballe desestabilizar a Xoán II, e para iso profundo nas diferenzas entre pai e fillo. Carlos fuxiu a terras alavesas e guipuscoanas, que entón pertencían a Castela, en busca da protección dos oñacinos, facción nobiliaria das terras vascas occidentais, con xefe dos seus aliados beaumonteses. O seu pai conseguiu facerlle volver ao reino, pero cando en 1451 os casteláns entraron en Navarra, en Ponte a Raíña , Carlos de Viana chegou a un acordo con eles para enfrontarse ao seu pai, iniciándose a guerra civil.

Inicio da contenda
------------------

Esta, que sería unha longa contenda, tería poucos enfrontamentos armados, consistindo en expedicións, asedios máis ou menos pasivos, destrución de colleitas e outras sabotaxes.

No mesmo outono de 1451 o príncipe e o seu capitán beaumontés, o conde de Lerín, caeron presos na batalla de Aibar. Carlos estivo preso durante case dous anos en Tafalla, Tudela, Mallén, Monroy e Zaragoza. Mentres tanto o reino foi polarizándose progresivamente. As Cortes, os organos de goberno e a administración dividíronse en dúas. 
Segundo expresa o historiador Lacarra, toda Navarra parecía alzada a favor do príncipe, con excepción das vilas da Ribeira de Navarra, que Don Xoán repartira entre os seus amigos e as prazas de Estella, Sangüesa e Tudela.

En 1455, ante o estancamento da situación, Xoán II convocou en Barcelona á súa filla benjamín Leonor, casada co conde Gastón IV de Foix, desheredando a Carlos de Viana, entregando a sucesión aos condes de Foix. Saltándose os dereitos da súa irmá máis vella Branca que fora repudiada e devolta a Navarra desde Castela polo príncipe Henrique. Don Carlos foise a Nápoles para solicitar a arbitraxe do seu tío Afonso V de Aragón o Magnánimo. Pero as negociacións non chegaron a frutificar, dado que o seu tío morreu en 1458, herdando, ademais Xoán II o reino de Aragón, empeorando a situación. 

Imaxe do príncipe de Viana dun códice aragonés

Falecemento de Carlos de Viana e a súa irmá Branca
--------------------------------------------------

Carlos de Viana tiña un grande apoio en Cataluña, onde o seu burguesía alzouse contra Xoán II. En 1460 en Barcelona chegouse a un acordo para alcanzar a paz; as prazas beaumontesas entregáronse, pero xurdiron novas desavinzas e tratos cos casteláns que provocaron un segundo apresamento de don Carlos, encerrándoo en Lleida, ao que responderon os seus partidarios cun novo levantamento e en Cataluña cunha auténtica sublevación. Foi liberado en 1461, morrendo pouco tempo despois, ao parecer por tuberculose, aínda que con intensos rumores de que fora envelenado polo seu pai ou o seu madrastra Juana Enríquez, que produciu sublevacións por toda Cataluña. Esta ampliación do conflito cara a territorio aragonés fixo que Henrique IV de Castela aliásese cos cataláns en contra de Xoán II. Este pola súa banda, aliouse con Lois XI de Francia, asinando un acordo en Sauvaterre, co paradoxo de que Castela e Francia seguían sendo aliados entre si.

Mentres tanto Branca, irmá de Carlos e Leonor, foi encerrada polo seu pai na prisión de Olite, que encargou o coidado da mesma á súa irmá Leonor e o mando da fortaleza ao seu marido Gastón de Foix. O 23 de abril de 1462 decidiron trasladala ao Bearn. Branca, que expresou o seu temor a ser envelenada en San Juan de pé de Porto, redactou un testamento no que deixaba o reino de Navarra ao seu curmán e marido Henrique IV de Castela, por non estar de acordo coa sucesión a favor da súa irmá Leonor. En novembro de 1464 volveu co seu pai a unha sesión das Cortes de Navarra, pero dez días máis tarde, o 2 de decembro de 1464, morreu en Orthez, envelenada.

O ditame que Lois XI realizou en Bayona en 1463, sobre a situación de Navarra e de Cataluña, non puido ser cumprido porque a Xoán II non lle interesou. Si se fixo efectiva a retirada dos casteláns acordada en Bayona. En 1464 chegouse a unha tregua xeral e a volta de Juan e Luís de Beaumont á amizade rexia.

Cambio de bando
---------------

En setembro de 1468 Xoán II escribiu unha carta á súa filla Leonor de Foix, cando esta gobernaba Navarra como lugartenente, na que se manifestan as diferenzas mantidas entre ambos por cuestións de autoridade, así como ameazas en caso dunha actuación contraria ao seu interese, recordándolle que non podía actuar sen o seu permiso. O bispo de Pamplona Nicolás de Echábarri conseguiu que se reunisen as Cortes para examinar a resposta do rei. Pouco despois o bispo foi asasinado. Leonor e Gascón rebeláronse contra Xoán II e a súa esposa Juana Enríquez. Nesta ocasión os agramonteses puxéronse de lado de Leonor e contra Xoán II; os beaumonteses, en cambio, a favor de Xoán II e a súa esposa. Os propósitos de Juana Enríquez eran abertos en canto a unir Navarra a Castela e Aragón, na persoa do seu fillo Fernando II, que xa casou en 1469 con Isabel a Católica que será raíña de Castela desde 1474. 

Fernando II de Aragón
Juana Enríquez reuniuse con Leonor de Foix en Ejea o 20 de xuño de 1467. Nesta reunión acordouse a sucesión de Leonor no Reino de Navarra pero conseguiu a súa renuncia para o reino de Aragón. Leonor pretendía asegurarse o de Navarra que afianzou coas capitulaciones de Olite asinadas o 30 de maio en 1471 por Xoán II. Con todo, en distintos documentos oficiais seguiu reafirmando a sucesión no seu fillo Fernando.

En 1475, á morte de Henrique IV, Fernando e Isabel son aclamados como reis de Castela. Fernando, que xa interviña nos asuntos de Navarra, incremento a súa actuación. En 1476 nun documento en que se plasmaba a paz entre agramonteses e beaumonteses titulouse *"pola graza de Deus, rei de Navarra, Castela, León, Portugal, Sicilia e primoxénito de Aragón"*, desafiando ao seu pai e á súa irmá Leonor. Nestas negociacións, alegando o impedir a penetración francesa en Navarra nun acordo co seu pai e con Luís Beaumont (líder beaumontés) e Pierres de Peralta (líder agramontés), unha tregua de 8 meses para negociar unha paz definitiva. Para iso, como garantía obtivo o contol das prazas de Pamplona, Viana, Ponte a Raíña, Huarte Arakil, Lumbier, Torralba, Zúñiga, Artajona, Larraga, Lerín, Mendavia, e Andosilla entre outras, que se sumaban ás que xa controlaba Castela desde 1463, como Laguardia, San Vicente e Os Arcos. Puxo 900 soldados casteláns no interior de Navarra, deles 150 en Pamplona. Aliados e cómplices do rei consorte castelán, os beaumonteses consolidaron a súa posición. As queixas de Leonor por estes feitos non foron atendidas polo seu pai.

Sucesión
--------

Tras a morte de Xoán II o 20 de febreiro de 1479, foi proclamada, oito días despois Leonor de Foix raíña de Navarra, auque morría 15 días despois. Designou como herdeiro ao seu neto Francisco I de Foix, menor de idade, recomendándolle que se aliase co rei francés. Fíxose cargo da regencia a súa nai Magdalena de Francia. Os reis Católicos apreman para casar a Catarina de Foix, irmá do herdeiro, co seu fillo Xoán de Aragón e Castela, pero fracasa. A morte prematura de Francisco I de Foix en 1483, converte a Catarina en raíña de Navarra. Esta casou o ano seguinte con Xoán III de Albret.

O 12 de novembro de 1486 Fernando II unificou o mando militar na fronteira navarra, incluíndo ás tropas de Aragón no ámbito da súa competencia, e ao ano seguinte suprimiu os salvocondutos dos mercadores de Navarra, sometendo o permiso á súa vontade.

En 1487, a familia do conde de Lerín únese coa do duque de Nájera por matrimonio dos seus fillos. En 1488 asínase o tratado de Valencia entre os monarcas navarros e os reis Católicos no que se abren as fronteiras ao comercio, sen recoñecer a Catalina como raíña de Navarra e impondo a presenza de tropas castelás en Navarra, actuando de Capitán xeneral Juan de Ribeira. Nestas condicións, en xaneiro de 1489 Juan e Catalina atrasaron a cerimonia de coroación para evitar que as tropas de Ribeira escoltásenlle. En 1491 houbo novas negociacións acerca da coroación. O acordo, agora, prohibía que houbese tropas navarro-gasconas en Navarra e obrigaba aos alcaides e soldados das fortalezas a prestar preito homenaxea aos Católicos. Tampouco se permitía o matrimonio dos fillos dos reis navarros sen autorización de Isabel e Fernando. Os reis navarros, finalmente foron coroados o 13 de xaneiro de 1494, aínda que se mantiñan as tropas castelás no reino.

Prolegómenos á invasión
-----------------------

En 1495 o pai de Xoán III de Albret, Alano de Albret estableceu con Fernando un novo acordo para solucionar as intrigas políticas, e nel, o conde de Lerín viuse obrigado a abandonar o reino, cedendo todos os seus bens a Fernando II, a cambio recibiu bens en Huéscar, Vélez Branco, Vélez Louro, Cújar, Castilleja, Cuevas de Freila e outros. Fernando II pasaba a controlar importantes vilas e fortalezas ademais de manter unha guarnición militar en Olite dirixida por Juan Ribeira. O dominio mantido por Castela entre 1495 e 1500 foi na práctica unha ocupación militar. En 1497 os reis Católicos pretenderon anexionarse Navarra mediante un acordo co monarca francés, quen a cambio recibiría Nápoles. A situación xa non era só de guerra civil interna, sempre con implicación dos reinos veciños, senón que estaba callándose a Conquista de Navarra.

En 1500 asinouse outro acordo en Sevilla polo que Magdalena, filla dos reis de Navarra pasaría a córtea castelá para casala cun fillo ou neto dos Católicos, prometendo a saída dos soldados casteláns. Nos anos seguintes inténtanse varios acordos prematrimoniales coa mesma intención sen chegar a plasmarse.

Mentres tanto Fernando II, que enviudara casou con Xermana de Foix , selando un acordo con Lois XII de Francia. Xermana de Foix era filla do vizconde de Narbona e tamén pleiteaba cos reis de Navarra pola herdanza dos Foix e a coroa de Navarra.

En 1507 foi expulsado de Navarra o conde de Lerín, co apoio practicamente unánime de todos os navarros, conseguíndose tamén a saída das tropas extraeses.

O conde de Lerín morre ao ano seguinte no exilio. O seu fillo Luís de Beaumont, apoiado polo Capitán xeneral Juan Ribeira e polo embaixador castelán Pedro de Ontañon planea como recuperar os bens do seu pai perdidos en Navarra. Na corte de Madrid exponse abertamente a invasión de Navarra. Á súa vez o rei francés mantén a reclamación sobre Navarra, o Bearn e outros dominios dos Foix.

Con esta expulsión a guerra civil de Navarra, coa derrota dos beaumonteses, púidose dar por pechada, pero a situación de territorio encajonado entre dous grandes como é a incipiente España coa expansión da súa Imperio e a intención de hexemonía de Francia en Europa levou á prolongación desta guerra, convertida xa nunha guerra de Conquista, coa importante colaboración dos beaumonteses do interior.