**Ánxel Casal Gosenxe**, nado na Coruña o 17 de decembro de 1895 e asasinado en Cacheiras (Teo) o 19 de agosto de 1936, foi un editor e político galego. Para Alonso Montero: *sen Ánxel Casal, mesmo sen os seus criterios empresariais, non se entende o discurso político e literario galeguista como discurso público*, e segundo Ramón Villares, *Casal foi no campo da industria cultural o que Risco no da teoría nacionalista, Otero na prosa romancística ou Castelao no deseño e, desde logo, no liderado político.*

Traxectoria
-----------

Proviña dunha familia moi humilde, fillo de Manuel Casal Basteiro, de Vilantime (Arzúa), e de Filomena Gosende Arias, de Visantoña (Santiso), a súa nai era analfabeta e o seu pai autodidacta. Dende moi novo axudou a súa familia na fonda que tiñan na praza de María Pita. En 1909 emigrou a Bos Aires; alí estivo empregado en diversos oficios dous anos. Volveu á Coruña e atopou traballo no consulado de Francia. Debido á precariedade económica emigrou outra volta, desta vez a Bordeos, pero regresou aos poucos meses. De 1914 a 1917 cumpriu o servizo militar, do que sempre gardaría malas lembranzas. Uniuse á Irmandade da Fala da Coruña, colaborou no Conservatorio da Arte Galega e foi o promotor e primeiro mestre da Escola de ensino galego (galeguista e laica) 1926-1931 das Irmandades, a primeira que utilizou o galego.

Casal en maio de 1935.
En 1920 casou con María Miramontes e para sobreviviren abriron unha tenda de tecidos. En novembro de 1924, en colaboración con Leandro Carré Alvarellos, fundou a Editorial Lar. Desvencellouse desa iniciativa para fundar en 1927 a Editorial Nós. Da súa imprenta saíron *A Nosa Terra* e a revista *Nós*. En 1930 fundou o xornal republicano *El Momento* que, por falla de apoio, só durará 14 números e arrastra a *Nós* case a quebra. O 18 de maio de 1930 fundou con Fernando Osorio do Campo e Carlos Monasterio Valeiro o semanario republicano *Adelante*, que se mantivo até mediados de 1931.

En agosto de 1931 trasladouse para tratar de remontar a empresa a Santiago de Compostela. O matrimonio viviu entre 1933 e 1936 no hoxe número 16 –por aquel entón o número 18 do Inferniño de Arriba –agora, chamada Avenida de Raxoi. Tense dito que do taller de costura de María Miramontes saíron algúns cartos para axudar ó seu home coa editorial Nós.

Entrega a Cortes do Estatuto de Galicia de 1936. Comité Central de la Autonomía de Galicia. Presidente Ánxel Casal Gosenge, Alcalde de Santiago de Compostela.
A súa actividade como libreiro e impresor é fundamental para explicar o desenvolvemento do galeguismo entre os mozos composteláns. Coa súa imprenta traballando para os sindicatos e a esquerda republicana, gañouse o respecto dos diversos grupos que en 1935 construíron a Fronte Popular. Aló continuou a imprimir e colaborar en diversas iniciativas republicanas, galeguistas e sindicalistas. Foi o editor e impresor das revistas vangardistas *Claridad* (1934) e *Ser* (1935)

Militante desde a súa creación do Partido Galeguista e pertencente á masonería, foi alcalde de Santiago de Compostela elixido por maioría entre os membros da Comisión xestora desde febreiro de 1936 até o 9 de xullo en que con todos os concelleiros galeguistas dimitirá dos seu cargos. Vicepresidente da deputación Coruñesa e do Comité executivo para o Estatuto de Autonomía, desenvolveu unha frenética actividade para conseguir a súa aprobación. Como alcalde impulsou tamén a iniciativa de Álvaro de las Casas para constituír a Asociación de Escritores de Galicia. O 16 de xullo entregou nas cortes o texto estatutario aprobado o 28 de xuño.

### Tras o golpe de estado

Ao coñecer as novas golpistas, regresou a Compostela para tratar de impedir o éxito do golpe. Reincorporado o 19, fíxose cargo da Alcaldía, tratando de organizar a resistencia. Tras o triunfo da sublevación militar do 18 de xullo escapou para a parroquia de Vilantime en Arzúa. Foi detido o 4 de agosto e levado á prisión da Falcona en Santiago de Compostela onde coincidiu con Camilo Díaz Baliño, quen o retratou a lapis ao igual que a outros presos republicanos. Declarou como testemuña o 8 de agosto no proceso contra os membros do comité de defensa, e na noite do 18 ao 19 de agosto foi asasinado en Cacheiras, preto do cemiterio, o seu corpo apareceu xunto ao de José Devesa Areosa, marcado hoxe cun pequeno monumento.

### Recoñecemento póstumo

En 1940 as Mocedades Galeguistas da Arxentina crearon o selo Ediciós Ánxel Casal, que empregou en 1952 Luís Seoane para publicar o poemario *Fardel de eisiliado*. En 1950 o empresario Manuel Puente retomou a Editorial Nós, de Ánxel Casal, a quen Otero Pedrayo dedicou un capítulo no seu *Libro dos Amigos*. Castelao terá dito que: *"Casal fixo por Galicia máis que todos nós"*.

Ánxel Casal está presente na novela de Manuel Rivas *O lapis do carpinteiro* como personaxe secundario sendo un máis dos prisioneiros do cárcere compostelán.

O Concello de Santiago, atendendo á proposta expresada polo IES Arcebispo Xelmírez I con motivo da celebración do 150º Aniversario da súa fundación, creou no ano 1996 o Premio Literario Ánxel Casal, nas modalidades de poesía, teatro e conto. Ademais a capital galega declarou o ano 2005 Ano Ánxel Casal, co obxectivo de recuperar o importante legado cultural, artístico e político do intelectual galego.

Foi proposto para o ano 2006 como candidato ó Día das Letras Galegas, coincidindo co Ano da Memoria Histórica, aínda que finalmente foi escollido Manuel Lugrís Freire. E de novo para o ano 2022, nunha candidatura conxunta canda Federico García Lorca, resultando finalmente escollido Florencio Delgado Gurriarán.

En marzo de 2008 foi bautizada co seu nome a Biblioteca Pública de Santiago de Compostela, acabada de construír.

O 19 de agosto do 2021 ás 20:00 horas celebrouse un acto institucional de lembranza a Ánxel Casal. Este acto tivo lugar na Estivada da Ribeira, en Cacheiras, preto do monólito que lembra o seu corpo. Nesta homenaxe pública participaron os Concellos de Santiago, Coruña e Arzúa e sirve tamén de recoñecemento a todas as persoas represaliadas no ano 1936.

Galería de imaxes
-----------------

* Placa no edificio da rúa Real da Coruña no que se fundou a Editorial Nós.Placa no edificio da rúa Real da Coruña no que se fundou a Editorial Nós.
* Ánxel Casal fixo por Galicia máis que todos nós. Castelao.*Ánxel Casal fixo por Galicia máis que todos nós.* Castelao.
* Retrato feito por Camilo Díaz Baliño cando estiveron no cárcere de Santiago.Retrato feito por Camilo Díaz Baliño cando estiveron no cárcere de Santiago.
* Tumba de Ánxel Casal no cemiterio de Santo Amaro da Coruña.Tumba de Ánxel Casal no cemiterio de Santo Amaro da Coruña.

Notas
-----

1. ↑  Ánxel Casal na páxina web *Nomes e Voces*.
2. ↑  Alonso Montero, ed. (19/12/2000). "Ánxel Casal na Universidade". *La Voz de Galicia*. Consultado o 17/09/2021.
3. 1 2  Mato, Alfonso (2007). *Ánxel Casal, un editor para un país*. Galicia - Século XXI. p. 10. ISBN 978-84-96530-47-8.
4. 1 2 3  "Biografía de Ánxel Casal". *Consello da Cultura Galega*. Consultado o 17/09/2021.
5. ↑  "Anxel Casal Gosenje". *Real Academia de la Historia*. Consultado o 17/09/2021.
6. ↑  Montagut, Eduardo. "Anxel Casal Gosenge". *Nueva Tribuna*. Consultado o 17/09/2021.
7. ↑  Vázquez Souza, Ernesto (2003). *A fouce, o hórreo e o prelo: Ánxel Casal ou o libro galego moderno*. Ed. do Castro. ISBN 84-8485-100-1.
8. ↑  Mera Costas, Pilar (2014). Universidade Complutense de Madrid, ed. "Perseguidos en el limbo. La primera represión de la masonería". *Revista Actual Online* (33): 93–105. ISSN 1696-2060.
9. ↑  Viveiro Mogo, Prudencio (2019). "Editorial Nós". *Cervantes Virtual*. Consultado o 17/09/2021.
10. ↑  "Oitenta e dous anos do asasinato de Ánxel Casal". *Nos Diario*. 19/08/2018. Consultado o 17/08/2021.
11. ↑  Alvarellos, Quique (29/06/2016). "Ánxel Casal, 1936". *La Voz de Galicia*. Consultado o 17/09/2021.
12. ↑  "Premio Literario Anxel Casal". *Concello de Santiago*. Consultado o 17/09/2021.
13. ↑  "Varios actos conmemorarán o 2005 Ano Ánxel Casal". *Páxina oficial de Santiago de Compostela*. Consultado o 17/09/2021.
14. ↑  Portal da Biblioteca Pública de Santiago Ánxel Casal
15. ↑  "Homenaxe a Ánxel Casal". *Concello de Teo*. Consultado o 17/09/2021.
16. ↑  *O cemiterio de Santo Amaro. Memoria de dous séculos*. Concello da Coruña, Fundación Emalcsa. 2012. ISBN 978-84-616-1077-8.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Ánxel Casal Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* "Casal Gosenxe, Ánxel". *Diccionario enciclopédico galego universal* **13**. *La Voz de Galicia*. 2003-2004. p. 122-123. ISBN 84-7680-429-6.
* "Casal Gosenxe, Ánxel". *Dicionario biográfico de Galicia* **1**. Ir Indo Edicións. 2010-2011. p. 199. ISBN 978-84-7680-665-4.
* "Casal Gosenxe, Ánxel". *Diciopedia do século 21* **1**. Do Cumio, Galaxia e do Castro. 2006. p. 450.
* "Casal Gosenxe, Ánxel". *Enciclopedia Galega Universal*. Ir Indo. 1999-2002. ISBN 84-7680-288-9.
* "Casal Gosenxe, Ánxel". *Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada* (DVD). El Progreso. 2005. ISBN 84-87804-88-8.
* Alonso Montero, Xesús (2006). *Os escritores galegos ante a guerra civil española*. Galaxia. ISBN 978-84-8288-979-5.
* Carballo, R. (1975) [1963]. "Casal Gosenje, Ángel". *Historia da literatura galega contemporánea*. Galaxia. pp. 571, 621, 635. ISBN 84-7154-227-7.
* Fernández del Riego, Francisco (1983). *Ánxel Casal e o libro galego*. Sada: Ediciós do Castro. ISBN 978-84-7492-179-3.
* Dobarro Paz e Vázquez Souza (2003). *Ánxel Casal (1895-1936). Textos e documentos*. Ediciós do Castro. ISBN 978-84-8485-110-3.
* Gómez, A.; Queixas, M. (2001). *Historia xeral da literatura galega*. A Nosa Terra. pp. 208, 237. ISBN 84-95350-79-3.
* Mato, Alfonso (coord.) (2007). *Ánxel Casal, un editor para un país*. Consello da Cultura Galega. ISBN 978-84-96530-47-8.
* Pena, Xosé Ramón (2016). *Historia da Literatura Galega III. De 1916 a 1936*. Xerais. pp. [*cómpre nº de páxina*]. ISBN 978-84-9121-107-5.
* Vázquez Souza (2000). *Anxel Casal: biografía no seu contexto cultural, político e empresarial* (Tese). UdC. ISBN 978-84-692-8957-0.

### Outros artigos

* Editorial Nós
* *A Nosa Terra* (1916)
* Estatuto de Galicia de 1936

### Ligazóns externas

* Iglesias, Xabier: Os libros de Ánxel Casal
* Lombao, David (23/2/2016): "Ánxel Casal: 80 anos do día en que o editor do galeguismo foi alcalde", *Praza.gal*.
* Lombao, David (sen data) "Unha ducia de medidas do alcalde Ánxel Casal", *Praza.gal*.
* *Ánxel Casal, o primeiro editor moderno de Galicia, no 80 aniversario do seu asasinato.*, AGE, 18/8/2016.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Predecesor:**Francisco Vázquez Enríquez** |  **Alcalde de Santiago** 1936 | Sucesor:**Manuel García Diéguez** |

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3398680
* WorldCat
* VIAF: 31216639
* BNE: XX1318020
* DBE: anxel-casal-gosenje
* FAST: 332577
* ISNI: 0000000035434002
* LCCN: n93118694
* OL: OL1530338A
* SUDOC: 097525189

 |