A **gaita zuliana**, moitas veces simplificada como **gaita**, é un xénero musical do estado de Zulia en Venezuela; o concepto mal empregado de gaita fíxose para gañar popularidade, copiando o termo das gaitas iberoamericanas, pero sen ningunha similitude musical. En 2014 foi declarado ben patrimonial de interese cultural e artístico de Venezuela. Nalgunhas rexións de Venezuela e nas comunidades de venezolanos ao redor do mundo relaciónase co Nadal. Pero hoxe en día é un xénero que se executa todo o ano no país. Como xénero musical popular cántase en grupos formados por homes e mulleres.

Segundo Joan Corominas, a palabra «gaita» procede do gótico *gaits* (aínda que aínda non está moi definido), termo que tamén utilizan as linguas do oriente europeo (*gaida* en Hungría, *gainda* en Creta ou *gayda* en Iugoslavia), que significa «cabra», xa que da pel deste animal realízase a membrana de furro ou furruco, instrumento emblemático da gaita.

Os temas que tratan os intérpretes deste xénero van desde cantos ao amor e figuras relixiosas até temas xocosos e de denuncia. O elemento político tamén é protagonista de moitos temas.

Tal é a popularidade deste xénero musical que lle deu nome ao equipo deportivo de baloncesto Gaiteros del Zulia.

Historia
--------

San Sebastián, Patrón de Maracaibo
Nas primeiras formas de gaitas conxugáronse os cánticos de misa que ensinaban os misioneiros católicos, a percusión das tamboras, o característico son cultural do furruco, as maracas e a charrasca. O cuatro, xunto aos cánticos españois, representaban a achega ibérica. A execución dos nativos achegaba o estilo definitivo a esta nova música.

As orixes da gaita zuliana non foron establecidas con precisión, pero suponse que naceu coas inquietudes republicanas do pobo, talvez nas primeiras décadas do século XIX, como o demostran os patrióticos cantos pascuais dedicados a Ana María Campos, a patricia altagraciana azoutada por orde do feroz mariscal Morales ao negarse a retirar a súa frase lapidaria: *«O capitula o monda»*.

Tradicionalmente a gaita estivo vinculada á devoción decembrina por Santa Lucía no barrio El Empedrao de Maracaibo, e neste sentido lémbrase que cando o Pai José Tomás Urdaneta tivo ao seu cargo a parroquia, sacou do templo aos buliciosos *gaiteros*. Pode dicirse que desde entón a gaita perdeu o seu carácter relixioso inicial e converteuse definitivamente en música alegre e en expresión musical de crítica e protesta.

  

### Primeira gaita cantada en vivo na radio

En 1928 nunha emisora de Radio Experimental chamada *La Voz del Lago*, propiedade do empresario Pedro Bermúdez, tocouse por primeira vez en vivo *Noche Buena* de Adolfo de Pool, músico e compositor maracaibero, autor tamén da música do *Himno a la Virgen de Chiquinquirá* de Maracaibo, quen co seu propio conxunto dirixiu a presentación e execución da gaita nesa emisora.

Definición de gaita zuliana
---------------------------

É unha composición que ten a arte de combinar o contido dun tema que ten unha estrutura formal de estrofa-refrán, o cal o primeiro é elevado por un solista e o segundo polo coro; nas estrofas utilízanse catro versos e no refrán de 4, 6 ou 8 versos, ambos de métrica octosílaba, aínda que poden utilizarse combinacións de versos.
A base rítmica é de 6 X 8, 6 X 12, 6 X 14, 8 X 16, tamén de métrica regular e irregular, rima asonante ou consoante.
É dicir, que en estrutura, métrica, rima e cadencia poida ser interpretada por un conxunto *gaitero* atendendo a forma tradicional na súa interpretación.

Tipos de gaita
--------------

Monumento á Virxe de Chiquinquirá, Maracaibo.
### Gaita de Furro ou maracaibera

Ten un esquema rítmico de 6x8. Por ser o xénero musical zuliano máis difundido a escala nacional, converteuse no máis polémico no que se refire ás súas orixes e traxectoria. É coñecido como *Gaita de Furro* ao canto popular tradicional na época do Nadal.

A instrumentación coa que tradicionalmente se acompañou á gaita está integrada por: cuatro, maracas, charrasca, tambora e o instrumento básico, o furro ou furruco, como tamén se denomina, coñecido antigamente como «mandullo», descendente directo da zambomba española.

No Maracaibo de hai uns cincuenta anos, incluíanse, cando as condicións o permitían, outros instrumentos como o piano e mesmo algúns de vento. Hoxe en día, a influencia comercial determinou a presenza na gaita de furro dalgúns compoñentes electrónicos.

Tamén contan, quen tiveron a oportunidade de vivir esa época, que as gaitas se organizaban nas casas de familia ou locais comerciais coa participación de todos os asistentes, homes e mulleres. Un pano era o sinal que ao ser entregado a algún dos presentes, indicáballe a súa quenda para dicir un verso, a maioría das veces improvisado, referíndose ao dono da casa, ou da firma comercial, ou o tema ao cal se dedicaba o refrán.

A tempada *gaitera* orixinalmente estaba comprendida entre a véspera do *Día de la Chinita*, o 18 de novembro, este inicio das gaitas coñecíase tradicionalmente como «Bajada de los Furros» e prolongábase até o 2 de febreiro, día da Candelaria, no cal tiña lugar a «Subida de los Furros», é dicir gardábanse os instrumentos ata que chegase novamente a data de inicio da tempada.

### Gaita de Santa Lucía

Na Zona Norte do Estado Zulia, concretamente en Santa Rosa de Agua, San Rafael de El Moján, Sinamaica e sitios próximos, atopouse un canto ao cal os habitantes destes sitios chámanlle Gaita a Santa Lucía, e é coñecido con esa denominación ao longo de moitas xeracións.
Cántase en modos maiores e segundo algúns informantes, tradicionalmente cantouse acompañada de: cuatro, charrasca, maracas e furro, non habéndose incluído a tambora senón até despois da chegada do Chimbanguele (de Sur del Lago) a estes sitios.

*Canten muchachos con alegría*
*Que esta es la gaita de Santa Lucía,*
*Gloria demos a Santa Lucía.*
Os versos, son xeralmente improvisados e teñen a característica de que o coro responde ao revés ao que o solista di, por exemplo:

Solista: *Los ojitos de Lucía, parecen dos paraparas…*
Coro: *Parecen dos paraparas, los ojitos de Lucía…*
Cántase en honra de Santa Lucía, xeralmente para pagarlle promesas, confecciónanse fermosos altares onde se lle rende culto con música e oracións nun novenario comprendido entre o 12 e o 21 de decembro, (o día de Santa Lucía é o 13), con todo, as gaitas prolónganse máis aló desa data.

### Gaita de Tambora

É a evolución do canto de faena feminino (no pío, na pedra de moer, na táboa lavando no río, ou fronte ao fogón). As escravas eran utilizadas para o traballo no fogar, e este canto do traballo, é canalizado polos valores culturais africanos e logra florecer até enfrontarse ao urbanismo, quen a reduce a unha simple actividade que se realiza unha ou dúas veces ao ano. Caracterízase porque presenta unha tambora con parche en ambos os extremos, suxeitos con cáñamo ou mecates; e un tambor igual ao medio golpe do *chimbanguele*. O seu compás é de 2x4.

### Gaita tamborera

Chamada polo cronista e investigador Juan de Deus Martínez como *La 5.ª gaita*, é certamente o quinto subxénero da gaita zuliana. Xorde a principios da década de 1970 como resultado da fusión da gaita de tambora e os chimbángueles de San Benito. O seu creador foi o soado cantautor *gaitero* Nelson Martínez da man de "Gran Coquivacoa", agrupación *gaitera* á cal pertencía. O seu ritmo é de 2x4 e executouse inicialmente con cuatro, furro, tambora, charrasca e maracas. Prontamente engadíronselle o baixo, o piano, a guitarra eléctrica, as congas, o bongó, o cencerro e até metais (trompeta, trombón e saxofón) e timbais, por canto a finais dos anos 70 e principios dos 80 a gaita tamborera foi arroupada pola influencia musical caribeña, en especial da salsa, todo iso liderado polos conxuntos *gaiteros* vangardistas como Estrellas del Zulia, Guaco, Santa Anita e, por suposto, Gran Coquivacoa. A temática é variada e non ten unha tempada especial para a súa execución.

Notas
-----

1. ↑  VENEZUELA: Gaita zuliana es declarada Patrimonio Cultural de Venezuela
2. ↑  "La Gaita zuliana". 12 de xaneiro de 2012. Consultado o 18 de novembro de 2014.