| Celidonia |
| --- |
| *Chelidonium majus L.* |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Plantae |
| División: | Magnoliophyta |
| Clase: | Magnoliopsida |
| Orde: | Papaverales |
| Familia: | Papaveraceae |
| Subfamilia: | Papaveroideae |
| Tribo: | Chelidonieae |
| Xénero: | ''***Chelidonium''*** |
| Especie: | ''***C. majus''*** |

 |
| Nome binomial |
| *Chelidonium majus*L. |

A **celidonia**, **ceruda** ou **herba da andoriña** (*Chelidonium majus*), tamén coñecida como herba das espullas, herba leiteira, ciridonia ou ciridoña é unha planta herbácea perenne da familia das papoulas (Papaveraceae) de trinta a oitenta centímetros de altura, follas alternas de cor verde clara pola face e azulada polo revés, flores amarelas e froito en cápsula. que contén un zume cáustico usado en medicina  Proposta de definición do Servizo de Normalización Lingüística da USC e DRAGÉ a única especie do xénero *Chelidonium*.

En Galicia usábase para sandar as espullas. Existen datos clínicos que suxiren que podería ser eficaz no tratamento da dermatitis atópica.

Descrición
----------

É unha herbácea perenne con rizoma carnoso do que xorden varios talos aéreos de até 80 cm de altura, moi ramificados e fráxiles. As follas, moi divididas, de 30 cm de longo, son alternas, pinnatisectas, con tres a cinco lobos irregularmente crenados, pinnatífidos e obtusos, glaucos polo envés e con numerosos pelos.

As flores aparecen en inflorescencias umbeliformes terminais, desde maio até outubro. O cáliz está formado por dous sépalos averdados, caedizos na antese. A corola, de 1,5 a 2,5 cm de diámetro, ten catro pétalos amarelos, cada un dun centímetro aproximadamente, e estames numerosos. O xineceo é bicarpelar, con ovario súpero que frutifica nunha cápsula alongada de tres a cinco centímetros de lonxitude con dehiscencia valvar. Toda a planta produce un característico látex alaranxado ao que se lle atribúen propiedades curativas das espullas.

As cápsulas do froito lembran a unha sílicua (ao abrírense caen as dúas valvas, ficando a zona das placentas coas sementes). As sementes son pequenas e negras, con arilo e eleosoma; este atrae as formigas, que espallan as sementes (zocoria).

Hábitat e distribución
----------------------

Atópase en herbais, nitrófilos, en lugares sombrizos e frescos, especialmente en tapias, vertedoiros e muros vellos.

Flor
Planta orixinaria de Europa e da conca mediterránea. Tamén é común en Norteamérica, xa que foi introducida por colonos europeos, quen a usaban para curar as espullas xa en 1672. Toda a planta é tóxica, e contén varios alcaloides; pode causar dermatite, especialmente o zume.

Detalle das follas

Principios activos
------------------

* Ácido chelidónico (gamma pirona dicarbónico) é un composto heterocíclico osixenado.
* Alcaloides derivados da fenantridina (chelidonina, é a principal, cheleritrina e sanguinarina).
* Derivados isoquinoléicos (protopina).
* Alfa e beta allocriptopina
* Berberina e substancias relacionadas (coptisina, stilopina).

Propiedades
-----------

Utilízase a planta enteira e o látex. Polo seu contido en alcaloides posúe propiedades antiespasmódicas, coleréticas e colagogas, hipolipemiante (ac. chelidónico), sedante do SNC, hipnótica, analxésica e antitusivo de acción central. Antiasmáticas, antivírico e antimitótica (sanguinarina e chelidonina).

Utilízase en uso interno en disquinesias de vías biliares, bronquites, asma, tose irritativa, etc.

O seu zume é cáustico e utilízase en uso externo para axudar a pechar feridas e contra espullas, calos e tumores.

A grandes doses, a inxestión da planta fresca e do látex, provoca somnolencia, parálise das terminacións nerviosas sensitivas e bradicardia. Recoméndase administrala mesturada con outras plantas, nunca soa pola súa toxicidade e non administrala en doses elevadas durante moito tempo (citotóxico a grandes dose debido á coptisina).

Taxonomía
---------

*Chelidonium majus* foi descrita por Carl  von Linné e publicado en *Species Plantarum* 1: 505–506. 1753.

Etimoloxía
***Chelidonium***: nome xenérico que deriva do grego chelidon = (andoriña), de acordo con Maurice Mességué porque as andoriñas frengan con algunhas partes os ollos que non se abriron aínda nas máis pequenas. O látex cáustico abre as tonas da pel permitindo ver ás andoriñas. En galego é coñecida tamén co nome común de herba andoriña ou herba da andoriña, que antigamente se cría boa para as enfermidades dos ollos. Este uso medicinal, que tamén se chegou a aplicar ás propias andoriñas , vén da antiga crenza de que os polos de andoriña nacían cegos pero a nai curábaos ao lles refregaren os ollos cun anaco desta herba .

***majus***: epíteto latino que significa "o máis grande".

Sinonimia
* *Chelidonium haematodes* Moench
* *Chelidonium laciniatum* Mill.
* *Chelidonium laciniatum var. fumariifolium* DC.
* *Chelidonium luteum* Gilib.
* *Chelidonium murale* P.Renault
* *Chelidonium olidum* Tarscher. ex Ott
* *Chelidonium quercifolium* Willemet
* *Chelidonium ruderale* Salisb.
* *Chelidonium umbelliferum* Stokes

*subsp. grandiflorum* (DC.) Printz
* *Chelidonium cavaleriei* H.Lév.
* *Chelidonium dahuricum* DC.
* *Chelidonium grandiflorum* DC.

Notas
-----

1. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *celidonia*.
2. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *ceruda*.
3. ↑  Definicións no *Dicionario da Real Academia Galega* e no Portal das Palabras para *herba*.
4. ↑  (en inglés) *Journal of Ethnopharmacology* Vol. 138, 2, 18 de noviembre de 2011, Pages 398–403 *Journal of Ethnopharmacology*. Consultado el 20 de septiembre de 2012.
5. ↑  *Guía de las plantas medicinales de Cantabria. Salud y tradición popular.* (1ª ed.). Estudio. ISBN 8495742373.
6. ↑  (en francés) Chelidoine Arquivado 16 de maio de 2018 en Wayback Machine. sur medecinesnaturelles.com
7. ↑  "en Plantas útiles". Arquivado dende o orixinal o 23 de novembro de 2010. Consultado o 23 de novembro de 2010.
8. ↑  "*Chelidonium majus*".
9. ↑  E. Losada, J. Castro e E. Niño: *Nomenclatura vernácula da flora vascular galega* (1992).
10. ↑  "*Comidas as andoriñas aguzan moito a vista, para o cal tamén serve a cinza das andoriñas*" (Dioscórides).
11. ↑  Xosé Ramón Mariño Ferro recolle así as teorías expostas por Aristóteles: "*Polo que atinxe aos polos da andoriña, se, cando son aínda novos, lles pica un os ollos, os referidos polos despois sandan e ven*" e Plinio o Vello: "*A andoriña amosóuno-lo poder curativo para a vista da celidonia ao tratar con esta planta a inflamación dos ollos dos seus pequenos*".
12. ↑  en Epítetos Botánicos
13. ↑  *Chelidonium majus* en PlantList

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Celidonia Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Ligazóns externas

* GRIN 10169[*Ligazón morta*] (enlace roto dispoñible en Internet Arquive; véxase o historial e a última versión[*Ligazón morta*]).
* Tea Botánica 16703

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q156807
* EBID: ID
* GEA: 3515
* GEC: 0153446
* NKC: ph184824

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* APDB: 149668
* BioLib: 3515
* Dyntaxa: 219772
* Ecocrop: 4480
* EOL: 488380
* EPPO: CHQMA
* EUNIS: 175435
* FNA: 200009119
* FoC: 200009119
* GBIF: 5334186
* iNaturalist: 55757
* IPNI: 303589-2
* IRMNG: 10458406
* ITIS: 501481
* NBN: NBNSYS0000002775
* NCBI: 71251
* PalDat: Chelidonium\_majus
* Plantarium: 10130
* PlantList: kew-2716702
* POWO: ID
* Soortenregister: 121184
* TAXREF: 90669
* Tela Botanica: 16703
* Tropicos: 24000159
* PLANTS: CHMA2
* VASCAN: 7089

 |