O ***Atlas Catalán*** (en catalán: *Atles Català*) é o mapa cartográfico catalán máis importante da Idade Media, atribuído ó xudeu mallorquino Cresques Abraham. Non está asinado nin datado, mais sábese que a data aproximada de produción é 1375 polo rexistro que figura no calendario que o acompaña.

É o primeiro atlas coñecido que incorpora unha rosa dos ventos, e é unha das xoias da colección da Biblioteca Nacional de Francia (París).

*Atlas Catalán*

Autores
-------

Non se pode asegurar con certeza que Cresques sexa o autor do *Atlas Catalán*, pero está documentado que no mesmo período elaborou varios mapas do mesmo tipo, e que os reis da Coroa de Aragón os ofrecían como un agasallo. Sábese que, en novembro de 1381, o infante Xoán, duque de Xirona e fillo máis vello de Pedro, o Cerimonioso, quería facer un regalo para o novo rei de Francia, o novo rei Carlos VI, e decidiu enviarlle un mapa do mundo seu depositado no arquivo de Barcelona. Fixo buscar o autor do mapa, Cresques o Xudeu ("Cresques lo juheu que el dixo mapa do mundo ten feito") e o seu fillo Jafudà, porque lle dese máis información ó rei de Francia. Os Cresques recibiron 150 floríns de ouro de Aragón e 60 libras mallorquinas.

O *Atlas*
---------

Trátase dun mapa do mundo como era entón, sempre desde unha perspectiva centrada no Mediterráneo, que permite unha visión sinóptica a finais do século XIV. As características aproximados para o atlas son: 6 de follas dobre de pergamiño vitela, cada un pegado sobre unha táboa de madeira pregable (ou dúas táboas articuladas), agás para a primeiro metade da primeira folla e a última metade da última folla, que están pegados nas cubertas, de madeira con coiro, a impresión do atlas. Cada folla ten unhas dimensións de 65 x 50 cm, o que dá unha envergadura total de 65 x 300 cm.

### A primeiro folla - cosmografía

A primeira folla do *Atlas*
A obra comeza cun resumo dos 30 días dun mes lunar e dous diagramas circulares. O primeiro incorpora unha rosa dos ventos para calcular a marea alta durante a lúa chea. O outro, crese que tiña un indicador móbil, o que permitía o cálculo das festas móbiles do ano: Entroido, Pascua e Pentecostés.

Despois, hai unha anatomía de medicina astroloxía, cunha táboa para atopar a Lúa no zodíaco. Nesta segunda táboa, hai un longo texto sobre a Terra, a súa orixe, dimensións e a interpretación dalgúns fenómenos naturais.

Á Terra, de forma esférica, atribúeselle unha circunferencia máxima 180.000 estadios. Calculando a taxa de 200 m por estadio, obtense un resultado de preto de 36.000 km, 4.000 por baixo do número real (preto de 40.000 km) que, porén, foi de uso para os descubrimentos dos séculos seguintes.

### A segunda folla - calendario

A segunda folla
Nesta páxina pódense atopar os dous principais calendarios, un solar e outro lunar, rodeado polas catro estacións do ano.

A carón dos calendarios, hai datos astronómicos sobre a base do modelo xeocéntrico de Claudio Ptolemeo, que non deixan de ser unha escolma da cosmógrafía científica da época. A humanidade na Terra está rodeada polos tres outros elementos básicos, o ar, a auga e o lume. En sucesivos aneis azuis pódense atopar a Lúa, Mercurio, Venus, o Sol, Marte, Xúpiter e Saturno, e o firmamento, con 18 estrelas. O círculo de abaixo contén alegorías clásicas destas estrelas: o Sol é o rei, Venus é unha señora, e Marte, un guerreiro.

Pódense atopar os nomes e os símbolos das 12 divisións do zodíaco. A continuación, as fases da lúa, coa lúa nova no norte, a lúa chea no sur, a lúa está minguante cara ó leste e a lúa crecente cara ó oeste. Esta composición é un recordatorio da importancia da primeira lúa nova de primavera, e da súa relación co primeiro mes sagrado dos xudeus.

A precisión e o coidado utilizados, co obxectivo de marcar as estacións do ano, son evidentes neste exemplo: a primavera, no ángulo NE, queda confinada entre Aries e Cáncer, e os correspondentes sinais lunares de Alnatha e Alvatra, e inclúe tres divisións XXX, que corresponden a Aries, Touro e Xemelgos, nun cuadrante de 90°.

### A terceira e cuarta follas - Fisterra e o Mediterráneo

Estas follas inclúen todo o mundo coñecido no século XIV, dende os 10º ós 60º de latitude norte.

No *mar Oceano* están todas as illas coñecidas e os puntos de referencia, por un desexo explícito do príncipe Xoán. Así, na illa de Tenerife, pódese ver unha punto branco, que representa o Teide.

A representación da liña de costa do Mediterráneo é moi precisa, un feito que reflicte o moi bo coñecemento científico da coroa de Aragón naquel período. As colonias marítimas e as relacións de vasalaxe nas tres penínsulas, así como o dominio das illas, dende as Baleares até Chipre, fan dalgún xeito menos esaxerada a frase que dixo que "mesmo os peixes levaban as catro barras".

Unha das características da escola cartográfica de Mallorca é a presenza de moitas bandeiras e lendas cos datos físicos, económicos e demográficos de grande interese. Ás veces, tamén se atopan as tradicións literaria, como é o caso das belas Illas Afortunadas (Canarias) e as fábulas sobre o seu ouro.

A cuarta folla
A rosa dos ventos deste mapa é a primeira vez que aparece nunha representación cartográfica. Contén 32 direccións e o nome dos oito grandes ventos, un feito que denota o dominio por parte de Cresques de instrumentos náuticos. Este modelo de 32 direccións e 8 ventos mantívose o prototipo mantense ata os nosos días: o norte é o norte magnético, cun 10 de desviamento cara ó leste.

A continuidade no deseño do curso N-S e L-O permítenos observar unha rede de cursos mesturados coas coordenadas rectangulares. Porén, a distancia entre os paralelos é reducida a medida que máis nos acheguemos para o norte e o ecuador, o que nos lembra unha proxección de Lambert. Máis tarde, a xenialidade da proxección de Mercator, foi precisamente aumentar as distancias entre os paralelos cara ós polos.

O primeiro rumbo de N-S atravesa a illa de El Hierro, avanzando a recuperación da tradición de Claudio Ptolemeo. Debe lembrarse que, no ano 1634, os matemáticos máis eminentes de Europa, reuníronse en París, adoptado como un meridiano orixinal precisamente o da illa de El Hierro.

Finalmente, na rosa dos ventos, o norte e leste están indicados con símbolos. Atopamos, p. e. unha representación da estrela polar no norte, e nunha singularidade - usada en lugar da clásica cruz latina do leste doutros mapas- atopamos unha estilización dunha cruz que nos lembra o candelabro sagrado dos xudeus, o menorah. Mirando para este símbolo noutros mapas deste período foi posbile identificar outros traballos anónimos dos Cresques.

Os nomes xeográficos están escritos perpendicularmente en relación á costa. Os nomes do hemisferio sur están escritos nunha dirección e os do norte noutra. As cidades cristiás están marcados por unha cruz a diferenza das musulmás. A única excepción é Granada, que contén a cruz, pero presenta unha bandeira con inscricións en árabe, nunha posible alusión á vasalaxe da dinastía Nasrid á Coroa de Castela.

A cor dos accidentes orográficos é o ocre, e no caso de atopar vexetación, é verde. Así, os fiordes de Noruega e as montañas do Atlas son ocre, mentres que os Pireneos son verdes.

As concas hidrográficas e os ríos están representados en cor verde. O río Nilo, segundo a tradición, nace nun lago do oeste, feito baseado sen dúbida nunha confusión co río Níxer.

### A quinta folla - mapa de Delhi

Mapa de Delhi, nunha copia do século XIX
Continuando en dirección ó oeste, o terceiro mapa comeza co curso baixo do río Volga e as súas características, con boca do mar Caspio. O Cáucaso, o río Éufrates , e a península Arábiga completan, de norte a sur, a xeografía de identificación inmediata deste mapa. O río Amudari flúe cara ao mar de Aral, subindo nas montañas do Pamir. Cara ó sur, Delhi atrae a atención, co sultán que gobernou a India dende 1206 a 1320. A maioría dos nomes desta rexión veñen da viaxe de Marco Polo.

Na cordilleira do norte, pódese ver a caravana (ruta da Seda) do camiño de Catai, e corresponde ás montañas asiáticas do Tian Shan. Toda a liña costeiras están feitas con liña continua e con menos detalle, un feito que denota un coñecemento máis continental que martítimo do sector.

Entre as cidades máis importantes por explicacións e importancia está A Meca. Outras cidades significativas son Bagdad, Samarcanda e Astrakán, que son as respectivas rutas sur, central e do norte cara Pequín. No límite deste mapa, no límite SO da India está representado Colombo, na illa de Ceilán. Dende que no 1173 Benxamín de Tudela viaxara cara estas terras para aprender sobre as comunidades xudaicas, é altamente probable que os Cresques tiveran acceso ós datos desta viaxe, así como os escritos do misioneiro Jordanus de 1340.

As illas identificable no golfo Pérsico e o golfo de Adén son as illas de Hormoz e Socotora.

### A sexta folla - mapa de Catai

A sexto folla, nunha copia do século XIX
A falta de información xeográfica é compensada por unha rica ornamentación que enche ben a sensación de baleiro, e alimenta ó mesmo tempo, a curiosidade humana da Idade Media, para a fabuloso e enorme terra de Catai.

A orografía e hidrografía non son as típicas doutros mapas. Agora contribúen a estruturar os espazos. As cidades son a información cartográfica máis relevante, sendo a máis salientable Chanbalech, a cidade do gran Khan, o actual Pequín. Tamén aparecen os portos máis importantes da costa.

O río Indo marca o límite de Catai, e tal como recolle a tradición, nace nun val de montañas de gran magnitude, que podería ser o Himalaia.

No océano Índico hai dúas grandes illas, Iana, unha posible alusión a Xava, e Trapobana (que se refire probablemente a Ceilán).

Cómpre mencionar a riqueza do resto das illas, así como o seu número, 7.548. Marco Polo tiña observado 7.459. O 14 de novembro de 1492, Colón dixo:: *"estas illas son aqueles sen número, que no mapa do mundo son os confíns do leste"* e cando el atopou a illa de Cuba , dixo: *"creo que é tan grande, que penso que podería ser a terra seca da provincia de Catai"*.

Notas
-----

1. ↑  Farradellas, Víctor; Sobrequés, Jaume (decembro 2012). "Quan la cartografia es torna obra d'art" (PDF). *Sàpiens* (124): 59–60. ISSN 1695-2014.
2. 1 2  "ManuscritAbraham Cresques ? Atlas de cartes marines, dit [Atlas catalan]". *BnF (Biblioteca Nacional de Francia)*. Consultado o 28-5-2020.
3. ↑  Estow,, Clara (2004). "Mapping Central Europe: The Catalan Atlas and the European Imagination" (PDF). *Mediterranean Studies* (en inglés) (Pennsylvania: Penn State University Press) **13**: 1–16. ISSN 1074-164X. JSTOR jstor.org/stable/41166962.
4. ↑  Extracto de: Buchon, Jean A. C. e Tastu, José, "Aviso dun atlas en langue catalane, manuscrit de l' an 1375, conservé por manuscritos da Bibliothèque Royale sous le numéro 6816.

Véxase tamén
------------

### Bibliografía

* Freitag, Barbara (2013). *Hy Brasil: The Metamorphosis of an Island: From Cartographic Error to Celtic Elysium* (en inglés). Ámsterdam - Nova York: Rodopi. ISBN 978-94-0120-910-6.
* Llompart, Gabriel; Pujades i Bataller, Ramon J.; Samsó, Julio (2005). *Atles Català. El món i els dies* (en catalán). Barcelona: Enciclopèdia Catalana S.A. ISBN 84-412-1404-2.
* Pujades i Bataller, Ramon J. (2007). *Les cartes portolanes* (en catalán). Barcelona: Institut Cartogràfic de Catalunya. ISBN 978-84-393-7576-0.

### Ligazóns externas

* *Atlas catalán* en *Ixent Cultural*, revista de Mallorca.
* O Atlas catalán na Biblioteca Nacional de Francia. *(en francés)*
* Páxina de J. Corderas. *(en castelán)*
* Strange Artifacts, *Atlas Catalán* Arquivado 16 de maio de 2010 en Wayback Machine. *(en inglés)*

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q1356297
* WorldCat
* VIAF: 202970197
* BNF: 155890387
* EBID: ID
* GEC: 0005979

 |