| Sitta yunnanensis |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
| Case ameazada (NT)Case ameazada |
| Clasificación científica |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia |
| Filo: | Chordata |
| Clase: | Aves |
| Orde: | Passeriformes |
| Familia: | Sittidae |
| Xénero: | *Sitta* |
| Especie: | ***S. yunnanensis*** |

 |
| Nome binomial |
| *Sitta yunnanensis*(Ogilvie-Grant, 1900) |
| Distribución aproximada da especie segundo Simon Harrap.Distribución aproximada da especie segundo Simon Harrap.Distribución aproximada da especie segundo Simon Harrap. |

***Sitta yunnanensis*** (xeralmente chamado gabeador de Yunnan) é unha especie de ave da familia dos Sittidae, os gabeadores. É un gabeador pequeno, que mide uns 12 cm de lonxitude. Non presenta un dimorfismo sexual pronunciado. As partes superiores son grises azuladas, que contrastan coas partes inferiores claras e uniformes, de cor rebezo. Ten un fino sobrecello branco, ben distingible cando a plumaxe é fresca, coroado por un trazo ocular negro pronunciado. É un paxaro ruidoso, que produce sons simples e nasais, ás veces en series repetitivas. A súa ecoloxía coñécese pouco: aliméntase de insectos e a reprodución ten lugar contra o mes de marzo.

É unha especie endémica do suroeste da China, achegándose á fronteira con Birmania, onde vive en bosques de piñeiros vellos ata os 4 000 m de altura. É a especie máis basal do "grupo *canadensis*", no que están incluídos tamén *S. canadensis*), *S. villosa*, *S. whiteheadi*, *S. ledanti* e *S. krueperi*. Os efectivos da especie non se coñecen, mais probablemente están decrecendo debido á destrución do hábitat onde vive. Por estas razóns, a Unión Internacional para a Conservación da Natureza considera este paxaro como "case ameazado".

Descrición
----------

As partes superiores son grises azuladas e comprenden o píleo aínda que esta está separada da parte alta do manto por unha zona máis pálida. O paxaro ten un fino sobrecello abrancazado, que se estende ata a fronte e que está sobre o trazo ocular negro, que se alonga notablemente cara atrás sobre os flancos do manto. O ollo está finamente circundado de branco. A meixela e a gorxa son brancos. As partes inferiores son uniformes e claras, de cor rebezo rosa. O peteiro é fino e bicudo e o culme case recto e pode dar a impresión de que a punta do peteiro está dirixida cara a arriba. O iris é castaño escuro, o peteiro gris-negro coa base da mandíbula inferior de cor corno ou amarelada. As patas e dedas son grises-negras. A especie é un gabeador pequeno, que mide 12 cm de longo. A á pregada mide de 69,5 a 74 mm no macho e de 67 a 74 mm na femia, a cola de 35 a 41 mm no macho e de 36 a 38 mm na femia. O peteiro mide de 16,8 a 19,5 mm e o tarso de 14,8 a 19 mm. Pesa entre 7,5 e 13 g.

A especie presenta pouco dimorfismo sexual, pero a cor negra do trazo ocular da femia é como media menos intenso e as súas partes inferiores son máis claras e máis grises. A plumaxe é fresca aproximadamente a partir de agosto (despois da muda), e desgástase progresivamente ata a primavera seguinte. Con plumaxe gastada, as extremidades abrancazadas das plumas que forman o sobrecello están especialmente gastadas, e o trazo do sobrecello faise descontinuo ou moi pouco aparente. As partes superiores son máis pálidas, menos azuis. As plumas da cola e das ás desgástanse tamén pero as puntas azuis-grises das rectrices persisten polo menos ata maio. As partes inferiores perden cor e fanse cada vez máis «sucias», e tenden ao branco agrisado. Os individuos novos son máis claros que os adultos, teñen o sobrecello menos marcado e este non se estende ata a fronte, ás veces está case ausente e consiste simplemente nunha beira do píleo máis claro. O trazo ocular é igualmente menos longo, a meixela é gris sucia e non branca. A gorxa é máis branca, pero o resto das partes inferiores son máis pálidas, de cor canela agrisada, aínda que menos pálidas que nun adulto con plumaxe gastada. As partes superiores son máis claras e máis grises. O peteiro dos xoves que abandonan o niño é máis curto e coa base clara. Os adultos efectúan unha muda posnupcial completa (entre xullo e setembro) e ás veces unha muda parcial antes da estación reprodutora (xaneiro-febreiro), que afecta principalmente ao peito.

A especie *S. magna* pode encontrarse no mesmo tipo de hábitats que *S. yunnanensis*, mais é bastante máis grande e non ten sobrecello branco. *S. nagaensis* ten un tamaño máis similar ao gabeador de Yunnan, pero ten vermello nos flancos e carece de sobrecello branco.

Ecoloxía e comportamento
------------------------

### Voz

Pode escoitarse o canto de *S. yunnanensis* en xeno-canto.

É unha ave bastante ruidosa. Emite xeralmente pequenos gritos simples, que soan como un *nit* ou *kni*, ou produce un *tit* máis abrupto, un *pit* baixo e estridente ou un *toik* baixo e nasal. Un grito *nit* ás veces repetido, en series de catro a dez segundos a un ritmo de cinco a seis notas por segundo, producindo un *kni-kni-kni…*, un *kit-kit-kit…* máis fino, un *pi-pi-pi…* máis sibilante ou un *niew-niew-niew…* máis nasal, pero tamén agudo e feble. Produce tamén un grito áspero en *schri-schri-schri…* ou *szi-szi-szi…* que lembra o do gaio (*Garrulus glandarius*) compartido polos outros pequenos gabeadores do Paleártico. Ás veces, este grito convértese nun *ziew-ziew-ziew…*, emitido en series calmadas de tres notas por segundo. Emite tamén gritos explosivos en series curtas de dúas ou tres notas nasais, que soan *quit-quit-quit*, *schu-schu-schu* ou un *tui-tui-tui* máis fino.

### Alimentación e reprodución

O réxime alimenticio desta especie non se coñece ben, pero sábese que come insectos que atrapa buscándoos polas ramas dos piñeiros igual que fan os páridos. A reprodución de *S. yunnanensis* tampouco se coñece. Unha femia recollida o 9 de marzo en Guizhou estaba próxima a poñer ovos e as crías foron recollidas a partir do 21 de maio.

Distribución e hábitat
----------------------

Distribución aproximada da especie segundo Simon Harrap.
Esta especie é endémica do suroeste da China. Vive no centro e oeste de Yunnan, no *xian* de Lushui (*xian* ~condado, distrito), en Baoshan, no *xian* autónomo dai et yi de Jinggu, no *xian* de Shiping e Kunming, ata preto da fronteira de Birmania. Encóntrase tamén no suroeste de Sichuan, no *xian* de Huidong, en Xichang e no val do Yalong, ata o *xian* de Yajiang ao norte. Vive tamén no extremo sueste do Tíbet (*xian* de Zayü, fundamentalmente) e no oeste de Guizhou (*xian* de Shuicheng). Un estudo publicado en 2003 sobre a distribución das especies endémicas da China puxo en evidencia tres centros de endemismos principais, entre eles os montes Hengduan que albergan a *S. yunnanensis* e outras especies.

Vista do monte nevado de Yulong, con piñeiros *Pinus yunnanensis* no primeiro plano.
O gabeador de Yunnan é unha especie sedentaria. Habita nos bosques vellos de piñeiros (*Pinus*) con sotobosque pouco denso e evita os bosque se píceas (*Picea*) e abetos (*Abies*) demasiado densos. Ocasionalemente, pode prospectar en pequenos piñeiros de dous ou tres metros de alto, en bosques abertos ou entre árbores dispersos. En verán vive entre os 2 440 e os 3 960 metros de altura, pero descende xeralmente aos vales en inverno, ata os 1 200 metros, aínda que pode permanecer en altitudes máis altas, e foi observada mesmo entre os 2 600 e os 4 000 metros entre novembro e xaneiro no *xian* de Shuangbai.

Taxonomía e sistemática
-----------------------

Protólogo de *Sitta yunnanensis*, de William Robert Ogilvie-Grant.
*S. yunnanensis* foi descrita en 1900 co seu nome actual polo ornitólogo escocés William Robert Ogilvie-Grant, a partir dun holotipo macho enviado desde o sur de Yunnan polo coronel escocés Alfred Woodrow Stanley Wingate. Na subdivisión en subxéneros do xénero *Sitta*, pouco utilizada, esta especie está situada no subxénero *Sitta* (*Micrositta*) Buturlin, 1916. Segundo o Congreso Ornitolóxico Internacional e Alan P. Peterson, non se distingue ningunha subespecie dentro desta especie.

O grupo de especies *canadensis* comprende seis especies, que son tamén tratadas ás veces como o subxénero *Sitta* (*Micrositta*) Buturlin, 1916, que son: *S. yunnanensis*, *S. canadensis*, *S. villosa*, *S. whiteheadi*, *S. krueperi* e *S. ledanti*. En 1953, o ornitólogo holandés Karel Voous e John G. van Marle estimou que o gabeador de Yunnan ocupaba un lugar entre os grupos *canadensis* e *europaea*, e ao mesmo tempo que parecía próximo ao grupo *canadensis*, no cal era un membro próximo ao estado ancestral, tanto en canto á súa distribución coma á súa plumaxe. En 1957, Charles Vaurie propuxo aproximar a especie *Sitta himalayensis*. En 1998, Éric Pasquet estudou o xene do citocromo *b* do ADN mitocondrial dunha decena de especies de gabeadores, entre elas as diferentes especies do grupo de *Sitta canadensis*, pero *S. yunnanensis* non foi incluído no estudo. En 2014, Éric Pasquet et al. publicaron unha filoxenia baseada no ADN nuclear e mitocondrial de 21 especies de gabeadores e confirmaron as relacións do estudo de 1998 no seo do "grupo *canadensis*", engadindo *S. yunnanensis*, que se encontra na parte máis basal da árbore filoxenética do grupo.

Na cultura
----------

Na China emitiuse unha serie de selos postais que representa a especie entre 2002 e 2006 dedicada aos paxaros endémicos do país..

Ameazas e protección
--------------------

En 1987, o ornitólogo chinés Zheng Zuoxin describiu *S. yunnanensis* como especie rara na China, mais é localmente común nos bosques de piñeiros que subsisten en Lijiang. A súa área de distribución é relativamente restrinxida, e comprende uns 170 000 km2, e a ave desapareceu de varias localidades onde estaba presente ao inicio do século XX. A especie está ameazada pola destrución do seu hábitat e podería ser moi dependente dos bosques vellos de piñeiros, pero parece que tamén pode vivir nos hábitats degradados. Un estudo realizado en 2009 que trataba de predicir o impacto que poderían ter os cambios climáticos na área de distribución de varias especies de gabeadores asiáticos, modelizou dous escenarios; o gabeador de Yunnan podería ver reducida a súa distribución dun 43,6% ao 47,7% desde agora aos anos 2040 e 2069.. Os efectivos da especie non se coñecen, pero parecen en declive, e a especie é considerada pola IUCN como «case ameazada».

Notas
-----

1. ↑  BirdLife International (2012). "{{{taxon}}}". *Lista Vermella de especies ameazadas.* (en inglés). Unión Internacional para a Conservación da Natureza. Consultado o 30 de xaneiro de 2015.
2. 1 2 3  Harrap 1995, p. 46
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Harrap 1995, p. 143
4. 1 2 3 4 5 6 7  Harrap 1995, p. 144
5. 1 2  del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Christie, David A. (2008). Lynx Edicions, ed. *Handbook of the Birds of the World (volume: Penduline-tits to Shrikes; capítulo: Sittidae (Nuthatches): Systematics)* (en inglés) **13**. p. 136.
6. ↑  Lei, Fu-Min; Qu, Yan-Hua; Lu, Jian-Li; Liu, Yao; Yin, Zuo-Hua (2003). "Conservation on diversity and distribution patterns of endemic birds in China". *Biodiversity & Conservation* (en inglés) **12** (2): 239–254. doi:10.1023/A:1021928801558.
7. ↑  Ogilvie-Grant 1900
8. 1 2  Matthysen, Erik (2010). A & C Black, ed. *The Nuthatches (capítulo: Appendix I. Scientific and Common Names of Nuthatches)* (en inglés). David Quinn (ilustrador). pp. 269–270. ISBN 9781408128701.
9. ↑  COI
10. ↑  Zoonomen
11. ↑  Voous, Karel; van Marle, John G. (1953). "The distributional history of the Nuthatch *Sitta europaea* L.". *Ardea* (en inglés). 41 (extra): 1–68.
12. ↑  Vaurie, Charles (1957). American Museum of Natural History, ed. "Systematic notes on Palearctic birds. No. 29, The subfamilies Tichodromadinae and Sittinae" (PDF). *American Museum novitates* (en inglés) (Nova York) (1854). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 14 de outubro de 2013. Consultado o 22 de decembro de 2017.
13. ↑  Pasquet, Éric (1998). "Phylogeny of the nuthatches of the *Sitta canadensis* group and its evolutionary and biogeographic implications". *Ibis* (en inglés) **140** (1): 150–156. doi:10.1111/j.1474-919X.1998.tb04553.x.
14. ↑  Pasquet, Éric; Barker, F. Keith; Martens, Jochen; Tillier, Annie; Cruaud, Corinne; Cibois, Alice (2014). "Evolution within the nuthatches (Sittidae: Aves, Passeriformes): molecular phylogeny, biogeography, and ecological perspectives". *Journal of Ornithology* (en inglés). doi:10.1007/s10336-014-1063-7.
15. ↑  "Yunnan Nuthatch *Sitta yunnanensis*". *Theme Birds on Stamps* (en inglés). Consultado o 15 de decembro de 2014.
16. ↑  "China 2002-2006 R31 Bird Stamps Set of 9v fauna birds magpie pheasant". *Delcampe.net* (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 31 de xaneiro de 2015. Consultado o 15 de decembro de 2014.
17. ↑  Zuoxin, Zheng (1987). Science Press, ed. *A synopsis of the avifauna of China* (en inglés). Pequín.
18. ↑  BirdLife International (ed.). "Yunnan Nuthatch - BirdLife Species Factsheet" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 15 de xullo de 2014. Consultado o 15 de xullo de 2014.
19. ↑  Menon, Shaily; Islam, M. Zafar-ul; Peterson, A. Townsend (2003). "Projected climate change effects on nuthatch distribution and diversity across Asia". *The Raffles Bulletin of Zoology* (en inglés) **57** (2): 569–575.
20. ↑  UICN

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Commons ten máis contidos multimedia sobre:  ***Sitta yunnanensis*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikispecies posúe unha páxina sobre:  ***Sitta yunnanensis*** |

### Bibliografía

* Ogilvie-Grant, William Robert (1900). "[New species from southern China collected by Capt. A.M.S. Wingate]". *Bulletin of the British Ornithologists' Club* (en inglés) **10**: 37.
* Harrap, Simon (1995). Christopher Helm, ed. *Chickadees, Tits, Nuthatches and Treecreepers* (en inglés). David Quinn (ilustrador). ISBN 0-691-01083-8.

### Referencias taxonómicas

* COI *Sitta yunnanensis*. Consultado o 11 de febreiro de 2013
* Zoonomen *Sitta yunnanensis*. Consultado o 14 de xullo de 2014
* Avibase2 *Sitta yunnanensis*. Consultado o 14 de xullo de 2014

### Ligazóns externas

* Xeno-canto *Sitta yunnanensis* Ogilvie-Grant, 1900. Consultado o 14 de xullo de 2014
* CatalogueofLife *Sitta|yunnanensis* Ogilvie-Grant, 1900 Arquivado 24 de decembro de 2017 en Wayback Machine.. Consultado o 14 de xullo de 2014
* CITES *Sitta yunnanensis*. Consultado o 14 de xullo de 2014
* uBIO - 5137 *Sitta yunnanensis* Ogilvie-Grant, 1900. Consultado o 14 de xullo de 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores taxonómicos | 
* ADW: Sitta\_yunnanensis
* Avibase: 103FF2D93C2A7764
* BirdLife: 22711192
* eBird: yunnut1
* EOL: 1051061
* GBIF: 2484914
* iNaturalist: 14834
* IRMNG: 10219568
* ITIS: 563034
* IUCN: 22711192
* NCBI: 1499491
* Species+: 3693
* uBio: 5137
* Xeno-canto: Sitta-yunnanensis

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Identificadores | 
* UMLS: C3685023

 |