**João Faras**, coñecido como **Mestre João**, en castelán **Maestre Juan Faraz**, foi un astrólogo, astrónomo, médico e cirurxián do rei Manuel I de Portugal que acompañou a Pedro Álvares Cabral no descubrimento do Brasil en 1500 e escribiu unha famosa carta identificando a constelación da Crux (ou Cruz do Sur). A celebrada carta de 1500 do Mestre João Faras foi descuberta nos arquivos reais portugueses polo historiador Francisco Adolfo de Varnhagen, e publicada por primeira vez en 1843. Malia moitas investigación, a figura do Mestre João Faras segue esquiva. Na súa carta de 1500, o Mestre João identifícase simplemente como un *licenciado* en artes e medicina e un médico persoal e cirurxián do rei Manuel I de Portugal.

Ademais da carta de 1500, a única outra pista concreta que temos da existencia do Mestre João é unha tradución manuscrita (inédita) do *De Situ Orbis* de Pomponius Mela do latín a un *castelán imperfecto*. Tamén puido ser chamado "Johannes Emeneslau".

Por mor do seu escaso dominio do portugués e da súa inclinación polo castelán (castelán), en xeral crese que o Mestre João Faras era orixinario das nacionalidades existentes na que sería España despois (propúxose alternativamente castelán ou aragonés, non tanto galego pois a unidade da lingua galego-portuguesa era moi alta nese tempo). Case con certeza era un xudeu sefardí. Probablemente fuxiu de España a Portugal despois dos decretos da Alhambra de 1492, pero acabou converténdose despois de 1496, para entrar ao servizo do rei Manuel I de Portugal.

Investigacións recentes rastrexaron polo menos dous xudeus españois orixinais que se axustan plausiblemente ao seu perfil: un, un tal *Juan Faraz* natural de Sevilla, outro, un "Mestre Joam" (apelido orixinario e cidade non dada), que se instalou no norte de Portugal e tomou o nome de *João da Paz*.

Viaxe e misión
--------------

O Mestre João Faras uniuse á 2ª Armada Portuguesa da India de trece barcos, comandada por Pedro Álvares Cabral, que partiu de Lisboa en marzo de 1500, con destino a Calcuta, India. Descoñécese en que barco navegou, aínda que se conxectura (debido á súa queixa por ser "pequeno" con espazo insuficiente) ou ben o *Anunciada* comandado por Nuno Leitão da Cunha ou o *São Pedro* comandado por Pêro de Ataíde.

O propósito da súa incorporación á expedición parece ser puramente científico, para axudar ao futuro desenvolvemento da ciencia da navegación. O seu predecesor Mestre José Vizinho foi enviado a Guinea en 1485 para probar medicións de altitudes solares. O Mestre João Faras probabelmente foi enviado polo rei cun espírito semellante, para probar novos instrumentos e táboas astronómicas. Sábese que o Mestre João Faras trouxo un novo astrolabio náutico e o que caracterizou como uns novos bastóns náuticos astronómicos árabes (talvez como a *vara de Xacob*) para a experimentación. Case seguro que tamén estaba equipado coas novas mesas de Abraham Zacuto.

O mestre João Faras encargaríase especificamente de atopar unha forma de determinar a posición do barco polas estrelas no hemisferio sur, unha dificultade que aínda non fora superada. Desde a época do príncipe Henrique o Navegante, o "erro do compás" (a desviación exacta do norte magnético do norte verdadeiro) podíase corrixir no hemisferio norte recorrendo á posición da estrela polar (observada a bordo a través do cuadrante), permitindo así aos navegantes determinar a posición correcta do barco. Pero a estrela polar desaparecía máis aló do horizonte cando se cruzaba o ecuador, facendo inútil este método no hemisferio sur. Esperábase que se atopase unha estrela polo sur equivalente.

Un método alternativo era recorrer á posición do sol ao mediodía. Isto fora suxerido polo menos desde a década de 1470, pero en realidade só se abriu coa publicación do *Almanach perpetuum* de Abraham Zacuto en 1496, coas súas táboas de declinación solar. Como o sol non podía ser observado directamente polo cuadrante, os navegantes portugueses levaron a bordo do barco o antigo astrolabio terrestre (que permite medir a altura do sol sen mirar directamente para el). Desafortunadamente, as lecturas dos astrolabios requirían unha estabilidade que non se acada no mar, polo que nese momento estaban introducindo experimentalmente novos astrolabios náuticos de man.

Isto aínda non estaba perfeccionado. En 1497, Vasco da Gama levou consigo as táboas de Zacuto e o astrolabio na viaxe inaugural á India, pero non estaba satisfeito cos resultados. Ao chegar á baía de Santa Helena en novembro de 1497, Gama desembarcou para facer lecturas en terra porque non se fiaba das lecturas do novo astrolabio náutico no mar. O mestre João Faras fai máis ou menos a mesma queixa sobre as súas lecturas a bordo na súa carta, afirmando que o balance do barco retardou as súas lecturas en catro ou cinco graos.

(Na súa carta, o Mestre João insinúa que os pilotos a bordo o comprometeran nunha competición amigábel de cartografía: os pilotos apostaban por que poderían atopar o Cabo de Boa Esperanza con máis precisión só co compás e a carta que o Mestre João co seu astrolabio).

No Brasil
---------

O 22 de abril de 1500, a armada de Cabral avistou a costa terrestre do Brasil, o 23 de abril fixeron o primeiro desembarque e un par de días despois fondearon na baía de Cabrália (xusto ao norte de Porto Seguro, Baía), onde se atoparon con indios tupiniquim locais.

 Esbozo do ceo celeste austral do Mestre João Faras, a partir da súa carta do 1 de maio de 1500.
O mestre João Faras abandonou os barcos o 27 de abril, e coa axuda dos pilotos Afonso Lopes e Pedro Escobar, montou na praia un gran astrolabio de madeira (máis fiable que os de lata que se usan no barco) co obxectivo de tomar a altitude do sol ao mediodía e determinar a súa posición. A medida de latitude calculada por Faras o 27 de abril de 1500 era 17° S (a baía de Cabralia está en realidade a 16° 21' S, polo que o seu erro foi inferior a 40').

Mestre João Faras asumiu que desembarcaran nunha illa (máis precisamente, catro illas, na súa estimación, porque os seus anfitrións Tupiniquim lles dixeron "a través de xestos" que os indios hostís chegaban a miúdo en canoa doutros lugares). De feito, cría que estas illas xa estaban descubertas e representadas en mapas anteriores, pero non se sabía que estaban habitadas. Nun curioso fragmento da súa carta (que desde entón produciu moitas especulacións), Mestre João aconsellou ao rei consultar un antigo *mapa mundi* que entón estaba en poder do navegante portugués Pêro Vaz da Cunha (alcumado *Bisagudo*) en Lisboa, que representaba illas (os historiadores modernos especulan que isto podería ser unha copia do mapa de 1448 de Andrea Bianco).

A conclusión do Mestre João Faras de que estaban nunha illa foi compartida probablemente por Pedro Álvares Cabral e, por suposto, polo secretario Pêro Vaz de Caminha, que redactou o informe oficial. (Pero o relato dun piloto portugués anónimo, a única outra testemuña ocular desta viaxe, era menos seguro, ao informar que non estaba claro se estaban nunha illa ou en "terra firme").

O 1 de maio de 1500, tanto Pêro Vaz de Caminha como Mestre João Faras redactaron as súas cartas separadas ao rei Manuel I de Portugal, asinadas dende o lugar de *Vera Cruz* (o nome que Cabral lle outorgou á 'illa'). Ambas as cartas foron entregadas ao capitán dun barco para que fose enviado de volta a Lisboa (ben baixo Gaspar de Lemos ou André Gonçalves, as fontes en conflito). A armada saíu do Brasil en dirección ao cabo de Boa Esperanza o 3 de maio de 1500.

 Identificación provisional das estrelas representadas polo Mestre João Faras na súa carta do 1 de maio de 1500.
Na súa carta ao rei, o Mestre João Faras proporcionou un esbozo rudimentario das estrelas do ceo do hemisferio sur, nun intento de identificar a Estrela Polar Sur, aínda que pediu desculpas ao rei por non ter tomado as súas medidas de altura precisas (culpaba iso na súa perna mala). Identificou a constelación de cinco estrelas que agora se coñece como a Cruz do Sur, pero entón chamou *"las Guardas"*, xa que sempre eran brillantes e visibles sobre o horizonte. Pero recoñeceu que non eran a estrela polar esquiva do sur. Pola contra, apuntou tentativamente dúas estrelas inferiores (pequenas e brillantes, posiblemente Chi Octans e Mu Hydrus  como posibles candidatas á estrela polo sur ("el polo antartyco"). Rematou a súa carta cunha nota pesimista, suxerindo que probablemente era mellor que os barcos continuaran intentando navegar pola altitude do sol (a través do astrolabio), en lugar de esperar atopar a estrela polar sur cun cuadrante.

Aínda que os historiadores adoitan acreditar a Mestre João Faras como o "descubridor" da constelación da Crux, algúns sinalan que puido estar precedido polo navegante veneciano Alvise Cadamosto, quen, navegando na desembocadura do río Gambia en 1455, debuxou unha imaxe similar dunha constelación que chamou *carro dell'ostro* (o "carro do sur"). Non obstante, a constelación de Cadamosto ten demasiadas estrelas e está situada incorrectamente.

Non se sabe nada máis do Mestre João Faras ou do Mestre João Faras despois desta carta.

Segundo un autor, 'João da Paz' (unha das posibles identidades de João Faras) instalouse no Porto. Unha busca na lista de casas do rei Manuel I de 1518 non mostra a ninguén con ese nome, o que suxire que probablemente xa estaba morto nese momento.

Notas
-----

1. ↑  *Revista do Instituto Histórico e Geográfico Brasileiro*, Rio de Janeiro, 1843, tomo V nº 19. online
2. ↑  Sousa Viterbo (1897), Valentim (2007)
3. ↑  Atopado nos arquivos nacionais portugueses por Sousa Viterbo en 1898. O frontispicio (reproducido p.673-74) está asinado: *Maestre Joan Faras, bachiler em artes e medeçina, fisico sororgiano dell muy alto Rey de Purtugall Dom Manuell*. As súas marxes están cheas de notas da man de Duarte Pacheco Pereira. Véxase Valentim (2007)
4. ↑  This has been conjectured on the basis of a document found in royal archives in which the name "Johannes Emeneslau' was erased and replaced by 'Johannes bachelor of arts and medicine', the same way Mestre João signed his letter.
5. ↑  Proposto por Juan Gil (2003); Véxase tamén Valentim, 2007: p.22
6. ↑  A interpretación preferida por Valentim, 2007: p.26
7. ↑  Pereira, 1979; Valentim, 2007: 29
8. ↑  Pereira, p.38-39
9. ↑  Barros, Dec. Lib. 2, p.280
10. ↑  João de Barros (1552) *Decadas de Asia* Dec. 1.2,p.280-81)
11. ↑  Couto, 1999:p.51-52
12. ↑  Os relatos do piloto anónimo publicáronse por primeira vez nunha colección italiana en 1507 (1550 versión online). Véxase tamén Pereira, 1979: p.57; Couto, 1999: p.52
13. ↑  O cronista Gaspar Correia Lendas da India (p.152) afirma que o nome foi debido á *Festa da Cruz*, que aterrou o 3 de maio no calendario litúrxico. Non obstante, ambas as cartas están datadas o 1 de maio.
14. ↑  Barros (p.390) reports Lemos; Correia (p.152) reports Gonçalves
15. ↑  Albuquerque, 1970: p.237-38
16. ↑  Valentim, 2007
17. ↑  Valentim, 2007: p.16-17

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***João Faras*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Historia*** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | A Galipedia ten un portal sobre: ***Portugal*** |

### Bibliografía

* [Mestre João Faras] "Carta do Mestre João, Physico d'El Rei, para o mesmo Senhor, de Vera Cruz, ao 1º de Maio de 1500", *Revista do Instituto Histórico e Geográfico Brasileiro*, Rio de Janeiro, 1843, tomo V nº 19, p. 342-44. online
* Albuquerque, Luís de (1970) "A navegação astronómica" in A. Cortesão, 1970, editor, *História da Cartografia Portuguesa, Coimbra*, vol. 2, p. 225-371. (Reprinted in 1975. *Estudos de História*, Vol. III, Coimbra)
* Couto, Jorge (1999) "A Gênese do Brasil" in C.G. Mota, editor, *Viagem incompleta: a experiência brasileira* São Paulo: Senac.
* Gil,Juan (2003) "El Maestre Juan Faraz: La clave de un enigma", in Mateus Ventura and Semedo Matos, editors,*A Novidades do Mundo*, Lisbon: Colibri
* Pereira, Moacir Soares (1979) "Capitães, naus e caravelas da armada de Cabral", *Revista da Universidade de Coimbra*, Vol. 27, p. 31-134. offprint
* Sousa Viterbo, Francisco M. de (1897) *Trabalhos Náuticos dos Portuguezes nos Seculos XVI e XVII*, Lisbon.
* Valentim, Carlos Manuel (2007) "Uma Família de Cristãos-Novos do Entre Douro e Minho: Os Paz", Master's dissertation, University of Lisbon.

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q3187298
* WorldCat
* VIAF: 1252114
* ISNI: 0000 0000 2791 2270
* LCCN: n00900703
* NTA: 19094062X

 |