Tiya, esposa de Amenofis III e nai de Akhenaton.Escultura en madeira con incrustaciones de pedra e metal de Tiya, esposa de Amenofis III e nai de Akhenaton. Nótese a coroa da deusa Hathor cos cornos como marco xunto co disco solar e as dúas grandes plumas de avestruz, identificatorio do seu rol como *Grande Esposa Real*. Dinastía XVIII. Imperio Novo.
Coñécese como **As Raíñas de Amarna** tres figuras femininas de relevancia do período de Amarna, tamén coñecido como "Herexía de Atón" ou o reinado de Amenofis IV ou Akhenatón. Son Tiya, a nai do faraón, Nefertiti, a grande esposa real e Kiya.

Tiya, Tiy ou Tiye
-----------------

### Devanceiros de Tiya

O descubrimento dunha tumba non real no ano 1905 por James Quibell nunha expedición de Theodore Davies foi a fonte de importantes datos o descubrimento da tumba de Yuya e Tuya, pais da gran esposa real de Amenofis III e nai do faraón Akhenatón. O descubrimento da tumba case intacta foi só superado, en canto á riqueza arqueolóxica achegada, polo descubrimento da tumba de Tutankhamon.

Tiya era probablemente da cidade de Ajmin (Akhmin), onde o seu pai era o principal profeta do deus local Min (da fecundidade) e superintendente do gando do templo. Esta foi a última das posicións oficiais detentas polo pai da futura raíña, unha vez que se retirou das súas principais responsabilidades como comandante de carros e señor dos cabalos, posicións que exerceu durante o reinado do rei Tutmosis IV (pai de Amenofis III e avó de Akhenatón).

Yuya seguramente era unha persoa moi achegada á contorna real, con bastante influencia na corte, de tal forma que tivo un importante casamento cunha dama da corte Tuyu, quen era superintendenta da Casa Jeneret de Min na cidade de Ajmin e do deus Amón en Tebas, tal que ela detentaba unha alta posición na xerarquía do culto da raíña Ahmose-Nefertari con algún grao de parentesco sanguíneo con aquela raíña de comezos da dinastía. Polo tanto, Tiya, portaba xa unha alta liñaxe, e nela estaba o destino designado dun casamento co faraón Amenofis III.

Nos escarabeos conmemorativos do reinado de Amenofis III, os pais da raíña Tiya son referidos brévemente polo seu nome, sen portar título real, sendo esta evidencia a que sustentou a hipótese dunha orixe humilde por parte de Tiya, e o seu casamento co faraón Amenofis III hipoteticamente debíase mais a unha relación froito do amor que a un fin socio-político determinado.

As evidencias mostran que os pais de Tiya tiñan unha alta posición na xerarquía da corte, e era descendente da raíña Ahmose Nefertari, de aí o seu destino como esposa do faraón.
Tiyu e Yuya tiveron tamén outro fillo, Anen, quen se desempeñou como Segundo Profeta de **Amón** e Alto Sacerdote de Ra-Atum, cargos exercidos durante o reinado de Amenofis III; É probable que Anen, como sacerdote de Ra-Atum e irmán da raíña Tiya, teña unha grande influencia sobre o príncipe Amenhotep (futuro Amenofis IV) durante a súa infancia.

Aínda que o parentesco entre Tiya, Anen e Yuya e Tiyu baséanse na evidencia directa atopada na tumba dos avós de Akhenatón, non existe tal evidencia respecto doutro personaxe de suma importancia do período de Amarna, como é Ay. A falta de evidencias a favor, pódese dicir que tanto Ay como a raíña Tiya eran orixinarios da cidade de Ajmin, a proliferación de nomes de raíces similares (Ay, Yuya, Tiyu, Tiya) poden denotar unha certa familiaridad e algún grao de parentesco, pero as evidencias non son suficientes.

### A Grande Esposa Real de Amenofis III

Tiya foi a gran esposa real de Amenofis III, sobreviviu moitos anos ao rei para ver gobernar ao seu sucesor e as evidencias apuntan a que tiña unha residencia en Amarna (Akhenatón), onde foi enterrada á súa morte, sendo trasladados os seus restos a Tebas cando a restauración foi establecida durante o reinado de **Tutankhamón**. De feito, de todas as esposas reais do faraón Amenofis III que chegaron a ser coñecidas nos nosos días grazas ás evidencias que sobreviven: Gilukhepa (filla do Suttharna II rei de Mitanni), Tadukhepa (outra princesa do reino de Mitanni) e Sitamón, filla mesma do faraón Amenofis, de todas elas, é Tiya quen nos relevos, esculturas e diversas representacións é mostrada con todos os títulos de gran esposa real, como os seus atributos.

### A influencia sobre Akhenatón

Á morte do seu esposo, Amenhotep III, Tiya seguiu detentando unha posición de preeminencia no goberno das dúas terras, tanto é así que se atoparon representacións de Tiya co seu fillo Amenhotep IV - Akhenatón. Máis aínda, descubríronse dentro da correspondencia diplomática, misivas destinadas a Tiya por parte dun monarca estranxeiro como o rei de Mitanni Tushratta, instándoa a influenciar sobre o novo e novo soberano de Exipto Akhenaton. Esta carta mostra a preeminente e influente posición de Tiye como nai do novo rei. As evidencias nunhas canteiras de pedra calcaria nos outeiros ao norte de Amarna, onde se inscribiron o nome de Tiya, como así tamén nos relevos da tumba do Alto Sacerdote Fuxa en Amarna, onde se mostra a Tiya na inauguración dun templo solar na nova cidade Ajetatón, templo construído por Akhenatón dedicado á súa nai Tiya.

Nefertiti
---------

Escultura en calcaria de Nefertiti.É unha das pezas atopadas no taller do escultor *Thutmose* na cidade de Amarna. É unha imaxe de Nefertiti na súa adultez. Notese as marcas efectuadas con trazo negro sobre a escultura moi probablemente efectuadas por aprendices do taller. Período de Amarna. Dinastía XVIII. Imperio Novo
### Orixe

O parentesco da raíña foi de moita especulación; como Gran Esposa Real, era a dadora de herdeiros por sobre o resto das mulleres do harén real. Certamente, a posición detentada por Nefertiti era mostrada por completo en moitos monumentos como ser os ronseis fronteirizos da cidade Ajetatón, as tumbas dos sacerdotes do novo credo de Atón, como Huya e Tute, onde se proclama:

*"A Herdeira, Grande de Favor, Dama da Graza, Valiosa de Amor, Señora do Alto e Baixo Exipto, Gran Esposa do Rei, a quen ama, Dama das dúas terras, Neferneferuatón-Nefertiti, que viva por sempre e para sempre"*
Como herdeira, é presumible que Nefertiti sexa descendente de Ahmose-Nefertari, aínda que non é descrita coa clásica cita "Esposa do Deus Amón", esta omisión é facilmente explicada pola sinxela razón de que o culto e toda mención a Amón estivo proscrita desde case os comezos do reinado de Ajetatón.

Esta establecido que o pai de Nefertiti era Ay, quen máis tarde alcanzo a posición de faraón, sucedendo aTutankhamon, á morte prematura deste. Aínda que se sabe que Ay estaba casado cunha muller chamada Tey, sostense que non era a nai de Nefertiti, xa que non portaba o título de *"Nai Real da Gran Esposa do Rei"* senón algo así como *"Gobernanta"* da principal esposa do rei. As evidencias apuntan a que era en todo caso madrastra de Nefertiti, quen quedo orfa de nai a curta idade, sendo que o seu pai Ay, contraeu esposa novamente.

### O seu rol no período de Amarna

A preeminencia e o rol fundamental que desempeño **A bela que chegou** como *Gran Esposa Real* e compañeira en toda a aventura de Atón é clara.

As evidencias en relevos e a diversas esculturas atopadas mostran ás claras tan alta posición. Así, nos relevos, moitas veces é representada ao mesmo tamaño que o faraón.

O crecemento do rol de Nefertiti segue ao do seu esposo Akhenatón, tal é así que ao redor do 5º ano do reinado, o mesmo período aparente onde Amenofis IV cambia o seu nome polo de Akhenatón, ao nome de Nefertiti agrégaselle o prefixo *Neferneferuatón*.

Certamente, desde comezos da correxencia entre Akhenatón e o seu pai Amenofis III, a esposa do correxente xa portaba o título **hemet nisu ueret (Gran Esposa Real),** asumindo co paso do tempo unha importancia ata alcanzar a dimensión do mesmo faraón inclusive, portando cartuchos na correspondente iconografía.

Existe unha hipótese sobre a transformación de Nefertiti en correxente nos anos finais de Akhenatón para terminar gobernando en solitario á morte deste, converténdose en parte o aínda ignoto faraón Semenejkara. Devandita hipótese sustenta tamén o caso Dakhamunzu, unha apelación que hoxe en día é recoñecida como unha vocalización do idioma hitita para a frase exipcia *ta hemet nesu (a esposa real)*.

Nun esforzo desesperado para controlar o poder que se lle estaba indo das mans, Nefertiti apela un reino estranxeiro para reforzar a súa posición interna. Prontamente logo da morte do príncipe hitita Zannanza, desaparece Nefertiti probablemente morrendo.

Debuxo procedente do relevo da tumba real de Amarna.Funeral da segunda filla de Nefertiti e Akhenatón, a princesa Meketatón. Obsérvase en primeiro lugar ao pai despedíndose da súa filla, seguido da súa esposa Nefertiti e as súas irmás-princesas. A imaxe que expresa tristeza na familia real é única, e mostra o xiro excepcional da iconografía real. O faraón, esposo e pai despedíndose da súa filla morta. Período de Amarna. Dinastía XVIII
Nefertiti dotou de nenas ao rei, nun total de seis fillas, quen son vistas por exemplo nos relevos da tumba de Merira II en Amarna, a saber:

Meretatón: filla máis vella de Nefertiti. Asume o cargo de Grande Esposa Real ao redor do ano 14 do reinado de Akhenaton, transformándose na súa esposa, baseándose en restos atopados en Amarna e correspondencia co monarca de Babilonia.
Meketatón: segunda filla de Nefertiti, morreu sendo nena e foi enterrada en Amarna.
Ankhesenpaaton/Ankhesenamón: terceira filla de Nefertiti e esposa de Tutankhamon.
Neferneferuatón-Tasherit: cuarta filla de Nefertiti.
Neferneferura: quinta filla de Nefertiti.
Setepenra: sexta e última filla de Nefertiti.
A imaxe de Nefertiti é quizais un dos emblemas clásicos da cultura do Antigo Exipto, centrada nos achados do taller do escultor Thutmose localizado na cidade de Amarna.

### Ocaso e morte de "A Bela que chegou"

A falta de datos concretos e a destrución masiva de todo o que teña que ver coa herexía de Amarna dificultan excesivamente coñecer como terminaron os protagonistas principais do período dominado pola adoración de Atón. Basicamente sostivéronse distintas hipóteses para explicar o fin de Nefertiti.

#### Nefertiti faraón

Como anteriormente na mesma dinastía XVIII Hatshepsut, Nefertiti ao redor do ano 12º do reinado de Akhenaton, Nefertiti é elevada á corregencia, usando o nome *Nefernefruaton* co epíteto *"Amada de Uaenra-Akhenaton".* A hipótese suxire que nos anos finais de Akhenaton, existiu unha corregencia con Nefertiti, quedando unicamente ao mando Nefertiti, quen se cambiaria o seu nome a un ignoto Semenejkara.

Esta hípótesis sostén non só o caso do Dahamunzu senón tamén a importancia que adquirira en todos os actos oficiais e relixiosos nos que estaba involucrado a parella real.

Con todo, se nos remitimos unicamente as fontes atopadas, as mencións a Nefertiti durante os últimos anos do reinado de Akhenaton son escasas. Sábese que estivo no probable festival Sed do ano 12º de reinado de Akhenaton, como o mostran os relevos nas tumbas de Huya e Merira II, sacerdotes do culto de Atón.

Tamén hai evidencia da súa presenza durante a cerimonia fúnebre da princesa Meketatón, a súa segunda filla de Akhenaton, quen probablemente morreu despois do ano 12 do reinado pero non moito tempo máis. Esta cerimonia fúnebre é mostrada na tumba real en Ajetatón, precisamente na cámara Gamma de devandita tumba real. É precisamente esta imaxe ultímaa que se observa a Nefertiti, non aparece en ningún relevo ou documento existente "a posteriori" do ano 13º ou 14º de reinado do faraón.

Adicionalmente, facendo referencia ao caso Dahamunzu, o seu coñecemento vén pola correspondencia hitita, onde a raíña viúva exipcia escribe que o seu esposo **... Nibhururiya morreu e atópase sen herdeiros...** Moita discusión abriuse para identificar a devandita raíña, algúns estudosos conectan o nome do faraón morto a unha vocalización hitita do *prenomen* **Neferjeperura** osea a Akhenaton, mentres outros eruditos vinculan aquel nome hitita a *"Nebjeperura"*, o prenomen de Tutankhamón. En consecuencia, as evidencia poderían indicar a dúas raíñas, unha Nefertiti e a outra, unha das súas fillas Ankhesepaatón. Pero a afirmación de que non había herdeiro ao trono descartaría a Nefertiti, xa que sabemos hoxe en día que existía un príncipe de sangue real, herdeiro da dinastía XVIII fundada por Amosis I, e era o futuro faraón neno Tutankamón.

Como conclusión, pódese afirmar que a raíña envolvida no caso Dahamunzu sexa con moita certeza Ankhesepaatón, quen seguiu no cambio de nome ao seu esposo o faraónTutankhamon, morte este último vástago da gloriosa dinastía XVIII, extinguiuse a liña dos libertadores dos hicsos.

#### Nefertiti cae en desgraza

Algunhas escavacións ao principio do século XX na zona de Amarna, situaron un palacio onde supuéstamente residiu Nefertiti, xerando unha hipótese de que a Gran Esposa Real retirouse en desgraza xunto co príncipe herdeiro Tutankhatón ao redor do ano 14, tomando o poder nos anos finais do reinado de Akhenaton.

Escultura de Nefertiti en idade madura, lonxe da súa jovialidad e beleza da mocidade. Período de Amarna. Dinastía XVIII. Imperio Novo
O rexeitamento desta hipótese baséase en que foron moitos os restos e estatuas atopadas na mesma Amarna sobre imaxes que portaban a Nefertiti en diferentes etapas da súa vida.

Dificilmente unha persoa que caia en desgraza non sexa pasible tamén de ser borrada en imaxes, pinturas, relevos e estatuas; sendo así, *¿como foi posible atopar no taller do escultor Dhjutmose tantos bustos e tallas realmente fermosas de "A bela que chegou" sen mostras aparentes de ser borradas ou destruídas adrede, sabendo que cando unha personaxe (sexa un rei ou un personaxe menor) caía en desgraza borrábase calquera rastro para a posteridade?*

#### Morte de Nefertiti

É moi difícil determinar esta instancia, porque se sabe hoxe en día que orixinalmente os lugares de enterro planeados na nova cidade de Amarna foron usados brévemente, para os enterros da princesa Meketatón primeiramente e para a parella real despois. Pero durante os reinados de Smenejkara ou Tutankhamón foron trasladados á necrópole de Tebas e despois, a comezos da Dinastía XIX toda mención ao período de Atón foi pretendidamente borrado do mapa.
Ao día de hoxe, aínda non se identificou fidedignamente a momia de Nefertiti, nin a de Akhenaton, tampouco a súa sarcófago, polo tanto non hai elementos para avanzar.

O que se pode considerar fidedignamente son as etiquetas dos envases sexan de viño, mel ou cervexa, onde con escritura hierática inscribíase a orixe da mercancía e o ano da súa produción.

Os despachos de xarras de viños etiquetadas como da *"Casa de Neferneferuatón"* terminan no ano 11º do reinado de Akhenaton. Pero sabemos polos relevos que Nefertiti estivo no festival do ano 12º como así tamén na cerimonia fúnebre da súa filla "a posteriori". Tamén existen restos de xarras etiquetadas no ano 15º e 17º do reinado do rei, pero estas etiquetas fan referencia á "Casa da Esposa do Rei"; sábese que ao redor do ano 14º do reinado de Akhenaton, a súa filla Meritatón tomou o cargo de "Gran Esposa Real" e como raíña consorte. Este coñecemento non é só polos restos atopados en Amarna senón tamén por correspondencia diplomática mantida co reino de Babilonia.

Así, toda mención fidedigna a Nefertiti cesa entre os anos 12 e 14 do reinado de Akhenaton, pero aínda así é difícil determinar que sucedeu con *"a Bela que chegou"*.

Finalmente unha proba a favor desta hipótese baséase nun ushebti atopada coa inscrición: *"A Herdeira, alta e poderosa no palacio, confidente do señor do Alto e Baixo Exipto Neferjeperura Uaenra, o fillo de Ra, Akhenaton, a Gran esposa Real Neferneferuatón Nefertiti".* Esta inscrición confirma que a figura foi confeccionada para Nefertiti e non para o seu esposo. Este obxecto era usualmente feito durante o período de embalsamamento "a posteriori" da morte da persoa; e a imaxe da figura é dunha raíña cos cetros reais e non dun gobernante en co-regencia. *Esta evidencia apunta a que Nefertiti tivo que morrer ao redor do ano 14º do reinado de Akhenaton, en todo caso non lle sobreviviu.*

Kiya *"hemet mererty aat"* a Amada Grande Esposa
------------------------------------------------

Os rastros de Kiya son difusos de seguir, basicamente por dous motivos: por ser parte da "herexía de Amarna" e maldicións á súa memoria deliberadamente executado quizais como parte das rifas internas tan habituais na corte. Todas as suposicións apuntan a que a súa elevación do anonimato débese ao dar a luz a un herdeiro home de Akhenaton.

Imaxe de Kiya bicando a unha princesa. Obsérvese a perruca curta de orixe nubio, moi de moda na época tanto en mulleres como en homes. Atón estende os seus raios que terminan nun ankh significando "o dador de vida". Este relevo é unha mostra da eliminación de Kiya de toda imaxe "pública". Notese o borrado do texto en xeroglífico da dereita. Período de Amarna. Dinastía XVIII. Imperio Novo
A súa elevación e caída no esquecemento son rápidas. Existen relevos mostrándoa xunto cunha filla, tamén outros relevos que foron deliberadamente traballados para borrar o nome de Kiya para pór no seu lugar a Meketatón, a filla de Nefertiti que, aproximadamente durante o ano 14º, asume a función de Gran Esposa Real xunto ao seu pai Akhenaton, cumprindo non só os roles ritualistas do culto senón tamén as funcións políticas.

Outra vez, as evidencias que sosteñen a imaxe de Kiya, son novamente as etiquetas atopadas nos floreiros que contiñan viño, cervexa, mel etc. Nelas, as inscricións fan referencia a Kiya como *"a Casa da Favorita".* Das etiquetas baséanse en dúas datas determinadas do ano 6º e 11º do reinado de Akhenaton.

### As súas posibles orixes

O nome de Kiya é observado como unha forma abreviada ou diminutivo dun nome máis completo e elaborado. Algúns eruditos ven neste razoamento unha conexión coas princesas estranxeiras que estaban no harén real de Akhenaton, o cal foi herdado do seu pai, o faraón Amenhotep III. Debe concentrarse en que estes lazos teñen un fundamento máis acorde á política internacional que a un costume dado, considerando que ambas as princesas do reino de Mitanni eran o símbolo dunha alianza entre as "Dúas Terras" (Exipto) e devandito reino asiático.

Vaso canopo para KiyaVaso canopo confeccionado orixinalmente para Kiya, logo usurpado para unha momia real, probablemente de Akhenaton ou Smenejkara. Na perruca nubia da tapa do vaso, detéctase facilmente a amosega feita para adherir un uraeus que orixinalmente non portaba a vasilla. É probable que a reutilización do enxoval funerario de Kiya se decidira no traslado dos restos reais das tumbas de Amarna cara á necropole de Tebas logo da restauración de Amón. Período de Amarna. Dinastía XVIII. Imperio Novo
En consecuencia, o nome de Kiya foi visto por algúns como unha contracción dos nome sexan de Gilukhipa ou Tadukhipa. A primeira entón, caería fóra de hipótese, considerando que foi casada con Amenofis III durante o décimo ano de reinado de devandito faraón, converténdoa nunha persoa de moita idade para dar fillos a Akhenaton. A segunda, Tadukhipa parecería ser a máis probable.

Tamén, o nome Kiya podería ser orixinario de Exipto e non de orixe asiática, algúns pensan que o seu nome deriva da raíz exipcia *ky*.

### A Favorita *"Ta shepset"*

Calquera sexa a súa orixe, foi referenciada co título *"A Favorita",* e o seu nome non estivo encerrada en ningún cartucho ata o momento; tampouco foi titulada como *"Principal Esposa" ou "Gran Esposa"* ou como *"Herdeira ou Dadora de Herdeiros",* senón co epíteto simple de *"A gran amada".*

A súa preferencia é facilmente deducible por saber hoxe en día que foi enterrada orixinalmente na tumba real construída inicialmente para a familia real nos arredores da mesma cidade de Amarna.

Os restos da tumba, falan que o enterro de Kiya foi opulento e ben provisto, nunha cámara acondicionada especialmente para recibila dentro da tumba da familia real.
Adicionalmente atópanse rastros de Kiya nalgúns restos de edificios de Ajetatón, en capelas, tales como o templo *"Maru-Atón"* en devandita cidade.

Cadaleito atopado na tumba KV55. Aínda que a momia que portaba sábese que é de sexo masculino, dedúcese que foi modificado para albergar outra momia real distinta á orixinal, polo que tiveron que agregarlle uraeus e barba faraónica. Nótese o formato de perruca nubia. Os nomes do ataud foron borrados coa intención de deixar sen nome ao ocupante e maldicir o seu paso ao máis aló. Período de Amarna. Dinastía XVIII. Imperio Novo
As mencións a Kiya van desaparecendo gradualmente despois do ano 14º a 16º do reinado de Akhenaton, quen nos seus anos finais toma como Gran Esposa Real á súa filla Meritatón, quen usurpou moitas das imaxes de Kiya, borrando a súa mención para colocar a súa, restos atopados non só en Amarna senón tamén en Hermópolis.

### O seu legado

A maioría da iconografía do período fai referencia a unha imaxe central feminina quen non é outra que Nefertiti, ao final do reinado aparece a súa filla Meritatón, pero estas imaxes non ocultan que Akhenaton tenia bastantes esposas da súa harén real, datos que non veñen das imaxes "oficiais" senón moitas veces da correspondencia diplomática.

A hipótese máis consistente ao redor de Kiya céntrase en que a súa preeminencia sobre o resto das esposas do harén debe ser puramente de encanto persoal, xunto cun condicionante político, o cal puido ser dar unha descendencia masculina á casa reinante, sexa a través dos principes Semenejkara ouTutankhamon.

Sobre os achados na tumba KV55, existiron variados rastros, os cales moitos vinculáronos a Kiya. A imaxe máis comunmente mantida de Kiya é un vaso canopo coa tapa esculpida dunha muller portando unha perruca nubia, moi común e de moda para a época de Amarna entre as cortesás.

O cadaleito atopado en KV55 na súa forma orixinal ten unha perruca nubia na súa cabeza, e pénsase que foi orixinalmente ideado non só o cadaleito senón tamén os vasos canopos como un todo homogéneo.

Neste punto, é necesario aclarar que o cadaleito de KV55 contiña unha momia de sexo masculino, estando en debate se era Semenejkara ou Akhenaton mesmo, e polo tanto non de Kiya, quen nunca é retratada portando uraeus, nin cartuchos reais.

O cadaleito mesmo, aínda que é claramente con perruca, obsérvase que despois se lle agregou non só o uraeus senón tamén a barba real, facendo entón dun cadaleito feito orixinalmente para Kiya, quen foi reusado para unha momia real, cando se fixo o traslado da corte de Amarna cara a Tebas, o que implicou tamén o traslado do cemiterio real de Amarna a Tebas ante o temor dos saqueos de tumbas. Devandito traslado moi probablemente levou a cabo durante o reinado deTutankhamon.

Véxase tamén
------------

### Outros artigos

* Akhenaton
* Nefertiti
* Amarna
* Kiya
* Atonismo
* Tutankhamón
* Dinastía XVIII de Exipto
* Cartas de Amarna

Notas
-----