**Iakov Borisovich Zeldovich** (en belaruso: Якаў Барысавіч Зяльдовіч, en ruso: Я́ков Бори́сович Зельдо́вич), nado en Minsk ou 8 de marzo de 1914 e finado en Moscova ou 2 de decembro de 1987, foi un prolífico físico soviético nado en Belarús. Tivo un papel importante non desenvolvemento das armas nucleares e termonucleares soviéticas, e fixo importantes contribucións aos campos da adsorción e da catálise, as ondas de choque, a física nuclear, a física de partículas, a astrofísica, a cosmoloxía física e a relatividade xeral.

Traxectoria
-----------

### Primeiros anos e estudos

De ascendencia xudía, Zeldovich naceu en Minsk o 8 de marzo de 1914. Catro meses máis tarde, a súa familia trasladouse a San Petersburgo. Permaneceron nesa cidade (coñecida como Leningrado dende 1924 ata 1991) ata agosto de 1941, cando o instituto onde estaba Iakov Zeldovich, foi evacuado a Kazán para evitar a invasión da Unión Soviética polo eixe. Permaneceu nesa cidade ata o verán de 1943, cando Zeldovich se trasladou a Moscova.

En maio de 1931, á idade de dezasete anos, convirteuse en asistente de laboratorio no Instituto de Química Física da Academia Rusa de Ciencias. Esta relación co Instituto durou toda a súa vida. En 1936 defendeu a súa tese sobre a adsorción e a catálise en superficies heteroxéneas. O punto máis importante foi a investigación sobre a *isoterma de adsorción de Freundlich (ou clásica)*, na cal Zeldovich descubriu o fundamento teórico desta observación empírica. En 1939 recibiu o grao de Doutor en Ciencias (Física e Matemáticas), pola súa tese sobre a oxidación do nitróxeno. Zeldovich igualmente descubriu o mecanismo, coñecido en fisicoquímica como *mecanismo térmico NO* ou *mecanismo de Zeldovich*.

### Proxecto nuclear soviético

Entre 1937 e 1948 traballou na teoría da ignición, a combustión e a explosión. Dende 1939-1940, xunto con Iuli Jariton, Zeldovich logrou importantes resultados na teoría das reaccións nucleares en cadea. En 1943 comezou a súa participación no proxecto atómico soviético, traballando xunto a Igor Kurchatov. Os seus traballos sobre as armas nucleares continuaron ata outubro de 1963.

### Contribución á física de partículas e a física nuclear

En 1952 comezou a traballar no campo das partículas elementais e as súas transformacións. Predixo a desintegración beta do mesón pi. Xunto con S. Gershtein deuse de conta da analoxía entre as interaccións débiles e electromagnética, e en 1960 predixo que o fenómeno da catálise do muón (máis precisamente, o muón catalizada por dt-fusión). En 1977, xunto con Fiodor Shapiro, Iakov Zeldovich foi galardoado coa medalla de Kurchatov, o máximo galardón na física nuclear da Unión Soviética. A referencia era "pola predición das características de neutróns ultra-fríos, a súa detección e investigación". Foi elixido membro da Academia de Ciencias da URSS o 20 de xuño de 1958. Foi xefe da división do Instituto de Matemáticas Aplicadas da Academia Rusa de Ciencias dende 1965 ata xaneiro de 1983.

### Investigación en astrofísica e cosmoloxía

Na década de 1960 comezou a traballar en astrofísica e en cosmoloxía física. En 1964, e de forma independente a Edwin Salpeter foron os primeiros en suxerir que os discos de acreción arredor de buratos negros de gran tamaño son os responsables das enormes cantidades de enerxía radiada polos quásares. Dende 1965 foi tamén profesor no Departamento de Física da Universidade Estatal de Moscova, e xefe da división de Astrofísica Relativista no Instituto Astronómico Sternberg.

Zeldovich traballou na teoría da evolución do universo quente, as propiedades da radiación de fondo de microondas, a estrutura a grande escala do universo, e a teoría dos buratos negros. Predixo, con Rashid Siunyaiev, que o fondo cósmico de microondas debe ser sometido á dispersión Compton inversa. Isto denomínase efecto Siunyaiev-Zeldovich, e a medición continúa a ser un dos maiores esforzos de observación da cosmoloxía. Unha interpretación preliminar dos datos da Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) de Benjamin Bernstein confirmou esta teoría.

### Termodinámica dos buratos negros

Zeldovich desempeñou un papel clave no desenvolvemento da teoría da evaporación dos buratos negros debido á radiación de Hawking. Na visita de Stephen Hawking e Kip Thorne a Moscova en 1973, os científicos soviéticos Zeldovich e Aleksei Starobinski (o seu estudante de doutoramento) mostráronlle que, segundo o principio de incerteza da mecánica cuántica, os buratos negros en rotación deberían crear e emitir partículas grazas á enerxía de rotacion, que se perdería ao espazo e sairía do burato negro. Se ben sabíase que todo corpo en rotación perdería enerxía, por exemplo, en forma de ondas gravitacionais, o innovador da idea dos soviéticos foi que este mecanismo nunca fora teorizado antes. Posteriormente e sobre esta idea foi desenvolvida a radiación de Hawking, e de aquí deduciuse que os buratos negros tiñan unha certa temperatura, e polo tanto unha cantidade de entropía que era proporcional á área da superficie do horizonte de sucesos. A fórmula para o cálculo da entropía foi a primeira en posuír a constante da gravitación de Isaac Newton (G) a constante de Planck (h) e a velocidade da luz (c).

Recoñecementos
--------------

Igor Kurchatov chamouno "xenio" e Andrei Sakharov dixo del que era "un home con interese científico universal". Stephen W. Hawking dixo unha vez a Zeldovich: "antes de coñecelo, cría que vostede era un «autor colectivo», como Bourbaki".

* Premio Dirac (1985)
* Medall Bruce (1983)
* Medalla de Ouro da Real Sociedade Astronómica (1984).
* Medalla Kurchatov (1977)
* Tres veces Heroe do Traballo Socialista (1949, 1953, 1957)
* Premio Stalin (1943, 1949, 1951, 1953)
* Premio Lenin (1957)
* Tres Ordes de Lenin (1949, 1962, 1974)
* Dúas Ordes do Traballo da Bandeira Vermella (1945,1964)
* Orde da Revolución de Outubro (1962)
* Un asteroide 11438 Zel'dovich foi bautizado na súa honra en 2001

Familia
-------

O seu fillo Boris Yakovlevich Zeldovich, foi tamén un coñecido físico.

Notas
-----

1. ↑  Suzy Collin, Quasars and Galactic Nuclei, a Half-Century Agitated Story, 2006
2. ↑  Zel'dovich, Ya.B. (1964). *The Fate of a Star and the Evolution of Gravitational Energy Upon Accretion*. *Sov. Phys. Dokl.* **9**. p. 195. Bibcode:1964SPhD....9..195Z.
3. ↑  Asteroide Zel’dovich
4. ↑  "Professor Boris Zeldovich passes away at age 74". CREOL, The College of Optics & Photonics. 18 de decembro de 2018. Arquivado dende o orixinal o 27 de decembro de 2018. Consultado o 27 de decembro de 2018.

Véxase tamén
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  ***Iakov Zeldovich Modificar a ligazón no Wikidata*** |

### Bibliografía

* *Selected works of Yakov Borisovich Zel'dovich*, Vol. 1 & 2. Princeton University Press, 1992-1993. ISBN 0-691-08743-1
* Overbye, D. *Lonely Hearts of the Cosmos: The Scientific Quest for the Secret of the Universe*. Nova York: HarperCollins, 1991.
* Zel'dovich, Ya. B. e Raizer, Yu. P. *Physics of Shock Waves and High-Temperature Hydrodynamic Phenomena*. Mineola, NY: Dover Publications, 2002. ISBN 0-486-42002-7
* Zel'dovich, Ya. B. e Novikov, I. D. *Relativistic Astrophysics*, Vol. 1: *Stars and Relativity*. Mineola, NY: Dover Publications, 1996. ISBN 0-486-69424-0
* Zel'dovich, Ya. B. e Novikov, I. D. *Relativistic Astrophysics*, Vol. 2: *The Structure and Evolution of the Universe*. Chicago, IL: University of Chicago Press, 1971.
* Zel'dovich, Ya. B. e Raizer, Yu. P. *Elements of Gasdynamics and the Classical Theory of Shock Waves*. Nova York: Academic Press, 1968.
* Annotated Bibgliography for Yakov Borisovich Zel'dovich from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
* Iakov Borísovich Zeldovich – páxina dedicada a Zeldovich na Universidade Estatal de Moscova
* Theory of combustión of unmixed gases - Zeldovich 1949, traducido en 1974

|  |  |
| --- | --- |
| Control de autoridades | 
* Wd: Q366471
* WorldCat
* VIAF: 54197725
* BNF: 12216690w
* BRE: 1991926
* CiNii: DA00490169
* DeutscheBio: 131603795
* EBID: ID
* FAST: 71234
* GND: 131603795
* ISNI: 0000000416936639
* LCCN: n81042481
* Leopoldina: 7385
* MGP: 223789
* MR: 190953
* NKC: jx20041001002
* NTA: 069610118
* Scopus: 6603194240
* SUDOC: 071280073
* zbMATH: zeldovich.yakov-borisovich

 |